Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Wikang Pranses 0 1309 2235136 2212560 2026-10-17T20:07:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235136 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Map-Francophone World.svg|thumb|300x300px|bughaw: mga lugar na [[Francophonie|Francophone]]; asul: wikang pampangasiwaan; asul na masilaw: wikang pangkultura; berde: minoriya]] Ang '''Pranses''' (Pranses: ''français''; [[wikang Ingles|Ingles]]: ''French'') ay isang wika na nagmula sa [[Pransiya]]. Noong 1999, ito ang wikang may ika-11 pinakamalaking bilang ng mga tagapagsalita sa buong daigdig, sinasalita ng higit-kumulang na 77 milyong tao bilang [[inang wika]], at 128 milyon na kinabibilangan ng mga tao na tinatanggap ito bilang pangalawang wika. Ito ang opisyal o pampangasiwaang wika sa iba’t ibang komunidad o samahán (katulad ng [[Unyong Europeo]], [[International Olympic Committee]], [[Mga Nagkakaisang Bansa]], at [[Universal Postal Union]]). Ang mga mananalita ng wikang Pranses ay tinatawag ding '''Francophone''' sa mga wikang Ingles at Pranses. ==Heographiyang Distribusyon== ===Europa=== [[Talaksan:Knowledge French EU map.png|right|thumb|240px|Kaalaman ng wikang Pranses sa [[Unyong Europeo]] at mga kandidatong bansa<ref>Source: [http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf EUROPA], data for EU25, published before 2007 enlargement.</ref>]] Ang Wikang Pranses ay ang opisyal na wika ng [[Pransiya]], [[Suwisa]], [[Belgium]], [[Monaco]], [[Andorra]], [[Italya]], [[Luxembourg]] at isang minoryang wika sa [[United Kingdom]]. ====Pransiya==== Ayon sa [[Konstityusyon ng Pransiya]], ang wikang Pranses ay naging opisyal na wika ng Pransiya mula noong 1992.<ref>{{in lang|fr}} [http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=50 Loi constitutionnelle 1992] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430182017/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=50 |date=2008-04-30 }} — {{lang|fr|C'est à la loi constitutionnelle du 25 juin 1992, rédigée dans le cadre de l'intégration européenne, que l'on doit la première déclaration de principe sur le français, langue de la République.}}</ref> ====Suwiso==== Habang ang wikang Pranses kasáma ng [[wikang Aleman]], [[Wikang Italyano|Italyano]] at [[Wikang Romansh|Romansh]] ay ang mga opisyal na wika ng [[Suwiso]], habang ang wikang Pranses ay ang katutubong wika ng halos 20 bahagdan na mga Suwiso. ====Belgium==== Sa [[Belgium]], ang wika ay ang opisyal na wika ng [[Wallonia]] (maliban sa Hilagang Cantons kung saan ang [[wikang Aleman]] ay ginagamit) at isa sa dalawang opisyal na wika—Kasama ang [[wikang Olandes]]—ng [[Brussels]] kung saan ito'y binibigkas ng mayoriya ng populasyon. Sa total, 40 bahagdan ng populasyon ng Belgium ay nagsasalita ng Pranses at ang natitiráng 60 bahagdan ay nagsasalita ng Dutch. ====Monako at Andorra==== Kahit [[Wikaing Monegasko|Monegasko]] ay pambansang wika ng [[Monako]], ang wikang Pranses ay ang opisyal na wika at binubuo ng mga Pranses ang 47 bahagdan<br> Habang naman sa [[Andorra]], kahit ang [[Wikang Katalan|Katalan]] ang opisyal na wika, ang Pranses ay karaniwang ginagamit dahil ito'y malápit sa Pransiya at 7 bahagdan ng populasyon ay binubuo ng mga Pranses. ====United Kingdom at Italya==== Sa [[United Kingdom]], ito'y isang minoryang wika at 23 bahagdan ng populasyon ay nakakaintindi ng Pranses.<br> Sa [[Italya]], ang wikang Pranses ay opisyal na wika kasáma ang wikang Italyano sa maliit na rehiyon ng Aosta Valley sa Italya. ===Amerika=== Sa [[Canada]], ang wikang Pranses ay opisyal na wika kasáma ang Ingles. Sa [[Québec]], Canada kung saan walumpong bahagdan ng populasyon ay Pranses ang kanilang katutubong wika. Mahigit na 10,170,000 na mga Kanadiano o kaya 30.6 bahagdan ng populasyon ay ginagamit ang Pranses bilang unang o ikalawang wika. Dahil sa mga programang bilingguwal sa mga paaralan ay tumataas ang bahagdan ng mga Kanadiyanong gumagamit ng Pranses. Ang Pranses ay isang opisyal na wika ng [[Haiti]] kahit ito'y ginagamit lámang ng mga táong mayayaman, habang naman ang Haitan Creole (isang wikang base sa Pranses creole) ay mas ginagamit bílang katutubong wika. Sa mga ibayong dagat na mga teritoryo ng Pransiya; [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin]] at [[Saint-Pierre at Miquelon]], ang Pranses ay ang opisyal na wikang ginagamit. Ang Pranses ay ikaapat sa mga karamihan na sinasalita pagkatapos ng [[Wikang Espanyol|Espanyol]], [[Wikang Tsino|Tsino]] at [[Wikang Ingles|Ingles]].<ref>[http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html National Virtual Translation Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213657/http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html |date=2009-01-17 }} — Languages Spoken in the U.S.</ref><ref name="factfinder.census.gov">[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=D&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP16&-ds_name=D&-_lang=en U.S. Census Bureau, Census 2000 Summary File 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128064511/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=D&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP16&-ds_name=D&-_lang=en |date=2010-01-28 }} — Language Spoken at Home: 2000.</ref> at ikalawa sa mga karamihan na sinasalita sa mga estado ng [[Louisiana]], [[Maine]], [[Vermont]] at [[New Hampshire]]. Ang Louisiana ay tahanan sa maraming diyalekto, kung saan ang pinakamaraming sumasalita ng Pranses Cajun. ===Aprika=== [[Talaksan:Francophone Africa.svg|thumb|right|300px| {{legend|#006BA8|Mga bansang kadalasang binabanggit bilang Francophone Aprika.}} {{legend|#00AAE2|Bansang minsang binabanggit bilang Francophone Aprika}}]] Karamihan ng mga nakakasalita ng wikang Pranses ay tumitirá sa Aprika. Ayon sa ulat ng Organisation internationale de la Francophonie noong 2007 tumataya sa 115 na milyon na mga Aprikano sa 31 na mga bansa sa Aprika ay nakakasalita ng Pranses bílang unang o ikalawang wika. ===Asya=== Sa [[Lebanon]] ang Pranses ay opisyal na wika kasáma ang [[Wikang Arabe|Arabic]] at ito'y tinuturo at ginagamit sa mga paaralan at mga sentro pang-edukasyonal. Katulad sa Lebanon, ang Pranses sa [[Syria]] ay naging opisyal hanggang 1943 pero hanggang ngayon ito'y ginagamit ng mga tao na nasa mga mataas na mga ranggo. Sa [[Timog-silangang Asya]] ang Pranses ay isang administrabong wika sa [[Laos]] at [[Cambodia]] kahit ang impluwensiya ng wika ay uminog ng mga nagdaang mga siglo. Noong panahon ng Kolonyang Pranses, ang mga matataas na mga tao ay gumamit ng Pranses at ang mga mangagawang Biyetnamese ay gumamit ng isang wikang Pranses creole na kilala bilang "Tây Bồi" na ngayon ay ekstinto na. ====Indiya==== Sa [[Indiya]], sa Indiyanong Unyong teritoryo ng [[Pondicherry]] ang Pranses ay ginagamit kasama ang mga rehiyonal na mga wika ang Telugu at Tamil habang sa [[Tamil Nadu]], Indiya ang mga mangangaral ay may magdedesisyon kung ang Pranses ay pipiliin bílang ikalawang o ikatlong wika na kadalasang kasama ang Ingles at Tamil. Ang Pranses rin ay tinuturo rin sa estado ng [[Marahashtra]], Indiya sa mga sekondaryong paaralan bílang ikatlong wika para sa preperasyon sa mga exams. Sa mga paaralan na may CBSE at NCR kurikulum ang Pranses ay bahagi nagpagaaral sa ikatlong antas. Sa ikaapat na antas ang mga magaaral ay hinihiling na ialis ang Pranses o kaya ang [[Hindi]] (ang kanilang pambansang wika) bílang ikalawang wika nila. ===Oceania=== May mga ilang teritoryo ang Pransiya sa Oceania kung saan ang Pranses ay ginagamit katulad ang [[French Polynesia]], [[Vanuatu]], [[New Caledonia]] at, [[Wallis at Futana]]. ==Balarila== Ang balarila ng wikang Pranses ay hindi nalalayo sa mga balarila ng iba pang mga [[Wikang Romaniko]] tulad ng Espanyol, Italiano, Portuges at iba pa. Di tulad ng sa [[Wikang Latin]], hindi lubhang marami ang kinakailangang pagbabago ([[inflection]]) sa mga salita. Kalimitan, ang mga pagbababong ito ay nakikita lamang sa mga [[Pangngalan]] at [[Panghalip]] (sang-ayon sa '''Bilang''' ng mga ito); sa mga [[Pang-uri]], na kailangang tumugon sa bilang at dami ng [[simuno]]; sa mga [[Pandiwa]], upang ipakita ang [[Panauhan]], [[Panahunan]] at [[Modong Pambalarila|Modo]] ng mga ito. Kalimitan, ang mga iba pang mga salik ng [[Wikang Latin]] tulad ng pagiging simuno o layon ng pangungusap ay makikita sa pamamagitan ng pagkakasunud-sunod ng mga salita o kaya naman ay sa mga pangatnig. Minsan, kinakailangan rin ng dalawang pandiwa upang ipakita ang iba pang mga salik na nakikita sa wikang Latin. === Mga Pandiwa === Tulad ng sa [[Wikang Filipino|Filipino]] ang [[Pandiwa]] ang pinakamahalagang sangkap ng isang pangungusap na [[Wikang Pranses|Pranses]]. Kalimitan ang mga [[Pandiwa]] ay nagkakaroon ng pagbabago upang maipakita ang mga sumusunod: * [[Modong Pambalarila|Modo]] - kung ang isang pangungusap ay [[Indikatibo]], [[Imperatibo]], [[Kondisyonal]] o [[Subhuntibo]] * [[Panahunan]] - kung ang mga ito ay pangkasalukuyan, pangnakaraan, o panghinaharap * [[Aspekto]] - kung ito ay [[Perpektibo]], [[Imperpektibo]] o [[Kontemplatibo]] * [[Tinig]] - aktibo, pasibo o repleksibo ==Mga Halimbawa== *[[wikt:en:French]] sa Wikang Ingles na Wiktionary *[[wikt:en:Category:French language]] sa Wikang Ingles na Wiktionary Ito'y mga halimbawang salita. {| class="wikitable" ! Pranses || Tagalog || Pagbigkas{{citation needed}} |- | monde || ''mundo''||[mõd] |- | chanson || ''kanta''||[shã-sõ] |- | téléphone || ''telepono''||[tele-fon] |- | eau || ''tubig'' ||[o] |- | feu || ''apoy'' ||[foe] |- | livre || ''libro'' ||[livr] |- | crayon || ''lapis'' ||[cre-yõ] |- | maison || ''bahay'' ||[me-zõ] |- | lit || ''kama'' ||[li] |- | vie || ''búhay'' ||[vi] |- | cuisine || ''kusina'' ||[kÜi-zin] |- | garçon || ''lal''á''ki'' ||[[gar-sõ]] |- | fille || ''babae'' ||[fiy] |- | nourriture || ''pagkain'' ||[nu-ri-tür] |- | grand || ''malaki''||[grã] |- | petit || ''maliit''||[pe-ti] |- | nuit ||''gab''í||[nÜi] |- | matin || ''umaga'' ||[ma-t~e] |- | jour || ''araw'' ||[zhur] |- | mois || ''buwan'' || [mwa] |- | janvier || ''Enero'' || [zhã-vye] |- | février || ''Pebrero'' || [fe-vriye] |- | mars || ''Marso'' || [mars] |- | avril || ''Abril'' || [a-vril] |- | mai || ''Mayo'' ||[me] |- | juin || ''Hunyo'' || [zhw~e] |- | juillet || ''Hulyo'' || [zhÜi-ye] |- | août || ''Agosto'' || [ut] |- | septembre || ''Setyembre'' ||[sep-tãbr] |- | octobre || ''Oktubre'' || [ok-tobr] |- | novembre || ''Nobyembre'' || [no-vãbr] |- | décembre || ''Disyembre'' || [dey-sãbr] |- | car || ''kasi'' || [kar] |- | mais || ''pero'' || [me] |- | France || ''Pransiya'' || [frãs] |- | français || ''Pranses'' || [frã-se] |- | Les Îles Philippines || ''Pilipinas'' || [le-zil-fi-li-pin] |- | philippin || ''Pilipino'' || [fi-li-p~e] |} ==Pananalita== * Magandang umaga: ''Bonjour'' * Kumusta kayo? (pormal): ''Comment allez-vous ?'' * ’Musta? (di-pormal): ''Comment ça va ?'' * Oo: ''Oui'' * Hindi: ''Non'' * Nasaan po ang banyo?: ''Où sont les toilettes?'' * Marunong po kayo mag-Ingles?: ''Parlez vous l'anglais?'' * Hindi ko po kayo maintindihan: ''Je ne vous comprends pas'' * (Maraming) Salamat: ''Merci (beaucoup)'' * Pasensiya: ''Je suis desolé(e)'' * Gusto kong pumunta sa Pransiya: ''Je voudrais voyager/aller/visiter en France'' * Gusto kong magtrabaho sa Pransiya: ''Je voudrais travailler en France'' * Mahal kitá: ''Je t’aime'' * Paalam: ''Au revoir!'' * Gusto kong bumili...: ''Je voudrais acheter...'' * Magkano po ito?: ''Combien ça coûte?'' * Maligayang Pasko: ''Joyeux Noël'' * Nasaan po ang pinakamalápit na hintuan ng tren?: ''Où est la station de métro/la gare de train la plus proche?'' ==Tingnan din== *[[Alliance française]] *[[Talaan ng mga teritoryo at lugar kung saan Pranses ang opisyal na wika]] *[[b:en:French]] sa Wikang Ingles na Wikibooks *[[wikiversity:en:Topic:French]] sa Wikang Ingles na Wikiversity ==Mga Kawing Panlabas== ===Mga Aralin=== (Lahat ay sa wikang Ingles) * [http://www.rfi.fr/lffr/statiques/accueil_apprendre.asp French language resources and broadcasts in simplified French at Radio France Internationale (RFI) website] * [http://www.bbc.co.uk/languages/french/ Learn French] ''[[BBC]]'' * [http://french.about.com/ Learn French at About] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113140442/http://french.about.com/ |date=2010-01-13 }} (including French gestures) * [http://pagesperso-orange.fr/comptoir-des-archives/french.htm Learn the basic rules of French] (easy tables) * [http://www.targetlanguage.co.uk French lessons at Target Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904172918/http://www.targetlanguage.co.uk/ |date=2009-09-04 }} (extensive) * [http://www.jump-gate.com/languages/french/ French Language Course (basic och first (1994) online course)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913134506/http://www.jump-gate.com/languages/french/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.eife2f.com École Interculturelle de Français], French language school in France * [http://www.frenchtutorial.com/ The French Tutorial] * [http://learnfrenchvideo.com/ LearnFrenchVideo.com] Audio lessons covering vocabulary, phrases, grammar and verbs. ===Mga Online na Diksiyonaryo=== (Lahat ay sa wikang Ingles) {{For|unilingual dictionaries|:fr:Dictionnaire}} * [http://www.dictionaric.com/dictionary/french/tagalog Talahulugan tagalog-prances-tagalog] [[Autor Patrick René Henri Jouannès alias Dictionaric]] On line since august 2019. Improvements and updatings will be brought. * [http://www.free-dictionary-translation.com/english-french/index.html English - French Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005102101/http://www.free-dictionary-translation.com/english-french/index.html |date=2009-10-05 }} * [http://www.collinslanguage.com/ Collins French Dictionary] * [http://www.mydictionary.net/french English <-> French Dictionary with gender and type of words] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113011911/http://www.mydictionary.net/french |date=2010-01-13 }} * [http://www.oqlf.gouv.qc.ca/ressources/gdt_bdl2.html Grand dictionnaire terminologique] * [http://www.le-dictionnaire.com Le Dictionnaire] * [http://lookwayup.com/free/FrenchEnglishDictionary.htm LookWAYup French English Dictionary] * [http://www.wordreference.com/fren/ WordReference.com English-French dictionary]{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dictionnaire-libre.fr/ Dictionnaire-Libre.fr - dictionnaire gratuit de 24 langues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015162351/http://dictionnaire-libre.fr/ |date=2011-10-15 }} ===Bokabularyo=== (Lahat ay sa wikang Ingles) * [[wikt:en:Appendix:French Swadesh list|Swadesh list in English and French]] * [http://www.dudziak.com/verbs.php A Two-Page PDF Reference Guide of the 681 Most Common French/English Verbs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223122327/http://www.dudziak.com/verbs.php |date=2011-02-23 }} * [http://www.frenchteacher.eu/french-vocabulary/ French vocabulary], with audio * [https://web.archive.org/web/20090107222103/http://www.brain-tune.com/training/run_intro?catalog_id=17 Questions and answers] * [http://www.dicovia.com/dico/francais-tagalog/lettre-A/0-59 Salitâ Wikang Pranses-Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106084558/http://www.dicovia.com/dico/francais-tagalog/lettre-A/0-59 |date=2012-01-06 }} ====Audyo==== (Lahat ay sa wikang Ingles) * [http://shtooka.moostik.net/dico-fr/index.php?lng=en Free Audio base of French Words]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://arael.shtooka.net/swf/french/index.php French audio files of the Shtooka.net project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430045208/http://arael.shtooka.net/swf/french/index.php |date=2009-04-30 }} ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} *[http://www.academie-francaise.fr/ Académie française] (sa [[Pransiya]]) *[http://www.arllfb.be/ Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique] (sa [[Belhika]]) *[http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html Office québécois de la langue française] (sa [[Québec]]) [[Kategorya:Wikang Pranses| ]] [[Kategorya:Mga wika ng Belhika]] geyq3wfeg969w18opos0lur4x18ynld Apganistan 0 2320 2235145 2201433 2026-10-18T01:49:54Z Allyriana000 119761 2235145 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Islamikong Emirato ng Apganistan | common_name = Apganistan | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}<br />{{small|{{transl|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}<br />{{small|{{transl|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}} | image_flag = Flag of Taliban.svg | flag_caption = Watawat | image_coat =Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | symbol_type = Eskudo | national_motto = {{nowrap|{{big|{{lang|ar|لا إله إلا الله، محمد رسول الله}}}}}}<br />[[Shahada|{{transl|ar|Lā ʾilāha ʾillā llāh, Muhammadun rasūlu llāh}}]]<br />"Walang diyos kundi si [[Allah]], at si [[Muhammad]] ang sugo ni [[Allah]]." | national_anthem = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}<br>{{transl|ps|[[Da de batorano kor|Dā də bātorāno kor]]}}<br />{{center|"Ito ang Tahanan ng Magiting"}}<div style="display:inline-block; margin-top:0.4em">{{center|}}</div> | image_map = Afghanistan (orthographic projection).svg | map_caption = Lokasyon ng Apganistan. | capital = [[Kabul]] | coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}} | largest_city = Kabul | languages_type = Pangunahing wika | languages = {{hlist|[[Wikang Pastun|Pastun]]|[[Persa|Dari]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 42% [[Pastun]] | 27% [[Taong Tayiko|Tayiko]] | 9% [[Taong Hasara|Hasara]] | 9% [[Taong Usbeko|Usbeko]] | 4% [[Taong Aimak|Aimak]] | 3% [[Taong Turkmen|Turkmen]] | 2% [[Taong Baluki|Baluki]] | 4% Iba pa }} | ethnic_groups_ref = | ethnic_groups_year = 2019 tantiyang hindi opisyal | religion = {{unbulleted list | 99.7% [[Islam]] ([[Pampamahalaang relihiyon|opisyal]]) | 0.3% Iba pa }} | demonym = Apgano | government_type = [[Unitaryong estado|Unitaryong]] [[awtokrasya|awtokratikong]] [[pansamantalang pamahalaan|pansamantalang]] [[Islam|Islamikong]] [[teokrasya]] | leader_title1 = [[Pinuno ng Islamikong Emirato ng Apganistan|Pinuno]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}} | leader_title2 = [[Punong Ministro ng Apganistan|Punong Ministro]] | leader_name2 = {{#statements:P6}} | leader_title3 = [[Punong Mahistrado ng Apganistan|Punong Mahistrado]] | leader_name3 = [[Abdul Hakim Ishaqzai]] | legislature = <!--TBA--> | sovereignty_type = [[Kasaysayan ng Apganistan|Pagkakabuo]] | established_event1 = [[Dinastiyang Lodi|Imperyong Apgano]] | established_date1 = 1451–1526 | established_event2 = [[Dinastiyang Hotak|Imperyong Hotak]] | established_date2 = 1709–1738 | established_event3 = {{nowrap|[[Imperyong Durrani]]}} | established_date3 = 1747–1823 | established_event4 = [[Emirato ng Apganistan|Emirato]] | established_date4 = 1823–1839 | established_event5 = [[Imperyong Durrani|Pagpapanumbalik ng Imperyong Durrani]] | established_date5 = 1839–1842 | established_event6 = [[Emirato ng Apganistan|Pagpapanumbalik ng Emirato]] | established_date6 = 1842–1926 | established_event7 = [[Protektorado|Protektadong Estado]] ng [[Reyno Unido ng Dakilang Britanya at Irlanda|Reyno Unido]] | established_date7 = 26 Mayo 1879 | established_event8 = [[Kasarinlan]] | established_date8 = 19 Agosto 1919 | established_event9 = [[Kaharian ng Apganistan|Kaharian]] | established_date9 = 9 Hunyo 1926 | established_event10 = [[Republika ng Apganistan (1973—1978)|Republika]] | established_date10 = 17 Hulyo 1973 | established_event11 = [[Demokratikong Republika ng Apganistan|Demokratikong Republika]] | established_date11 = 27–28 Abril 1978 | established_event12 = [[Islamikong Estado ng Apganistan|Islamikong Estado]] | established_date12 = 28 Abril 1992 | established_event13 = [[Islamikong Emirato ng Apganistan (1996–2001)|Islamikong Emirato]] | established_date13 = 7 Setyembre 1996 | established_event14 = {{nowrap|[[Islamikong Republika ng Apganistan|Islamikong Republika]]}} | established_date14 = 26 Enero 2004 | established_event15 = [[Pagbagsak ng Kabul (2021)|Pagpapanumbalik]] ng [[Islamikong Emirato ng Apganistan (1996–2001)|Islamikong Emirato]] | established_date15 = 15 Agosto 2021 | area_km2 = 652,864 | area_rank = ika-40 | area_sq_mi = 252,072 | percent_water = bale-wala | population_estimate = 40,218,234 | population_estimate_year = 2021 | population_estimate_rank = ika-37 | population_density_km2 = 48.08 | population_density_sq_mi = 119 | population_density_rank = ika-174 | GDP_PPP = $72.911 bilyon | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = ika-96 | GDP_PPP_per_capita = $2,024 | GDP_PPP_per_capita_rank = ika-169 | GDP_nominal = $21.657&nbsp;bilyon | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = ika-111 | GDP_nominal_per_capita = $493 | GDP_nominal_per_capita_rank = ika-177 | HDI = 0.511<!-- number only --> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = | HDI_rank = ika-169 | currency = [[Afghan afghani|Apgani]] (افغانی) | currency_code = AFN | time_zone = D† | utc_offset = +4:30<br />[[Kalendaryong Solar Hijri|Kalendaryong Solar]] | drives_on = kanan | calling_code = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]] | cctld = [[.af]]<br />[[افغانستان.]] | status = [[Mga kasaping estado ng Nasyones Unidas|Kasaping estado ng NU]] sa ilalim ng isang [[Taliban|hindi kinikilalang pamahalaan]] | today = }} Ang '''Apganistan''' ([[wikang Pastun|Pastun]]: ''{{lang|ps|افغانستان}}'' ; [[wikang Dari|Dari]]: ''{{lang|prs|افغانستان}}''), opisyal na '''Islamikong Emirato ng Apganistan''' (Pastun: ''{{lang|ps|د افغانستان اسلامي امارت}}'' ; Dari: ''{{lang|prs|امارت اسلامی افغانستان}}''), ay isang bansang nasasagitna ng lupa na nasa sangang-daan ng [[Gitnang Asya]] at [[Silangang Asya]]. Kilala bilang ang "Puso ng Asya", hinahangganan ito ng [[Turkmenistan]] at [[Uzbekistan|Usbekistan]] sa hilaga, [[Tayikistan]] at [[Tsina]] sa hilagang-silangan, [[Iran]] sa kanluran, at [[Pakistan]] sa silangan at timog.<ref>{{Cite web |last=Ahmadzai |first=Aziz Amin |date=2 Disyembre 2015 |title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia' |url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/ |access-date=12 Marso 2023 |website=The Diplomat |language=en-US}}</ref> Ang [[Kabul]] ay ang kabisera at ang pinakamalaking lungsod ng bansa. Nagsimulang mahirahan ang mga tao sa Apganistan noong [[Gitnang Paleolitiko]], at ang estratehikong kinaroroonan ng bansa sa makasaysayang [[Daan ng Sutla]] ay nag-ugnay dito sa mga kalinangan ng ibang bahagi ng [[Asya]] at [[Europa]], na nag-iwan ng mosaiko ng mga etnolinggwistiko at relihiyosong grupo na nakaimpluwensya sa modernong bansang Apgano.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi=10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter=The Land and the People in History|title=Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year=1984|last1=Hyman|first1=Anthony|pages=3–22|isbn=978-0-333-36353-9}}</ref> Naging tahanan ang lupain ng iba't-ibang tao at dumaan ng maraming pananakop, kabilang ang pagsakop ni [[Alejandrong Dakila]], [[Imperyong Maurya]], ng mga Arabong Muslim, Monggol, [[Digmaang Anglo-Apgano|Britaniko]], [[Digmaang Sobyetika-Apgano|Sobyetika]], at ang pinakabagong koalisyon na [[Digmaan sa Apganistan (2001-2021)|pinamunuan ng mga Amerikano]].<ref>{{Cite web |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |date=30 Hunyo 2017 |title=Why Is Afghanistan the ‘Graveyard of Empires’? |url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/ |access-date=5 Marso 2023 |website=The Diplomat |language=en-US}}</ref> Nagsilbing pinagmulan din ang Apganistan kung saan bumangon ang mga [[Kahariang Grekobaktriyano|Grekobaktriyano]] at [[Imperyong Mughal|Mughal]], bukod sa iba pa, upang bumuo ng mga malalaking imperyo.<ref name="Galvin-PreIslamic">{{cite web |last=Griffin |first=Luke |date=14 Enero 2002 |title=The Pre-Islamic Period |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archive-date=3 Nobyembre 2001 |access-date=5 Marso 2023 |work=Afghanistan Country Study |publisher=Illinois Institute of Technology |language=en}}</ref> Ang iba't-ibang pananakop at kapanahunan sa mga kalipunang pangkalinangang Indiyano at Persa ay gumawa sa lugar na isang sentro para sa [[Budismo]], [[Zoroastrianismo]], [[Hinduismo]], at sa kalaunan ay [[Islam]]. Noong 2021, ang populasyon nito ay 40.2 milyon, ang karamihan ay binubuo ng mga etnikong [[Pastun]], [[Mga Tayiko|Tayiko]], [[Mga Hasara|Hasara]], at [[Mga Usbeko|Usbeko]].<ref>{{Cite news |date=23 Agosto 2021 |title=Afghanistan's ethnic mosaic |language=en |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms |access-date=5 Marso 2023 |issn=0971-8257}}</ref> Ang modernong estado ng Apganistan ay nagsimula sa [[Imperyong Durrani|dinastiyang Durrani]] noong [[ika-18 dantaon]], ang imperyo sa tuktok nito ay namumuno ng lugar mula sa silangang [[Iran]] hanggang hilagang [[Indiya]]. Kasunod ng paghina nito at pagkamatay ng [[Timur Shah]], nahati ito sa mas maliliit na nagsasariling kaharian ng Herat, Kandahar at Kabul, bago muling pinagsama noong ika-19 na dantaon pagkatapos ng mga digmaan para sa pagkakaisa na pinamunuan ni [[Dost Mohammad Khan]]. Sa panahong ito, naging [[estadong tapon]] ang Apganistan sa "[[Dakilang Laro]]" sa pagitan ng [[Britanikong Raj]] at [[Imperyong Ruso]]. Tinangka ng mga Britaniko sa Indiya na sakupin ang bansa ngunit naitaboy sa [[Unang Digmaang Anglo-Apgano]]. Sa [[Ikalawang Digmaang Anglo-Apgano|ikalawang digmaan]] ay matagumpay na naitatag ang isang Britanikong protektadong estado sa Apganistan, ngunit kasunod ng [[Ikatlong Digmaang Anglo-Apgano|ikatlong digmaan]] noong 1919 ay napalaya ang bansa mula sa dayuhang dominasyon, at sa kalaunan ay lumitaw ito bilang ang malayang [[Kaharian ng Apganistan]] noong Hunyo 1926 sa ilalim ni [[Amanullah Khan]]. Ang kahariang ito ay tumagal ng halos 50 taon, hanggang sa mapatalsik si [[Zahir Shah]] noong 1973, kasunod nito ay naitatag ang isang [[Republika ng Apganistan|republika]], na siya'y hinalili ng isang [[Demokratikong Republika ng Apganistan|demokratikong republika]] pagkatapos ng [[Himagsikang Saur]]. Pagkatapos ng pagbagsak ng komunistang pamahalaan ay pinalitan ito ng isang [[Islamikong Estado ng Apganistan|Islamikong estado]]. Ang kasaysayan ng Apganistan mula noong huling bahagi ng dekadang 1970 ay sumaklaw ng mga kudeta, himagsikan, pagsalakay, insurhensiya, at digmaang pambayan. Ang bansa ay kasalukuyang nasa ilalim ng kontrol ng [[Taliban]], na bumalik sa kapangyarihan at muling itinatag ang [[Islamikong Emirato ng Apganistan (1996–2001)|Islamikong emirato]] pagkatapos maipatalsik ang [[Islamikong Republika ng Apganistan]] sa pagtatapos ng matagalang [[Digmaan sa Apganistan (2001-2021)|20-taong digmaan]] sa bansa. Sa kasalukuyan, ang bansa ay mayroong mataas na antas ng [[terorismo]], [[kahirapan]], at [[malnutrisyon]] sa mga kabataan. Ang [[ekonomiya]] ng Apganistan ay ang ika-96 na pinakamalaki sa mundo, na may [[kabuuang domestikong produkto]] na $72.9 bilyon sa pamamagitan ng [[pagkakatulad ng kapangyarihang bumili]]. Mas malala ang kalagayan ng bansa pagdating sa bawat-kapitang KDP, na niranggong ika-169 sa 186 na bansa noong 2018. == Pangalan == Iminumungkahi ng ilang mga iskolar na ang pinagmulang pangalang ''[[Afghān]]'' ay nagmula sa salitang Sanskrit na ''[[Aśvaka|Aśvakan]]'' na siyang pangalang ginamit para sa mga sinaunang taong naninirahan sa [[Hindu Kush]].<ref name=":0">{{cite book|title=Ancient India|first=Ramesh Chandra|last=Majumdar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1977|orig-year=1952|isbn=978-8-12080-436-4|page=99|url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA99}}</ref> Ang ''Aśvakan'' ay literal na nangangahulugang "mga mangangabayo" (mula sa salitang ''aśva'', ang salitang Sanskrit at Avestan para sa "kabayo").<ref name=":0" /> Gayunpaman, ang iba tulad ni Ibrahim Khan ay nanindigan na ang salitang ''Afghan'' ay nagmula sa wikang [[Bactrian]].<ref>{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=3 Mayo 2022 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 |access-date=12 Marso 2023 |archive-date=6 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === Iminumungkahi ng mga paghuhukay sa mga sinaunang lugar na nagsimulang manirahan ang mga tao sa kasalukuyang Apganistan nang hindi bababa sa 50,000 taon na ang nakalilipas, at ang mga pamayanan ng pagsasaka sa lugar ay kabilang sa mga pinakauna sa mundo. Isang mahalagang lugar ng mga maagang makasaysayang gawain, marami ang naniniwala na naihahambing ang Apganistan sa Ehipto sa makasaysayang halaga ng mga arkeolohikong lugar nito.<ref name="JFS">{{cite encyclopedia |title=Afghanistan&nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |access-date=7 Mayo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 Hulyo 2004 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=26 Pebrero 2009 |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |language=en |magazine=Time |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |url-status=dead |access-date=7 Mayo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 Hulyo 2013}}</ref> Ang mga kalimitang artepakto mula sa [[Paleolitiko|P]]<nowiki/>aleolitiko, [[Mesolitiko|M]]<nowiki/>esolitiko, [[Neolitiko|N]]<nowiki/>eolitiko, [[Panahong Bronse]], at [[Panahong Bakal|Bakal]] ay natagpuan sa Apganistan. Pinaniniwalaang nagsimula noong 3000 BCE ang kabihasnang urbano, at ang unang lungsod ng Mundigak (malapit sa Kandahar sa timog ng bansa) ay isang sentro ng kulturang Helmand. Higit pang itinatag ng mga kamakailang natuklasan na ang [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo]] ay umabot hanggang sa kasalukuyang Apganistan. Isang lugar ng Lambak ng Indo ang natagpuan sa Ilog Oxus sa Shortugai sa hilagang Apganistan.<ref>{{cite book |author=Wright |first=Rita |url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ |title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-57652-9 |page=1 |access-date=5 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ |archive-date=28 Hunyo 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Louis Depree |url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ |title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan |publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia |year=1981}}</ref> Pagkatapos ng 2000 BCE, nagsimulang lumipat patimog sa Apganistang ang sunud-sunod na mga alon ng mga taong pagala-gala mula sa Gitnang Asya; kasama sa kanila ay maraming mgaIndo-Iranian na nagsasalita ng Indo-Europeo. Nang maglaon, ang mga tribong ito ay lumipat sa Timog Asya, Kanlurang Asya, at patungo sa Europa sa pamamagitan ng lugar sa hilaga ng [[Dagat Kaspiyo]]. Tinukoy ang rehiyon noong panahong iyon bilang Ariana.<ref name="JFS" /><ref>Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.</ref> Sa kalagitnaan ng ika-6 na siglo BCE, pinabagsak ng mga Achaemenid ang Medes at isinama ang Arachosia, Aria, at Bactria sa loob ng silangang hangganan nito. Binanggit ng isang inskripsiyon sa lapida ni [[Dario I ng Persiya|Dario I ng Persya]] ang Lambak ng Kabul sa listahan ng dalawampu't-siyam na bansang nasakop niya.<ref>{{cite web |date=15 Pebrero 1989 |title=Chronological History of Afghanistan&nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026002053/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-date=26 Oktubre 2012 |access-date=5 Abril 2026 |website=Gandhara.com.au}}</ref> Ang rehiyon ng Arachosia, sa paligid ng [[Kandahar]] sa kasalukuyang katimugang Afpganistan, ay dating pangunahing Zoroastrian at gumaganap ng mahalagang papel sa paglipat ng Avesta sa Persya at sa gayon ay itinuturing ng ilan bilang ang "pangalawang tinubuang-bayan ng [[Zoroastrianismo]]".<ref name="Gnoli-1989">{{Cite book |last=Gnoli |first=Gherado |title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin |publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente |year=1989 |page=133 |quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Although ... Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}</ref><ref name="Gnoli-1989a">{{Cite book |last=Gnoli |first=Gherado |title=The Idea of Iran, an essay on its Origin |publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente |year=1989 |page=133 |quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}</ref><ref name="ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica">{{Cite web |title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523120936/https://iranicaonline.org/articles/arachosia |archive-date=23 Mayo 2021 |access-date=5 Abril 2026 |website=Iranica Online}}</ref> [[File:ScythianBelt.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ScythianBelt.jpg|thumb|Isang "gintong Bactrian" na sinturong Eskito belt na naglalarawan kay [[Dionysus]], mula sa Tillya Tepe sa sinaunang rehiyon ng Bactria]] Dumating sa Apganistan noong 330 BCE si [[Alejandrong Dakila]] at ang kanyiang mga puwersang Macedonio matapos talunin si Dario III ng Persya isang taon bago sa naunang Labanan sa Gaugamela. Kasunod ng maikling pananakop ni Alejandro, pinamahalaan ng kahaliling estado na Imperyo ng Seleucid ang rehiyon hanggang 305 BCE, nang ibigay nila ang karamihan nito sa Imperyo ng Maurya bilang bahagi ng isang kasunduan sa alyansa. Pinamahalaan ng mga Mauryan ang lugar sa timog ng [[Hindu Kush]] hanggang sa sila ay napabagsak noong mga 185 BCE. Nagsimula ang kanilang paghina 60 taon matapos ang pamumuno ni Ashoka, na humantong sa muling pananakop na Helenistiko ng mga Greco-Bactrian. Hindi nagtagal, humiwalay ang karamihan sa mga ito at naging bahagi ng Kahariang Indo-Griyego. Sila ay natalo at pinatalsik ng mga Indo-Scythian noong huling bahagi ng ika-2 siglo BCE.<ref>{{cite web |date=Agosto 2008 |title=Country Profile: Afghanistan |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 Abril 2014 |access-date=5 Abril 2026 |publisher=Library of Congress Country Studies on Afghanistan}}</ref> Lumitaw ang [[Daang Seda]] noong unang siglo BCE, at umunlad sa kalakalan ang Apganistan, na may mga ruta sa Tsina, Indiya, Persya, at hilaga sa mga lungsod ng Bukhara, [[Samarqand|Samarkand]], at Khiva sa kasalukuyang Usbekistan.<ref>{{Cite web |date=8 Marso 2010 |title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani |url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani |archive-date=16 Agosto 2021 |access-date=5 Abril 2026 |website=UNAMA}}</ref> Ipinagpapalit ang mga kalakal at ideya sa gitnang puntong ito, tulad ng sedang Tsino, Persyanong pilak at Romanong ginto, habang nagmimina at nangangalakal ang rehiyon ng kasalukuyang Apganistan ng mga batong lapis lazuli pangunahin mula sa rehiyon ng Badakhshan.<ref>{{Cite web |title=Afghanistan – Silk Roads Programme |url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618032829/https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan |archive-date=18 Hunyo 2021 |access-date=5 Abril 2026 |website=[[UNESCO]] |language=en}}</ref> Noong unang siglo BCE, nasakop ng Imperyo ng Parthian ang rehiyon ng unit nawala ito sa kanilang mga basalyong Indo-Parthian. Sa kalagitnaan hanggang sa huling bahagi ng unang siglo CE, ang malawak na Imperyo ng Kushan, na nakasentro sa Apganistan, ay naging mahusay na mga patron ng kulturang Budista, na naging dahilan upang umunlad ang Budismo sa buong rehiyon. Pinatalsik ang mga Kushan ng mga Sassanid noong ika-3 siglo CE, bagaman ang mga Indo-Sassanid ay patuloy na namuno sa mga bahagi ng rehiyon. Sinundan sila ng mga Kidarites na pinalitan naman ng mga Hephthalite. Pinalitan sila ng Turk Shahi noong ika-7 siglo. Ang Budistang Turk na si Shahi ng Kabul ay pinalitan ng isang dinastiyang Hindu bago nasakop ng mga Saffarid ang lugar noong 870; ang dinastiyang Hindu na ito ay tinawag na Hindu Shahi.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125 |title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries |publisher=BRILL |year=2002 |isbn=0-391-04173-8 |page=125 |access-date=5 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125 |archive-date=1 Disyembre 2019 |url-status=live}}</ref> Karamihan sa hilagang-silangan at timog na mga lugar ng bansa ay nanatiling pinangungunahan ng kulturang Budista.<ref>{{cite web |year=1969 |title=Afghan and Afghanistan |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm |archive-date=23 Oktubre 2008 |access-date=5 Abril 2026 |work=Abdul Hai Habibi}}</ref><ref>{{cite book |author=Charles Higham |url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA141 |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4381-0996-1 |page=141}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === [[File:Ghurid_Empire_according_to_Schwartzberg_Atlas,_p.147.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ghurid_Empire_according_to_Schwartzberg_Atlas,_p.147.png|right|thumb|Nagmula sa Lalawigan ng Ghor sa gitnang Apganistan ang mga Ghurid.]] Bago ang ika-19 na siglo, ang hilagang-kanlurang rehiyon ng Apganistan ay tinawag na Khorasan, na karaniwang ginagamit ng mga katutubo upang ilarawan ang kanilang bansa.<ref>{{Cite book |last=Hanifi |first=Shah Mahmoud |url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&q=elphinstone+khorasan&pg=PA128 |title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule |date=15 Hulyo 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-091440-0}}</ref><ref name=":1">{{cite book |last1=Battuta |first=Ibn |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180 |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-34473-9 |edition=reprint, illustrated |page=416 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180 |archive-date=16 Abril 2017 |url-status=live}}</ref> Dalawa sa apat na kabisera ng Khorasan (Herat at Balkh) ay nasa Apganistan na ngayon, habang ang mga rehiyon ng Kandahar, Zabulistan, Ghazni, Kabulistan, at Apganistan ang naging hangganan sa pagitan ng Khorasan at Hindustan.<ref name=":1" /> Dinala ng mga Arabong Muslim ang Islam sa Herat at Zaranj noong 642 CE at nagsimulang kumalat sa silangan; ang ilan sa mga katutubong naninirahan na kanilang nakatagpo ay tinanggap ito habang ang iba ay nag-alsa. Bago ang pagdating ng Islam, ang rehiyon ay dating tahanan ng iba't ibang paniniwala at kulto, na kadalasang nagreresulta sa [[Sinkretismo]] sa pagitan ng mga nangingibabaw na relihiyon<ref>{{Cite book |last1=Weber |first1=Olivier |url= |title=Eternal Afghanistan |last2=Unesco |date=2002 |publisher=Chêne |isbn=978-92-3-103850-1 |quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grenet |first=Grenet |title=Zoroastriansm among the Kushans |year=2016}}</ref> tulad ng [[Zoroastrianismo]], Budismo o Greco-Budismo, Sinaunang Iranian na relihiyon,<ref name="Allen">{{Cite book |last=Allen |first=Charles |url= |title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History |date=5 Nobyembre 2015 |publisher=Little, Brown Book Group |isbn=978-0-349-14218-0 |quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}</ref> [[Hinduismo]], Kristiyanismo,<ref>{{cite book |last1=Gorder |first1=A. Christian Van |url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&q=nestorian+christians+Afghanistan&pg=PA34 |title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran |date=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7391-3609-6}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&q=Zaranj+christians+Afghanistan&pg=PT127 |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |date=9 Disyembre 2010 |publisher=Orion |isbn=978-0-297-86559-9 |quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}</ref> at [[Hudaismo]].<ref>{{cite book |last1=Yossef |first1=Noam Bar'am-Ben |url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&q=Judaism+in+Afghanistan+ghor |title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan |date=1998 |publisher=Israel Museum |isbn=978-965-278-223-6 |quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ende |first1=Werner |title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society |last2=Steinbach |first2=Udo |date=15 Abril 2010 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6489-8 |page=257 |quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}</ref> Isang halimbawa ng sinkretismo sa rehiyon ay mga patron ng Budismo ang mga tao ngunit sumasamba pa rin sa mga lokal na diyos ng Iran tulad ni [[Ahura Mazda]], Lady Nana, Anahita o Mihr (Mithra) at inilalarawan ang mga diyos na Griyego bilang mga tagapagtanggol ng Buddha.<ref>{{Cite book |last1=Adrych |first1=Philippa |url= |title=Images of Mithra |last2=coins) |first2=Robert Bracey (Writer on |last3=Dalglish |first3=Dominic |last4=Lenk |first4=Stefanie |last5=Wood |first5=Rachel |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879253-6 |quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}</ref><ref>{{Cite book |last=Allen |first=Charles |url= |title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History |date=5 November 2015 |publisher=Little, Brown Book Group |isbn=978-0-349-14218-0 |quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}</ref> Unang sinakop ang mga Zunbil at Kabul Shahi noong 870 CE ng mga Saffarid na Muslim ng Zaranj. Nang maglaon, pinalawak ng mga Samanid ang kanilang impluwensyang Islamiko sa timog ng Hindu Kush. Umangat sa kapangyarihan ang mga Ghaznavid noong ika-10 siglo.<ref>{{cite web |date=1867–1877 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |archive-date=8 Abril 2014 |access-date=6 Abril 2026 |work=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=Londres}}</ref><ref>{{cite web |author=Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |year=1340 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |archive-date=26 Hulyo 2013 |access-date=6 Abril 2026 |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=Packard Humanities Institute}}</ref> Pagsapit ng ika-11 dantao, tinalo na ni Mahmud ng Ghazni ang mga natitirang pinunong Hindu at ganap na naipalaganap ang Islam sa mas malawak na rehiyon, maliban sa [[Kafiristan]].<ref>{{cite web |author=Strand |first=Richard F. |date=31 Disyembre 2005 |title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan |url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |archive-date=1 Abril 2019 |access-date=18 Oktubre 2026 |work=Nuristan.info |language=en}}</ref> Ginawang mahalagang lungsod ni Mahmud ang Ghazni at kinalinga niya ang mga intelektuwal, tulad ng historyador na si al-Biruni at ng makatang si [[Ferdowsi]].<ref>{{cite book |title=Afghanistan: A Country Study |date=1986 |publisher=Foreign Area Studies, The American University |editor1=Richard Nyrop |page=10 |editor2=Donald Seekins}}</ref> Pinatalsik ng mga Ghurid ang dinastiyang Ghaznavid noong 1186, na ang mga nagawa sa arkitektura ay kinabibilangan ng liblib na [[Minaret ng Jam]]. Pinamahalaan ng mga Ghurid ang Apganistan sa loob ng wala pang isang siglo bago sila nasakop ng dinastiyang Khwarazmian noong 1215. [[File:Genghis_Khan_empire-en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Genghis_Khan_empire-en.svg|thumb|[[Imperyong Monggol|Mga pagsalakay at pananakop ng mga Mongol]]]] Noong 1219 CE, sinakop ni [[Genghis Khan]] at ng kaniyang hukbong Mongol ang rehiyon. Sinasabing nilipol ng kaniyang mga tropa ang mga lungsod ng Khwarazmian na [[Herat]] at [[Balkh]], pati na rin ang [[Bamyan]].<ref>{{cite web |date=29 Setyembre 2007 |title=Central Asian world cities |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 Hulyo 2013 |access-date=18 Oktubre 2026 |publisher=University of Washington Faculty}}</ref> Ang pagkawasak na dulot ng mga Mongol ay nagtulak sa maraming lokal na bumalik sa isang lipunang agrikultural sa kanayunan.<ref>{{cite news |last=Page |first=Susan |date=18 Pebrero 2009 |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |language=en |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |url-status=live |access-date=18 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 Mayo 2011}}</ref> Nagpatuloy ang pamumunong Mongol sa pamamagitan ng Ilkhanate sa hilagang-kanluran, habang pinangasiwaan naman ng dinastiyang Khalji ang mga teritoryo ng mga tribong Afghan sa timog ng [[Hindu Kush]], hanggang sa pagsalakay ni [[Tamerlan]], na siyang nagtatag ng Imperyong Timurid noong 1370. Sa ilalim ng pamumuno ni Shah Rukh, nagsilbi ang lungsod ng Herat bilang sentro ng ''Timurid Renaissance'', na ang karilagan ay maihahalintulad sa [[Florencia]] noong panahon ng [[Renasimiyento|Renasimiyentong Italyano]] bilang sentro ng muling pagsilang ng sining.<ref>Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129</ref><ref>The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465</ref> == Pamamahala == ===Mga paghahating pang-administratibo=== [[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|350px|left|Nahahati ang Afghanistan sa [[mga lalawigan ng Afghanistan|34 na lalawigan]], at ang bawat lalawigan ay nahahati pa sa mga [[Mga distrito ng Afghanistan|distrito]]]] {{Main|Mga lalawigan ng Afghanistan|Mga distrito ng Afghanistan}} Ang mga sumusnod ay ang talaan ng lahat ng 34 na lalawigan # [[Lalawigan ng Badakhshan|Badakhshan]] # [[Lalawigan ng Badghis|Badghis]] # [[Lalawigan ng Baghlan|Baghlan]] # [[Lalawigan ng Balkh|Balkh]] # [[Lalawigan ng Bamyan|Bamyan]] # [[Lalawigan ng Daykundi|Daykundi]] # [[Lalawigan ng Farah|Farah]] # [[Lalawigan ng Faryab|Faryab]] # [[Lalawigan ng Ghazni|Ghazni]] # [[Lalawigan ng Ghōr|Ghōr]] # [[Lalawigan ng Helmand|Helmand]] # [[Lalawigan ng Herat|Herat]] # [[Lalawigan ng Jowzjan|Jowzjan]] # [[Lalawigan ng Kabul|Kabul]] # [[Lalawigan ng Kandahar|Kandahar]] # [[Lalawigan ng Kapisa|Kapisa]] # [[Lalawigan ng Khost|Khost]] # [[Lalawigan ng Kunar|Kunar]] # [[Lalawigan ng Kunduz|Kunduz]] # [[Lalawigan ng Laghman|Laghman]] # [[Lalawigan ng Logar|Logar]] # [[Lalawigan ng Nangarhar|Nangarhar]] # [[Lalawigan ng Nimruz|Nimruz]] # [[Lalawigan ng Nurestan|Nurestan]] # [[Lalawigan ng Oruzgan|Oruzgan]] # [[Lalawigan ng Paktia|Paktia]] # [[Lalawigan ng Paktika|Paktika]] # [[Lalawigan ng Panjshir|Panjshir]] # [[Lalawigan ng Parvan|Parvan]] # [[Lalawigan ng Samangan|Samangan]] # [[Lalawigan ng Sare Pol|Sare Pol]] # [[Lalawigan ng Takhar|Takhar]] # [[Lalawigan ng Vardak|Wardak]] # [[Lalawigan ng Zabul|Zabul]] == Tingnan din == * [[Mga taong Pashtun]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Asya}} [[Kategorya:Afghanistan|*]] [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] {{stub|Afghanistan|Heograpiya}} n554h1lwa51d5sc9wqce0p792goclqg Talaan ng mga artista sa Pilipinas 0 10068 2235092 2228381 2026-10-17T15:09:50Z Ringer 15117 2235092 wikitext text/x-wiki Ito ay listahan ng mga '''artista sa Pilipinas''' mapa-[[pelikula]] man o mapa-[[telebisyon]] noon at ngayon. Nakatala ito ayon sa pagkakasunod sunod ng kanilang pangalan. == A == * [[Aaron Villaflor]] * [[Abby Cruz]] * [[Ace Espinosa]] * [[Ace Vergel]] * [[Adorable Liwanag]] * [[Abdulrahman]] * [[Abigael Ycasas]] * [[Abra (artista)]] * [[Abraham Cruz]] * [[Ace Vergel]] * [[Adora Hernandez]] * [[Adul de Leon]] * [[Africa dela Rosa]] * [[Aga Muhlach]] * [[Agatha Tapan]] * [[Agaton G. Evangelista]] * [[Agnes Moran]] * [[Agnes Ravel]] * [[Ahron Villena]] * [[Ai Ai delas Alas]] * [[Aicelle Santos]] * [[Aida Cariño]] * [[Aida Roxas]] * [[Aida Villegas]] * [[Aifha Medina]] * [[Aiko Melendez]] * [[Ailyn Luna]] * [[Aira Bermudez]] * [[Aiza Marquez]] * [[Aiza Seguerra]] * [[AJ Eigenmann]] * [[AJ Perez]] * [[Akong]] * [[Al Tantay]] * [[Alan Bautista]] * [[Albert Anido]] * [[Albert Eugenio]] * [[Albert Martinez]] * [[Alberto Alonzo]] * [[Albie Casiño]] * [[Alden Richards]] * [[Aldred Gatchalian]] * [[Aleck Bovick]] * [[Alessandra de Rossi]] * [[Alex Bolado]] * [[Alex Cunanan]] * [[Alex David]] * [[Alex Gonzaga]] * [[Alex Navarette]] * [[Alexander Muhlach]] * [[Alexandra Ro-tea]] * [[Alfie Anido]] * [[Alfie Lorenzo]] * [[Alfonso Carvajal]] * [[Alfonso Martinez]] * [[Alfred de Lara]] * [[Alfred Vargas]] * [[Alfredo de Lara]] * [[Alice Crisostomo]] * [[Alice Dixson]] * [[Alice Mendez]] * [[Alicia Alonzo]] * [[Alicia Lane]] * [[Alicia Mayer]] * [[Alicia Vergel]] * [[Alicja Basili]] * [[Alita San Diego]] * [[Aljur Abrenica]] * [[Allan K]] * [[Allan Pineda]] * [[Allan Valenzuela]] * [[Allan-Ronald Muhlach]] * [[Allen Ansay]] * [[Allen Dizon]] * [[Allona Amor]] * [[Alma Bella]] * [[Alma Bonnevie]] * [[Alma Concepcion]] * [[Alma Moreno]] * [[Alma Soriano]] * [[Alodia Gosiengfiao]] * [[Alona Alegre]] * [[Alonzo Muhlach]] * [[Althea Ablan]] * [[Alvaro Muhlach]] * [[Alvin Anson]] * [[Alvin Aragon]] * [[Alvin Enriquez]] * [[Alvin Patrimonio]] * [[Alwyn Uytingco]] * [[Alyson VII]] * [[Alyssa Alano]] * [[Amabelle Quiambao]] * [[Amado Cortez]] * [[Amado Pineda]] * [[Amalia Braza]] * [[Amalia Fuentes]] * [[Amanda Amores]] * [[Amanda Page]] * [[Amandita]] * [[Amapola]] * [[Amelia Amante]] * [[Amelita Sol]] * [[Amfaro Karagdag]] * [[Amfaro Lucas]] * [[Amy Austria]] * [[Amy Nobleza]] * [[Ana Abiera]] * [[Ana Capri]] * [[Ana Luna]] * [[Ana Maria]] * [[Ana Roces]] * [[Anabelle Rama]] * [[Ana-Maria]] * [[Andi Eigenmann]] * [[Andoy Balunbalunan]] * [[Andrea Brillantes]] * [[Andrea Torres]] * [[Andres Centenera]] * [[Andrea del Rosario]] * [[Andres Fernandez]] * [[Andres del Rosario]] * [[Andrew E]] * [[Andrew Florencio]] * [[Andrew Schimmer]] * [[Andy Poe]] * [[Angel Ad'Santos]] * [[Angel Aquino]] * [[Angel Confiado]] * [[Angel Esmeralda]] * [[Angel Locsin]] * [[Angela Perez]] * [[Angela Velez]] * [[Angeli Nicole Sanoy]] * [[Angelica Jones]] * [[Angelica Mariano]] * [[Angelica Panganiban]] * [[Angelika dela Cruz]] * [[Angelina Ortiz]] * [[Angeline Quinto]] * [[Angelique Lazo]] * [[Angelique Velez]] * [[Angelo Buenaventura]] * [[Angelu de Leon]] * [[Angge]] * [[Angge (Comedienne)|Angge I]] * [[Angie de la Cruz]] ([[Wing Duo]]) * [[Angie Ferro]] * [[Anita Amor]] * [[Anita de Castro]] * [[Anita Linda]] * [[Anita Velez]] * [[Anja Aguilar]] * [[Anjanette Abayari]] * [[Anjo Yllana]] * [[Ann Li]] * [[Ann Villegas]] * [[Anna Fegi]] * [[Anna Gonzales]] * [[Anna Leah Javier]] * [[Anna Ledesma]] * [[Anna Lissa]] ([[Liezl Martinez]]) * [[Anna Marie Gutierrez]] * [[Anna Marin]] * [[Annabelle Huggins]] * [[Annabelle Rama]] * [[Anna-Marie Gutierrez]] * [[Anne Curtis]] * [[Annie Sales]] * [[Ansel Beluso]] * [[Anthony Alonzo]] * [[Anthony Castelo]] * [[Anthony Falcon]] * [[Anthony Taylor]] * [[Anthony Villanueva]] * [[Antoinette Taus]] * [[Anton Bernardo]] * [[Anton dela Paz]] * [[Antonina Hernandez]] * [[Antonio Aquitana]] * [[Antonio Banta]] * [[Antonio Lagdameo]] * [[Apeng Daldal]] * [[April Boy Regino]] * [[Ara Mina]] * [[Ara Muna]] * [[Archie Alemania]] * [[Archie Perez-de Tagle]] * [[Archie Ventosa]] * [[Arci Muñoz]] * [[Ardi Aquino]] * [[Aria Clemente]] * [[Ariel Ignacio]] * [[Ariel Rivera]] * [[Ariel Ureta]] * [[Ariella Arida]] * [[Aring Bautista]] * [[Ariosto Reyes Jr.]] * [[Ariston Avelino]] * [[Arlene Muhlach|Arlene del Rio]] * [[Arlene del Rio|Arlene Muhlach]] * [[Arlene Sison]] * [[Armando Araneta]] * [[Armando de Guzman]] * [[Armando Garcia ]] * [[Armando Goyena]] * [[Armando Villa]] * [[Armida Siguion-Reyna]] * [[Armie Soriano]] * [[Armie Villegas]] * [[Arnel Ignacio]] * [[Arnold Gamboa]] * [[Arnold Mendoza]] * [[Arsenia Francisco]] * [[Arsenio Alonzo]] * [[Arthur Liobo]] * [[Arturo de Castille]] * [[Arturo Moran]] * [[Arturo Swanson]] * [[Arwin Rogelio]] * [[Aruray]] * [[Ashley Cabrera]] * [[Asia Agcaoili]] * [[Assunta de Rossi]] * [[Atang dela Rama]] * [[Ato Bautista]] * [[Atong Redillas]] * [[Atoy Co]] * [[Aubrey Miles]] * [[Audrey Valero]] * [[Augusto Buenaventura]] * [[Augusto Victa]] * [[Aura Aurea]] * [[Aurora Pijuan]] * [[Aurora Salve]] * [[Aurora Sevilla]] * [[Aya Medel]] * [[Ayesha Cervantes]] == B == * [[Babajie]] * [[Babalina]] * [[Babalu]] * [[Baby Aguilar]] * [[Baby Alcaraz]] * [[Baby Delgado]] * [[Baby Jane]] * [[Baby de Jesus]] * [[Baby Maritess]] * [[Baby O'Brien]] * [[Baby Zobel]] * [[Baldo Marro]] * [[Balot]] * [[Bambi Arambulo]] * [[Bangs Garcia]] * [[Barbara Benitez]] * [[Barbara Miguel]] * [[Barbara Luna]] * [[Barbara Milano]] * [[Barbara Monteiro]] * [[Barbara Perez]] * [[Barbie Forteza]] * [[Barbie Imperial]] * [[Basty Alcances]] * [[Batotoy]] * [[Bayani Agbayani]] * [[Bayani Casimiro]] * [[Bayani Casimiro Jr]] * [[BB Gandanghari]] * [[Bea Alonzo]] * [[Bea Binene]] * [[Bea Nicolas]] * [[Bearwin Meily]] * [[Beauty Gonzalez]] * [[Bebong Osorio]] * [[Becca Godinez]] * [[Bela Padilla]] * [[Belinda Bright]] * [[Bella Flores]] * [[Belle Mariano]] * [[Ben Dato]] * [[Ben David]] * [[Ben Deatha]] * [[Ben Johnson]] * [[Ben Lobo]] * [[Ben Perez]] * [[Ben Rubio]] * [[Ben Tisoy]] * [[Benj Pacia]] * [[Benjamin de Guzman]] * [[Benjie Paras]] * [[Benny Mack]] * [[Bentong]] * [[Bentot]] * [[Bentot Jr.]] * [[Betong Sumaya]] o [[Betong]] * [[Bernadette Allyson]] * [[Bernard Belleza]] * [[Bernard Bonnin]] * [[Bernard Cardona]] * [[Bernard Fabiosa]] * [[Bernard Palanca]] * [[Bernardo Bernardo]] * [[Bert Dominic]] * [[Bert de Leon]] * [[Bert LeRoy]] * [[Bert LeRoy Jr.]] * [[Bert Lina]] * [[Bert Marcelo]] o [[Bert "Tawa" Marcelo]] * [[Bert Olivar]] * [[Bert Silva]] * [[Berting Labra]] * [[Bessie Barredo]] * [[Beth Bautista]] * [[Beth Manlongat]] * [[Beth Sandoval]] * [[Beth Tamayo]] * [[Bettina Carlos]] * [[Beverly Vergel]] * [[Bianca Umali]] * [[Bianca Araneta]] * [[Bianca Casado]] * [[Bianca Gonzales]] * [[Bianca King]] * [[Bianca Lapuz]] * [[Bianca Manalo]] * [[Bianca Pulmano]] * [[Bibeth Orteza]] * [[Biboy Ramirez]] * [[Billy Crawford]] * [[Bing Angeles]] * [[Bing Davao]] * [[Bing Loyzaga]] * [[Bing Santos]] * [[Bino Garcia]] * [[BJ Forbes]] * [[Blanca Gomez]] * [[Blodymer Dalde]] * [[Bob Dela Cruz]] * [[Bob Soler]] * [[Bobby Andrews]] * [[Bobby Benitez]] * [[Bobby Gonzales]] * [[Bobby Ledesma]] * [[Boboy Garrovillo]] * [[Bomber Moran]] * [[Boots Anson-Roa]] * [[Borgy Manotoc]] * [[Boy Abunda]] * [[Boy Alano]] * [[Boy Mondragon]] * [[Boy2 Quizon]] * [[Brad Turvey]] * [[Brando Legaspi]] * [[Brandy Ayala]] * [[Brenan Espartinez]] * [[Brenda del Rio]] * [[Brent Javier]] * [[Bridgette de Joya]] * [[Bruno Punzalan]] * [[Bryan Mondejar]] * [[Bryan Revilla]] * [[Buddy Castillo]] * [[Bukol]] * [[Burt Samonte]] * [[Butch Bautista]] o [[Arsenio Bautista]] * [[Butch Francisco]] == C == * [[Cachupoy]] * [[Caloy Alde]] * [[Camay Lou]] * [[Camille Prats]] * [[Camille Raymond]] * [[Candy Pangilinan]] * [[Canuplin]] * [[Caridad Peñalosa]] * [[Caridad Sanchez]] * [[Carina Afable]] * [[Carl John Barrameda]] * [[Carla Abellana]] * [[Carlo Aquino]] * [[Carlos Agassi]] * [[Carlos Diaz]] * [[Carlos Morales]] * [[Carlos Padilla]] * [[Carlos Padilla Jr]] * [[Carlos Salazar]] * [[Carmen Camacho]] * [[Carmen Enriquez]] * [[Carmen Pateña]] * [[Carmen Ronda]] * [[Carmen Rosales]] * [[Carmen Soriano]] * [[Carmencita Abad]] * [[Carmencita Palma]] * [[Carmi Martin]] * [[Carmina Villaroel]] * [[Carol Banawa]] * [[Carol Dauden]] * [[Carol Varga]] * [[Casmot]] * [[Cassandra Ponti]] * [[Cecilia Lopez]] * [[Cecille Castillo]] * [[Cecille de Joya]] * [[Celeste Legaspi]] * [[Celia Flor]] * [[Celia Fuentes]] * [[Celine Lopez]] * [[Celso Ad Castillo]] * [[Celso Baltazar]] * [[Cenon Lagman]] * [[Cesar Montano]] * [[Cesar Ramirez]] * [[Chanda Romero]] * [[Charee Pineda]] * [[Charice]] o [[Charice Pempengco]] * [[Charina Alonzo]] * [[Charina Zaragoza]] * [[Charito del Fierro]] * [[Charito de Leon]] * [[Charito Solis]] * [[Chariz Solomon]] * [[Charlene Gonzales]] * [[Charlie Davao]] * [[Charlie Mac]] * [[Cheche Perez-de Tagle]] * [[Ched Bermudez]] * [[Cherry Pie Picache]] * [[Cherry-Lou]] * [[Chichay]] * [[Chin Chin Gutierrez]] * [[Chiqui Hollman]] * [[Chiqui Somes]] * [[Chiquito]] * [[Chito Calvo]] * [[Chito Licsi]] * [[Chito Ponce-Enrile]] * [[Chokoleit]] * [[Chona Castillo]] * [[Chona Sandoval]] * [[Choy Acuña]] * [[Chris Cayzer]] * [[Chris Martin]] * [[Chris Tiu]] * [[Christian Bautista]] * [[Christian Vasquez]] * [[Christine Jacob]] * [[Christopher de Leon]] * [[Christopher Paloma]] * [[Chuchi]] * [[Chuckie Dreyfuss]] * [[Chx Alcala]] * [[Chynna Ortaleza]] * [[Ciara Sotto]] * [[Cielito Legaspi]] * [[Cielito del Mundo]] * [[Cindy Kurleto]] * [[Cita Astals]] * [[CJ Muere]] * [[Claire de la Fuente]] * [[Claudia Zobel]] * [[Claudine Barretto]] * [[Cloyd Robinson]] * [[Coca Nicolas]] * [[Coco Martin]] * [[Cogie Domingo]] * [[Coleen Garcia]] * [[Collen Rydell]] * [[Conde Ubaldo]] * [[Connie Angeles]] * [[Connie Reyes]] * [[Conrad Poe]] * [[Constancio de Guzman]] * [[Cora Adajar]] * [[Cora Maceda]] * [[Corazon Noble]] * [[Cris Bernal]] * [[Cris Daluz]] * [[Cris de Vera]] * [[Criselda Volks]] * [[Cristina Aragon]] * [[Cristina Crisol]] * [[Cristina Reyes]] * [[Cristine Reyes]] * [[Cristy Fermin]] * [[Cynthia Patag]] * [[Cynthia Ugalde]] * [[Cynthia Zamora]] == D == * [[Dagul]] * [[Daisy Reyes]] * [[Daisy Romualdez]] * [[Dale Baldillo]] * [[Damba Marquez]] * [[Dan Alvaro]] * [[Dan Fernandez]] * [[Dang Cecilio]] * [[Danica Sotto]] * [[Daniel Fernando]] * [[Daniel Jurado]] * [[Daniel Matsunaga]] * [[Daniel Padilla]] * [[Daniel Razon]] * [[Daniela Amable]] * [[Danny Cruz]] * [[Danny Javier]] * [[Danny Ortega]] * [[Danny Ramos]] * [[Danny Riel]] * [[Danny Taguiam]] * [[Dante Rivero]] * [[Dante Varona]] * [[Daria Ramirez]] * [[Darius Razon]] * [[Darling Twins]] * [[Dave Brodette]] * [[Dave Manansala]] * [[Dave Montelibano]] * [[Deanna Prieto]] * [[Deborah Sun]] * [[Debraliz]] * [[Delia Dolor]] * [[Delia Marcos]] * [[Delia Razon]] * [[Dely Atay-Atayan]] * [[Dely Magpayo]] o [[Tiya Dely]] * [[Dely Villanueva]] * [[Dencio Padilla]] * [[Dennis Bonilla]] * [[Dennis Cuyugan]] * [[Dennis Padilla]] * [[Dennis Roldan]] * [[Dennis Trillo]] * [[Desiree Destreza]] * [[Desiree del Valle]] * [[Dexter Doria]] * [[Diana Dean]] * [[Diana Zubiri]] * [[Diane Hernandez]] * [[Diane Jose]] * [[Dick Israel]] * [[Didith Reyes]] * [[Didith Romero]] * [[Diether Ocampo]] * [[Dindi Gallardo]] * [[Dindo Arroyo]] * [[Dindo Fernando]] * [[Ding Tello]] * [[Dingdong Avanzado]] * [[Dingdong Dantes]] * [[Dinky Doo]] * [[Dinky Doo Jr]] * [[Dino Guevarra]] * [[Diomedes Maturan]] * [[Dion Ignacio]] * [[Diva Montelaba]] * [[Divina Valencia]] * [[Djohanna Garcia]] * [[Dolly Favorito]] * [[Dolly Fuentes]] * [[Dolly Garcia]] * [[Dolly-Ann Carvajal]] * [[Dolphy]] * [[Dolphy Jr.]] * [[Dominic Roco]] * [[Domingo Landicho]] * [[Domingo Principe]] * [[Dominique Ochoa]] * [[Don Dannon]] * [[Don Escudero]] * [[Don Pepot]] * [[Dondon Nakar]] * [[Donita Rose]] * [[Donna Cruz]] * [[Donna Villa]] * [[Doro de los Ojos]] * [[Dorothy Joy]] * [[Dranreb]] * [[Drew Arellano]] * [[Dulce]] * [[Dulce Lucban]] == E == * [[Eagle]] * [[Ed Finlan]] * [[Eddie Arenas]] * [[Eddie Fernandez]] * [[Eddie Garcia]] * [[Eddie Garcia Jr.]] * [[Eddie Gil]] * [[Eddie Gutierrez]] * [[Eddie Ilarde]] * [[Eddie Infante]] * [[Eddie del Mar]] * [[Eddie Mercado]] * [[Eddie Mesa]] * [[Eddie Nicart]] * [[Eddie Peregrina]] * [[Eddie Rodriguez]] * [[Eddie San Jose]] * [[Edgar Garcia]] * [[Edgar Mande]] * [[Edgar Mortiz]] * [[Edgar Oira]] * [[Edgar Opida]] * [[Edgar Salcedo]] * [[Edita Clomera]] * [[Edita Vital]] * [[Edlyn Peregrina]] * [[Edna Luna]] * [[Edu Manzano]] * [[Eduardo de Castro]] * [[Edward Barber]] * [[Edward Neil Ferreira]] * [[Edwin O'Hara]] * [[Edwin Reyes]] * [[Efren Montes]] * [[Efren Reyes]] * [[Efren Reyes Jr.]] * [[Ehra Madrigal]] * [[Eileen Macapagal]] * [[Eiraliz Bermudez]] * [[Elena Balmori]] * [[Eliseo Carvajal]] * [[Elisse Joson]] * [[Elizabeth Bankhead]] * [[Elizabeth Cooper]] * [[Elizabeth Ledesma]] * [[Elizabeth Madrid]] * [[Elizabeth Oropesa]] * [[Elizabeth Ramsey]] * [[Ella Cruz]] * [[Ella Guevara]] * [[Elsa Oria]] * [[Elvie Escarro]] * [[Elvie Gonzales]] * [[Elvira Manahan]] * [[Ely Roque]] * [[Emily Loren]] * [[Emma Alegre]] * [[Emma Esmeralda]] * [[Enchong Dee]] * [[Engracia Rivera]] * [[Engracio Ibarra]] * [[Enzo Pineda]] * [[Eric Fructuoso]] * [[Erich Gonzales]] o [[Erich Gancayco]] * [[Erlinda Cortez]] * [[Ernie Forte]] * [[Ernie Garcia]] * [[Ernie Ortega]] * [[Ernie Zarate]] * [[Errol Abalayan]] * [[Errol Dionisio]] * [[Españita]] * [[Esperanza Fabon]] * [[Ester Buenaobra]] * [[Esther Vizconde]] * [[Estrella Kuenzler]] * [[Etang Discher]] * [[Ethel Booba]] * [[Eugene Domingo]] * [[Eunice Lagusad]] o [[Eunice "Charming" Lagunsad]] * [[Eva Darren]] * [[Eva Linda]] * [[Eva Marie]] * [[Eva Montes]] * [[Eva Reyes]] * [[Eva Vivar]] * [[Evangeline Pascual]] * [[Evelyn Bonifacio]] * [[Evelyn Villar]] == F == * [[Fe Amorsolo]] * [[Fe Galvez]] * [[Fely Acuna]] * [[Ferdie Marcelo]] * [[Fernando Montenegro]] * [[Fernando Poe]] * [[Fernando Poe Jr.]] * [[Fidel del Barva]] * [[Fidel de Castro]] * [[Fitri Cerado]] * [[Flor Bien]] * [[Flor de Jasmin]] * [[Florence Aguilar]] * [[Florence Carvajal]] * [[Florentino Ballecer]] * [[Francine Prieto]] * [[Francis Arnaiz]] * [[Francis Magalona]] * [[Francis Magundayao]] * [[Francis Ong]] * [[Francisco Cruz]] * [[Franco Mateo]] * [[Franco Rivero]] * [[Frank Rivera]] * [[Frankie Gordon]] * [[Frankie Navaja Jr]] * [[Franzen Fajardo]] * [[Fred Cortez]] * [[Fred Cortez Jr]] * [[Fred Galang]] * [[Fred Montilla]] * [[Fred Panopio]] * [[Fred Peñalosa]] * [[Fred Santos]] * [[Fred Santos Jr]] * [[Freddie Aguilar]] * [[Freddie Esguerra]] * [[Freddie Quizon]] * [[Freddie Yance]] * [[Frederick Poe]] * [[Frieda Fonda]] == G == * [[G Toengi]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Gabby Concepcion]] * [[Gabby Eigenmann]] * [[Gabriel "Flash" Elorde]] o [[Flash Elorde]] * [[Gabriel Roxas]] * [[Gaby dela Merced]] * [[Gary Estrada]] * [[Gary Leoncio]] * [[Gary Lising]] * [[Gary Valenciano]] * [[Gary “Boy” Garcia]] * [[Gay]] ng [[WEA Twins]] * [[Geleen Eugenio]] * [[Gelli de Belen]] * [[Gem Castillo]] * [[Geneva Cruz]] * [[Geoff Eigenmann]] * [[George Estregan]] * [[George Estregan Jr]] * [[George Javier]] * [[Georgie Quizon]] * [[Gerald Anderson]] * [[Gerald Madrid]] * [[Geraldine]] * [[Gerardo de Leon]] * [[German Moreno]] * [[Gia Alvarez]] * [[Gian Carlos]] * [[Gil de Leon]] * [[Gilbert Roland]] * [[Gina Alajar]] * [[Gina Alonzo]] * [[Gina Laforteza]] * [[Gina Pareño]] * [[Gino Antonio]] * [[Gino Padilla]] * [[Gio Alvarez]] * [[Giovanni Calvo]] * [[Gladys Guevarra]] * [[Gladys Reyes]] *[[Glaiza De Castro]] * [[Glenda Estrellado]] * [[Gloria Diaz]] * [[Gloria Imperial]] * [[Gloria del Mundo]] * [[Gloria Romero]] * [[Gloria Selga]] * [[Gloria Sevilla]] * [[Glydel Mercado]] * [[Gogo]] * [[Goyong]] * [[Greg Martin]] * [[Greggy Liwag]] * [[Gregorio Fernandez]] * [[Gregorio Ticman]] * [[Gretchen Barretto]] * [[Guillermo Carls]] * [[Guillermo de Joya]] * [[Guy Donato]] * [[Gwen Garci]] * [[Gwendolyn]] == H == * [[Harlene Bautista]] * [[Harry Santos]] * [[Hazel Espinosa]] * [[Hazel Recheta]] * [[Heart Evangelista]] * [[Helen Gamboa]] * [[Helen Morgan]] * [[Helen Vela]] * [[Henry Duval]] * [[Herbert Bautista]] * [[Herminia Carranza]] * [[Herminio Bautista]] * [[Hero Angeles]] * [[Hero Bautista]] * [[Hilda Koronel]] * [[Horacio Morelos]] == I == * [[Ian Batherson]] * * [[Ian de Leon]] o [[Kristoffer Ian]] * [[Ike Jarlego]] * [[Ike Lozada]] * [[Imelda Alonzo]] * [[Imelda Ilanan]] * [[Imelda Papin]] * [[Ina Raymundo]] * [[Inday Badiday]] * [[Inday Garutay]] * [[Inday Jalandoni]] * [[Irene Worrell]] * [[Irma Alegre]] * [[Isabel Granada]] * [[Isabel Rivas]] * [[Isabelle Daza]] * [[Isadora]] * [[Isko Moreno]] * [[Isko Salvador]] * [[Israel Salonga]] * [[Issa Pressman]] * [[Iwa Motto]] * [[Iya Villania]] * [[Iza Calzado]] == J == * [[Jace Flores]] * [[Jack Love Falcis]] * [[Jackie Aquino]] * [[Jackie Belmonte]] * [[Jackie Esteves]] * [[Jackie de Guzman]] * [[Jackie Manzano]] * [[Jackie-Lou Blanco]] * [[Jhaved Lopez]] * [[Jacklyn Jose]] * [[Jacqueline Rivas]] * [[Jade Lopez]] * [[Jai Reyes]] * [[Jaime Castellvi]] * [[Jaime Fabregas]] * [[Jaime dela Rosa]] * [[Jake Cuenca]] * [[Jake Roxas]] * [[Jake Vargas]] * [[James Blanco]] * [[James Reid]] * [[James Torres]] * [[James Wright (singer)|James Wright]] * [[Jamvhille Sebastian]] * [[Jane de Leon]] * [[Jane Oineza]] * [[Janelle Jamer]] * [[Janelle Manahan]] * [[Janella Salvador]] * [[Janet Bordon]] * [[Janice de Belen]] * [[Janice Jurado]] * [[Janine Berdin]] * [[Janine Desiderio]] * [[Janine Frias]] * [[Janine Gutierrez]] * [[Janna Victoria]] * [[Janno Gibbs]] * [[Japoy Lizardo]] * [[Jason Abalos]] * [[Jason Francisco]] * [[Jason Gainza]] * [[Jay Durias]] * [[Jay E]] * [[Jay Ilagan]] * [[Jay Manalo]] * [[Jay-R]] * [[Jaypee de Guzman]] * [[JB Magsaysay]] * [[JC Bonnin]] * [[JC Castro]] * [[JC de Vera]] * [[JC Santos]] * [[JC Tiuseco]] * [[JE Sison]] * [[Jean Garcia]] * [[Jean Lopez]] * [[Jean Saburit]] * [[Jeanne Young]] * [[Jeffrey Quizon]] * [[Jeffrey Santos]] * [[Jen Mark Andrada]] * [[Jen Rosendahl]] * [[Jennie Ramirez]] * [[Jennifer Cortez]] * [[Jennifer Mendoza]] * [[Jennifer Prospero]] * [[Jennifer Sevilla]] * [[Jennings Sturgeon]] * [[Jenny Suico]] * [[Jennylyn Mercado]] * [[Jeric Gonzales]] * [[Jeric Raval]] * [[Jeric Vasquez]] * [[Jericho Rosales]] * [[Jerry Brandy]] * [[Jerry Pons]] * [[Jess Lapid]] * [[Jess Lapid Jr]] * [[Jessa Zaragosa]] * [[Jessette Prospero]] * [[Jessica]] * [[Jessy Mendiola]] * [[Jesus Caballero]] * [[Jesus Carreon]] * [[Jesus Ramos]] o [[Jesus "Og" Ramos]] * [[Jhoana Marie Tan]] * [[Jillian Ward]] * [[Jim Paredes]] * [[Jim Pebanco]] o [[Jaime "Jim" Pebanco]] * [[Jim Rosales]] * [[Jimboy]] * [[Jimi Melendez]] * [[Jimmy Morato]] * [[Jimmy Santos]] * [[Jinggoy Estrada]] * [[Jingle]] * [[Jinky Llamanzares]] * [[Jinky Oda]] * [[Jiro Manio]] * [[JM De Guzman]] * [[Joaquin Fajardo]] o [[Buwaya]] * [[Jobelle Salvador]] * [[Jodi Sta. Maria]] o [[Jodi Sta. Maria - Lacson]] * [[Joe Alvarez]] * [[Joel Lamangan]] * [[Joel Torre]] * [[Joem Bascon]] * [[Joey Gutierrez]] * [[Joey de Leon]] * [[John Apacible]] * [[John Estrada]] * [[John Lloyd Cruz]] * [[John Medina (actor)|John Medina]] * [[John Prats]] * [[John Rendez]] * [[Johnny Arville]] * [[Johnny Delgado]] * [[Johnny de Leon]] * [[Johnny Madrid]] * [[Johnny Midnight]] * [[Johnny Monteiro]] * [[Johnny Wilson]] * [[Joko Diaz]] * [[Jolina Magdangal]] * [[Jolo Revilla]] * [[Jomar Cruz]] * [[Jomari Yllana]] * [[Jommy Teotico]] * [[Jonathan Potenciano]] * [[Jonjon Hernandez]] * [[Joonee Gamboa]] * [[Jopay]] * [[Joross Gamboa]] * [[Jose Bernardo]] * [[Jose Brillantes]] * [[Jose Buencamino]] * [[Jose Camia]] * [[Jose Carreon]] * [[Jose Carvajal]] * [[Jose Corazon de Jesus]] * [[Jose Garcia]] * [[Jose Mari]] * [[Jose Padilla, Jr.]] * [[Jose Romulo]] * [[Jose de Villa]] * [[Jose Yap]] * [[Jose-Cris Soto]] * [[Jose-Luz Bernardo]] * [[Jose Mari Chan]] * [[Josefino Cenizal]] * [[Joseph Bitangcol]] * [[Joseph de Cordova]] * [[Joseph Espiritu Ang]] * [[Joseph Estrada]] * [[Joseph Polk]] * [[Josephine Estrada]] * [[Josephine Garcia]] * [[Joshua Dionisio]] * [[Jovie Montinola]] * [[Jovit Moya]] * [[Joy]] ng [[WEA Twins]] * [[Joy Dee]] * [[Joy Sumilang]] * [[Joyce Jimenez]] * [[Juan Bautista]] * [[Juan Pardo de Tavera]] * [[Juan Rodrigo]] * [[Juan-Miguel Salvador]] * [[Juancho Gutierrez]] * [[Juancho Triviño]] * [[Juanita Angeles]] * [[Judy Ann Santos]] * [[Jules King]] * [[Julia Baretto]] * [[Julia Clarete]] * [[Julia Montes]] * [[Julian Estrada]] * [[Julian Manansala]] * [[Juliana Palermo]] * [[Julie Ann Fortich]] * [[Julie Anne San Jose]] * [[Julie Vega]] * [[Jun Aristorenas]] * [[Jun Mariano]] * [[Jun Polistico]] * [[Jun Soler]] * [[Jun Urbano]] * [[June Keithley]] * [[Junior]] * [[Justin Cuyugan]] * [[Justina David]] * [[Juvy Cachola]] * [[Justine Antivo]] == K == * [[Karen Timbol]] * [[Karim Kiram]] * [[Karla Estrada]] * [[Karla Kalua]] * [[Karmela Lopez]] * [[Karylle Padilla]] * [[Kasupang]] * [[Katarina Perez]] * [[Katarina Tristan]] * [[Katherine Luna]] * [[Kathryn Bernardo]] * [[Katrina Halili]] * [[Katy de la Cruz]] * [[Kaye Abad]] * [[Keanna Reeves]] * [[Keempee de Leon]] * [[Kier Legaspi]] * [[Kim Chiu]] * [[Kim delos Santos]] * [[Kiray Celis]] * [[Klaudia Koronel]] * [[Klaudia Zobel]] * [[Kris Aquino]] * [[Kris Bernal]] * [[Kris Lawrence]] * [[Kristal Kristobal]] * [[Kristine Garcia]] * [[Kristine Hermosa]] * [[Kristine Jaka]] * [[Kristine Sabella]] * [[Kristoffer Martin]] * [[Krystal Reyes]] * [[Kuhdet Honasan]] * [[Kyline Alcantara]] == L == * [[Laarni Enriquez]] * [[Labuyo]] * [[Laila Dee]] * [[Lailani Navarro]] * [[Lala Montelibano]] * [[Lalaine Bennett]] * [[Lampel Cojuangco]] * [[Lance Madrigal]] * [[Lani Lobangco]] * [[Lani Mercado]] * [[Lani Oteyza]] * [[Lani Padilla]] * [[Lara Morena]] * [[Larry Silva]] * [[Laura Danao]] * [[Laura Hermosa]] * [[Lauren Young]] * [[Lauro Delgado]] * [[Lea Orosa]] * [[Lea Salonga]] * [[Leah Navarro]] * [[Leila Benitez]] * [[Leila Hermosa]] * [[Leila Morena]] * [[Len Gutierrez]] * [[Leni Santos]] * [[Leni Trinidad]] * [[Leo Angelo]] * [[Leo Martinez]] * [[Leo Pilapil]] * [[Leonor Vergara]] * [[Leonora Reyes]] * [[Leopoldo Salcedo]] * [[Leroy Salvador]] * [[Letty Alonzo]] * [[Letty Liboon]] * [[Levi Celerio]] * [[Lew Soratorio]] * [[Lexi Fernandez]] * [[Liberty Ilagan]] * [[Liezl Martinez]] o [[Anna Lissa]] * [[Lilia Dizon]] * [[Lilian Leonardo]] * [[Lilibeth Ranillo]] * [[Lillian Laing]] * [[Lily Marquez]] * [[Lily Miraflor]] * [[Lina Alva]] * [[Lina Anota]] * [[Linda Alcid]] * [[Linda Estrella]] * [[Linda Madrid]] * [[Linda Martin]] * [[Lirio del Valle]] * [[Lirio Vital]] * [[Lita Gutierrez]] * [[Lita Vasquez]] * [[Lito Anzures]] * [[Lito Calzado]] * [[Lito Carmelo]] * [[Lito Gruet]] * [[Lito Lapid]] * [[Lito Legaspi]] * [[Lito Pimentel]] * [[Liwayway Arceo]] * [[Liza Belmonte]] * [[Liza Lorena]] * [[Liza Moreno]] * [[Liza Soberano]] * [[LJ Reyes]] * [[Loisa Andalio]] * [[Lola]] * [[Lola Rodriguez]] * [[Lolita Rodriguez]] * [[Long Mejia]] * [[Lopito]] * [[Lorenzo Buenafe]] * [[Loretta Andrada]] * [[Loretta de Lara]] * [[Loretta Marquez]] * [[Lorli Villanueva]] * [[Lorna Tolentino]] * [[Lota Delgado]] * [[Lotlot]] o [[Lotlot de Leon]] * [[Lou Salvador]] * [[Lou Salvador Jr]] * [[Louella]] * [[Louise Delos Reyes]] * [[Lourdes Nuque]] * [[Love Admana]] * [[Lovi Poe]] * [[Lucas Paredes]] * [[Lucita Soriano]] * [[Lucy Torres-Gomez]] * [[Ludy Carmona]] * [[Luis Alandy]] * [[Luis Castellvi]] * [[Luis Gonzales]] * [[Luis Manzano]] * [[Luis Tuazon]] * [[Luisa Acuña]] * [[Luisa Montesa]] * [[Luisa Muñoz]] * [[Luningning]] * [[Luz Valdez]] * [[Lydia Antonio]] * [[Lydia Resma]] * [[Lyka Ugarte]] * [[Lyn D'Amour]] == M == * [[Madkillah]] * [[Magda Gonzalez]] * [[Maggie Calloway]] * [[Maggie dela Riva]] * [[Mahal]] * [[Maidu Morato]] * [[Maita Soriano]] * [[Maita Suason]] * [[Maja Salvador]] * [[Makisig Morales]] * [[Malou de Guzman]] * [[Manding Claro]] * [[Manilyn Reynes]] * [[Manny Castañeda]] * [[Manny de Leon]] * [[Manny Luna]] * [[Manny Pacquiao]] * [[Manny Paner]] * [[Manok]] * [[Manoling Morato]] * [[Manolo Favis]] * [[Manolo Robles]] * [[Manuel Barbeyto]] * [[Manuel Conde]] * [[Manuel Paner]] * [[Manuel Silos]] * [[Manuel Ubaldo]] * [[Marc Nelson]] * [[Marco Alcaraz]] * [[Marco Antonio]] * [[Marco Sison]] * [[Marco-Polo Garcia]] * [[Margie Braza]] * [[Margie Moran]] * [[Margie Tanquintic]] * [[Mari-Len]] * [[Maria Ballesteros]] * [[Maria Cristina]] * [[Maria Isabel Lopez]] * [[Maria Miranda]] * [[Maria Teresa Carlson]] * [[Maria Victoria]] * [[Marian Rivera]] * [[Marianne de la Riva]] * [[Maribel Aunor]] * [[Maricar de Mesa]] * [[Maricel Morales]] * [[Maricel Soriano]] * [[Mariel Rodriguez]] * [[Marietta Miranda]] * [[Marifi]] * [[Marilen Martinez]] * [[Marilou Bendigo]] * [[Marilou Destreza]] * [[Marilou Muñoz]] * [[Marilou Uson]] * [[Marilou Ver]] * [[Marilyn Pastera]] * [[Marilyn Villamayor]] * [[Mario Antonio]] * [[Mario Barri]] * [[Mario Escudero]] * [[Mario Montalban]] * [[Mario Montenegro]] * [[Mario O'Hara]] * [[Maripaz Salvador]] * [[Mariquit Soliman]] * [[Marissa Delgado]] * [[Marissa Ibañez]] * [[Marita Zobel]] * [[Marites de Joya]] * [[Maritess Gutierrez]] * [[Maritess Revilla]] * [[Marithez Samson]] * [[Marixi Luna]] * [[Mariz]] * [[Mariz Racal]] * [[Mariza]] * [[Marjorie Barretto]] * [[Mark Abaya]] * [[Mark Anthony Fernandez]] * [[Mark Bautista]] * [[Mark Gil]] * [[Mark Herras]] * [[Mark Joseph]] * [[Marky Cielo]] * [[Marlene Dauden]] * [[Marlon Ramirez]] * [[Martha Sevilla]] * [[Martin Escudero]] * [[Marvin Agustin]] * [[Mary Massab]] * [[Mary Walter]] * [[Maryann Paulate]] * [[Mat Ranillo]] * [[Mat Ranillo Jr]] * [[Mat Ranillo III]] * [[Matet]] o [[Matet de Leon]] * [[Matimtiman Cruz]] * [[Matteo Guidicelli]] * [[Matutina]] * [[Maui Taylor]] * [[Maureen Larrazabal]] * [[Maureen Mauricio]] * [[Max Alvarado]] * [[Max Collins]] * [[Max Laurel]] * [[Maxene Magalona]] * [[May Villarica]] * [[Maya dela Cuesta]] * [[Maya Fuentes]] * [[Medy Valdez]] * [[Mel Francisco]] * [[Mel Martinez]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Melanie Marquez]] * [[Meldy Corrales]] * [[Melissa Gibbs]] * [[Melissa Mendez]] * [[Melissa Ricks]] * [[Mely Tagasa]] * [[Menggay]] * [[Merci Molina]] * [[Merle Fernandez]] * [[Merle Tuazon]] * [[Metring David]] * [[Mhyco Aquino]] * [[Michael Gonzales]] * [[Michael Locsin]] * [[Michael de Mesa]] * [[Michael Murray]] * [[Michael Prigar]] * [[Michael Roy Jornales]] * [[Michelle Bayle]] * [[Michelle Madrigal]] * [[Michelle Vito]] * [[Michelle Zobel]] * [[Mickey Feriols]] * [[Miguel Anzures]] * [[Miguel Rodriguez]] * [[Miguel Salveron]] * [[Miguel Tanfelix]] * [[Miguelito]] * [[Migui Moreno]] * [[Mike Hanopol]] * [[Mike Magat]] * [[Mike Respall]] * [[Mike Tan]] * [[Mike Vergel]] * [[Mikee Quintos]] * [[Mikey Macapagal-Arroyo]] * [[Mila Montañez]] * [[Mila Ocampo]] * [[Mila del Rosario]] * [[Mila del Sol]] * [[Milagros Naval]] * [[Mildred Ortega]] * [[Millie Mercado]] * [[Mina Aragon]] * [[Mina Atsaperoh]] * [[Minda Bernal]] * [[Minda Mora]] * [[Miniong Alvarez]] * [[Miriam Jurado]] * [[Miriam Pantig]] * [[Miriam Quiambao]] * [[Mishelle Zobel]] * [[Mitch Valdes]] datihang [[Maya Valdes]] * [[Mitos Seva]] * [[Mitos Villarreal]] * [[Mohammed Faizal]] * [[Mona Fernandez]] * [[Mona Louise Rey]] * [[Mona Morena]] * [[Monang Carvajal]] * [[Monica]] * [[Monica Herrera]] * [[Monica Locca]] * [[Monica Madrid]] * [[Monique Wilson]] * [[Monsour del Rosario]] * [[Moody Diaz]] * [[Morissette Amon]] * [[Mura]] * [[Mutya Crisostomo]] * [[Myla Gumila]] * [[Mylene Dizon]] * [[Myra Manibog]] * [[Myrna Castillo]] * [[Myrna Delgado]] * [[Myrna Velasco]] * [[Myrtle Sarrosa]] == N == * [[Nadia Montenegro]] * [[Nadine Lustre]] * [[Nadine Samonte]] * [[Nancy Carlos]] * [[Nancy Castiglione]] * [[Nancy Roman]] * [[Nancy Veronica]] * [[Nanding Fernandez]] * [[Narding Anzures]] * [[Nash Aguas]] * [[Nati Rubi]] * [[Naty Bernardo]] * [[Naty Mallares]] * [[Neddie Decena]] * [[Nela Alvarez]] * [[Nello Nayo]] * [[Nelly Baylon]] * [[Nemesio E. Caravana]] * [[Nemia Velasco]] * [[Nena Cardenas]] * [[Nene Tamayo]] * [[Nenita Vidal]] * [[Neri Naig]] * [[Nestor Torre]] * [[Nestor de Villa]] * [[Ngo-Ngo]] * [[Nick Noel]] * [[Nick Romano]] * [[Nicky Martell]] * [[Nida Blanca]] * [[Nikki]] o [[Nikki Ross]] ng [[Wing Duo]] * [[Niño Muhlach]] * [[Nita Carmona]] * [[Noni Buencamino]] * [[Nonong de Andres]] * [[Nonoy Zuñiga]] * [[Nora Aunor]] * [[Norma Anzures]] * [[Norma Balagtas]] * [[Norma Blancaflor]] * [[Norma Ledesma]] * [[Norma del Rosario]] * [[Nort Nepomuceno]] * [[Nova Villa]] * [[Novo Bono Jr]] * [[Nympha Bonifacio]] == O == * [[Odette Khan]] * [[Ogie Alcasid]] * [[ OJ Mariano]] * [[Olivia Cenizal]] * [[Olivia O'Hara]] * [[Olivia Ortiz]] * [[Ollie de la Peña]] * [[Olympio dela Torre]] * [[Omar Camar]] * [[Onemig Bondoc]] * [[Opalyn Forster]] * [[Orlando Nadres]] * [[Oscar Keesee]] * [[Oscar Moreno]] * [[Oscar Obligacion]] * [[Oscar Roncal]] * [[Oyo Boy Sotto]] == P == * [[Pablo Virtuoso]] * [[Pabo]] * [[Pabs Dadivas]] * [[Pacita Arana]] * [[Pacita del Rio]] * [[Paco Zamora]] * [[Palito]] * [[Paloma]] * [[Pamela Ponti]] * [[Panchito]] o [[Panchito Alba]] * [[Panchito Jr.]] * [[Pancho Magalona]] * [[Paolo Araneta]] * [[Paolo Ballesteros]] * [[Paolo Bediones]] * [[Paolo Contis]] * [[Paolo Montalban]] * [[Paolo Romero]] * [[Paquito Bolero]] * [[Paquito Diaz]] * [[Paquito Toledo]] * [[Paraluman]] * [[Pat Salem]] * [[Patria Plata]] * [[Patricia Javier]] * [[Patricia Mijares]] * [[Patrick Guzman]] * [[Patrick dela Rosa]] * [[Patsy]] * [[Paul Salad]] * [[Pauleen Luna]] * [[Pauline Sevilla]] * [[Pedro Adigue Jr]] * [[Pedro Faustino]] * [[Pen Medina]] * [[Penggot]] * [[Pepe Pimentel]] * [[Pepito Rodriguez]] * [[Pepito Vera-Perez]] * [[Pepsi Paloma]] * [[Perla Adea]] * [[Perla Bautista]] * [[Perla Garcia]] * [[Perry Baltazar]] * [[Peter Aristorenas]] * [[Peter Corpuz]] * [[Philip Cesar]] * [[Philip Gamboa]] * [[Phillip Salvador]] * [[Phoemela Barranda]] * [[Pia Moran]] * [[Pia Pilapil]] * [[Pia Zabale]] * [[Pianing Vidal]] * [[Piching Osorio]] * [[Pilar Pilapil]] * [[Pilita Corrales]] * [[Pinky de Leon]] * [[Pinky Montilla]] o [[Pinky]] * [[Piolo Pascual]] * [[Plinky Recto]] * [[Pocholo Montes]] * [[Pokwang]] * [[Pol Enriquez]] * [[Popoy]] * [[Pops Fernandez]] * [[Portia Ilagan]] * [[Precilla Ramirez]] * [[Pricilla Almeda]] * [[Princess]] * [[Princess Punzalan]] * [[Princess Ryan]] * [[Princess Snell]] * [[Priscilla Cellona]] * [[Prospero Luna]] * [[Pugak]] * [[Pugo]] * [[Purita dela Rosa]] == Q == * [[Quiel Segovia]] * [[Quiteria Alegre]] == R == * [[Rachel Alejandro]] * [[Rachelle Ann Go]] * [[Racquel Reyes]] * [[Rafael Centenera]] * [[Rafael Roces]] * [[Raffy Anido]] * [[Raffy Rodriguez]] * [[Rain Pogi Quite]] o [[Rain Prince Allan Quite]] * [[Rainier Castillo]] * [[Ram Revilla]] * [[Ramil Rodriguez]] * [[Ramon Bagatsing]] * [[Ramon Christopher]] * [[Ramon D'Salva]] * [[Ramon Jacinto]] o [[RJ]] * [[Ramon Revilla]] * [[Ramon Revilla Jr]] * [[Ramon Zamora]] * [[Randy Pimentel]] * [[Randy Ramos]] * [[Randy Robledo]] * [[Randy Santiago]] * [[Raquel Montesa]] * [[Raul Aragon]] * [[Raul Arellano]] * [[Ray Ventura]] * [[Ray Villania]] * [[Raymart Santiago]] * [[Raymond Bagatsing]] * [[Raymond Gutierrez]] * [[Raymond Lauchengco]] * [[Raymond Manalo]] * [[Rebecca]] * [[Rebecca Gonzales]] * [[Rebecca del Rio]] * [[Rebecca Rocha]] * [[Redford White]] * [[Reggie Curley]] * [[Regine Velasquez]] * [[Reina Pimentel]] * [[Renato del Prado]] * [[Renato Robles]] * [[Rene Ordoñez]] * [[Rene Requiestas]] * [[Renz Valerio]] * [[Renzo Cruz]] * [[Rex Lapid]] * [[Rey dela Cruz]] * [[Rey Lapid]] * [[Rey 'PJ' Abellana]] * [[Rey Roldan]] * [[Rey Taylo]] * [[Rey Tomenes]] * [[Reynaldo Dante]] * [[Rez Cortez]] * [[Rhea Alonzo]] * [[Rhian Ramos]] * [[Rhodora Silva]] * [[Ria]] * [[Ric Arellano]] * [[Ric Bustamante]] * [[Ric Rodrigo]] * [[Ric Segreto]] * [[Rica Peralejo]] * [[Ricardo Brillantes]] * [[Ricardo Cepeda]] * [[Ricardo del Prado]] * [[Ricardo de Soto]] * [[Richard Benito]] * [[Rich Asuncion]] * [[Richard Bonnin]] * [[Richard Gomez]] * [[Richard Gutierrez]] * [[Richard Quan]] * [[Richard Romualdez]] * [[Richard Yap]] * [[Richie D'Horsie]] * [[Richie Reyes]] * [[Ricky Belmonte]] * [[Ricky Davao]] * [[Ricky Mansueto]] * [[Ricky Nicolas]] * [[Ricky Rivero]] * [[Ricky Rogers]] * [[Ricky Santiago]] * [[Ricky Valencia]] * [[Rico Barrera]] * [[Rico Roman]] * [[Rico Romero]] * [[Rico Yan]] * [[Rina Reyes]] * [[Rio Diaz]] * [[Rio Locsin]] * [[Rita Amor]] * [[Rita De Guzman]] * [[Rita Avila]] * [[Rita Gomez]] * [[Rita Rica]] * [[Rita Rio]] * [[Rizza]] * [[Robert Arevalo]] * [[Robert Campos]] * [[Robert Lee]] * [[Robert Ortega]] * [[Roberto Gonzalez]] * [[Roberto Talabis]] * [[Robi Domingo]] * [[Robin Aristorenas]] * [[Robin Padilla]] * [[Robin da Roza]] * [[Rocco Montalban]] * [[Rocco Nacino]] * [[Rochelle del Carmen]] * [[Rochelle Pangilinan]] * [[Rod Dasco]] * [[Rod Navarro]] * [[Rod Navarro Jr]] * [[Rodel Naval]] * [[Rodel Velayo]] * [[Roderick Paulate]] * [[Rodolfo "Boy" Garcia]] * [[Roel Vergel de Dios]] * [[Rogelio dela Rosa]] * [[Roger Calvin]] * [[Roger Miranda]] * [[Roger Nite]] * [[Roi Vinzon]] * [[Rolan Robles]] * [[Roland Dantes]] * [[Rolando Gonzalez]] * [[Roldan Aquino]] * [[Roldan Rodrigo]] * [[Rolly Quizon]] * [[Rolly Villa]] * [[Rom Rivera]] * [[Roma Roces]] * [[Romano Castellvi]] * [[Romeo Vasquez]] * [[Rommel Padilla]] * [[Romnick Sarmenta]] * [[Romy Brion]] * [[Romy Diaz]] * [[Romy Mallari]] * [[Romy Nario]] * [[Ronald Bregendahl]] * [[Ronald Corveau]] * [[Ronald Remy]] * [[Ronaldo Valdez]] * [[Ronnie Henares]] * [[Ronnie Lazaro]] * [[Ronnie Martinez]] * [[Ronnie Ricketts]] * [[Ronnie Villa]] * [[Rosa Aguirre]] * [[Rosa del Mar]] * [[Rosa Mia]] * [[Rosa del Pilar]] * [[Rosa Rosal]] * [[Rosa del Rosario]] * [[Rosalie Robles]] * [[Rosanna de Guzman]] * [[Rosanna Montes]] * [[Rosanna Ortiz]] * [[Rosanna Roces]] * [[Rosanne Prieto]] * [[Rosario Moreno]] * [[Rosario del Pilar]] * [[Rose Andrada]] * [[Rosemarie]] o [[Rosemarie Sonora]] * [[Rosemarie Gil]] * [[Rosita Noble]] * [[Rossana Marquez]] * [[Rowell Santiago]] * [[Rowena Madrid]] * [[Rox Montealegre]] * [[Roxanne Abad-Santos]] * [[Roxanne Barcelo]] * [[Roxanne Guinoo]] * [[Roy Alvarez]] * [[Royette Padilla]] * [[Ruben Alcover]] * [[Ruben Ilagan]] * [[Ruben Rustia]] * [[Ruben Tagalog]] * [[Rubirosa]] * [[Ruby Rodriguez]] * [[Rudy Concepcion]] * [[Rudy Evangelista]] * [[Rudy Fernandez]] * [[Rudy Manlapaz]] * [[Rufa Mae Quinto]] * [[Ruffa Gutierrez]] * [[Rufino Ocampo]] * [[Ruru Madrid]] * [[Rustom Padilla]] * [[Ruthie Roces]] * [[Ryan Agoncillo]] * [[Ryan Eigenmann]] * [[Ryan Soler]] * [[Ryza Cenon]] * [[Ryzza Mae Dizon]] == S == * [[Saab Magalona]] * [[Sabatini Fernandez]] * [[Sabrina Man]] * [[Sahlee Quizon]] * [[Salud del Valle]] * [[Salvador Saragoza]] * [[Samantha Gail Campos]] * [[Salvador Tinsay]] * [[Sam Concepcion]] * [[Sam Milby]] * [[Sammy Barretto]] * [[Sammy Lagmay]] * [[Sammy Sarmiento]] * [[Sancho Tesalona]] * [[Sandara Park]] * [[Sandy Talag]] * [[Sarah Calvin]] * [[Sarah Geronimo]] * [[Sarah Lahbati]] * [[Sarah Suarez]] * [[Sarsi Emmanuelle]] * [[Say Alonzo]] * [[Scarlett Revilla]] * [[Sepo del Rosario]] * [[Shaina Magdayao]] * [[Sharlene San Pedro]] * [[Sharon Cuneta]] * [[Sheree]] * [[Shermaine Santiago]] * [[Sheryl Cruz]] * [[Shirley Fuentes]] * [[Shirley Gorospe]] * [[Shyr Valdez]] * [[Sid Lucero]] * [[Smile Bengco]] * [[Sheena Halili]] * [[Snooky]] o [[Snooky Serna]] * [[Sofia Andres]] * [[Sofia Lotta]] * [[Sofia Moran]] * [[Sofia Valdez]] * [[Soledad Aquino]] * [[Solenn Heusaff]] * [[Soliman Cruz]] * [[Sonia Bella]] * [[Sonny Cortez]] * [[Soxy Topacio]] * [[Stella Ruiz]] * [[Stella Strada]] * [[Stella Suarez]] * [[Stella Suarez, Jr.]] * [[Stephanie Sol]] * [[Subas Herrero]] * [[Sue Ramirez]] * [[Sunday Contreras]] * [[Sunshine Cruz]] * [[Sunshine Dizon]] * [[Sunyee Maluche]] * [[Susan Africa]] * [[Susan Fuentes]] * [[Susan Henson]] * [[Susan Lozada]] * [[Susan Magalona]] * [[Susan Roces]] * [[Suzanne Gonzales]] * [[Suzette Ranillo]] * [[Sylvia La Torre]] * [[Sylvia Rosales]] * [[Sylvia Sanchez]] == T == * [[Tanya Garcia]] * [[Tanya Gomez]] * [[Tanya Monetengro]] * [[Tarzan]] * [[Teddy Benavidez]] * [[Teody Belarmino]] * [[Teresita Sonora]] * [[Teri Onor]] * [[Teroy de Guzman]] * [[Tessie Agana]] * [[Tessie Lagman]] * [[Tessie Martinez]] * [[Tessie Quintana]] * [[Tessie San Juan]] * [[Tessie Tomas]] * [[Thea Tolentino]] * [[Thelma Kennedy]] * [[Tina Lapus]] * [[Tina Loy]] * [[Tina Paner]] o [[Kristina Paner]] * [[Tina Revilla]] * [[Tinno de Lara]] * [[Tinno Lapus]] * [[Tintoy]] * [[Tirso Cruz III]] * [[Tita Aunor]] * [[Tita Betty]] o [[Betty Mendez-Livioco]] * [[Tita Duran]] * [[Tita Muñoz]] * [[Tita de Villa]] * [[Tito Arevalo]] * [[Tito Galla]] * [[TJ Trinidad]] * [[Togo]] * [[Tolindoy]] * [[Tommy Abuel]] * [[Tonette Macho]] * [[Toni Gonzaga]] * [[Toni Rose Gayda]] * [[Tonton Gutierrez]] * [[Tony Arnaldo]] * [[Tony Benroy]] * [[Tony Camonte]] * [[Tony Carrion]] * [[Tony Cayado]] * [[Tony Dantes]] * [[Tony Ferrer]] * [[Tony de Guzman]] * [[Tony Mabesa]] * [[Tony Marzan]] * [[Tony Mogueis]] * [[Tony Santos]] * [[Tony Santos Jr]] * [[Tony Tolman]] * [[Toto]] * [[Totoy Torrente]] * [[Trixia Gomez]] * [[Troy Montero]] * [[Tugak]] * [[Tweeny]] == U == * [[Ulysses Tzan]] * [[Uma Khouny]] * [[Ursula Marquez]] == V == * [[Val Hernandez]] * [[Val Iglesia]] * [[Val Magno]] * [[Val Sotto]] * [[Valerie Concepcion]] * [[Valerie Weigmann]] * [[Van de Leon]] * [[Vandolph]] * [[Vaness del Moral]] * [[Vea Veloso]] * [[Ven Medina]] * [[Venchito Galvez]] * [[Vera Vargas]] * [[Verna Gaston]] * [[Veronica Diamante]] * [[Veronica Jones]] * [[Veronica Palileo]] * [[Vhong Navarro]] * [[Via Marquez]] * [[Vic Andaya]] * [[Vic Diaz]] * [[Vic Morales]] * [[Vic Pacia]] * [[Vic Sotto]] * [[Vic Vargas]] * [[Vic Varrion]] * [[Vice Ganda]] * [[Vicente Abo]] * [[Vicente Liwanag]] * [[Vicente Ocampo]] * [[Vicente Salumbides]] * [[Victor Blanco]] * [[Victor Bravo]] * [[Victor Laurel]] * [[Victor Morales]] * [[Victor Neri]] * [[Victor Sevilla]] * [[Victor Wood]] * [[Vida Florante]] * [[Vida Verde]] * [[Vilma Santos]] * [[Vilma Valera]] * [[Vina Cansino]] * [[Vina Morales]] * [[Vina Morena]] * [[Vince Rectra]] * [[Violeta del Campo]] * [[Virgilio Araneta]] * [[Virgilio Garcia]] * [[Virgilio Hilario]] * [[Virginia]] * [[Virginia Montes]] * [[Vivian Lorrain]] * [[Vivian Velez]] * [[Von Serna]] == W == * [[Wally Bayola]] * [[Walter Navarro]] * [[Wea Twins]] * [[Wendell Ramos]] * [[Wendy Valdez]] * [[Weng-Weng]] * [[Will Devaughn]] * [[William Martinez]] * [[William Romero]] * [[Willie Revillame]] * [[Willie Sotelo]] * [[Wilma Doesnt]] * [[Winnie Santos]] * [[Woody Cruz]] * [[Wowie Cruz]] * [[Wowie De Guzman]] == Y == * [[Yael Yuzon]] * [[Yam Concepcion]] * [[Yasmien Kurdi]] * [[Yasmin Ayesa]] * [[Yassi Pressman]] * [[Yayo Aguila]] * [[Yen Santos]] * [[Yeng Constantino]] * [[Ynez Veneracion]] * [[Yolanda Guevarra]] * [[Yolanda Marquez]] * [[Yoyoy Villame]] * [[Yvonne]] == Z == * [[Zaldy Zshornack]] * [[Zandra Summer]] * [[Zandro Zamora]] * [[Zar Acayan]] * [[Zeneida Amador]] * [[Zeny Zabala]] * [[Zernan Manahan]] * [[Zorayda Sanchez]] * [[Zoren Legaspi]] * [[Zsa Zsa Padilla]] == Mga Sanggunian == * ''[http://www.ranker.com/list/actors-from-philippines/reference "Famous Actors from The Philippines"] Ranker.'' * [http://www.chanrobles.com/philippinesentertainmentpage.htm#.V9kY9rPvMdV ''"PHILIPPINE ENTERTAINMENT PAGE (FILIPINO ACTORS, ACTRESSES AND CELEBRITIES) - CHAN ROBLES VIRTUAL LAW LIBRARY"''] * ''[http://www.listal.com/actors/filipino/all "Filipino actors & actresses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118045716/http://www.listal.com/actors/filipino/all |date=2016-01-18 }} Listal.'' * [http://www.philippinecountry.com/celebrities/ ''"Philippine Celebrities"''] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas|*]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] 0fxgh2k2m10ol5gsvv2kalkoy0f3wju 2235146 2235092 2026-10-18T03:03:31Z Allyriana000 119761 2235146 wikitext text/x-wiki '''Ito ay ang listahan ng mga aktor na Pilipino''' na kasalukuyan at nakaraan na kilalang [[Mga Pilipino|mga]] [[Artista|aktor na]] [[Mga Pilipino|Pilipino]] sa entablado, telebisyon at mga larawan ng galaw sa [[Pilipinas]], na nakaayos sa pagkakasunud-sunod ayon sa alpabetong pangalan. Ito ay para sa mga '''lalaking artista''' lamang, ang mga aktres na Pilipina ay nakalista sa [[Talaan ng mga aktres na Pilipina|Listahan ng mga aktres na Pilipina]]. == A == {{Div col|colwidth=22em}} *[[Aaron Agassi]] (ipinanganak noong 29 Marso 1988) *[[Abel Estanislao]] (ipinanganak noong 9 Mayo 1995) *[[Abra (rapper)|Abra]] (ipinanganak noong 9 Disyembre 1990) *[[Ace Vergel]] (20 Nobyembre 1954–15 Disyembre 2007) *[[Adrian Alandy]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 1980) *[[Aga Muhlach]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1969) *[[Ahron Villena]] (ipinanganak noong 10 Marso 1987) *[[AJ Dee]] (ipinanganak noong 27 Hulyo 1982) *[[AJ Perez]] (17 Pebrero 1993–17 Abril 2011) *[[Al Tantay]] (ipinanganak noong 15 Marso 1956) *[[Albert Martinez]] (ipinanganak noong 19 Abril 1961) *[[Albie Casiño]] (ipinanganak noong 14 Mayo 1993) *[[Alden Richards]] (ipinanganak noong 2 Enero 1992) *[[Aldred Gatchalian]] (ipinanganak noong 14 Hunyo 1990) *[[Alex Castro]] (ipinanganak noong 27 Setyembre 1985) *[[Alex Diaz]] (ipinanganak noong 21 Hulyo 1993) *[[Alexander Muhlach]] (ipinanganak noong 9 Hunyo 1942) *[[Alfie Anido]] (30 Disyembre 1959–30 Disyembre 1981) *[[Alfred Labatos]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1992) *[[Alfred Vargas]] (ipinanganak noong 24 Oktubre 1981) *[[Ali Abinal]] (ipinanganak noong 21 Abril 2002) *[[Ali Asistio]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1996) *[[Aljon Mendoza]] (ipinanganak noong 16 Hulyo 2001) *[[Aljur Abrenica]] (ipinanganak noong 24 Marso 1990) *[[Allan K.]] (ipinanganak noong 13 Disyembre 1958) *[[Allan Paule]] (ipinanganak noong 24 Disyembre 1963) *[[Allan-Ronald Muhlach]] (ipinanganak noong 1979) *[[Allen Ansay]] (ipinanganak noong 23 Nobyembre 2003) *[[Allen Dizon]] (ipinanganak noong 3 Oktubre 1977) *[[Alonzo Muhlach]] (ipinanganak noong 19 Pebrero 2010) *[[Alvaro Muhlach]] (1947–12 Mayo 2018) *[[Alvin Aragon]] (ipinanganak noong 28 Oktubre 1989) *[[Alvin Enriquez]] (ipinanganak noong 1978) *[[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak noong 17 Nobyembre 1966) *[[Alwyn Uytingco]] (ipinanganak noong 11 Pebrero 1988) *[[Amado Cortez]] (14 Disyembre 1927–22 Marso 2003) *[[Andoy Balunbalunan]] (18 Enero 1909–8 Setyembre 1999) *[[André Brouillette]] (ipinanganak noong 6 Mayo 1997) *[[Andre Paras]] (ipinanganak noong 1 Nobyembre 1995) *[[Andres Centenera]] (15 Marso 1914–7 Hulyo 1984) *[[Andres Fernandez]] *[[Andrew E.]] (ipinanganak noong 30 Hulyo 1967) *[[Andy Poe]] (14 Mayo 1943–5 Setyembre 1995) *[[Angel Esmeralda]] (1 Oktubre 1915–1985) *[[Anjo Damiles]] (ipinanganak noong 10 Mayo 1996) *[[Anjo Pertierra]] (ipinanganak noong 4 Enero 1997) *[[Anjo Yllana]] (ipinanganak noong 24 Abril 1968) *[[Anthony Alonzo]] (2 Abril 1948–9 Oktubre 1998) *[[Anthony Castelo]] (ipinanganak noong 20 Nobyembre 1952) *[[Anthony Falcon]] (ipinanganak noong 1 Pebrero 1988) *[[Anton Bernardo]] (ipinanganak noong 9 Enero 1975) *[[Anton Vinzon]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 2008) *[[Antonio Aquitania]] (ipinanganak noong 16 Enero 1977) *[[Antonio Banta]] *[[Apeng Daldal]] (12 Oktubre 1928–9 Pebrero 1992) *[[April Boy Regino]] (9 Abril 1961–29 Nobyembre, 2020) *[[Archie Alemania]] (ipinanganak noong 6 Marso 1978) *[[Argel Saycon]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1998) *[[Ariel Rivera]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1966) *[[Ariel Ureta]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1946) *[[Arjo Atayde]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1990) *[[Armando Araneta]] *[[Armando Goyena]] (7 Disyembre 1922–9 Marso 2011) *[[Armando Villa]] *[[Arron Villaflor]] (ipinanganak noong 5 Hulyo 1990) *[[Ate Gay]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1971) *[[Atom Araullo]] (ipinanganak noong 19 Oktubre 1982) *[[Atoy Co]] (ipinanganak noong 15 Oktubre 1951) *[[Awra Briguela]] (ipinanganak noong 26 Marso 2004) {{div col end}} == B == * [[Babajie]] * [[Babalina]] * [[Babalu]] * [[Baby Aguilar]] * [[Baby Alcaraz]] * [[Baby Delgado]] * [[Baby Jane]] * [[Baby de Jesus]] * [[Baby Maritess]] * [[Baby O'Brien]] * [[Baby Zobel]] * [[Baldo Marro]] * [[Balot]] * [[Bambi Arambulo]] * [[Bangs Garcia]] * [[Barbara Benitez]] * [[Barbara Miguel]] * [[Barbara Luna]] * [[Barbara Milano]] * [[Barbara Monteiro]] * [[Barbara Perez]] * [[Barbie Forteza]] * [[Barbie Imperial]] * [[Basty Alcances]] * [[Batotoy]] * [[Bayani Agbayani]] * [[Bayani Casimiro]] * [[Bayani Casimiro Jr]] * [[BB Gandanghari]] * [[Bea Alonzo]] * [[Bea Binene]] * [[Bea Nicolas]] * [[Bearwin Meily]] * [[Beauty Gonzalez]] * [[Bebong Osorio]] * [[Becca Godinez]] * [[Bela Padilla]] * [[Belinda Bright]] * [[Bella Flores]] * [[Belle Mariano]] * [[Ben Dato]] * [[Ben David]] * [[Ben Deatha]] * [[Ben Johnson]] * [[Ben Lobo]] * [[Ben Perez]] * [[Ben Rubio]] * [[Ben Tisoy]] * [[Benj Pacia]] * [[Benjamin de Guzman]] * [[Benjie Paras]] * [[Benny Mack]] * [[Bentong]] * [[Bentot]] * [[Bentot Jr.]] * [[Betong Sumaya]] o [[Betong]] * [[Bernadette Allyson]] * [[Bernard Belleza]] * [[Bernard Bonnin]] * [[Bernard Cardona]] * [[Bernard Fabiosa]] * [[Bernard Palanca]] * [[Bernardo Bernardo]] * [[Bert Dominic]] * [[Bert de Leon]] * [[Bert LeRoy]] * [[Bert LeRoy Jr.]] * [[Bert Lina]] * [[Bert Marcelo]] o [[Bert "Tawa" Marcelo]] * [[Bert Olivar]] * [[Bert Silva]] * [[Berting Labra]] * [[Bessie Barredo]] * [[Beth Bautista]] * [[Beth Manlongat]] * [[Beth Sandoval]] * [[Beth Tamayo]] * [[Bettina Carlos]] * [[Beverly Vergel]] * [[Bianca Umali]] * [[Bianca Araneta]] * [[Bianca Casado]] * [[Bianca Gonzales]] * [[Bianca King]] * [[Bianca Lapuz]] * [[Bianca Manalo]] * [[Bianca Pulmano]] * [[Bibeth Orteza]] * [[Biboy Ramirez]] * [[Billy Crawford]] * [[Bing Angeles]] * [[Bing Davao]] * [[Bing Loyzaga]] * [[Bing Santos]] * [[Bino Garcia]] * [[BJ Forbes]] * [[Blanca Gomez]] * [[Blodymer Dalde]] * [[Bob Dela Cruz]] * [[Bob Soler]] * [[Bobby Andrews]] * [[Bobby Benitez]] * [[Bobby Gonzales]] * [[Bobby Ledesma]] * [[Boboy Garrovillo]] * [[Bomber Moran]] * [[Boots Anson-Roa]] * [[Borgy Manotoc]] * [[Boy Abunda]] * [[Boy Alano]] * [[Boy Mondragon]] * [[Boy2 Quizon]] * [[Brad Turvey]] * [[Brando Legaspi]] * [[Brandy Ayala]] * [[Brenan Espartinez]] * [[Brenda del Rio]] * [[Brent Javier]] * [[Bridgette de Joya]] * [[Bruno Punzalan]] * [[Bryan Mondejar]] * [[Bryan Revilla]] * [[Buddy Castillo]] * [[Bukol]] * [[Burt Samonte]] * [[Butch Bautista]] o [[Arsenio Bautista]] * [[Butch Francisco]] == C == * [[Cachupoy]] * [[Caloy Alde]] * [[Camay Lou]] * [[Camille Prats]] * [[Camille Raymond]] * [[Candy Pangilinan]] * [[Canuplin]] * [[Caridad Peñalosa]] * [[Caridad Sanchez]] * [[Carina Afable]] * [[Carl John Barrameda]] * [[Carla Abellana]] * [[Carlo Aquino]] * [[Carlos Agassi]] * [[Carlos Diaz]] * [[Carlos Morales]] * [[Carlos Padilla]] * [[Carlos Padilla Jr]] * [[Carlos Salazar]] * [[Carmen Camacho]] * [[Carmen Enriquez]] * [[Carmen Pateña]] * [[Carmen Ronda]] * [[Carmen Rosales]] * [[Carmen Soriano]] * [[Carmencita Abad]] * [[Carmencita Palma]] * [[Carmi Martin]] * [[Carmina Villaroel]] * [[Carol Banawa]] * [[Carol Dauden]] * [[Carol Varga]] * [[Casmot]] * [[Cassandra Ponti]] * [[Cecilia Lopez]] * [[Cecille Castillo]] * [[Cecille de Joya]] * [[Celeste Legaspi]] * [[Celia Flor]] * [[Celia Fuentes]] * [[Celine Lopez]] * [[Celso Ad Castillo]] * [[Celso Baltazar]] * [[Cenon Lagman]] * [[Cesar Montano]] * [[Cesar Ramirez]] * [[Chanda Romero]] * [[Charee Pineda]] * [[Charice]] o [[Charice Pempengco]] * [[Charina Alonzo]] * [[Charina Zaragoza]] * [[Charito del Fierro]] * [[Charito de Leon]] * [[Charito Solis]] * [[Chariz Solomon]] * [[Charlene Gonzales]] * [[Charlie Davao]] * [[Charlie Mac]] * [[Cheche Perez-de Tagle]] * [[Ched Bermudez]] * [[Cherry Pie Picache]] * [[Cherry-Lou]] * [[Chichay]] * [[Chin Chin Gutierrez]] * [[Chiqui Hollman]] * [[Chiqui Somes]] * [[Chiquito]] * [[Chito Calvo]] * [[Chito Licsi]] * [[Chito Ponce-Enrile]] * [[Chokoleit]] * [[Chona Castillo]] * [[Chona Sandoval]] * [[Choy Acuña]] * [[Chris Cayzer]] * [[Chris Martin]] * [[Chris Tiu]] * [[Christian Bautista]] * [[Christian Vasquez]] * [[Christine Jacob]] * [[Christopher de Leon]] * [[Christopher Paloma]] * [[Chuchi]] * [[Chuckie Dreyfuss]] * [[Chx Alcala]] * [[Chynna Ortaleza]] * [[Ciara Sotto]] * [[Cielito Legaspi]] * [[Cielito del Mundo]] * [[Cindy Kurleto]] * [[Cita Astals]] * [[CJ Muere]] * [[Claire de la Fuente]] * [[Claudia Zobel]] * [[Claudine Barretto]] * [[Cloyd Robinson]] * [[Coca Nicolas]] * [[Coco Martin]] * [[Cogie Domingo]] * [[Coleen Garcia]] * [[Collen Rydell]] * [[Conde Ubaldo]] * [[Connie Angeles]] * [[Connie Reyes]] * [[Conrad Poe]] * [[Constancio de Guzman]] * [[Cora Adajar]] * [[Cora Maceda]] * [[Corazon Noble]] * [[Cris Bernal]] * [[Cris Daluz]] * [[Cris de Vera]] * [[Criselda Volks]] * [[Cristina Aragon]] * [[Cristina Crisol]] * [[Cristina Reyes]] * [[Cristine Reyes]] * [[Cristy Fermin]] * [[Cynthia Patag]] * [[Cynthia Ugalde]] * [[Cynthia Zamora]] == D == * [[Dagul]] * [[Daisy Reyes]] * [[Daisy Romualdez]] * [[Dale Baldillo]] * [[Damba Marquez]] * [[Dan Alvaro]] * [[Dan Fernandez]] * [[Dang Cecilio]] * [[Danica Sotto]] * [[Daniel Fernando]] * [[Daniel Jurado]] * [[Daniel Matsunaga]] * [[Daniel Padilla]] * [[Daniel Razon]] * [[Daniela Amable]] * [[Danny Cruz]] * [[Danny Javier]] * [[Danny Ortega]] * [[Danny Ramos]] * [[Danny Riel]] * [[Danny Taguiam]] * [[Dante Rivero]] * [[Dante Varona]] * [[Daria Ramirez]] * [[Darius Razon]] * [[Darling Twins]] * [[Dave Brodette]] * [[Dave Manansala]] * [[Dave Montelibano]] * [[Deanna Prieto]] * [[Deborah Sun]] * [[Debraliz]] * [[Delia Dolor]] * [[Delia Marcos]] * [[Delia Razon]] * [[Dely Atay-Atayan]] * [[Dely Magpayo]] o [[Tiya Dely]] * [[Dely Villanueva]] * [[Dencio Padilla]] * [[Dennis Bonilla]] * [[Dennis Cuyugan]] * [[Dennis Padilla]] * [[Dennis Roldan]] * [[Dennis Trillo]] * [[Desiree Destreza]] * [[Desiree del Valle]] * [[Dexter Doria]] * [[Diana Dean]] * [[Diana Zubiri]] * [[Diane Hernandez]] * [[Diane Jose]] * [[Dick Israel]] * [[Didith Reyes]] * [[Didith Romero]] * [[Diether Ocampo]] * [[Dindi Gallardo]] * [[Dindo Arroyo]] * [[Dindo Fernando]] * [[Ding Tello]] * [[Dingdong Avanzado]] * [[Dingdong Dantes]] * [[Dinky Doo]] * [[Dinky Doo Jr]] * [[Dino Guevarra]] * [[Diomedes Maturan]] * [[Dion Ignacio]] * [[Diva Montelaba]] * [[Divina Valencia]] * [[Djohanna Garcia]] * [[Dolly Favorito]] * [[Dolly Fuentes]] * [[Dolly Garcia]] * [[Dolly-Ann Carvajal]] * [[Dolphy]] * [[Dolphy Jr.]] * [[Dominic Roco]] * [[Domingo Landicho]] * [[Domingo Principe]] * [[Dominique Ochoa]] * [[Don Dannon]] * [[Don Escudero]] * [[Don Pepot]] * [[Dondon Nakar]] * [[Donita Rose]] * [[Donna Cruz]] * [[Donna Villa]] * [[Doro de los Ojos]] * [[Dorothy Joy]] * [[Dranreb]] * [[Drew Arellano]] * [[Dulce]] * [[Dulce Lucban]] == E == * [[Eagle]] * [[Ed Finlan]] * [[Eddie Arenas]] * [[Eddie Fernandez]] * [[Eddie Garcia]] * [[Eddie Garcia Jr.]] * [[Eddie Gil]] * [[Eddie Gutierrez]] * [[Eddie Ilarde]] * [[Eddie Infante]] * [[Eddie del Mar]] * [[Eddie Mercado]] * [[Eddie Mesa]] * [[Eddie Nicart]] * [[Eddie Peregrina]] * [[Eddie Rodriguez]] * [[Eddie San Jose]] * [[Edgar Garcia]] * [[Edgar Mande]] * [[Edgar Mortiz]] * [[Edgar Oira]] * [[Edgar Opida]] * [[Edgar Salcedo]] * [[Edita Clomera]] * [[Edita Vital]] * [[Edlyn Peregrina]] * [[Edna Luna]] * [[Edu Manzano]] * [[Eduardo de Castro]] * [[Edward Barber]] * [[Edward Neil Ferreira]] * [[Edwin O'Hara]] * [[Edwin Reyes]] * [[Efren Montes]] * [[Efren Reyes]] * [[Efren Reyes Jr.]] * [[Ehra Madrigal]] * [[Eileen Macapagal]] * [[Eiraliz Bermudez]] * [[Elena Balmori]] * [[Eliseo Carvajal]] * [[Elisse Joson]] * [[Elizabeth Bankhead]] * [[Elizabeth Cooper]] * [[Elizabeth Ledesma]] * [[Elizabeth Madrid]] * [[Elizabeth Oropesa]] * [[Elizabeth Ramsey]] * [[Ella Cruz]] * [[Ella Guevara]] * [[Elsa Oria]] * [[Elvie Escarro]] * [[Elvie Gonzales]] * [[Elvira Manahan]] * [[Ely Roque]] * [[Emily Loren]] * [[Emma Alegre]] * [[Emma Esmeralda]] * [[Enchong Dee]] * [[Engracia Rivera]] * [[Engracio Ibarra]] * [[Enzo Pineda]] * [[Eric Fructuoso]] * [[Erich Gonzales]] o [[Erich Gancayco]] * [[Erlinda Cortez]] * [[Ernie Forte]] * [[Ernie Garcia]] * [[Ernie Ortega]] * [[Ernie Zarate]] * [[Errol Abalayan]] * [[Errol Dionisio]] * [[Españita]] * [[Esperanza Fabon]] * [[Ester Buenaobra]] * [[Esther Vizconde]] * [[Estrella Kuenzler]] * [[Etang Discher]] * [[Ethel Booba]] * [[Eugene Domingo]] * [[Eunice Lagusad]] o [[Eunice "Charming" Lagunsad]] * [[Eva Darren]] * [[Eva Linda]] * [[Eva Marie]] * [[Eva Montes]] * [[Eva Reyes]] * [[Eva Vivar]] * [[Evangeline Pascual]] * [[Evelyn Bonifacio]] * [[Evelyn Villar]] == F == * [[Fe Amorsolo]] * [[Fe Galvez]] * [[Fely Acuna]] * [[Ferdie Marcelo]] * [[Fernando Montenegro]] * [[Fernando Poe]] * [[Fernando Poe Jr.]] * [[Fidel del Barva]] * [[Fidel de Castro]] * [[Fitri Cerado]] * [[Flor Bien]] * [[Flor de Jasmin]] * [[Florence Aguilar]] * [[Florence Carvajal]] * [[Florentino Ballecer]] * [[Francine Prieto]] * [[Francis Arnaiz]] * [[Francis Magalona]] * [[Francis Magundayao]] * [[Francis Ong]] * [[Francisco Cruz]] * [[Franco Mateo]] * [[Franco Rivero]] * [[Frank Rivera]] * [[Frankie Gordon]] * [[Frankie Navaja Jr]] * [[Franzen Fajardo]] * [[Fred Cortez]] * [[Fred Cortez Jr]] * [[Fred Galang]] * [[Fred Montilla]] * [[Fred Panopio]] * [[Fred Peñalosa]] * [[Fred Santos]] * [[Fred Santos Jr]] * [[Freddie Aguilar]] * [[Freddie Esguerra]] * [[Freddie Quizon]] * [[Freddie Yance]] * [[Frederick Poe]] * [[Frieda Fonda]] == G == * [[G Toengi]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Gabby Concepcion]] * [[Gabby Eigenmann]] * [[Gabriel "Flash" Elorde]] o [[Flash Elorde]] * [[Gabriel Roxas]] * [[Gaby dela Merced]] * [[Gary Estrada]] * [[Gary Leoncio]] * [[Gary Lising]] * [[Gary Valenciano]] * [[Gary “Boy” Garcia]] * [[Gay]] ng [[WEA Twins]] * [[Geleen Eugenio]] * [[Gelli de Belen]] * [[Gem Castillo]] * [[Geneva Cruz]] * [[Geoff Eigenmann]] * [[George Estregan]] * [[George Estregan Jr]] * [[George Javier]] * [[Georgie Quizon]] * [[Gerald Anderson]] * [[Gerald Madrid]] * [[Geraldine]] * [[Gerardo de Leon]] * [[German Moreno]] * [[Gia Alvarez]] * [[Gian Carlos]] * [[Gil de Leon]] * [[Gilbert Roland]] * [[Gina Alajar]] * [[Gina Alonzo]] * [[Gina Laforteza]] * [[Gina Pareño]] * [[Gino Antonio]] * [[Gino Padilla]] * [[Gio Alvarez]] * [[Giovanni Calvo]] * [[Gladys Guevarra]] * [[Gladys Reyes]] *[[Glaiza De Castro]] * [[Glenda Estrellado]] * [[Gloria Diaz]] * [[Gloria Imperial]] * [[Gloria del Mundo]] * [[Gloria Romero]] * [[Gloria Selga]] * [[Gloria Sevilla]] * [[Glydel Mercado]] * [[Gogo]] * [[Goyong]] * [[Greg Martin]] * [[Greggy Liwag]] * [[Gregorio Fernandez]] * [[Gregorio Ticman]] * [[Gretchen Barretto]] * [[Guillermo Carls]] * [[Guillermo de Joya]] * [[Guy Donato]] * [[Gwen Garci]] * [[Gwendolyn]] == H == * [[Harlene Bautista]] * [[Harry Santos]] * [[Hazel Espinosa]] * [[Hazel Recheta]] * [[Heart Evangelista]] * [[Helen Gamboa]] * [[Helen Morgan]] * [[Helen Vela]] * [[Henry Duval]] * [[Herbert Bautista]] * [[Herminia Carranza]] * [[Herminio Bautista]] * [[Hero Angeles]] * [[Hero Bautista]] * [[Hilda Koronel]] * [[Horacio Morelos]] == I == * [[Ian Batherson]] * * [[Ian de Leon]] o [[Kristoffer Ian]] * [[Ike Jarlego]] * [[Ike Lozada]] * [[Imelda Alonzo]] * [[Imelda Ilanan]] * [[Imelda Papin]] * [[Ina Raymundo]] * [[Inday Badiday]] * [[Inday Garutay]] * [[Inday Jalandoni]] * [[Irene Worrell]] * [[Irma Alegre]] * [[Isabel Granada]] * [[Isabel Rivas]] * [[Isabelle Daza]] * [[Isadora]] * [[Isko Moreno]] * [[Isko Salvador]] * [[Israel Salonga]] * [[Issa Pressman]] * [[Iwa Motto]] * [[Iya Villania]] * [[Iza Calzado]] == J == * [[Jace Flores]] * [[Jack Love Falcis]] * [[Jackie Aquino]] * [[Jackie Belmonte]] * [[Jackie Esteves]] * [[Jackie de Guzman]] * [[Jackie Manzano]] * [[Jackie-Lou Blanco]] * [[Jhaved Lopez]] * [[Jacklyn Jose]] * [[Jacqueline Rivas]] * [[Jade Lopez]] * [[Jai Reyes]] * [[Jaime Castellvi]] * [[Jaime Fabregas]] * [[Jaime dela Rosa]] * [[Jake Cuenca]] * [[Jake Roxas]] * [[Jake Vargas]] * [[James Blanco]] * [[James Reid]] * [[James Torres]] * [[James Wright (singer)|James Wright]] * [[Jamvhille Sebastian]] * [[Jane de Leon]] * [[Jane Oineza]] * [[Janelle Jamer]] * [[Janelle Manahan]] * [[Janella Salvador]] * [[Janet Bordon]] * [[Janice de Belen]] * [[Janice Jurado]] * [[Janine Berdin]] * [[Janine Desiderio]] * [[Janine Frias]] * [[Janine Gutierrez]] * [[Janna Victoria]] * [[Janno Gibbs]] * [[Japoy Lizardo]] * [[Jason Abalos]] * [[Jason Francisco]] * [[Jason Gainza]] * [[Jay Durias]] * [[Jay E]] * [[Jay Ilagan]] * [[Jay Manalo]] * [[Jay-R]] * [[Jaypee de Guzman]] * [[JB Magsaysay]] * [[JC Bonnin]] * [[JC Castro]] * [[JC de Vera]] * [[JC Santos]] * [[JC Tiuseco]] * [[JE Sison]] * [[Jean Garcia]] * [[Jean Lopez]] * [[Jean Saburit]] * [[Jeanne Young]] * [[Jeffrey Quizon]] * [[Jeffrey Santos]] * [[Jen Mark Andrada]] * [[Jen Rosendahl]] * [[Jennie Ramirez]] * [[Jennifer Cortez]] * [[Jennifer Mendoza]] * [[Jennifer Prospero]] * [[Jennifer Sevilla]] * [[Jennings Sturgeon]] * [[Jenny Suico]] * [[Jennylyn Mercado]] * [[Jeric Gonzales]] * [[Jeric Raval]] * [[Jeric Vasquez]] * [[Jericho Rosales]] * [[Jerry Brandy]] * [[Jerry Pons]] * [[Jess Lapid]] * [[Jess Lapid Jr]] * [[Jessa Zaragosa]] * [[Jessette Prospero]] * [[Jessica]] * [[Jessy Mendiola]] * [[Jesus Caballero]] * [[Jesus Carreon]] * [[Jesus Ramos]] o [[Jesus "Og" Ramos]] * [[Jhoana Marie Tan]] * [[Jillian Ward]] * [[Jim Paredes]] * [[Jim Pebanco]] o [[Jaime "Jim" Pebanco]] * [[Jim Rosales]] * [[Jimboy]] * [[Jimi Melendez]] * [[Jimmy Morato]] * [[Jimmy Santos]] * [[Jinggoy Estrada]] * [[Jingle]] * [[Jinky Llamanzares]] * [[Jinky Oda]] * [[Jiro Manio]] * [[JM De Guzman]] * [[Joaquin Fajardo]] o [[Buwaya]] * [[Jobelle Salvador]] * [[Jodi Sta. Maria]] o [[Jodi Sta. Maria - Lacson]] * [[Joe Alvarez]] * [[Joel Lamangan]] * [[Joel Torre]] * [[Joem Bascon]] * [[Joey Gutierrez]] * [[Joey de Leon]] * [[John Apacible]] * [[John Estrada]] * [[John Lloyd Cruz]] * [[John Medina (actor)|John Medina]] * [[John Prats]] * [[John Rendez]] * [[Johnny Arville]] * [[Johnny Delgado]] * [[Johnny de Leon]] * [[Johnny Madrid]] * [[Johnny Midnight]] * [[Johnny Monteiro]] * [[Johnny Wilson]] * [[Joko Diaz]] * [[Jolina Magdangal]] * [[Jolo Revilla]] * [[Jomar Cruz]] * [[Jomari Yllana]] * [[Jommy Teotico]] * [[Jonathan Potenciano]] * [[Jonjon Hernandez]] * [[Joonee Gamboa]] * [[Jopay]] * [[Joross Gamboa]] * [[Jose Bernardo]] * [[Jose Brillantes]] * [[Jose Buencamino]] * [[Jose Camia]] * [[Jose Carreon]] * [[Jose Carvajal]] * [[Jose Corazon de Jesus]] * [[Jose Garcia]] * [[Jose Mari]] * [[Jose Padilla, Jr.]] * [[Jose Romulo]] * [[Jose de Villa]] * [[Jose Yap]] * [[Jose-Cris Soto]] * [[Jose-Luz Bernardo]] * [[Jose Mari Chan]] * [[Josefino Cenizal]] * [[Joseph Bitangcol]] * [[Joseph de Cordova]] * [[Joseph Espiritu Ang]] * [[Joseph Estrada]] * [[Joseph Polk]] * [[Josephine Estrada]] * [[Josephine Garcia]] * [[Joshua Dionisio]] * [[Jovie Montinola]] * [[Jovit Moya]] * [[Joy]] ng [[WEA Twins]] * [[Joy Dee]] * [[Joy Sumilang]] * [[Joyce Jimenez]] * [[Juan Bautista]] * [[Juan Pardo de Tavera]] * [[Juan Rodrigo]] * [[Juan-Miguel Salvador]] * [[Juancho Gutierrez]] * [[Juancho Triviño]] * [[Juanita Angeles]] * [[Judy Ann Santos]] * [[Jules King]] * [[Julia Baretto]] * [[Julia Clarete]] * [[Julia Montes]] * [[Julian Estrada]] * [[Julian Manansala]] * [[Juliana Palermo]] * [[Julie Ann Fortich]] * [[Julie Anne San Jose]] * [[Julie Vega]] * [[Jun Aristorenas]] * [[Jun Mariano]] * [[Jun Polistico]] * [[Jun Soler]] * [[Jun Urbano]] * [[June Keithley]] * [[Junior]] * [[Justin Cuyugan]] * [[Justina David]] * [[Juvy Cachola]] * [[Justine Antivo]] == K == * [[Karen Timbol]] * [[Karim Kiram]] * [[Karla Estrada]] * [[Karla Kalua]] * [[Karmela Lopez]] * [[Karylle Padilla]] * [[Kasupang]] * [[Katarina Perez]] * [[Katarina Tristan]] * [[Katherine Luna]] * [[Kathryn Bernardo]] * [[Katrina Halili]] * [[Katy de la Cruz]] * [[Kaye Abad]] * [[Keanna Reeves]] * [[Keempee de Leon]] * [[Kier Legaspi]] * [[Kim Chiu]] * [[Kim delos Santos]] * [[Kiray Celis]] * [[Klaudia Koronel]] * [[Klaudia Zobel]] * [[Kris Aquino]] * [[Kris Bernal]] * [[Kris Lawrence]] * [[Kristal Kristobal]] * [[Kristine Garcia]] * [[Kristine Hermosa]] * [[Kristine Jaka]] * [[Kristine Sabella]] * [[Kristoffer Martin]] * [[Krystal Reyes]] * [[Kuhdet Honasan]] * [[Kyline Alcantara]] == L == * [[Laarni Enriquez]] * [[Labuyo]] * [[Laila Dee]] * [[Lailani Navarro]] * [[Lala Montelibano]] * [[Lalaine Bennett]] * [[Lampel Cojuangco]] * [[Lance Madrigal]] * [[Lani Lobangco]] * [[Lani Mercado]] * [[Lani Oteyza]] * [[Lani Padilla]] * [[Lara Morena]] * [[Larry Silva]] * [[Laura Danao]] * [[Laura Hermosa]] * [[Lauren Young]] * [[Lauro Delgado]] * [[Lea Orosa]] * [[Lea Salonga]] * [[Leah Navarro]] * [[Leila Benitez]] * [[Leila Hermosa]] * [[Leila Morena]] * [[Len Gutierrez]] * [[Leni Santos]] * [[Leni Trinidad]] * [[Leo Angelo]] * [[Leo Martinez]] * [[Leo Pilapil]] * [[Leonor Vergara]] * [[Leonora Reyes]] * [[Leopoldo Salcedo]] * [[Leroy Salvador]] * [[Letty Alonzo]] * [[Letty Liboon]] * [[Levi Celerio]] * [[Lew Soratorio]] * [[Lexi Fernandez]] * [[Liberty Ilagan]] * [[Liezl Martinez]] o [[Anna Lissa]] * [[Lilia Dizon]] * [[Lilian Leonardo]] * [[Lilibeth Ranillo]] * [[Lillian Laing]] * [[Lily Marquez]] * [[Lily Miraflor]] * [[Lina Alva]] * [[Lina Anota]] * [[Linda Alcid]] * [[Linda Estrella]] * [[Linda Madrid]] * [[Linda Martin]] * [[Lirio del Valle]] * [[Lirio Vital]] * [[Lita Gutierrez]] * [[Lita Vasquez]] * [[Lito Anzures]] * [[Lito Calzado]] * [[Lito Carmelo]] * [[Lito Gruet]] * [[Lito Lapid]] * [[Lito Legaspi]] * [[Lito Pimentel]] * [[Liwayway Arceo]] * [[Liza Belmonte]] * [[Liza Lorena]] * [[Liza Moreno]] * [[Liza Soberano]] * [[LJ Reyes]] * [[Loisa Andalio]] * [[Lola]] * [[Lola Rodriguez]] * [[Lolita Rodriguez]] * [[Long Mejia]] * [[Lopito]] * [[Lorenzo Buenafe]] * [[Loretta Andrada]] * [[Loretta de Lara]] * [[Loretta Marquez]] * [[Lorli Villanueva]] * [[Lorna Tolentino]] * [[Lota Delgado]] * [[Lotlot]] o [[Lotlot de Leon]] * [[Lou Salvador]] * [[Lou Salvador Jr]] * [[Louella]] * [[Louise Delos Reyes]] * [[Lourdes Nuque]] * [[Love Admana]] * [[Lovi Poe]] * [[Lucas Paredes]] * [[Lucita Soriano]] * [[Lucy Torres-Gomez]] * [[Ludy Carmona]] * [[Luis Alandy]] * [[Luis Castellvi]] * [[Luis Gonzales]] * [[Luis Manzano]] * [[Luis Tuazon]] * [[Luisa Acuña]] * [[Luisa Montesa]] * [[Luisa Muñoz]] * [[Luningning]] * [[Luz Valdez]] * [[Lydia Antonio]] * [[Lydia Resma]] * [[Lyka Ugarte]] * [[Lyn D'Amour]] == M == * [[Madkillah]] * [[Magda Gonzalez]] * [[Maggie Calloway]] * [[Maggie dela Riva]] * [[Mahal]] * [[Maidu Morato]] * [[Maita Soriano]] * [[Maita Suason]] * [[Maja Salvador]] * [[Makisig Morales]] * [[Malou de Guzman]] * [[Manding Claro]] * [[Manilyn Reynes]] * [[Manny Castañeda]] * [[Manny de Leon]] * [[Manny Luna]] * [[Manny Pacquiao]] * [[Manny Paner]] * [[Manok]] * [[Manoling Morato]] * [[Manolo Favis]] * [[Manolo Robles]] * [[Manuel Barbeyto]] * [[Manuel Conde]] * [[Manuel Paner]] * [[Manuel Silos]] * [[Manuel Ubaldo]] * [[Marc Nelson]] * [[Marco Alcaraz]] * [[Marco Antonio]] * [[Marco Sison]] * [[Marco-Polo Garcia]] * [[Margie Braza]] * [[Margie Moran]] * [[Margie Tanquintic]] * [[Mari-Len]] * [[Maria Ballesteros]] * [[Maria Cristina]] * [[Maria Isabel Lopez]] * [[Maria Miranda]] * [[Maria Teresa Carlson]] * [[Maria Victoria]] * [[Marian Rivera]] * [[Marianne de la Riva]] * [[Maribel Aunor]] * [[Maricar de Mesa]] * [[Maricel Morales]] * [[Maricel Soriano]] * [[Mariel Rodriguez]] * [[Marietta Miranda]] * [[Marifi]] * [[Marilen Martinez]] * [[Marilou Bendigo]] * [[Marilou Destreza]] * [[Marilou Muñoz]] * [[Marilou Uson]] * [[Marilou Ver]] * [[Marilyn Pastera]] * [[Marilyn Villamayor]] * [[Mario Antonio]] * [[Mario Barri]] * [[Mario Escudero]] * [[Mario Montalban]] * [[Mario Montenegro]] * [[Mario O'Hara]] * [[Maripaz Salvador]] * [[Mariquit Soliman]] * [[Marissa Delgado]] * [[Marissa Ibañez]] * [[Marita Zobel]] * [[Marites de Joya]] * [[Maritess Gutierrez]] * [[Maritess Revilla]] * [[Marithez Samson]] * [[Marixi Luna]] * [[Mariz]] * [[Mariz Racal]] * [[Mariza]] * [[Marjorie Barretto]] * [[Mark Abaya]] * [[Mark Anthony Fernandez]] * [[Mark Bautista]] * [[Mark Gil]] * [[Mark Herras]] * [[Mark Joseph]] * [[Marky Cielo]] * [[Marlene Dauden]] * [[Marlon Ramirez]] * [[Martha Sevilla]] * [[Martin Escudero]] * [[Marvin Agustin]] * [[Mary Massab]] * [[Mary Walter]] * [[Maryann Paulate]] * [[Mat Ranillo]] * [[Mat Ranillo Jr]] * [[Mat Ranillo III]] * [[Matet]] o [[Matet de Leon]] * [[Matimtiman Cruz]] * [[Matteo Guidicelli]] * [[Matutina]] * [[Maui Taylor]] * [[Maureen Larrazabal]] * [[Maureen Mauricio]] * [[Max Alvarado]] * [[Max Collins]] * [[Max Laurel]] * [[Maxene Magalona]] * [[May Villarica]] * [[Maya dela Cuesta]] * [[Maya Fuentes]] * [[Medy Valdez]] * [[Mel Francisco]] * [[Mel Martinez]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Melanie Marquez]] * [[Meldy Corrales]] * [[Melissa Gibbs]] * [[Melissa Mendez]] * [[Melissa Ricks]] * [[Mely Tagasa]] * [[Menggay]] * [[Merci Molina]] * [[Merle Fernandez]] * [[Merle Tuazon]] * [[Metring David]] * [[Mhyco Aquino]] * [[Michael Gonzales]] * [[Michael Locsin]] * [[Michael de Mesa]] * [[Michael Murray]] * [[Michael Prigar]] * [[Michael Roy Jornales]] * [[Michelle Bayle]] * [[Michelle Madrigal]] * [[Michelle Vito]] * [[Michelle Zobel]] * [[Mickey Feriols]] * [[Miguel Anzures]] * [[Miguel Rodriguez]] * [[Miguel Salveron]] * [[Miguel Tanfelix]] * [[Miguelito]] * [[Migui Moreno]] * [[Mike Hanopol]] * [[Mike Magat]] * [[Mike Respall]] * [[Mike Tan]] * [[Mike Vergel]] * [[Mikee Quintos]] * [[Mikey Macapagal-Arroyo]] * [[Mila Montañez]] * [[Mila Ocampo]] * [[Mila del Rosario]] * [[Mila del Sol]] * [[Milagros Naval]] * [[Mildred Ortega]] * [[Millie Mercado]] * [[Mina Aragon]] * [[Mina Atsaperoh]] * [[Minda Bernal]] * [[Minda Mora]] * [[Miniong Alvarez]] * [[Miriam Jurado]] * [[Miriam Pantig]] * [[Miriam Quiambao]] * [[Mishelle Zobel]] * [[Mitch Valdes]] datihang [[Maya Valdes]] * [[Mitos Seva]] * [[Mitos Villarreal]] * [[Mohammed Faizal]] * [[Mona Fernandez]] * [[Mona Louise Rey]] * [[Mona Morena]] * [[Monang Carvajal]] * [[Monica]] * [[Monica Herrera]] * [[Monica Locca]] * [[Monica Madrid]] * [[Monique Wilson]] * [[Monsour del Rosario]] * [[Moody Diaz]] * [[Morissette Amon]] * [[Mura]] * [[Mutya Crisostomo]] * [[Myla Gumila]] * [[Mylene Dizon]] * [[Myra Manibog]] * [[Myrna Castillo]] * [[Myrna Delgado]] * [[Myrna Velasco]] * [[Myrtle Sarrosa]] == N == * [[Nadia Montenegro]] * [[Nadine Lustre]] * [[Nadine Samonte]] * [[Nancy Carlos]] * [[Nancy Castiglione]] * [[Nancy Roman]] * [[Nancy Veronica]] * [[Nanding Fernandez]] * [[Narding Anzures]] * [[Nash Aguas]] * [[Nati Rubi]] * [[Naty Bernardo]] * [[Naty Mallares]] * [[Neddie Decena]] * [[Nela Alvarez]] * [[Nello Nayo]] * [[Nelly Baylon]] * [[Nemesio E. Caravana]] * [[Nemia Velasco]] * [[Nena Cardenas]] * [[Nene Tamayo]] * [[Nenita Vidal]] * [[Neri Naig]] * [[Nestor Torre]] * [[Nestor de Villa]] * [[Ngo-Ngo]] * [[Nick Noel]] * [[Nick Romano]] * [[Nicky Martell]] * [[Nida Blanca]] * [[Nikki]] o [[Nikki Ross]] ng [[Wing Duo]] * [[Niño Muhlach]] * [[Nita Carmona]] * [[Noni Buencamino]] * [[Nonong de Andres]] * [[Nonoy Zuñiga]] * [[Nora Aunor]] * [[Norma Anzures]] * [[Norma Balagtas]] * [[Norma Blancaflor]] * [[Norma Ledesma]] * [[Norma del Rosario]] * [[Nort Nepomuceno]] * [[Nova Villa]] * [[Novo Bono Jr]] * [[Nympha Bonifacio]] == O == * [[Odette Khan]] * [[Ogie Alcasid]] * [[ OJ Mariano]] * [[Olivia Cenizal]] * [[Olivia O'Hara]] * [[Olivia Ortiz]] * [[Ollie de la Peña]] * [[Olympio dela Torre]] * [[Omar Camar]] * [[Onemig Bondoc]] * [[Opalyn Forster]] * [[Orlando Nadres]] * [[Oscar Keesee]] * [[Oscar Moreno]] * [[Oscar Obligacion]] * [[Oscar Roncal]] * [[Oyo Boy Sotto]] == P == * [[Pablo Virtuoso]] * [[Pabo]] * [[Pabs Dadivas]] * [[Pacita Arana]] * [[Pacita del Rio]] * [[Paco Zamora]] * [[Palito]] * [[Paloma]] * [[Pamela Ponti]] * [[Panchito]] o [[Panchito Alba]] * [[Panchito Jr.]] * [[Pancho Magalona]] * [[Paolo Araneta]] * [[Paolo Ballesteros]] * [[Paolo Bediones]] * [[Paolo Contis]] * [[Paolo Montalban]] * [[Paolo Romero]] * [[Paquito Bolero]] * [[Paquito Diaz]] * [[Paquito Toledo]] * [[Paraluman]] * [[Pat Salem]] * [[Patria Plata]] * [[Patricia Javier]] * [[Patricia Mijares]] * [[Patrick Guzman]] * [[Patrick dela Rosa]] * [[Patsy]] * [[Paul Salad]] * [[Pauleen Luna]] * [[Pauline Sevilla]] * [[Pedro Adigue Jr]] * [[Pedro Faustino]] * [[Pen Medina]] * [[Penggot]] * [[Pepe Pimentel]] * [[Pepito Rodriguez]] * [[Pepito Vera-Perez]] * [[Pepsi Paloma]] * [[Perla Adea]] * [[Perla Bautista]] * [[Perla Garcia]] * [[Perry Baltazar]] * [[Peter Aristorenas]] * [[Peter Corpuz]] * [[Philip Cesar]] * [[Philip Gamboa]] * [[Phillip Salvador]] * [[Phoemela Barranda]] * [[Pia Moran]] * [[Pia Pilapil]] * [[Pia Zabale]] * [[Pianing Vidal]] * [[Piching Osorio]] * [[Pilar Pilapil]] * [[Pilita Corrales]] * [[Pinky de Leon]] * [[Pinky Montilla]] o [[Pinky]] * [[Piolo Pascual]] * [[Plinky Recto]] * [[Pocholo Montes]] * [[Pokwang]] * [[Pol Enriquez]] * [[Popoy]] * [[Pops Fernandez]] * [[Portia Ilagan]] * [[Precilla Ramirez]] * [[Pricilla Almeda]] * [[Princess]] * [[Princess Punzalan]] * [[Princess Ryan]] * [[Princess Snell]] * [[Priscilla Cellona]] * [[Prospero Luna]] * [[Pugak]] * [[Pugo]] * [[Purita dela Rosa]] == Q == * [[Quiel Segovia]] * [[Quiteria Alegre]] == R == * [[Rachel Alejandro]] * [[Rachelle Ann Go]] * [[Racquel Reyes]] * [[Rafael Centenera]] * [[Rafael Roces]] * [[Raffy Anido]] * [[Raffy Rodriguez]] * [[Rain Pogi Quite]] o [[Rain Prince Allan Quite]] * [[Rainier Castillo]] * [[Ram Revilla]] * [[Ramil Rodriguez]] * [[Ramon Bagatsing]] * [[Ramon Christopher]] * [[Ramon D'Salva]] * [[Ramon Jacinto]] o [[RJ]] * [[Ramon Revilla]] * [[Ramon Revilla Jr]] * [[Ramon Zamora]] * [[Randy Pimentel]] * [[Randy Ramos]] * [[Randy Robledo]] * [[Randy Santiago]] * [[Raquel Montesa]] * [[Raul Aragon]] * [[Raul Arellano]] * [[Ray Ventura]] * [[Ray Villania]] * [[Raymart Santiago]] * [[Raymond Bagatsing]] * [[Raymond Gutierrez]] * [[Raymond Lauchengco]] * [[Raymond Manalo]] * [[Rebecca]] * [[Rebecca Gonzales]] * [[Rebecca del Rio]] * [[Rebecca Rocha]] * [[Redford White]] * [[Reggie Curley]] * [[Regine Velasquez]] * [[Reina Pimentel]] * [[Renato del Prado]] * [[Renato Robles]] * [[Rene Ordoñez]] * [[Rene Requiestas]] * [[Renz Valerio]] * [[Renzo Cruz]] * [[Rex Lapid]] * [[Rey dela Cruz]] * [[Rey Lapid]] * [[Rey 'PJ' Abellana]] * [[Rey Roldan]] * [[Rey Taylo]] * [[Rey Tomenes]] * [[Reynaldo Dante]] * [[Rez Cortez]] * [[Rhea Alonzo]] * [[Rhian Ramos]] * [[Rhodora Silva]] * [[Ria]] * [[Ric Arellano]] * [[Ric Bustamante]] * [[Ric Rodrigo]] * [[Ric Segreto]] * [[Rica Peralejo]] * [[Ricardo Brillantes]] * [[Ricardo Cepeda]] * [[Ricardo del Prado]] * [[Ricardo de Soto]] * [[Richard Benito]] * [[Rich Asuncion]] * [[Richard Bonnin]] * [[Richard Gomez]] * [[Richard Gutierrez]] * [[Richard Quan]] * [[Richard Romualdez]] * [[Richard Yap]] * [[Richie D'Horsie]] * [[Richie Reyes]] * [[Ricky Belmonte]] * [[Ricky Davao]] * [[Ricky Mansueto]] * [[Ricky Nicolas]] * [[Ricky Rivero]] * [[Ricky Rogers]] * [[Ricky Santiago]] * [[Ricky Valencia]] * [[Rico Barrera]] * [[Rico Roman]] * [[Rico Romero]] * [[Rico Yan]] * [[Rina Reyes]] * [[Rio Diaz]] * [[Rio Locsin]] * [[Rita Amor]] * [[Rita De Guzman]] * [[Rita Avila]] * [[Rita Gomez]] * [[Rita Rica]] * [[Rita Rio]] * [[Rizza]] * [[Robert Arevalo]] * [[Robert Campos]] * [[Robert Lee]] * [[Robert Ortega]] * [[Roberto Gonzalez]] * [[Roberto Talabis]] * [[Robi Domingo]] * [[Robin Aristorenas]] * [[Robin Padilla]] * [[Robin da Roza]] * [[Rocco Montalban]] * [[Rocco Nacino]] * [[Rochelle del Carmen]] * [[Rochelle Pangilinan]] * [[Rod Dasco]] * [[Rod Navarro]] * [[Rod Navarro Jr]] * [[Rodel Naval]] * [[Rodel Velayo]] * [[Roderick Paulate]] * [[Rodolfo "Boy" Garcia]] * [[Roel Vergel de Dios]] * [[Rogelio dela Rosa]] * [[Roger Calvin]] * [[Roger Miranda]] * [[Roger Nite]] * [[Roi Vinzon]] * [[Rolan Robles]] * [[Roland Dantes]] * [[Rolando Gonzalez]] * [[Roldan Aquino]] * [[Roldan Rodrigo]] * [[Rolly Quizon]] * [[Rolly Villa]] * [[Rom Rivera]] * [[Roma Roces]] * [[Romano Castellvi]] * [[Romeo Vasquez]] * [[Rommel Padilla]] * [[Romnick Sarmenta]] * [[Romy Brion]] * [[Romy Diaz]] * [[Romy Mallari]] * [[Romy Nario]] * [[Ronald Bregendahl]] * [[Ronald Corveau]] * [[Ronald Remy]] * [[Ronaldo Valdez]] * [[Ronnie Henares]] * [[Ronnie Lazaro]] * [[Ronnie Martinez]] * [[Ronnie Ricketts]] * [[Ronnie Villa]] * [[Rosa Aguirre]] * [[Rosa del Mar]] * [[Rosa Mia]] * [[Rosa del Pilar]] * [[Rosa Rosal]] * [[Rosa del Rosario]] * [[Rosalie Robles]] * [[Rosanna de Guzman]] * [[Rosanna Montes]] * [[Rosanna Ortiz]] * [[Rosanna Roces]] * [[Rosanne Prieto]] * [[Rosario Moreno]] * [[Rosario del Pilar]] * [[Rose Andrada]] * [[Rosemarie]] o [[Rosemarie Sonora]] * [[Rosemarie Gil]] * [[Rosita Noble]] * [[Rossana Marquez]] * [[Rowell Santiago]] * [[Rowena Madrid]] * [[Rox Montealegre]] * [[Roxanne Abad-Santos]] * [[Roxanne Barcelo]] * [[Roxanne Guinoo]] * [[Roy Alvarez]] * [[Royette Padilla]] * [[Ruben Alcover]] * [[Ruben Ilagan]] * [[Ruben Rustia]] * [[Ruben Tagalog]] * [[Rubirosa]] * [[Ruby Rodriguez]] * [[Rudy Concepcion]] * [[Rudy Evangelista]] * [[Rudy Fernandez]] * [[Rudy Manlapaz]] * [[Rufa Mae Quinto]] * [[Ruffa Gutierrez]] * [[Rufino Ocampo]] * [[Ruru Madrid]] * [[Rustom Padilla]] * [[Ruthie Roces]] * [[Ryan Agoncillo]] * [[Ryan Eigenmann]] * [[Ryan Soler]] * [[Ryza Cenon]] * [[Ryzza Mae Dizon]] == S == * [[Saab Magalona]] * [[Sabatini Fernandez]] * [[Sabrina Man]] * [[Sahlee Quizon]] * [[Salud del Valle]] * [[Salvador Saragoza]] * [[Samantha Gail Campos]] * [[Salvador Tinsay]] * [[Sam Concepcion]] * [[Sam Milby]] * [[Sammy Barretto]] * [[Sammy Lagmay]] * [[Sammy Sarmiento]] * [[Sancho Tesalona]] * [[Sandara Park]] * [[Sandy Talag]] * [[Sarah Calvin]] * [[Sarah Geronimo]] * [[Sarah Lahbati]] * [[Sarah Suarez]] * [[Sarsi Emmanuelle]] * [[Say Alonzo]] * [[Scarlett Revilla]] * [[Sepo del Rosario]] * [[Shaina Magdayao]] * [[Sharlene San Pedro]] * [[Sharon Cuneta]] * [[Sheree]] * [[Shermaine Santiago]] * [[Sheryl Cruz]] * [[Shirley Fuentes]] * [[Shirley Gorospe]] * [[Shyr Valdez]] * [[Sid Lucero]] * [[Smile Bengco]] * [[Sheena Halili]] * [[Snooky]] o [[Snooky Serna]] * [[Sofia Andres]] * [[Sofia Lotta]] * [[Sofia Moran]] * [[Sofia Valdez]] * [[Soledad Aquino]] * [[Solenn Heusaff]] * [[Soliman Cruz]] * [[Sonia Bella]] * [[Sonny Cortez]] * [[Soxy Topacio]] * [[Stella Ruiz]] * [[Stella Strada]] * [[Stella Suarez]] * [[Stella Suarez, Jr.]] * [[Stephanie Sol]] * [[Subas Herrero]] * [[Sue Ramirez]] * [[Sunday Contreras]] * [[Sunshine Cruz]] * [[Sunshine Dizon]] * [[Sunyee Maluche]] * [[Susan Africa]] * [[Susan Fuentes]] * [[Susan Henson]] * [[Susan Lozada]] * [[Susan Magalona]] * [[Susan Roces]] * [[Suzanne Gonzales]] * [[Suzette Ranillo]] * [[Sylvia La Torre]] * [[Sylvia Rosales]] * [[Sylvia Sanchez]] == T == * [[Tanya Garcia]] * [[Tanya Gomez]] * [[Tanya Monetengro]] * [[Tarzan]] * [[Teddy Benavidez]] * [[Teody Belarmino]] * [[Teresita Sonora]] * [[Teri Onor]] * [[Teroy de Guzman]] * [[Tessie Agana]] * [[Tessie Lagman]] * [[Tessie Martinez]] * [[Tessie Quintana]] * [[Tessie San Juan]] * [[Tessie Tomas]] * [[Thea Tolentino]] * [[Thelma Kennedy]] * [[Tina Lapus]] * [[Tina Loy]] * [[Tina Paner]] o [[Kristina Paner]] * [[Tina Revilla]] * [[Tinno de Lara]] * [[Tinno Lapus]] * [[Tintoy]] * [[Tirso Cruz III]] * [[Tita Aunor]] * [[Tita Betty]] o [[Betty Mendez-Livioco]] * [[Tita Duran]] * [[Tita Muñoz]] * [[Tita de Villa]] * [[Tito Arevalo]] * [[Tito Galla]] * [[TJ Trinidad]] * [[Togo]] * [[Tolindoy]] * [[Tommy Abuel]] * [[Tonette Macho]] * [[Toni Gonzaga]] * [[Toni Rose Gayda]] * [[Tonton Gutierrez]] * [[Tony Arnaldo]] * [[Tony Benroy]] * [[Tony Camonte]] * [[Tony Carrion]] * [[Tony Cayado]] * [[Tony Dantes]] * [[Tony Ferrer]] * [[Tony de Guzman]] * [[Tony Mabesa]] * [[Tony Marzan]] * [[Tony Mogueis]] * [[Tony Santos]] * [[Tony Santos Jr]] * [[Tony Tolman]] * [[Toto]] * [[Totoy Torrente]] * [[Trixia Gomez]] * [[Troy Montero]] * [[Tugak]] * [[Tweeny]] == U == * [[Ulysses Tzan]] * [[Uma Khouny]] * [[Ursula Marquez]] == V == * [[Val Hernandez]] * [[Val Iglesia]] * [[Val Magno]] * [[Val Sotto]] * [[Valerie Concepcion]] * [[Valerie Weigmann]] * [[Van de Leon]] * [[Vandolph]] * [[Vaness del Moral]] * [[Vea Veloso]] * [[Ven Medina]] * [[Venchito Galvez]] * [[Vera Vargas]] * [[Verna Gaston]] * [[Veronica Diamante]] * [[Veronica Jones]] * [[Veronica Palileo]] * [[Vhong Navarro]] * [[Via Marquez]] * [[Vic Andaya]] * [[Vic Diaz]] * [[Vic Morales]] * [[Vic Pacia]] * [[Vic Sotto]] * [[Vic Vargas]] * [[Vic Varrion]] * [[Vice Ganda]] * [[Vicente Abo]] * [[Vicente Liwanag]] * [[Vicente Ocampo]] * [[Vicente Salumbides]] * [[Victor Blanco]] * [[Victor Bravo]] * [[Victor Laurel]] * [[Victor Morales]] * [[Victor Neri]] * [[Victor Sevilla]] * [[Victor Wood]] * [[Vida Florante]] * [[Vida Verde]] * [[Vilma Santos]] * [[Vilma Valera]] * [[Vina Cansino]] * [[Vina Morales]] * [[Vina Morena]] * [[Vince Rectra]] * [[Violeta del Campo]] * [[Virgilio Araneta]] * [[Virgilio Garcia]] * [[Virgilio Hilario]] * [[Virginia]] * [[Virginia Montes]] * [[Vivian Lorrain]] * [[Vivian Velez]] * [[Von Serna]] == W == * [[Wally Bayola]] * [[Walter Navarro]] * [[Wea Twins]] * [[Wendell Ramos]] * [[Wendy Valdez]] * [[Weng-Weng]] * [[Will Devaughn]] * [[William Martinez]] * [[William Romero]] * [[Willie Revillame]] * [[Willie Sotelo]] * [[Wilma Doesnt]] * [[Winnie Santos]] * [[Woody Cruz]] * [[Wowie Cruz]] * [[Wowie De Guzman]] == Y == * [[Yael Yuzon]] * [[Yam Concepcion]] * [[Yasmien Kurdi]] * [[Yasmin Ayesa]] * [[Yassi Pressman]] * [[Yayo Aguila]] * [[Yen Santos]] * [[Yeng Constantino]] * [[Ynez Veneracion]] * [[Yolanda Guevarra]] * [[Yolanda Marquez]] * [[Yoyoy Villame]] * [[Yvonne]] == Z == * [[Zaldy Zshornack]] * [[Zandra Summer]] * [[Zandro Zamora]] * [[Zar Acayan]] * [[Zeneida Amador]] * [[Zeny Zabala]] * [[Zernan Manahan]] * [[Zorayda Sanchez]] * [[Zoren Legaspi]] * [[Zsa Zsa Padilla]] == Mga Sanggunian == * ''[http://www.ranker.com/list/actors-from-philippines/reference "Famous Actors from The Philippines"] Ranker.'' * [http://www.chanrobles.com/philippinesentertainmentpage.htm#.V9kY9rPvMdV ''"PHILIPPINE ENTERTAINMENT PAGE (FILIPINO ACTORS, ACTRESSES AND CELEBRITIES) - CHAN ROBLES VIRTUAL LAW LIBRARY"''] * ''[http://www.listal.com/actors/filipino/all "Filipino actors & actresses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118045716/http://www.listal.com/actors/filipino/all |date=2016-01-18 }} Listal.'' * [http://www.philippinecountry.com/celebrities/ ''"Philippine Celebrities"''] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas|*]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] k2mdxafm9ylk2yt73c4325ef75duvyb 2235156 2235146 2026-10-18T05:32:46Z Allyriana000 119761 2235156 wikitext text/x-wiki '''Ito ay ang listahan ng mga aktor na Pilipino''' na kasalukuyan at nakaraan na kilalang [[Mga Pilipino|mga]] [[Artista|aktor na]] [[Mga Pilipino|Pilipino]] sa entablado, telebisyon at mga larawan ng galaw sa [[Pilipinas]], na nakaayos sa pagkakasunud-sunod ayon sa alpabetong pangalan. Ito ay para sa mga '''lalaking artista''' lamang, ang mga aktres na Pilipina ay nakalista sa [[Talaan ng mga aktres na Pilipina|Listahan ng mga aktres na Pilipina]]. == A == {{Div col|colwidth=22em}} *[[Aaron Agassi]] (ipinanganak noong 29 Marso 1988) *[[Abel Estanislao]] (ipinanganak noong 9 Mayo 1995) *[[Abra (rapper)|Abra]] (ipinanganak noong 9 Disyembre 1990) *[[Ace Vergel]] (20 Nobyembre 1954–15 Disyembre 2007) *[[Adrian Alandy]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 1980) *[[Aga Muhlach]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1969) *[[Ahron Villena]] (ipinanganak noong 10 Marso 1987) *[[AJ Dee]] (ipinanganak noong 27 Hulyo 1982) *[[AJ Perez]] (17 Pebrero 1993–17 Abril 2011) *[[Al Tantay]] (ipinanganak noong 15 Marso 1956) *[[Albert Martinez]] (ipinanganak noong 19 Abril 1961) *[[Albie Casiño]] (ipinanganak noong 14 Mayo 1993) *[[Alden Richards]] (ipinanganak noong 2 Enero 1992) *[[Aldred Gatchalian]] (ipinanganak noong 14 Hunyo 1990) *[[Alex Castro]] (ipinanganak noong 27 Setyembre 1985) *[[Alex Diaz]] (ipinanganak noong 21 Hulyo 1993) *[[Alexander Muhlach]] (ipinanganak noong 9 Hunyo 1942) *[[Alfie Anido]] (30 Disyembre 1959–30 Disyembre 1981) *[[Alfred Labatos]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1992) *[[Alfred Vargas]] (ipinanganak noong 24 Oktubre 1981) *[[Ali Abinal]] (ipinanganak noong 21 Abril 2002) *[[Ali Asistio]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1996) *[[Aljon Mendoza]] (ipinanganak noong 16 Hulyo 2001) *[[Aljur Abrenica]] (ipinanganak noong 24 Marso 1990) *[[Allan K.]] (ipinanganak noong 13 Disyembre 1958) *[[Allan Paule]] (ipinanganak noong 24 Disyembre 1963) *[[Allan-Ronald Muhlach]] (ipinanganak noong 1979) *[[Allen Ansay]] (ipinanganak noong 23 Nobyembre 2003) *[[Allen Dizon]] (ipinanganak noong 3 Oktubre 1977) *[[Alonzo Muhlach]] (ipinanganak noong 19 Pebrero 2010) *[[Alvaro Muhlach]] (1947–12 Mayo 2018) *[[Alvin Aragon]] (ipinanganak noong 28 Oktubre 1989) *[[Alvin Enriquez]] (ipinanganak noong 1978) *[[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak noong 17 Nobyembre 1966) *[[Alwyn Uytingco]] (ipinanganak noong 11 Pebrero 1988) *[[Amado Cortez]] (14 Disyembre 1927–22 Marso 2003) *[[Andoy Balunbalunan]] (18 Enero 1909–8 Setyembre 1999) *[[André Brouillette]] (ipinanganak noong 6 Mayo 1997) *[[Andre Paras]] (ipinanganak noong 1 Nobyembre 1995) *[[Andres Centenera]] (15 Marso 1914–7 Hulyo 1984) *[[Andres Fernandez]] *[[Andrew E.]] (ipinanganak noong 30 Hulyo 1967) *[[Andy Poe]] (14 Mayo 1943–5 Setyembre 1995) *[[Angel Esmeralda]] (1 Oktubre 1915–1985) *[[Anjo Damiles]] (ipinanganak noong 10 Mayo 1996) *[[Anjo Pertierra]] (ipinanganak noong 4 Enero 1997) *[[Anjo Yllana]] (ipinanganak noong 24 Abril 1968) *[[Anthony Alonzo]] (2 Abril 1948–9 Oktubre 1998) *[[Anthony Castelo]] (ipinanganak noong 20 Nobyembre 1952) *[[Anthony Constantino]] (ipinanganak noong 30 Mayo 2002) *[[Anthony Falcon]] (ipinanganak noong 1 Pebrero 1988) *[[Anton Bernardo]] (ipinanganak noong 9 Enero 1975) *[[Anton Vinzon]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 2008) *[[Antonio Aquitania]] (ipinanganak noong 16 Enero 1977) *[[Antonio Banta]] *[[Apeng Daldal]] (12 Oktubre 1928–9 Pebrero 1992) *[[April Boy Regino]] (9 Abril 1961–29 Nobyembre, 2020) *[[Archie Alemania]] (ipinanganak noong 6 Marso 1978) *[[Argel Saycon]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1998) *[[Ariel Rivera]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1966) *[[Ariel Ureta]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1946) *[[Arjo Atayde]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1990) *[[Armando Araneta]] *[[Armando Goyena]] (7 Disyembre 1922–9 Marso 2011) *[[Armando Villa]] *[[Arron Villaflor]] (ipinanganak noong 5 Hulyo 1990) *[[Ate Gay]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1971) *[[Atom Araullo]] (ipinanganak noong 19 Oktubre 1982) *[[Atoy Co]] (ipinanganak noong 15 Oktubre 1951) *[[Awra Briguela]] (ipinanganak noong 26 Marso 2004) {{div col end}} == B == * [[Babajie]] * [[Babalina]] * [[Babalu]] * [[Baby Aguilar]] * [[Baby Alcaraz]] * [[Baby Delgado]] * [[Baby Jane]] * [[Baby de Jesus]] * [[Baby Maritess]] * [[Baby O'Brien]] * [[Baby Zobel]] * [[Baldo Marro]] * [[Balot]] * [[Bambi Arambulo]] * [[Bangs Garcia]] * [[Barbara Benitez]] * [[Barbara Miguel]] * [[Barbara Luna]] * [[Barbara Milano]] * [[Barbara Monteiro]] * [[Barbara Perez]] * [[Barbie Forteza]] * [[Barbie Imperial]] * [[Basty Alcances]] * [[Batotoy]] * [[Bayani Agbayani]] * [[Bayani Casimiro]] * [[Bayani Casimiro Jr]] * [[BB Gandanghari]] * [[Bea Alonzo]] * [[Bea Binene]] * [[Bea Nicolas]] * [[Bearwin Meily]] * [[Beauty Gonzalez]] * [[Bebong Osorio]] * [[Becca Godinez]] * [[Bela Padilla]] * [[Belinda Bright]] * [[Bella Flores]] * [[Belle Mariano]] * [[Ben Dato]] * [[Ben David]] * [[Ben Deatha]] * [[Ben Johnson]] * [[Ben Lobo]] * [[Ben Perez]] * [[Ben Rubio]] * [[Ben Tisoy]] * [[Benj Pacia]] * [[Benjamin de Guzman]] * [[Benjie Paras]] * [[Benny Mack]] * [[Bentong]] * [[Bentot]] * [[Bentot Jr.]] * [[Betong Sumaya]] o [[Betong]] * [[Bernadette Allyson]] * [[Bernard Belleza]] * [[Bernard Bonnin]] * [[Bernard Cardona]] * [[Bernard Fabiosa]] * [[Bernard Palanca]] * [[Bernardo Bernardo]] * [[Bert Dominic]] * [[Bert de Leon]] * [[Bert LeRoy]] * [[Bert LeRoy Jr.]] * [[Bert Lina]] * [[Bert Marcelo]] o [[Bert "Tawa" Marcelo]] * [[Bert Olivar]] * [[Bert Silva]] * [[Berting Labra]] * [[Bessie Barredo]] * [[Beth Bautista]] * [[Beth Manlongat]] * [[Beth Sandoval]] * [[Beth Tamayo]] * [[Bettina Carlos]] * [[Beverly Vergel]] * [[Bianca Umali]] * [[Bianca Araneta]] * [[Bianca Casado]] * [[Bianca Gonzales]] * [[Bianca King]] * [[Bianca Lapuz]] * [[Bianca Manalo]] * [[Bianca Pulmano]] * [[Bibeth Orteza]] * [[Biboy Ramirez]] * [[Billy Crawford]] * [[Bing Angeles]] * [[Bing Davao]] * [[Bing Loyzaga]] * [[Bing Santos]] * [[Bino Garcia]] * [[BJ Forbes]] * [[Blanca Gomez]] * [[Blodymer Dalde]] * [[Bob Dela Cruz]] * [[Bob Soler]] * [[Bobby Andrews]] * [[Bobby Benitez]] * [[Bobby Gonzales]] * [[Bobby Ledesma]] * [[Boboy Garrovillo]] * [[Bomber Moran]] * [[Boots Anson-Roa]] * [[Borgy Manotoc]] * [[Boy Abunda]] * [[Boy Alano]] * [[Boy Mondragon]] * [[Boy2 Quizon]] * [[Brad Turvey]] * [[Brando Legaspi]] * [[Brandy Ayala]] * [[Brenan Espartinez]] * [[Brenda del Rio]] * [[Brent Javier]] * [[Bridgette de Joya]] * [[Bruno Punzalan]] * [[Bryan Mondejar]] * [[Bryan Revilla]] * [[Buddy Castillo]] * [[Bukol]] * [[Burt Samonte]] * [[Butch Bautista]] o [[Arsenio Bautista]] * [[Butch Francisco]] == C == * [[Cachupoy]] * [[Caloy Alde]] * [[Camay Lou]] * [[Camille Prats]] * [[Camille Raymond]] * [[Candy Pangilinan]] * [[Canuplin]] * [[Caridad Peñalosa]] * [[Caridad Sanchez]] * [[Carina Afable]] * [[Carl John Barrameda]] * [[Carla Abellana]] * [[Carlo Aquino]] * [[Carlos Agassi]] * [[Carlos Diaz]] * [[Carlos Morales]] * [[Carlos Padilla]] * [[Carlos Padilla Jr]] * [[Carlos Salazar]] * [[Carmen Camacho]] * [[Carmen Enriquez]] * [[Carmen Pateña]] * [[Carmen Ronda]] * [[Carmen Rosales]] * [[Carmen Soriano]] * [[Carmencita Abad]] * [[Carmencita Palma]] * [[Carmi Martin]] * [[Carmina Villaroel]] * [[Carol Banawa]] * [[Carol Dauden]] * [[Carol Varga]] * [[Casmot]] * [[Cassandra Ponti]] * [[Cecilia Lopez]] * [[Cecille Castillo]] * [[Cecille de Joya]] * [[Celeste Legaspi]] * [[Celia Flor]] * [[Celia Fuentes]] * [[Celine Lopez]] * [[Celso Ad Castillo]] * [[Celso Baltazar]] * [[Cenon Lagman]] * [[Cesar Montano]] * [[Cesar Ramirez]] * [[Chanda Romero]] * [[Charee Pineda]] * [[Charice]] o [[Charice Pempengco]] * [[Charina Alonzo]] * [[Charina Zaragoza]] * [[Charito del Fierro]] * [[Charito de Leon]] * [[Charito Solis]] * [[Chariz Solomon]] * [[Charlene Gonzales]] * [[Charlie Davao]] * [[Charlie Mac]] * [[Cheche Perez-de Tagle]] * [[Ched Bermudez]] * [[Cherry Pie Picache]] * [[Cherry-Lou]] * [[Chichay]] * [[Chin Chin Gutierrez]] * [[Chiqui Hollman]] * [[Chiqui Somes]] * [[Chiquito]] * [[Chito Calvo]] * [[Chito Licsi]] * [[Chito Ponce-Enrile]] * [[Chokoleit]] * [[Chona Castillo]] * [[Chona Sandoval]] * [[Choy Acuña]] * [[Chris Cayzer]] * [[Chris Martin]] * [[Chris Tiu]] * [[Christian Bautista]] * [[Christian Vasquez]] * [[Christine Jacob]] * [[Christopher de Leon]] * [[Christopher Paloma]] * [[Chuchi]] * [[Chuckie Dreyfuss]] * [[Chx Alcala]] * [[Chynna Ortaleza]] * [[Ciara Sotto]] * [[Cielito Legaspi]] * [[Cielito del Mundo]] * [[Cindy Kurleto]] * [[Cita Astals]] * [[CJ Muere]] * [[Claire de la Fuente]] * [[Claudia Zobel]] * [[Claudine Barretto]] * [[Cloyd Robinson]] * [[Coca Nicolas]] * [[Coco Martin]] * [[Cogie Domingo]] * [[Coleen Garcia]] * [[Collen Rydell]] * [[Conde Ubaldo]] * [[Connie Angeles]] * [[Connie Reyes]] * [[Conrad Poe]] * [[Constancio de Guzman]] * [[Cora Adajar]] * [[Cora Maceda]] * [[Corazon Noble]] * [[Cris Bernal]] * [[Cris Daluz]] * [[Cris de Vera]] * [[Criselda Volks]] * [[Cristina Aragon]] * [[Cristina Crisol]] * [[Cristina Reyes]] * [[Cristine Reyes]] * [[Cristy Fermin]] * [[Cynthia Patag]] * [[Cynthia Ugalde]] * [[Cynthia Zamora]] == D == * [[Dagul]] * [[Daisy Reyes]] * [[Daisy Romualdez]] * [[Dale Baldillo]] * [[Damba Marquez]] * [[Dan Alvaro]] * [[Dan Fernandez]] * [[Dang Cecilio]] * [[Danica Sotto]] * [[Daniel Fernando]] * [[Daniel Jurado]] * [[Daniel Matsunaga]] * [[Daniel Padilla]] * [[Daniel Razon]] * [[Daniela Amable]] * [[Danny Cruz]] * [[Danny Javier]] * [[Danny Ortega]] * [[Danny Ramos]] * [[Danny Riel]] * [[Danny Taguiam]] * [[Dante Rivero]] * [[Dante Varona]] * [[Daria Ramirez]] * [[Darius Razon]] * [[Darling Twins]] * [[Dave Brodette]] * [[Dave Manansala]] * [[Dave Montelibano]] * [[Deanna Prieto]] * [[Deborah Sun]] * [[Debraliz]] * [[Delia Dolor]] * [[Delia Marcos]] * [[Delia Razon]] * [[Dely Atay-Atayan]] * [[Dely Magpayo]] o [[Tiya Dely]] * [[Dely Villanueva]] * [[Dencio Padilla]] * [[Dennis Bonilla]] * [[Dennis Cuyugan]] * [[Dennis Padilla]] * [[Dennis Roldan]] * [[Dennis Trillo]] * [[Desiree Destreza]] * [[Desiree del Valle]] * [[Dexter Doria]] * [[Diana Dean]] * [[Diana Zubiri]] * [[Diane Hernandez]] * [[Diane Jose]] * [[Dick Israel]] * [[Didith Reyes]] * [[Didith Romero]] * [[Diether Ocampo]] * [[Dindi Gallardo]] * [[Dindo Arroyo]] * [[Dindo Fernando]] * [[Ding Tello]] * [[Dingdong Avanzado]] * [[Dingdong Dantes]] * [[Dinky Doo]] * [[Dinky Doo Jr]] * [[Dino Guevarra]] * [[Diomedes Maturan]] * [[Dion Ignacio]] * [[Diva Montelaba]] * [[Divina Valencia]] * [[Djohanna Garcia]] * [[Dolly Favorito]] * [[Dolly Fuentes]] * [[Dolly Garcia]] * [[Dolly-Ann Carvajal]] * [[Dolphy]] * [[Dolphy Jr.]] * [[Dominic Roco]] * [[Domingo Landicho]] * [[Domingo Principe]] * [[Dominique Ochoa]] * [[Don Dannon]] * [[Don Escudero]] * [[Don Pepot]] * [[Dondon Nakar]] * [[Donita Rose]] * [[Donna Cruz]] * [[Donna Villa]] * [[Doro de los Ojos]] * [[Dorothy Joy]] * [[Dranreb]] * [[Drew Arellano]] * [[Dulce]] * [[Dulce Lucban]] == E == * [[Eagle]] * [[Ed Finlan]] * [[Eddie Arenas]] * [[Eddie Fernandez]] * [[Eddie Garcia]] * [[Eddie Garcia Jr.]] * [[Eddie Gil]] * [[Eddie Gutierrez]] * [[Eddie Ilarde]] * [[Eddie Infante]] * [[Eddie del Mar]] * [[Eddie Mercado]] * [[Eddie Mesa]] * [[Eddie Nicart]] * [[Eddie Peregrina]] * [[Eddie Rodriguez]] * [[Eddie San Jose]] * [[Edgar Garcia]] * [[Edgar Mande]] * [[Edgar Mortiz]] * [[Edgar Oira]] * [[Edgar Opida]] * [[Edgar Salcedo]] * [[Edita Clomera]] * [[Edita Vital]] * [[Edlyn Peregrina]] * [[Edna Luna]] * [[Edu Manzano]] * [[Eduardo de Castro]] * [[Edward Barber]] * [[Edward Neil Ferreira]] * [[Edwin O'Hara]] * [[Edwin Reyes]] * [[Efren Montes]] * [[Efren Reyes]] * [[Efren Reyes Jr.]] * [[Ehra Madrigal]] * [[Eileen Macapagal]] * [[Eiraliz Bermudez]] * [[Elena Balmori]] * [[Eliseo Carvajal]] * [[Elisse Joson]] * [[Elizabeth Bankhead]] * [[Elizabeth Cooper]] * [[Elizabeth Ledesma]] * [[Elizabeth Madrid]] * [[Elizabeth Oropesa]] * [[Elizabeth Ramsey]] * [[Ella Cruz]] * [[Ella Guevara]] * [[Elsa Oria]] * [[Elvie Escarro]] * [[Elvie Gonzales]] * [[Elvira Manahan]] * [[Ely Roque]] * [[Emily Loren]] * [[Emma Alegre]] * [[Emma Esmeralda]] * [[Enchong Dee]] * [[Engracia Rivera]] * [[Engracio Ibarra]] * [[Enzo Pineda]] * [[Eric Fructuoso]] * [[Erich Gonzales]] o [[Erich Gancayco]] * [[Erlinda Cortez]] * [[Ernie Forte]] * [[Ernie Garcia]] * [[Ernie Ortega]] * [[Ernie Zarate]] * [[Errol Abalayan]] * [[Errol Dionisio]] * [[Españita]] * [[Esperanza Fabon]] * [[Ester Buenaobra]] * [[Esther Vizconde]] * [[Estrella Kuenzler]] * [[Etang Discher]] * [[Ethel Booba]] * [[Eugene Domingo]] * [[Eunice Lagusad]] o [[Eunice "Charming" Lagunsad]] * [[Eva Darren]] * [[Eva Linda]] * [[Eva Marie]] * [[Eva Montes]] * [[Eva Reyes]] * [[Eva Vivar]] * [[Evangeline Pascual]] * [[Evelyn Bonifacio]] * [[Evelyn Villar]] == F == * [[Fe Amorsolo]] * [[Fe Galvez]] * [[Fely Acuna]] * [[Ferdie Marcelo]] * [[Fernando Montenegro]] * [[Fernando Poe]] * [[Fernando Poe Jr.]] * [[Fidel del Barva]] * [[Fidel de Castro]] * [[Fitri Cerado]] * [[Flor Bien]] * [[Flor de Jasmin]] * [[Florence Aguilar]] * [[Florence Carvajal]] * [[Florentino Ballecer]] * [[Francine Prieto]] * [[Francis Arnaiz]] * [[Francis Magalona]] * [[Francis Magundayao]] * [[Francis Ong]] * [[Francisco Cruz]] * [[Franco Mateo]] * [[Franco Rivero]] * [[Frank Rivera]] * [[Frankie Gordon]] * [[Frankie Navaja Jr]] * [[Franzen Fajardo]] * [[Fred Cortez]] * [[Fred Cortez Jr]] * [[Fred Galang]] * [[Fred Montilla]] * [[Fred Panopio]] * [[Fred Peñalosa]] * [[Fred Santos]] * [[Fred Santos Jr]] * [[Freddie Aguilar]] * [[Freddie Esguerra]] * [[Freddie Quizon]] * [[Freddie Yance]] * [[Frederick Poe]] * [[Frieda Fonda]] == G == * [[G Toengi]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Gabby Concepcion]] * [[Gabby Eigenmann]] * [[Gabriel "Flash" Elorde]] o [[Flash Elorde]] * [[Gabriel Roxas]] * [[Gaby dela Merced]] * [[Gary Estrada]] * [[Gary Leoncio]] * [[Gary Lising]] * [[Gary Valenciano]] * [[Gary “Boy” Garcia]] * [[Gay]] ng [[WEA Twins]] * [[Geleen Eugenio]] * [[Gelli de Belen]] * [[Gem Castillo]] * [[Geneva Cruz]] * [[Geoff Eigenmann]] * [[George Estregan]] * [[George Estregan Jr]] * [[George Javier]] * [[Georgie Quizon]] * [[Gerald Anderson]] * [[Gerald Madrid]] * [[Geraldine]] * [[Gerardo de Leon]] * [[German Moreno]] * [[Gia Alvarez]] * [[Gian Carlos]] * [[Gil de Leon]] * [[Gilbert Roland]] * [[Gina Alajar]] * [[Gina Alonzo]] * [[Gina Laforteza]] * [[Gina Pareño]] * [[Gino Antonio]] * [[Gino Padilla]] * [[Gio Alvarez]] * [[Giovanni Calvo]] * [[Gladys Guevarra]] * [[Gladys Reyes]] *[[Glaiza De Castro]] * [[Glenda Estrellado]] * [[Gloria Diaz]] * [[Gloria Imperial]] * [[Gloria del Mundo]] * [[Gloria Romero]] * [[Gloria Selga]] * [[Gloria Sevilla]] * [[Glydel Mercado]] * [[Gogo]] * [[Goyong]] * [[Greg Martin]] * [[Greggy Liwag]] * [[Gregorio Fernandez]] * [[Gregorio Ticman]] * [[Gretchen Barretto]] * [[Guillermo Carls]] * [[Guillermo de Joya]] * [[Guy Donato]] * [[Gwen Garci]] * [[Gwendolyn]] == H == * [[Harlene Bautista]] * [[Harry Santos]] * [[Hazel Espinosa]] * [[Hazel Recheta]] * [[Heart Evangelista]] * [[Helen Gamboa]] * [[Helen Morgan]] * [[Helen Vela]] * [[Henry Duval]] * [[Herbert Bautista]] * [[Herminia Carranza]] * [[Herminio Bautista]] * [[Hero Angeles]] * [[Hero Bautista]] * [[Hilda Koronel]] * [[Horacio Morelos]] == I == * [[Ian Batherson]] * * [[Ian de Leon]] o [[Kristoffer Ian]] * [[Ike Jarlego]] * [[Ike Lozada]] * [[Imelda Alonzo]] * [[Imelda Ilanan]] * [[Imelda Papin]] * [[Ina Raymundo]] * [[Inday Badiday]] * [[Inday Garutay]] * [[Inday Jalandoni]] * [[Irene Worrell]] * [[Irma Alegre]] * [[Isabel Granada]] * [[Isabel Rivas]] * [[Isabelle Daza]] * [[Isadora]] * [[Isko Moreno]] * [[Isko Salvador]] * [[Israel Salonga]] * [[Issa Pressman]] * [[Iwa Motto]] * [[Iya Villania]] * [[Iza Calzado]] == J == * [[Jace Flores]] * [[Jack Love Falcis]] * [[Jackie Aquino]] * [[Jackie Belmonte]] * [[Jackie Esteves]] * [[Jackie de Guzman]] * [[Jackie Manzano]] * [[Jackie-Lou Blanco]] * [[Jhaved Lopez]] * [[Jacklyn Jose]] * [[Jacqueline Rivas]] * [[Jade Lopez]] * [[Jai Reyes]] * [[Jaime Castellvi]] * [[Jaime Fabregas]] * [[Jaime dela Rosa]] * [[Jake Cuenca]] * [[Jake Roxas]] * [[Jake Vargas]] * [[James Blanco]] * [[James Reid]] * [[James Torres]] * [[James Wright (singer)|James Wright]] * [[Jamvhille Sebastian]] * [[Jane de Leon]] * [[Jane Oineza]] * [[Janelle Jamer]] * [[Janelle Manahan]] * [[Janella Salvador]] * [[Janet Bordon]] * [[Janice de Belen]] * [[Janice Jurado]] * [[Janine Berdin]] * [[Janine Desiderio]] * [[Janine Frias]] * [[Janine Gutierrez]] * [[Janna Victoria]] * [[Janno Gibbs]] * [[Japoy Lizardo]] * [[Jason Abalos]] * [[Jason Francisco]] * [[Jason Gainza]] * [[Jay Durias]] * [[Jay E]] * [[Jay Ilagan]] * [[Jay Manalo]] * [[Jay-R]] * [[Jaypee de Guzman]] * [[JB Magsaysay]] * [[JC Bonnin]] * [[JC Castro]] * [[JC de Vera]] * [[JC Santos]] * [[JC Tiuseco]] * [[JE Sison]] * [[Jean Garcia]] * [[Jean Lopez]] * [[Jean Saburit]] * [[Jeanne Young]] * [[Jeffrey Quizon]] * [[Jeffrey Santos]] * [[Jen Mark Andrada]] * [[Jen Rosendahl]] * [[Jennie Ramirez]] * [[Jennifer Cortez]] * [[Jennifer Mendoza]] * [[Jennifer Prospero]] * [[Jennifer Sevilla]] * [[Jennings Sturgeon]] * [[Jenny Suico]] * [[Jennylyn Mercado]] * [[Jeric Gonzales]] * [[Jeric Raval]] * [[Jeric Vasquez]] * [[Jericho Rosales]] * [[Jerry Brandy]] * [[Jerry Pons]] * [[Jess Lapid]] * [[Jess Lapid Jr]] * [[Jessa Zaragosa]] * [[Jessette Prospero]] * [[Jessica]] * [[Jessy Mendiola]] * [[Jesus Caballero]] * [[Jesus Carreon]] * [[Jesus Ramos]] o [[Jesus "Og" Ramos]] * [[Jhoana Marie Tan]] * [[Jillian Ward]] * [[Jim Paredes]] * [[Jim Pebanco]] o [[Jaime "Jim" Pebanco]] * [[Jim Rosales]] * [[Jimboy]] * [[Jimi Melendez]] * [[Jimmy Morato]] * [[Jimmy Santos]] * [[Jinggoy Estrada]] * [[Jingle]] * [[Jinky Llamanzares]] * [[Jinky Oda]] * [[Jiro Manio]] * [[JM De Guzman]] * [[Joaquin Fajardo]] o [[Buwaya]] * [[Jobelle Salvador]] * [[Jodi Sta. Maria]] o [[Jodi Sta. Maria - Lacson]] * [[Joe Alvarez]] * [[Joel Lamangan]] * [[Joel Torre]] * [[Joem Bascon]] * [[Joey Gutierrez]] * [[Joey de Leon]] * [[John Apacible]] * [[John Estrada]] * [[John Lloyd Cruz]] * [[John Medina (actor)|John Medina]] * [[John Prats]] * [[John Rendez]] * [[Johnny Arville]] * [[Johnny Delgado]] * [[Johnny de Leon]] * [[Johnny Madrid]] * [[Johnny Midnight]] * [[Johnny Monteiro]] * [[Johnny Wilson]] * [[Joko Diaz]] * [[Jolina Magdangal]] * [[Jolo Revilla]] * [[Jomar Cruz]] * [[Jomari Yllana]] * [[Jommy Teotico]] * [[Jonathan Potenciano]] * [[Jonjon Hernandez]] * [[Joonee Gamboa]] * [[Jopay]] * [[Joross Gamboa]] * [[Jose Bernardo]] * [[Jose Brillantes]] * [[Jose Buencamino]] * [[Jose Camia]] * [[Jose Carreon]] * [[Jose Carvajal]] * [[Jose Corazon de Jesus]] * [[Jose Garcia]] * [[Jose Mari]] * [[Jose Padilla, Jr.]] * [[Jose Romulo]] * [[Jose de Villa]] * [[Jose Yap]] * [[Jose-Cris Soto]] * [[Jose-Luz Bernardo]] * [[Jose Mari Chan]] * [[Josefino Cenizal]] * [[Joseph Bitangcol]] * [[Joseph de Cordova]] * [[Joseph Espiritu Ang]] * [[Joseph Estrada]] * [[Joseph Polk]] * [[Josephine Estrada]] * [[Josephine Garcia]] * [[Joshua Dionisio]] * [[Jovie Montinola]] * [[Jovit Moya]] * [[Joy]] ng [[WEA Twins]] * [[Joy Dee]] * [[Joy Sumilang]] * [[Joyce Jimenez]] * [[Juan Bautista]] * [[Juan Pardo de Tavera]] * [[Juan Rodrigo]] * [[Juan-Miguel Salvador]] * [[Juancho Gutierrez]] * [[Juancho Triviño]] * [[Juanita Angeles]] * [[Judy Ann Santos]] * [[Jules King]] * [[Julia Baretto]] * [[Julia Clarete]] * [[Julia Montes]] * [[Julian Estrada]] * [[Julian Manansala]] * [[Juliana Palermo]] * [[Julie Ann Fortich]] * [[Julie Anne San Jose]] * [[Julie Vega]] * [[Jun Aristorenas]] * [[Jun Mariano]] * [[Jun Polistico]] * [[Jun Soler]] * [[Jun Urbano]] * [[June Keithley]] * [[Junior]] * [[Justin Cuyugan]] * [[Justina David]] * [[Juvy Cachola]] * [[Justine Antivo]] == K == * [[Karen Timbol]] * [[Karim Kiram]] * [[Karla Estrada]] * [[Karla Kalua]] * [[Karmela Lopez]] * [[Karylle Padilla]] * [[Kasupang]] * [[Katarina Perez]] * [[Katarina Tristan]] * [[Katherine Luna]] * [[Kathryn Bernardo]] * [[Katrina Halili]] * [[Katy de la Cruz]] * [[Kaye Abad]] * [[Keanna Reeves]] * [[Keempee de Leon]] * [[Kier Legaspi]] * [[Kim Chiu]] * [[Kim delos Santos]] * [[Kiray Celis]] * [[Klaudia Koronel]] * [[Klaudia Zobel]] * [[Kris Aquino]] * [[Kris Bernal]] * [[Kris Lawrence]] * [[Kristal Kristobal]] * [[Kristine Garcia]] * [[Kristine Hermosa]] * [[Kristine Jaka]] * [[Kristine Sabella]] * [[Kristoffer Martin]] * [[Krystal Reyes]] * [[Kuhdet Honasan]] * [[Kyline Alcantara]] == L == * [[Laarni Enriquez]] * [[Labuyo]] * [[Laila Dee]] * [[Lailani Navarro]] * [[Lala Montelibano]] * [[Lalaine Bennett]] * [[Lampel Cojuangco]] * [[Lance Madrigal]] * [[Lani Lobangco]] * [[Lani Mercado]] * [[Lani Oteyza]] * [[Lani Padilla]] * [[Lara Morena]] * [[Larry Silva]] * [[Laura Danao]] * [[Laura Hermosa]] * [[Lauren Young]] * [[Lauro Delgado]] * [[Lea Orosa]] * [[Lea Salonga]] * [[Leah Navarro]] * [[Leila Benitez]] * [[Leila Hermosa]] * [[Leila Morena]] * [[Len Gutierrez]] * [[Leni Santos]] * [[Leni Trinidad]] * [[Leo Angelo]] * [[Leo Martinez]] * [[Leo Pilapil]] * [[Leonor Vergara]] * [[Leonora Reyes]] * [[Leopoldo Salcedo]] * [[Leroy Salvador]] * [[Letty Alonzo]] * [[Letty Liboon]] * [[Levi Celerio]] * [[Lew Soratorio]] * [[Lexi Fernandez]] * [[Liberty Ilagan]] * [[Liezl Martinez]] o [[Anna Lissa]] * [[Lilia Dizon]] * [[Lilian Leonardo]] * [[Lilibeth Ranillo]] * [[Lillian Laing]] * [[Lily Marquez]] * [[Lily Miraflor]] * [[Lina Alva]] * [[Lina Anota]] * [[Linda Alcid]] * [[Linda Estrella]] * [[Linda Madrid]] * [[Linda Martin]] * [[Lirio del Valle]] * [[Lirio Vital]] * [[Lita Gutierrez]] * [[Lita Vasquez]] * [[Lito Anzures]] * [[Lito Calzado]] * [[Lito Carmelo]] * [[Lito Gruet]] * [[Lito Lapid]] * [[Lito Legaspi]] * [[Lito Pimentel]] * [[Liwayway Arceo]] * [[Liza Belmonte]] * [[Liza Lorena]] * [[Liza Moreno]] * [[Liza Soberano]] * [[LJ Reyes]] * [[Loisa Andalio]] * [[Lola]] * [[Lola Rodriguez]] * [[Lolita Rodriguez]] * [[Long Mejia]] * [[Lopito]] * [[Lorenzo Buenafe]] * [[Loretta Andrada]] * [[Loretta de Lara]] * [[Loretta Marquez]] * [[Lorli Villanueva]] * [[Lorna Tolentino]] * [[Lota Delgado]] * [[Lotlot]] o [[Lotlot de Leon]] * [[Lou Salvador]] * [[Lou Salvador Jr]] * [[Louella]] * [[Louise Delos Reyes]] * [[Lourdes Nuque]] * [[Love Admana]] * [[Lovi Poe]] * [[Lucas Paredes]] * [[Lucita Soriano]] * [[Lucy Torres-Gomez]] * [[Ludy Carmona]] * [[Luis Alandy]] * [[Luis Castellvi]] * [[Luis Gonzales]] * [[Luis Manzano]] * [[Luis Tuazon]] * [[Luisa Acuña]] * [[Luisa Montesa]] * [[Luisa Muñoz]] * [[Luningning]] * [[Luz Valdez]] * [[Lydia Antonio]] * [[Lydia Resma]] * [[Lyka Ugarte]] * [[Lyn D'Amour]] == M == * [[Madkillah]] * [[Magda Gonzalez]] * [[Maggie Calloway]] * [[Maggie dela Riva]] * [[Mahal]] * [[Maidu Morato]] * [[Maita Soriano]] * [[Maita Suason]] * [[Maja Salvador]] * [[Makisig Morales]] * [[Malou de Guzman]] * [[Manding Claro]] * [[Manilyn Reynes]] * [[Manny Castañeda]] * [[Manny de Leon]] * [[Manny Luna]] * [[Manny Pacquiao]] * [[Manny Paner]] * [[Manok]] * [[Manoling Morato]] * [[Manolo Favis]] * [[Manolo Robles]] * [[Manuel Barbeyto]] * [[Manuel Conde]] * [[Manuel Paner]] * [[Manuel Silos]] * [[Manuel Ubaldo]] * [[Marc Nelson]] * [[Marco Alcaraz]] * [[Marco Antonio]] * [[Marco Sison]] * [[Marco-Polo Garcia]] * [[Margie Braza]] * [[Margie Moran]] * [[Margie Tanquintic]] * [[Mari-Len]] * [[Maria Ballesteros]] * [[Maria Cristina]] * [[Maria Isabel Lopez]] * [[Maria Miranda]] * [[Maria Teresa Carlson]] * [[Maria Victoria]] * [[Marian Rivera]] * [[Marianne de la Riva]] * [[Maribel Aunor]] * [[Maricar de Mesa]] * [[Maricel Morales]] * [[Maricel Soriano]] * [[Mariel Rodriguez]] * [[Marietta Miranda]] * [[Marifi]] * [[Marilen Martinez]] * [[Marilou Bendigo]] * [[Marilou Destreza]] * [[Marilou Muñoz]] * [[Marilou Uson]] * [[Marilou Ver]] * [[Marilyn Pastera]] * [[Marilyn Villamayor]] * [[Mario Antonio]] * [[Mario Barri]] * [[Mario Escudero]] * [[Mario Montalban]] * [[Mario Montenegro]] * [[Mario O'Hara]] * [[Maripaz Salvador]] * [[Mariquit Soliman]] * [[Marissa Delgado]] * [[Marissa Ibañez]] * [[Marita Zobel]] * [[Marites de Joya]] * [[Maritess Gutierrez]] * [[Maritess Revilla]] * [[Marithez Samson]] * [[Marixi Luna]] * [[Mariz]] * [[Mariz Racal]] * [[Mariza]] * [[Marjorie Barretto]] * [[Mark Abaya]] * [[Mark Anthony Fernandez]] * [[Mark Bautista]] * [[Mark Gil]] * [[Mark Herras]] * [[Mark Joseph]] * [[Marky Cielo]] * [[Marlene Dauden]] * [[Marlon Ramirez]] * [[Martha Sevilla]] * [[Martin Escudero]] * [[Marvin Agustin]] * [[Mary Massab]] * [[Mary Walter]] * [[Maryann Paulate]] * [[Mat Ranillo]] * [[Mat Ranillo Jr]] * [[Mat Ranillo III]] * [[Matet]] o [[Matet de Leon]] * [[Matimtiman Cruz]] * [[Matteo Guidicelli]] * [[Matutina]] * [[Maui Taylor]] * [[Maureen Larrazabal]] * [[Maureen Mauricio]] * [[Max Alvarado]] * [[Max Collins]] * [[Max Laurel]] * [[Maxene Magalona]] * [[May Villarica]] * [[Maya dela Cuesta]] * [[Maya Fuentes]] * [[Medy Valdez]] * [[Mel Francisco]] * [[Mel Martinez]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Melanie Marquez]] * [[Meldy Corrales]] * [[Melissa Gibbs]] * [[Melissa Mendez]] * [[Melissa Ricks]] * [[Mely Tagasa]] * [[Menggay]] * [[Merci Molina]] * [[Merle Fernandez]] * [[Merle Tuazon]] * [[Metring David]] * [[Mhyco Aquino]] * [[Michael Gonzales]] * [[Michael Locsin]] * [[Michael de Mesa]] * [[Michael Murray]] * [[Michael Prigar]] * [[Michael Roy Jornales]] * [[Michelle Bayle]] * [[Michelle Madrigal]] * [[Michelle Vito]] * [[Michelle Zobel]] * [[Mickey Feriols]] * [[Miguel Anzures]] * [[Miguel Rodriguez]] * [[Miguel Salveron]] * [[Miguel Tanfelix]] * [[Miguelito]] * [[Migui Moreno]] * [[Mike Hanopol]] * [[Mike Magat]] * [[Mike Respall]] * [[Mike Tan]] * [[Mike Vergel]] * [[Mikee Quintos]] * [[Mikey Macapagal-Arroyo]] * [[Mila Montañez]] * [[Mila Ocampo]] * [[Mila del Rosario]] * [[Mila del Sol]] * [[Milagros Naval]] * [[Mildred Ortega]] * [[Millie Mercado]] * [[Mina Aragon]] * [[Mina Atsaperoh]] * [[Minda Bernal]] * [[Minda Mora]] * [[Miniong Alvarez]] * [[Miriam Jurado]] * [[Miriam Pantig]] * [[Miriam Quiambao]] * [[Mishelle Zobel]] * [[Mitch Valdes]] datihang [[Maya Valdes]] * [[Mitos Seva]] * [[Mitos Villarreal]] * [[Mohammed Faizal]] * [[Mona Fernandez]] * [[Mona Louise Rey]] * [[Mona Morena]] * [[Monang Carvajal]] * [[Monica]] * [[Monica Herrera]] * [[Monica Locca]] * [[Monica Madrid]] * [[Monique Wilson]] * [[Monsour del Rosario]] * [[Moody Diaz]] * [[Morissette Amon]] * [[Mura]] * [[Mutya Crisostomo]] * [[Myla Gumila]] * [[Mylene Dizon]] * [[Myra Manibog]] * [[Myrna Castillo]] * [[Myrna Delgado]] * [[Myrna Velasco]] * [[Myrtle Sarrosa]] == N == * [[Nadia Montenegro]] * [[Nadine Lustre]] * [[Nadine Samonte]] * [[Nancy Carlos]] * [[Nancy Castiglione]] * [[Nancy Roman]] * [[Nancy Veronica]] * [[Nanding Fernandez]] * [[Narding Anzures]] * [[Nash Aguas]] * [[Nati Rubi]] * [[Naty Bernardo]] * [[Naty Mallares]] * [[Neddie Decena]] * [[Nela Alvarez]] * [[Nello Nayo]] * [[Nelly Baylon]] * [[Nemesio E. Caravana]] * [[Nemia Velasco]] * [[Nena Cardenas]] * [[Nene Tamayo]] * [[Nenita Vidal]] * [[Neri Naig]] * [[Nestor Torre]] * [[Nestor de Villa]] * [[Ngo-Ngo]] * [[Nick Noel]] * [[Nick Romano]] * [[Nicky Martell]] * [[Nida Blanca]] * [[Nikki]] o [[Nikki Ross]] ng [[Wing Duo]] * [[Niño Muhlach]] * [[Nita Carmona]] * [[Noni Buencamino]] * [[Nonong de Andres]] * [[Nonoy Zuñiga]] * [[Nora Aunor]] * [[Norma Anzures]] * [[Norma Balagtas]] * [[Norma Blancaflor]] * [[Norma Ledesma]] * [[Norma del Rosario]] * [[Nort Nepomuceno]] * [[Nova Villa]] * [[Novo Bono Jr]] * [[Nympha Bonifacio]] == O == * [[Odette Khan]] * [[Ogie Alcasid]] * [[ OJ Mariano]] * [[Olivia Cenizal]] * [[Olivia O'Hara]] * [[Olivia Ortiz]] * [[Ollie de la Peña]] * [[Olympio dela Torre]] * [[Omar Camar]] * [[Onemig Bondoc]] * [[Opalyn Forster]] * [[Orlando Nadres]] * [[Oscar Keesee]] * [[Oscar Moreno]] * [[Oscar Obligacion]] * [[Oscar Roncal]] * [[Oyo Boy Sotto]] == P == * [[Pablo Virtuoso]] * [[Pabo]] * [[Pabs Dadivas]] * [[Pacita Arana]] * [[Pacita del Rio]] * [[Paco Zamora]] * [[Palito]] * [[Paloma]] * [[Pamela Ponti]] * [[Panchito]] o [[Panchito Alba]] * [[Panchito Jr.]] * [[Pancho Magalona]] * [[Paolo Araneta]] * [[Paolo Ballesteros]] * [[Paolo Bediones]] * [[Paolo Contis]] * [[Paolo Montalban]] * [[Paolo Romero]] * [[Paquito Bolero]] * [[Paquito Diaz]] * [[Paquito Toledo]] * [[Paraluman]] * [[Pat Salem]] * [[Patria Plata]] * [[Patricia Javier]] * [[Patricia Mijares]] * [[Patrick Guzman]] * [[Patrick dela Rosa]] * [[Patsy]] * [[Paul Salad]] * [[Pauleen Luna]] * [[Pauline Sevilla]] * [[Pedro Adigue Jr]] * [[Pedro Faustino]] * [[Pen Medina]] * [[Penggot]] * [[Pepe Pimentel]] * [[Pepito Rodriguez]] * [[Pepito Vera-Perez]] * [[Pepsi Paloma]] * [[Perla Adea]] * [[Perla Bautista]] * [[Perla Garcia]] * [[Perry Baltazar]] * [[Peter Aristorenas]] * [[Peter Corpuz]] * [[Philip Cesar]] * [[Philip Gamboa]] * [[Phillip Salvador]] * [[Phoemela Barranda]] * [[Pia Moran]] * [[Pia Pilapil]] * [[Pia Zabale]] * [[Pianing Vidal]] * [[Piching Osorio]] * [[Pilar Pilapil]] * [[Pilita Corrales]] * [[Pinky de Leon]] * [[Pinky Montilla]] o [[Pinky]] * [[Piolo Pascual]] * [[Plinky Recto]] * [[Pocholo Montes]] * [[Pokwang]] * [[Pol Enriquez]] * [[Popoy]] * [[Pops Fernandez]] * [[Portia Ilagan]] * [[Precilla Ramirez]] * [[Pricilla Almeda]] * [[Princess]] * [[Princess Punzalan]] * [[Princess Ryan]] * [[Princess Snell]] * [[Priscilla Cellona]] * [[Prospero Luna]] * [[Pugak]] * [[Pugo]] * [[Purita dela Rosa]] == Q == * [[Quiel Segovia]] * [[Quiteria Alegre]] == R == * [[Rachel Alejandro]] * [[Rachelle Ann Go]] * [[Racquel Reyes]] * [[Rafael Centenera]] * [[Rafael Roces]] * [[Raffy Anido]] * [[Raffy Rodriguez]] * [[Rain Pogi Quite]] o [[Rain Prince Allan Quite]] * [[Rainier Castillo]] * [[Ram Revilla]] * [[Ramil Rodriguez]] * [[Ramon Bagatsing]] * [[Ramon Christopher]] * [[Ramon D'Salva]] * [[Ramon Jacinto]] o [[RJ]] * [[Ramon Revilla]] * [[Ramon Revilla Jr]] * [[Ramon Zamora]] * [[Randy Pimentel]] * [[Randy Ramos]] * [[Randy Robledo]] * [[Randy Santiago]] * [[Raquel Montesa]] * [[Raul Aragon]] * [[Raul Arellano]] * [[Ray Ventura]] * [[Ray Villania]] * [[Raymart Santiago]] * [[Raymond Bagatsing]] * [[Raymond Gutierrez]] * [[Raymond Lauchengco]] * [[Raymond Manalo]] * [[Rebecca]] * [[Rebecca Gonzales]] * [[Rebecca del Rio]] * [[Rebecca Rocha]] * [[Redford White]] * [[Reggie Curley]] * [[Regine Velasquez]] * [[Reina Pimentel]] * [[Renato del Prado]] * [[Renato Robles]] * [[Rene Ordoñez]] * [[Rene Requiestas]] * [[Renz Valerio]] * [[Renzo Cruz]] * [[Rex Lapid]] * [[Rey dela Cruz]] * [[Rey Lapid]] * [[Rey 'PJ' Abellana]] * [[Rey Roldan]] * [[Rey Taylo]] * [[Rey Tomenes]] * [[Reynaldo Dante]] * [[Rez Cortez]] * [[Rhea Alonzo]] * [[Rhian Ramos]] * [[Rhodora Silva]] * [[Ria]] * [[Ric Arellano]] * [[Ric Bustamante]] * [[Ric Rodrigo]] * [[Ric Segreto]] * [[Rica Peralejo]] * [[Ricardo Brillantes]] * [[Ricardo Cepeda]] * [[Ricardo del Prado]] * [[Ricardo de Soto]] * [[Richard Benito]] * [[Rich Asuncion]] * [[Richard Bonnin]] * [[Richard Gomez]] * [[Richard Gutierrez]] * [[Richard Quan]] * [[Richard Romualdez]] * [[Richard Yap]] * [[Richie D'Horsie]] * [[Richie Reyes]] * [[Ricky Belmonte]] * [[Ricky Davao]] * [[Ricky Mansueto]] * [[Ricky Nicolas]] * [[Ricky Rivero]] * [[Ricky Rogers]] * [[Ricky Santiago]] * [[Ricky Valencia]] * [[Rico Barrera]] * [[Rico Roman]] * [[Rico Romero]] * [[Rico Yan]] * [[Rina Reyes]] * [[Rio Diaz]] * [[Rio Locsin]] * [[Rita Amor]] * [[Rita De Guzman]] * [[Rita Avila]] * [[Rita Gomez]] * [[Rita Rica]] * [[Rita Rio]] * [[Rizza]] * [[Robert Arevalo]] * [[Robert Campos]] * [[Robert Lee]] * [[Robert Ortega]] * [[Roberto Gonzalez]] * [[Roberto Talabis]] * [[Robi Domingo]] * [[Robin Aristorenas]] * [[Robin Padilla]] * [[Robin da Roza]] * [[Rocco Montalban]] * [[Rocco Nacino]] * [[Rochelle del Carmen]] * [[Rochelle Pangilinan]] * [[Rod Dasco]] * [[Rod Navarro]] * [[Rod Navarro Jr]] * [[Rodel Naval]] * [[Rodel Velayo]] * [[Roderick Paulate]] * [[Rodolfo "Boy" Garcia]] * [[Roel Vergel de Dios]] * [[Rogelio dela Rosa]] * [[Roger Calvin]] * [[Roger Miranda]] * [[Roger Nite]] * [[Roi Vinzon]] * [[Rolan Robles]] * [[Roland Dantes]] * [[Rolando Gonzalez]] * [[Roldan Aquino]] * [[Roldan Rodrigo]] * [[Rolly Quizon]] * [[Rolly Villa]] * [[Rom Rivera]] * [[Roma Roces]] * [[Romano Castellvi]] * [[Romeo Vasquez]] * [[Rommel Padilla]] * [[Romnick Sarmenta]] * [[Romy Brion]] * [[Romy Diaz]] * [[Romy Mallari]] * [[Romy Nario]] * [[Ronald Bregendahl]] * [[Ronald Corveau]] * [[Ronald Remy]] * [[Ronaldo Valdez]] * [[Ronnie Henares]] * [[Ronnie Lazaro]] * [[Ronnie Martinez]] * [[Ronnie Ricketts]] * [[Ronnie Villa]] * [[Rosa Aguirre]] * [[Rosa del Mar]] * [[Rosa Mia]] * [[Rosa del Pilar]] * [[Rosa Rosal]] * [[Rosa del Rosario]] * [[Rosalie Robles]] * [[Rosanna de Guzman]] * [[Rosanna Montes]] * [[Rosanna Ortiz]] * [[Rosanna Roces]] * [[Rosanne Prieto]] * [[Rosario Moreno]] * [[Rosario del Pilar]] * [[Rose Andrada]] * [[Rosemarie]] o [[Rosemarie Sonora]] * [[Rosemarie Gil]] * [[Rosita Noble]] * [[Rossana Marquez]] * [[Rowell Santiago]] * [[Rowena Madrid]] * [[Rox Montealegre]] * [[Roxanne Abad-Santos]] * [[Roxanne Barcelo]] * [[Roxanne Guinoo]] * [[Roy Alvarez]] * [[Royette Padilla]] * [[Ruben Alcover]] * [[Ruben Ilagan]] * [[Ruben Rustia]] * [[Ruben Tagalog]] * [[Rubirosa]] * [[Ruby Rodriguez]] * [[Rudy Concepcion]] * [[Rudy Evangelista]] * [[Rudy Fernandez]] * [[Rudy Manlapaz]] * [[Rufa Mae Quinto]] * [[Ruffa Gutierrez]] * [[Rufino Ocampo]] * [[Ruru Madrid]] * [[Rustom Padilla]] * [[Ruthie Roces]] * [[Ryan Agoncillo]] * [[Ryan Eigenmann]] * [[Ryan Soler]] * [[Ryza Cenon]] * [[Ryzza Mae Dizon]] == S == * [[Saab Magalona]] * [[Sabatini Fernandez]] * [[Sabrina Man]] * [[Sahlee Quizon]] * [[Salud del Valle]] * [[Salvador Saragoza]] * [[Samantha Gail Campos]] * [[Salvador Tinsay]] * [[Sam Concepcion]] * [[Sam Milby]] * [[Sammy Barretto]] * [[Sammy Lagmay]] * [[Sammy Sarmiento]] * [[Sancho Tesalona]] * [[Sandara Park]] * [[Sandy Talag]] * [[Sarah Calvin]] * [[Sarah Geronimo]] * [[Sarah Lahbati]] * [[Sarah Suarez]] * [[Sarsi Emmanuelle]] * [[Say Alonzo]] * [[Scarlett Revilla]] * [[Sepo del Rosario]] * [[Shaina Magdayao]] * [[Sharlene San Pedro]] * [[Sharon Cuneta]] * [[Sheree]] * [[Shermaine Santiago]] * [[Sheryl Cruz]] * [[Shirley Fuentes]] * [[Shirley Gorospe]] * [[Shyr Valdez]] * [[Sid Lucero]] * [[Smile Bengco]] * [[Sheena Halili]] * [[Snooky]] o [[Snooky Serna]] * [[Sofia Andres]] * [[Sofia Lotta]] * [[Sofia Moran]] * [[Sofia Valdez]] * [[Soledad Aquino]] * [[Solenn Heusaff]] * [[Soliman Cruz]] * [[Sonia Bella]] * [[Sonny Cortez]] * [[Soxy Topacio]] * [[Stella Ruiz]] * [[Stella Strada]] * [[Stella Suarez]] * [[Stella Suarez, Jr.]] * [[Stephanie Sol]] * [[Subas Herrero]] * [[Sue Ramirez]] * [[Sunday Contreras]] * [[Sunshine Cruz]] * [[Sunshine Dizon]] * [[Sunyee Maluche]] * [[Susan Africa]] * [[Susan Fuentes]] * [[Susan Henson]] * [[Susan Lozada]] * [[Susan Magalona]] * [[Susan Roces]] * [[Suzanne Gonzales]] * [[Suzette Ranillo]] * [[Sylvia La Torre]] * [[Sylvia Rosales]] * [[Sylvia Sanchez]] == T == * [[Tanya Garcia]] * [[Tanya Gomez]] * [[Tanya Monetengro]] * [[Tarzan]] * [[Teddy Benavidez]] * [[Teody Belarmino]] * [[Teresita Sonora]] * [[Teri Onor]] * [[Teroy de Guzman]] * [[Tessie Agana]] * [[Tessie Lagman]] * [[Tessie Martinez]] * [[Tessie Quintana]] * [[Tessie San Juan]] * [[Tessie Tomas]] * [[Thea Tolentino]] * [[Thelma Kennedy]] * [[Tina Lapus]] * [[Tina Loy]] * [[Tina Paner]] o [[Kristina Paner]] * [[Tina Revilla]] * [[Tinno de Lara]] * [[Tinno Lapus]] * [[Tintoy]] * [[Tirso Cruz III]] * [[Tita Aunor]] * [[Tita Betty]] o [[Betty Mendez-Livioco]] * [[Tita Duran]] * [[Tita Muñoz]] * [[Tita de Villa]] * [[Tito Arevalo]] * [[Tito Galla]] * [[TJ Trinidad]] * [[Togo]] * [[Tolindoy]] * [[Tommy Abuel]] * [[Tonette Macho]] * [[Toni Gonzaga]] * [[Toni Rose Gayda]] * [[Tonton Gutierrez]] * [[Tony Arnaldo]] * [[Tony Benroy]] * [[Tony Camonte]] * [[Tony Carrion]] * [[Tony Cayado]] * [[Tony Dantes]] * [[Tony Ferrer]] * [[Tony de Guzman]] * [[Tony Mabesa]] * [[Tony Marzan]] * [[Tony Mogueis]] * [[Tony Santos]] * [[Tony Santos Jr]] * [[Tony Tolman]] * [[Toto]] * [[Totoy Torrente]] * [[Trixia Gomez]] * [[Troy Montero]] * [[Tugak]] * [[Tweeny]] == U == * [[Ulysses Tzan]] * [[Uma Khouny]] * [[Ursula Marquez]] == V == * [[Val Hernandez]] * [[Val Iglesia]] * [[Val Magno]] * [[Val Sotto]] * [[Valerie Concepcion]] * [[Valerie Weigmann]] * [[Van de Leon]] * [[Vandolph]] * [[Vaness del Moral]] * [[Vea Veloso]] * [[Ven Medina]] * [[Venchito Galvez]] * [[Vera Vargas]] * [[Verna Gaston]] * [[Veronica Diamante]] * [[Veronica Jones]] * [[Veronica Palileo]] * [[Vhong Navarro]] * [[Via Marquez]] * [[Vic Andaya]] * [[Vic Diaz]] * [[Vic Morales]] * [[Vic Pacia]] * [[Vic Sotto]] * [[Vic Vargas]] * [[Vic Varrion]] * [[Vice Ganda]] * [[Vicente Abo]] * [[Vicente Liwanag]] * [[Vicente Ocampo]] * [[Vicente Salumbides]] * [[Victor Blanco]] * [[Victor Bravo]] * [[Victor Laurel]] * [[Victor Morales]] * [[Victor Neri]] * [[Victor Sevilla]] * [[Victor Wood]] * [[Vida Florante]] * [[Vida Verde]] * [[Vilma Santos]] * [[Vilma Valera]] * [[Vina Cansino]] * [[Vina Morales]] * [[Vina Morena]] * [[Vince Rectra]] * [[Violeta del Campo]] * [[Virgilio Araneta]] * [[Virgilio Garcia]] * [[Virgilio Hilario]] * [[Virginia]] * [[Virginia Montes]] * [[Vivian Lorrain]] * [[Vivian Velez]] * [[Von Serna]] == W == * [[Wally Bayola]] * [[Walter Navarro]] * [[Wea Twins]] * [[Wendell Ramos]] * [[Wendy Valdez]] * [[Weng-Weng]] * [[Will Devaughn]] * [[William Martinez]] * [[William Romero]] * [[Willie Revillame]] * [[Willie Sotelo]] * [[Wilma Doesnt]] * [[Winnie Santos]] * [[Woody Cruz]] * [[Wowie Cruz]] * [[Wowie De Guzman]] == Y == * [[Yael Yuzon]] * [[Yam Concepcion]] * [[Yasmien Kurdi]] * [[Yasmin Ayesa]] * [[Yassi Pressman]] * [[Yayo Aguila]] * [[Yen Santos]] * [[Yeng Constantino]] * [[Ynez Veneracion]] * [[Yolanda Guevarra]] * [[Yolanda Marquez]] * [[Yoyoy Villame]] * [[Yvonne]] == Z == * [[Zaldy Zshornack]] * [[Zandra Summer]] * [[Zandro Zamora]] * [[Zar Acayan]] * [[Zeneida Amador]] * [[Zeny Zabala]] * [[Zernan Manahan]] * [[Zorayda Sanchez]] * [[Zoren Legaspi]] * [[Zsa Zsa Padilla]] == Mga Sanggunian == * ''[http://www.ranker.com/list/actors-from-philippines/reference "Famous Actors from The Philippines"] Ranker.'' * [http://www.chanrobles.com/philippinesentertainmentpage.htm#.V9kY9rPvMdV ''"PHILIPPINE ENTERTAINMENT PAGE (FILIPINO ACTORS, ACTRESSES AND CELEBRITIES) - CHAN ROBLES VIRTUAL LAW LIBRARY"''] * ''[http://www.listal.com/actors/filipino/all "Filipino actors & actresses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118045716/http://www.listal.com/actors/filipino/all |date=2016-01-18 }} Listal.'' * [http://www.philippinecountry.com/celebrities/ ''"Philippine Celebrities"''] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas|*]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] 5xddqzn2t94w1hcwlzbgo1s9nz8e7nc 2235160 2235156 2026-10-18T06:17:09Z Allyriana000 119761 2235160 wikitext text/x-wiki '''Ito ay ang listahan ng mga aktor na Pilipino''' na kasalukuyan at nakaraan na kilalang [[Mga Pilipino|mga]] [[Artista|aktor na]] [[Mga Pilipino|Pilipino]] sa entablado, telebisyon at mga larawan ng galaw sa [[Pilipinas]], na nakaayos sa pagkakasunud-sunod ayon sa alpabetong pangalan. Ito ay para sa mga '''lalaking artista''' lamang, ang mga aktres na Pilipina ay nakalista sa [[Talaan ng mga aktres na Pilipina|Listahan ng mga aktres na Pilipina]]. == A == {{Div col|colwidth=22em}} *[[Aaron Agassi]] (ipinanganak noong 29 Marso 1988) *[[Abel Estanislao]] (ipinanganak noong 9 Mayo 1995) *[[Abra (rapper)|Abra]] (ipinanganak noong 9 Disyembre 1990) *[[Ace Vergel]] (20 Nobyembre 1954–15 Disyembre 2007) *[[Adrian Alandy]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 1980) *[[Aga Muhlach]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1969) *[[Ahron Villena]] (ipinanganak noong 10 Marso 1987) *[[AJ Dee]] (ipinanganak noong 27 Hulyo 1982) *[[AJ Perez]] (17 Pebrero 1993–17 Abril 2011) *[[Al Tantay]] (ipinanganak noong 15 Marso 1956) *[[Albert Martinez]] (ipinanganak noong 19 Abril 1961) *[[Albie Casiño]] (ipinanganak noong 14 Mayo 1993) *[[Alden Richards]] (ipinanganak noong 2 Enero 1992) *[[Aldred Gatchalian]] (ipinanganak noong 14 Hunyo 1990) *[[Alex Castro]] (ipinanganak noong 27 Setyembre 1985) *[[Alex Diaz]] (ipinanganak noong 21 Hulyo 1993) *[[Alexander Muhlach]] (ipinanganak noong 9 Hunyo 1942) *[[Alfie Anido]] (30 Disyembre 1959–30 Disyembre 1981) *[[Alfred Labatos]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1992) *[[Alfred Vargas]] (ipinanganak noong 24 Oktubre 1981) *[[Ali Abinal]] (ipinanganak noong 21 Abril 2002) *[[Ali Asistio]] (ipinanganak noong 30 Hunyo 1996) *[[Aljon Mendoza]] (ipinanganak noong 16 Hulyo 2001) *[[Aljur Abrenica]] (ipinanganak noong 24 Marso 1990) *[[Allan K.]] (ipinanganak noong 13 Disyembre 1958) *[[Allan Paule]] (ipinanganak noong 24 Disyembre 1963) *[[Allan-Ronald Muhlach]] (ipinanganak noong 1979) *[[Allen Ansay]] (ipinanganak noong 23 Nobyembre 2003) *[[Allen Dizon]] (ipinanganak noong 3 Oktubre 1977) *[[Alonzo Muhlach]] (ipinanganak noong 19 Pebrero 2010) *[[Alvaro Muhlach]] (1947–12 Mayo 2018) *[[Alvin Aragon]] (ipinanganak noong 28 Oktubre 1989) *[[Alvin Enriquez]] (ipinanganak noong 1978) *[[Alvin Patrimonio]] (ipinanganak noong 17 Nobyembre 1966) *[[Alwyn Uytingco]] (ipinanganak noong 11 Pebrero 1988) *[[Amado Cortez]] (14 Disyembre 1927–22 Marso 2003) *[[Andoy Balunbalunan]] (18 Enero 1909–8 Setyembre 1999) *[[André Brouillette]] (ipinanganak noong 6 Mayo 1997) *[[Andre Paras]] (ipinanganak noong 1 Nobyembre 1995) *[[Andres Centenera]] (15 Marso 1914–7 Hulyo 1984) *[[Andres Fernandez]] *[[Andrew E.]] (ipinanganak noong 30 Hulyo 1967) *[[Andy Poe]] (14 Mayo 1943–5 Setyembre 1995) *[[Angel Esmeralda]] (1 Oktubre 1915–1985) *[[Anjo Damiles]] (ipinanganak noong 10 Mayo 1996) *[[Anjo Pertierra]] (ipinanganak noong 4 Enero 1997) *[[Anjo Yllana]] (ipinanganak noong 24 Abril 1968) *[[Anthony Alonzo]] (2 Abril 1948–9 Oktubre 1998) *[[Anthony Castelo]] (ipinanganak noong 20 Nobyembre 1952) *[[Anthony Constantino]] (ipinanganak noong 30 Mayo 2002) *[[Anthony Falcon]] (ipinanganak noong 1 Pebrero 1988) *[[Anton Bernardo]] (ipinanganak noong 9 Enero 1975) *[[Anton Vinzon]] (ipinanganak noong 7 Pebrero 2008) *[[Antonio Aquitania]] (ipinanganak noong 16 Enero 1977) *[[Antonio Banta]] *[[Apeng Daldal]] (12 Oktubre 1928–9 Pebrero 1992) *[[April Boy Regino]] (9 Abril 1961–29 Nobyembre, 2020) *[[Archie Alemania]] (ipinanganak noong 6 Marso 1978) *[[Argel Saycon]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1998) *[[Ariel Rivera]] (ipinanganak noong 1 Setyembre 1966) *[[Ariel Ureta]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1946) *[[Arjo Atayde]] (ipinanganak noong 5 Nobyembre 1990) *[[Armando Araneta]] *[[Armando Goyena]] (7 Disyembre 1922–9 Marso 2011) *[[Armando Villa]] *[[Arron Villaflor]] (ipinanganak noong 5 Hulyo 1990) *[[Ate Gay]] (ipinanganak noong 12 Agosto 1971) *[[Atom Araullo]] (ipinanganak noong 19 Oktubre 1982) *[[Atoy Co]] (ipinanganak noong 15 Oktubre 1951) *[[Awra Briguela]] (ipinanganak noong 26 Marso 2004) {{div col end}} == B == {{Div col|colwidth=22em}} *[[Babalu]] (29 Hunyo 1942–27 Agosto 1998) *[[Balot (artista)|Balot]] (22 Marso 1926–27 Nobyembre 1996) *[[Baron Geisler]] (ipinanganak noong 5 Hunyo 1982) *[[Bassilyo]] (ipinanganak noong 11 Disyembre 1977) *[[Sebastian Benedict|Baste]] (ipinanganak noong 22 Agosto 2012) *[[Basty Alcances]] (ipinanganak noong 9 Nobyembre 1998) *[[Batotoy]] *[[Bayani Agbayani]] (ipinanganak noong 3 Enero 1969) *[[Bayani Casimiro|Bayani Casimiro, Jr.]] (15 Agosto 1967—25 Hulyo 2025) *[[Bayani Casimiro|Bayani Casimiro, Sr.]] (16 Hulyo 1918–27 Pebrero 1989) *[[Bearwin Meily]] (ipinanganak noong 4 Abril 1977) *[[Bembol Roco]] (ipinanganak noong 20 Nobyembre 1953) *[[Ben Dato]] *[[Ben David]] *[[Ben Perez]] (1924–1997) *[[Ben Tisoy]] (19 Mayo 1930–28 Marso 2002) *[[Benj Manalo]] (ipinanganak noong 30 Hulyo 1995) *[[Benj Pacia]] (ipinanganak noong 11 Agosto 1988) *[[Benjamin Alves]] (ipinanganak noong 31 Marso 1989) *[[Benjie Paras]] (ipinanganak noong 2 Oktubre 1968) *[[Bentong]] (12 Enero 1964–9 Pebrero 2019) *[[Bentot]] (13 Hulyo 1920–19 Hunyo 1986) *[[Bentot Jr.]] (8 Enero 1970–5 Mayo 2016) *[[Bernard Bonnin]] (8 Setyembre 1938–21 Nobyembre 20009) *[[Bernard Palanca]] (ipinanganak noong 3 Disyembre 1976) *[[Bernardo Bernardo]] (28 Enero 1945–8 Marso 2018) *[[Bert Dominic]] *[[Bert Leroy Jr.]] *[[Betong Sumaya]] (ipinanganak noong 21 Nobyembre 1972) *[[Billy Crawford]] (ipinanganak noong 16 Mayo 1982) *[[Evelio Leonardia|Bing Leonardia]] (ipinanganak noong 10 Hulyo 1952) *[[Bino Garcia]] *[[BJ Forbes]] (ipinanganak noong 27 Marso 1998) *[[Blakdyak]] (25 Hulyo 1969–21 Nobyembre 2016) *[[Bob Dela Cruz]] (ipinanganak noong 10 Agosto 1977) *[[Bob Soler]] (16 Abril 1937–25 Mayo 2023) *[[Bobby Andrews]] (ipinanganak noong 30 Nobyembre 1976) *[[Bobby Gonzalez]] (15 Enero 1935–5 Oktobre 2002) *[[Bobby Ledesma]] (1938–1993) *[[Boboy Garovillo]] (ipinanganak noong 10 Oktubre 1951) *[[Bomber Moran]] (18 Oktubre 1944–14 Agosto 2004) *[[Bonel Balingit]] (ipinanganak noong 30 Nobyembre 1967) *[[Bong Revilla]] (ipinanganak noong 25 Setyembre 1966) *[[Boobay]] (ipinanganak noong 7 Nobyembre 1986) *[[Boom Labrusca]] (ipinanganak noong 2 Disyembre 1976) *[[Boy Abunda]] (ipinanganak noong 29 Oktubre 1955) *[[Boy Alano]] (20 Marso 1941–23 Hulyo 2022) *[[Boy Mondragon]] (ipinanganak noong 1958) *[[Boy2 Quizon]] (ipinanganak noong 25 Hulyo 1984) *[[Brandon Legaspi]] (ipinanganak noong 1970) *[[Brenan Espartinez]] (ipinanganak noong 18 Pebrero 1986) *[[Brent Manalo]] (ipinanganak noong 6 Disyembre 1997) *[[Brent Valdez]] (ipinanganak noong 3 Marso 1997) *[[Isko Salvador|Brod Pete]] (ipinanganak noong 21 Mayo 1958) *[[Bruce Roeland]] (ipinanganak noong 3 Nobyembre 2004) *[[Bryan Benedict]] (ipinanganak noong 27 Setyembre 1993) *[[Bryan Revilla]] (ipinanganak noong 22 Nobyembre 1986) *[[Buboy Villar]] (ipinanganak noong 21 Marso 1998) *[[Bugoy Cariño]] (ipinanganak noong 3 Setyembre 2002) *[[Butz Aquino]] (20 Mayo 1939–17 Agosto 2015){{div col end}} == C == * [[Cachupoy]] * [[Caloy Alde]] * [[Camay Lou]] * [[Camille Prats]] * [[Camille Raymond]] * [[Candy Pangilinan]] * [[Canuplin]] * [[Caridad Peñalosa]] * [[Caridad Sanchez]] * [[Carina Afable]] * [[Carl John Barrameda]] * [[Carla Abellana]] * [[Carlo Aquino]] * [[Carlos Agassi]] * [[Carlos Diaz]] * [[Carlos Morales]] * [[Carlos Padilla]] * [[Carlos Padilla Jr]] * [[Carlos Salazar]] * [[Carmen Camacho]] * [[Carmen Enriquez]] * [[Carmen Pateña]] * [[Carmen Ronda]] * [[Carmen Rosales]] * [[Carmen Soriano]] * [[Carmencita Abad]] * [[Carmencita Palma]] * [[Carmi Martin]] * [[Carmina Villaroel]] * [[Carol Banawa]] * [[Carol Dauden]] * [[Carol Varga]] * [[Casmot]] * [[Cassandra Ponti]] * [[Cecilia Lopez]] * [[Cecille Castillo]] * [[Cecille de Joya]] * [[Celeste Legaspi]] * [[Celia Flor]] * [[Celia Fuentes]] * [[Celine Lopez]] * [[Celso Ad Castillo]] * [[Celso Baltazar]] * [[Cenon Lagman]] * [[Cesar Montano]] * [[Cesar Ramirez]] * [[Chanda Romero]] * [[Charee Pineda]] * [[Charice]] o [[Charice Pempengco]] * [[Charina Alonzo]] * [[Charina Zaragoza]] * [[Charito del Fierro]] * [[Charito de Leon]] * [[Charito Solis]] * [[Chariz Solomon]] * [[Charlene Gonzales]] * [[Charlie Davao]] * [[Charlie Mac]] * [[Cheche Perez-de Tagle]] * [[Ched Bermudez]] * [[Cherry Pie Picache]] * [[Cherry-Lou]] * [[Chichay]] * [[Chin Chin Gutierrez]] * [[Chiqui Hollman]] * [[Chiqui Somes]] * [[Chiquito]] * [[Chito Calvo]] * [[Chito Licsi]] * [[Chito Ponce-Enrile]] * [[Chokoleit]] * [[Chona Castillo]] * [[Chona Sandoval]] * [[Choy Acuña]] * [[Chris Cayzer]] * [[Chris Martin]] * [[Chris Tiu]] * [[Christian Bautista]] * [[Christian Vasquez]] * [[Christine Jacob]] * [[Christopher de Leon]] * [[Christopher Paloma]] * [[Chuchi]] * [[Chuckie Dreyfuss]] * [[Chx Alcala]] * [[Chynna Ortaleza]] * [[Ciara Sotto]] * [[Cielito Legaspi]] * [[Cielito del Mundo]] * [[Cindy Kurleto]] * [[Cita Astals]] * [[CJ Muere]] * [[Claire de la Fuente]] * [[Claudia Zobel]] * [[Claudine Barretto]] * [[Cloyd Robinson]] * [[Coca Nicolas]] * [[Coco Martin]] * [[Cogie Domingo]] * [[Coleen Garcia]] * [[Collen Rydell]] * [[Conde Ubaldo]] * [[Connie Angeles]] * [[Connie Reyes]] * [[Conrad Poe]] * [[Constancio de Guzman]] * [[Cora Adajar]] * [[Cora Maceda]] * [[Corazon Noble]] * [[Cris Bernal]] * [[Cris Daluz]] * [[Cris de Vera]] * [[Criselda Volks]] * [[Cristina Aragon]] * [[Cristina Crisol]] * [[Cristina Reyes]] * [[Cristine Reyes]] * [[Cristy Fermin]] * [[Cynthia Patag]] * [[Cynthia Ugalde]] * [[Cynthia Zamora]] == D == * [[Dagul]] * [[Daisy Reyes]] * [[Daisy Romualdez]] * [[Dale Baldillo]] * [[Damba Marquez]] * [[Dan Alvaro]] * [[Dan Fernandez]] * [[Dang Cecilio]] * [[Danica Sotto]] * [[Daniel Fernando]] * [[Daniel Jurado]] * [[Daniel Matsunaga]] * [[Daniel Padilla]] * [[Daniel Razon]] * [[Daniela Amable]] * [[Danny Cruz]] * [[Danny Javier]] * [[Danny Ortega]] * [[Danny Ramos]] * [[Danny Riel]] * [[Danny Taguiam]] * [[Dante Rivero]] * [[Dante Varona]] * [[Daria Ramirez]] * [[Darius Razon]] * [[Darling Twins]] * [[Dave Brodette]] * [[Dave Manansala]] * [[Dave Montelibano]] * [[Deanna Prieto]] * [[Deborah Sun]] * [[Debraliz]] * [[Delia Dolor]] * [[Delia Marcos]] * [[Delia Razon]] * [[Dely Atay-Atayan]] * [[Dely Magpayo]] o [[Tiya Dely]] * [[Dely Villanueva]] * [[Dencio Padilla]] * [[Dennis Bonilla]] * [[Dennis Cuyugan]] * [[Dennis Padilla]] * [[Dennis Roldan]] * [[Dennis Trillo]] * [[Desiree Destreza]] * [[Desiree del Valle]] * [[Dexter Doria]] * [[Diana Dean]] * [[Diana Zubiri]] * [[Diane Hernandez]] * [[Diane Jose]] * [[Dick Israel]] * [[Didith Reyes]] * [[Didith Romero]] * [[Diether Ocampo]] * [[Dindi Gallardo]] * [[Dindo Arroyo]] * [[Dindo Fernando]] * [[Ding Tello]] * [[Dingdong Avanzado]] * [[Dingdong Dantes]] * [[Dinky Doo]] * [[Dinky Doo Jr]] * [[Dino Guevarra]] * [[Diomedes Maturan]] * [[Dion Ignacio]] * [[Diva Montelaba]] * [[Divina Valencia]] * [[Djohanna Garcia]] * [[Dolly Favorito]] * [[Dolly Fuentes]] * [[Dolly Garcia]] * [[Dolly-Ann Carvajal]] * [[Dolphy]] * [[Dolphy Jr.]] * [[Dominic Roco]] * [[Domingo Landicho]] * [[Domingo Principe]] * [[Dominique Ochoa]] * [[Don Dannon]] * [[Don Escudero]] * [[Don Pepot]] * [[Dondon Nakar]] * [[Donita Rose]] * [[Donna Cruz]] * [[Donna Villa]] * [[Doro de los Ojos]] * [[Dorothy Joy]] * [[Dranreb]] * [[Drew Arellano]] * [[Dulce]] * [[Dulce Lucban]] == E == * [[Eagle]] * [[Ed Finlan]] * [[Eddie Arenas]] * [[Eddie Fernandez]] * [[Eddie Garcia]] * [[Eddie Garcia Jr.]] * [[Eddie Gil]] * [[Eddie Gutierrez]] * [[Eddie Ilarde]] * [[Eddie Infante]] * [[Eddie del Mar]] * [[Eddie Mercado]] * [[Eddie Mesa]] * [[Eddie Nicart]] * [[Eddie Peregrina]] * [[Eddie Rodriguez]] * [[Eddie San Jose]] * [[Edgar Garcia]] * [[Edgar Mande]] * [[Edgar Mortiz]] * [[Edgar Oira]] * [[Edgar Opida]] * [[Edgar Salcedo]] * [[Edita Clomera]] * [[Edita Vital]] * [[Edlyn Peregrina]] * [[Edna Luna]] * [[Edu Manzano]] * [[Eduardo de Castro]] * [[Edward Barber]] * [[Edward Neil Ferreira]] * [[Edwin O'Hara]] * [[Edwin Reyes]] * [[Efren Montes]] * [[Efren Reyes]] * [[Efren Reyes Jr.]] * [[Ehra Madrigal]] * [[Eileen Macapagal]] * [[Eiraliz Bermudez]] * [[Elena Balmori]] * [[Eliseo Carvajal]] * [[Elisse Joson]] * [[Elizabeth Bankhead]] * [[Elizabeth Cooper]] * [[Elizabeth Ledesma]] * [[Elizabeth Madrid]] * [[Elizabeth Oropesa]] * [[Elizabeth Ramsey]] * [[Ella Cruz]] * [[Ella Guevara]] * [[Elsa Oria]] * [[Elvie Escarro]] * [[Elvie Gonzales]] * [[Elvira Manahan]] * [[Ely Roque]] * [[Emily Loren]] * [[Emma Alegre]] * [[Emma Esmeralda]] * [[Enchong Dee]] * [[Engracia Rivera]] * [[Engracio Ibarra]] * [[Enzo Pineda]] * [[Eric Fructuoso]] * [[Erich Gonzales]] o [[Erich Gancayco]] * [[Erlinda Cortez]] * [[Ernie Forte]] * [[Ernie Garcia]] * [[Ernie Ortega]] * [[Ernie Zarate]] * [[Errol Abalayan]] * [[Errol Dionisio]] * [[Españita]] * [[Esperanza Fabon]] * [[Ester Buenaobra]] * [[Esther Vizconde]] * [[Estrella Kuenzler]] * [[Etang Discher]] * [[Ethel Booba]] * [[Eugene Domingo]] * [[Eunice Lagusad]] o [[Eunice "Charming" Lagunsad]] * [[Eva Darren]] * [[Eva Linda]] * [[Eva Marie]] * [[Eva Montes]] * [[Eva Reyes]] * [[Eva Vivar]] * [[Evangeline Pascual]] * [[Evelyn Bonifacio]] * [[Evelyn Villar]] == F == * [[Fe Amorsolo]] * [[Fe Galvez]] * [[Fely Acuna]] * [[Ferdie Marcelo]] * [[Fernando Montenegro]] * [[Fernando Poe]] * [[Fernando Poe Jr.]] * [[Fidel del Barva]] * [[Fidel de Castro]] * [[Fitri Cerado]] * [[Flor Bien]] * [[Flor de Jasmin]] * [[Florence Aguilar]] * [[Florence Carvajal]] * [[Florentino Ballecer]] * [[Francine Prieto]] * [[Francis Arnaiz]] * [[Francis Magalona]] * [[Francis Magundayao]] * [[Francis Ong]] * [[Francisco Cruz]] * [[Franco Mateo]] * [[Franco Rivero]] * [[Frank Rivera]] * [[Frankie Gordon]] * [[Frankie Navaja Jr]] * [[Franzen Fajardo]] * [[Fred Cortez]] * [[Fred Cortez Jr]] * [[Fred Galang]] * [[Fred Montilla]] * [[Fred Panopio]] * [[Fred Peñalosa]] * [[Fred Santos]] * [[Fred Santos Jr]] * [[Freddie Aguilar]] * [[Freddie Esguerra]] * [[Freddie Quizon]] * [[Freddie Yance]] * [[Frederick Poe]] * [[Frieda Fonda]] == G == * [[G Toengi]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Gabby Concepcion]] * [[Gabby Eigenmann]] * [[Gabriel "Flash" Elorde]] o [[Flash Elorde]] * [[Gabriel Roxas]] * [[Gaby dela Merced]] * [[Gary Estrada]] * [[Gary Leoncio]] * [[Gary Lising]] * [[Gary Valenciano]] * [[Gary “Boy” Garcia]] * [[Gay]] ng [[WEA Twins]] * [[Geleen Eugenio]] * [[Gelli de Belen]] * [[Gem Castillo]] * [[Geneva Cruz]] * [[Geoff Eigenmann]] * [[George Estregan]] * [[George Estregan Jr]] * [[George Javier]] * [[Georgie Quizon]] * [[Gerald Anderson]] * [[Gerald Madrid]] * [[Geraldine]] * [[Gerardo de Leon]] * [[German Moreno]] * [[Gia Alvarez]] * [[Gian Carlos]] * [[Gil de Leon]] * [[Gilbert Roland]] * [[Gina Alajar]] * [[Gina Alonzo]] * [[Gina Laforteza]] * [[Gina Pareño]] * [[Gino Antonio]] * [[Gino Padilla]] * [[Gio Alvarez]] * [[Giovanni Calvo]] * [[Gladys Guevarra]] * [[Gladys Reyes]] *[[Glaiza De Castro]] * [[Glenda Estrellado]] * [[Gloria Diaz]] * [[Gloria Imperial]] * [[Gloria del Mundo]] * [[Gloria Romero]] * [[Gloria Selga]] * [[Gloria Sevilla]] * [[Glydel Mercado]] * [[Gogo]] * [[Goyong]] * [[Greg Martin]] * [[Greggy Liwag]] * [[Gregorio Fernandez]] * [[Gregorio Ticman]] * [[Gretchen Barretto]] * [[Guillermo Carls]] * [[Guillermo de Joya]] * [[Guy Donato]] * [[Gwen Garci]] * [[Gwendolyn]] == H == * [[Harlene Bautista]] * [[Harry Santos]] * [[Hazel Espinosa]] * [[Hazel Recheta]] * [[Heart Evangelista]] * [[Helen Gamboa]] * [[Helen Morgan]] * [[Helen Vela]] * [[Henry Duval]] * [[Herbert Bautista]] * [[Herminia Carranza]] * [[Herminio Bautista]] * [[Hero Angeles]] * [[Hero Bautista]] * [[Hilda Koronel]] * [[Horacio Morelos]] == I == * [[Ian Batherson]] * * [[Ian de Leon]] o [[Kristoffer Ian]] * [[Ike Jarlego]] * [[Ike Lozada]] * [[Imelda Alonzo]] * [[Imelda Ilanan]] * [[Imelda Papin]] * [[Ina Raymundo]] * [[Inday Badiday]] * [[Inday Garutay]] * [[Inday Jalandoni]] * [[Irene Worrell]] * [[Irma Alegre]] * [[Isabel Granada]] * [[Isabel Rivas]] * [[Isabelle Daza]] * [[Isadora]] * [[Isko Moreno]] * [[Isko Salvador]] * [[Israel Salonga]] * [[Issa Pressman]] * [[Iwa Motto]] * [[Iya Villania]] * [[Iza Calzado]] == J == * [[Jace Flores]] * [[Jack Love Falcis]] * [[Jackie Aquino]] * [[Jackie Belmonte]] * [[Jackie Esteves]] * [[Jackie de Guzman]] * [[Jackie Manzano]] * [[Jackie-Lou Blanco]] * [[Jhaved Lopez]] * [[Jacklyn Jose]] * [[Jacqueline Rivas]] * [[Jade Lopez]] * [[Jai Reyes]] * [[Jaime Castellvi]] * [[Jaime Fabregas]] * [[Jaime dela Rosa]] * [[Jake Cuenca]] * [[Jake Roxas]] * [[Jake Vargas]] * [[James Blanco]] * [[James Reid]] * [[James Torres]] * [[James Wright (singer)|James Wright]] * [[Jamvhille Sebastian]] * [[Jane de Leon]] * [[Jane Oineza]] * [[Janelle Jamer]] * [[Janelle Manahan]] * [[Janella Salvador]] * [[Janet Bordon]] * [[Janice de Belen]] * [[Janice Jurado]] * [[Janine Berdin]] * [[Janine Desiderio]] * [[Janine Frias]] * [[Janine Gutierrez]] * [[Janna Victoria]] * [[Janno Gibbs]] * [[Japoy Lizardo]] * [[Jason Abalos]] * [[Jason Francisco]] * [[Jason Gainza]] * [[Jay Durias]] * [[Jay E]] * [[Jay Ilagan]] * [[Jay Manalo]] * [[Jay-R]] * [[Jaypee de Guzman]] * [[JB Magsaysay]] * [[JC Bonnin]] * [[JC Castro]] * [[JC de Vera]] * [[JC Santos]] * [[JC Tiuseco]] * [[JE Sison]] * [[Jean Garcia]] * [[Jean Lopez]] * [[Jean Saburit]] * [[Jeanne Young]] * [[Jeffrey Quizon]] * [[Jeffrey Santos]] * [[Jen Mark Andrada]] * [[Jen Rosendahl]] * [[Jennie Ramirez]] * [[Jennifer Cortez]] * [[Jennifer Mendoza]] * [[Jennifer Prospero]] * [[Jennifer Sevilla]] * [[Jennings Sturgeon]] * [[Jenny Suico]] * [[Jennylyn Mercado]] * [[Jeric Gonzales]] * [[Jeric Raval]] * [[Jeric Vasquez]] * [[Jericho Rosales]] * [[Jerry Brandy]] * [[Jerry Pons]] * [[Jess Lapid]] * [[Jess Lapid Jr]] * [[Jessa Zaragosa]] * [[Jessette Prospero]] * [[Jessica]] * [[Jessy Mendiola]] * [[Jesus Caballero]] * [[Jesus Carreon]] * [[Jesus Ramos]] o [[Jesus "Og" Ramos]] * [[Jhoana Marie Tan]] * [[Jillian Ward]] * [[Jim Paredes]] * [[Jim Pebanco]] o [[Jaime "Jim" Pebanco]] * [[Jim Rosales]] * [[Jimboy]] * [[Jimi Melendez]] * [[Jimmy Morato]] * [[Jimmy Santos]] * [[Jinggoy Estrada]] * [[Jingle]] * [[Jinky Llamanzares]] * [[Jinky Oda]] * [[Jiro Manio]] * [[JM De Guzman]] * [[Joaquin Fajardo]] o [[Buwaya]] * [[Jobelle Salvador]] * [[Jodi Sta. Maria]] o [[Jodi Sta. Maria - Lacson]] * [[Joe Alvarez]] * [[Joel Lamangan]] * [[Joel Torre]] * [[Joem Bascon]] * [[Joey Gutierrez]] * [[Joey de Leon]] * [[John Apacible]] * [[John Estrada]] * [[John Lloyd Cruz]] * [[John Medina (actor)|John Medina]] * [[John Prats]] * [[John Rendez]] * [[Johnny Arville]] * [[Johnny Delgado]] * [[Johnny de Leon]] * [[Johnny Madrid]] * [[Johnny Midnight]] * [[Johnny Monteiro]] * [[Johnny Wilson]] * [[Joko Diaz]] * [[Jolina Magdangal]] * [[Jolo Revilla]] * [[Jomar Cruz]] * [[Jomari Yllana]] * [[Jommy Teotico]] * [[Jonathan Potenciano]] * [[Jonjon Hernandez]] * [[Joonee Gamboa]] * [[Jopay]] * [[Joross Gamboa]] * [[Jose Bernardo]] * [[Jose Brillantes]] * [[Jose Buencamino]] * [[Jose Camia]] * [[Jose Carreon]] * [[Jose Carvajal]] * [[Jose Corazon de Jesus]] * [[Jose Garcia]] * [[Jose Mari]] * [[Jose Padilla, Jr.]] * [[Jose Romulo]] * [[Jose de Villa]] * [[Jose Yap]] * [[Jose-Cris Soto]] * [[Jose-Luz Bernardo]] * [[Jose Mari Chan]] * [[Josefino Cenizal]] * [[Joseph Bitangcol]] * [[Joseph de Cordova]] * [[Joseph Espiritu Ang]] * [[Joseph Estrada]] * [[Joseph Polk]] * [[Josephine Estrada]] * [[Josephine Garcia]] * [[Joshua Dionisio]] * [[Jovie Montinola]] * [[Jovit Moya]] * [[Joy]] ng [[WEA Twins]] * [[Joy Dee]] * [[Joy Sumilang]] * [[Joyce Jimenez]] * [[Juan Bautista]] * [[Juan Pardo de Tavera]] * [[Juan Rodrigo]] * [[Juan-Miguel Salvador]] * [[Juancho Gutierrez]] * [[Juancho Triviño]] * [[Juanita Angeles]] * [[Judy Ann Santos]] * [[Jules King]] * [[Julia Baretto]] * [[Julia Clarete]] * [[Julia Montes]] * [[Julian Estrada]] * [[Julian Manansala]] * [[Juliana Palermo]] * [[Julie Ann Fortich]] * [[Julie Anne San Jose]] * [[Julie Vega]] * [[Jun Aristorenas]] * [[Jun Mariano]] * [[Jun Polistico]] * [[Jun Soler]] * [[Jun Urbano]] * [[June Keithley]] * [[Junior]] * [[Justin Cuyugan]] * [[Justina David]] * [[Juvy Cachola]] * [[Justine Antivo]] == K == * [[Karen Timbol]] * [[Karim Kiram]] * [[Karla Estrada]] * [[Karla Kalua]] * [[Karmela Lopez]] * [[Karylle Padilla]] * [[Kasupang]] * [[Katarina Perez]] * [[Katarina Tristan]] * [[Katherine Luna]] * [[Kathryn Bernardo]] * [[Katrina Halili]] * [[Katy de la Cruz]] * [[Kaye Abad]] * [[Keanna Reeves]] * [[Keempee de Leon]] * [[Kier Legaspi]] * [[Kim Chiu]] * [[Kim delos Santos]] * [[Kiray Celis]] * [[Klaudia Koronel]] * [[Klaudia Zobel]] * [[Kris Aquino]] * [[Kris Bernal]] * [[Kris Lawrence]] * [[Kristal Kristobal]] * [[Kristine Garcia]] * [[Kristine Hermosa]] * [[Kristine Jaka]] * [[Kristine Sabella]] * [[Kristoffer Martin]] * [[Krystal Reyes]] * [[Kuhdet Honasan]] * [[Kyline Alcantara]] == L == * [[Laarni Enriquez]] * [[Labuyo]] * [[Laila Dee]] * [[Lailani Navarro]] * [[Lala Montelibano]] * [[Lalaine Bennett]] * [[Lampel Cojuangco]] * [[Lance Madrigal]] * [[Lani Lobangco]] * [[Lani Mercado]] * [[Lani Oteyza]] * [[Lani Padilla]] * [[Lara Morena]] * [[Larry Silva]] * [[Laura Danao]] * [[Laura Hermosa]] * [[Lauren Young]] * [[Lauro Delgado]] * [[Lea Orosa]] * [[Lea Salonga]] * [[Leah Navarro]] * [[Leila Benitez]] * [[Leila Hermosa]] * [[Leila Morena]] * [[Len Gutierrez]] * [[Leni Santos]] * [[Leni Trinidad]] * [[Leo Angelo]] * [[Leo Martinez]] * [[Leo Pilapil]] * [[Leonor Vergara]] * [[Leonora Reyes]] * [[Leopoldo Salcedo]] * [[Leroy Salvador]] * [[Letty Alonzo]] * [[Letty Liboon]] * [[Levi Celerio]] * [[Lew Soratorio]] * [[Lexi Fernandez]] * [[Liberty Ilagan]] * [[Liezl Martinez]] o [[Anna Lissa]] * [[Lilia Dizon]] * [[Lilian Leonardo]] * [[Lilibeth Ranillo]] * [[Lillian Laing]] * [[Lily Marquez]] * [[Lily Miraflor]] * [[Lina Alva]] * [[Lina Anota]] * [[Linda Alcid]] * [[Linda Estrella]] * [[Linda Madrid]] * [[Linda Martin]] * [[Lirio del Valle]] * [[Lirio Vital]] * [[Lita Gutierrez]] * [[Lita Vasquez]] * [[Lito Anzures]] * [[Lito Calzado]] * [[Lito Carmelo]] * [[Lito Gruet]] * [[Lito Lapid]] * [[Lito Legaspi]] * [[Lito Pimentel]] * [[Liwayway Arceo]] * [[Liza Belmonte]] * [[Liza Lorena]] * [[Liza Moreno]] * [[Liza Soberano]] * [[LJ Reyes]] * [[Loisa Andalio]] * [[Lola]] * [[Lola Rodriguez]] * [[Lolita Rodriguez]] * [[Long Mejia]] * [[Lopito]] * [[Lorenzo Buenafe]] * [[Loretta Andrada]] * [[Loretta de Lara]] * [[Loretta Marquez]] * [[Lorli Villanueva]] * [[Lorna Tolentino]] * [[Lota Delgado]] * [[Lotlot]] o [[Lotlot de Leon]] * [[Lou Salvador]] * [[Lou Salvador Jr]] * [[Louella]] * [[Louise Delos Reyes]] * [[Lourdes Nuque]] * [[Love Admana]] * [[Lovi Poe]] * [[Lucas Paredes]] * [[Lucita Soriano]] * [[Lucy Torres-Gomez]] * [[Ludy Carmona]] * [[Luis Alandy]] * [[Luis Castellvi]] * [[Luis Gonzales]] * [[Luis Manzano]] * [[Luis Tuazon]] * [[Luisa Acuña]] * [[Luisa Montesa]] * [[Luisa Muñoz]] * [[Luningning]] * [[Luz Valdez]] * [[Lydia Antonio]] * [[Lydia Resma]] * [[Lyka Ugarte]] * [[Lyn D'Amour]] == M == * [[Madkillah]] * [[Magda Gonzalez]] * [[Maggie Calloway]] * [[Maggie dela Riva]] * [[Mahal]] * [[Maidu Morato]] * [[Maita Soriano]] * [[Maita Suason]] * [[Maja Salvador]] * [[Makisig Morales]] * [[Malou de Guzman]] * [[Manding Claro]] * [[Manilyn Reynes]] * [[Manny Castañeda]] * [[Manny de Leon]] * [[Manny Luna]] * [[Manny Pacquiao]] * [[Manny Paner]] * [[Manok]] * [[Manoling Morato]] * [[Manolo Favis]] * [[Manolo Robles]] * [[Manuel Barbeyto]] * [[Manuel Conde]] * [[Manuel Paner]] * [[Manuel Silos]] * [[Manuel Ubaldo]] * [[Marc Nelson]] * [[Marco Alcaraz]] * [[Marco Antonio]] * [[Marco Sison]] * [[Marco-Polo Garcia]] * [[Margie Braza]] * [[Margie Moran]] * [[Margie Tanquintic]] * [[Mari-Len]] * [[Maria Ballesteros]] * [[Maria Cristina]] * [[Maria Isabel Lopez]] * [[Maria Miranda]] * [[Maria Teresa Carlson]] * [[Maria Victoria]] * [[Marian Rivera]] * [[Marianne de la Riva]] * [[Maribel Aunor]] * [[Maricar de Mesa]] * [[Maricel Morales]] * [[Maricel Soriano]] * [[Mariel Rodriguez]] * [[Marietta Miranda]] * [[Marifi]] * [[Marilen Martinez]] * [[Marilou Bendigo]] * [[Marilou Destreza]] * [[Marilou Muñoz]] * [[Marilou Uson]] * [[Marilou Ver]] * [[Marilyn Pastera]] * [[Marilyn Villamayor]] * [[Mario Antonio]] * [[Mario Barri]] * [[Mario Escudero]] * [[Mario Montalban]] * [[Mario Montenegro]] * [[Mario O'Hara]] * [[Maripaz Salvador]] * [[Mariquit Soliman]] * [[Marissa Delgado]] * [[Marissa Ibañez]] * [[Marita Zobel]] * [[Marites de Joya]] * [[Maritess Gutierrez]] * [[Maritess Revilla]] * [[Marithez Samson]] * [[Marixi Luna]] * [[Mariz]] * [[Mariz Racal]] * [[Mariza]] * [[Marjorie Barretto]] * [[Mark Abaya]] * [[Mark Anthony Fernandez]] * [[Mark Bautista]] * [[Mark Gil]] * [[Mark Herras]] * [[Mark Joseph]] * [[Marky Cielo]] * [[Marlene Dauden]] * [[Marlon Ramirez]] * [[Martha Sevilla]] * [[Martin Escudero]] * [[Marvin Agustin]] * [[Mary Massab]] * [[Mary Walter]] * [[Maryann Paulate]] * [[Mat Ranillo]] * [[Mat Ranillo Jr]] * [[Mat Ranillo III]] * [[Matet]] o [[Matet de Leon]] * [[Matimtiman Cruz]] * [[Matteo Guidicelli]] * [[Matutina]] * [[Maui Taylor]] * [[Maureen Larrazabal]] * [[Maureen Mauricio]] * [[Max Alvarado]] * [[Max Collins]] * [[Max Laurel]] * [[Maxene Magalona]] * [[May Villarica]] * [[Maya dela Cuesta]] * [[Maya Fuentes]] * [[Medy Valdez]] * [[Mel Francisco]] * [[Mel Martinez]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Melanie Marquez]] * [[Meldy Corrales]] * [[Melissa Gibbs]] * [[Melissa Mendez]] * [[Melissa Ricks]] * [[Mely Tagasa]] * [[Menggay]] * [[Merci Molina]] * [[Merle Fernandez]] * [[Merle Tuazon]] * [[Metring David]] * [[Mhyco Aquino]] * [[Michael Gonzales]] * [[Michael Locsin]] * [[Michael de Mesa]] * [[Michael Murray]] * [[Michael Prigar]] * [[Michael Roy Jornales]] * [[Michelle Bayle]] * [[Michelle Madrigal]] * [[Michelle Vito]] * [[Michelle Zobel]] * [[Mickey Feriols]] * [[Miguel Anzures]] * [[Miguel Rodriguez]] * [[Miguel Salveron]] * [[Miguel Tanfelix]] * [[Miguelito]] * [[Migui Moreno]] * [[Mike Hanopol]] * [[Mike Magat]] * [[Mike Respall]] * [[Mike Tan]] * [[Mike Vergel]] * [[Mikee Quintos]] * [[Mikey Macapagal-Arroyo]] * [[Mila Montañez]] * [[Mila Ocampo]] * [[Mila del Rosario]] * [[Mila del Sol]] * [[Milagros Naval]] * [[Mildred Ortega]] * [[Millie Mercado]] * [[Mina Aragon]] * [[Mina Atsaperoh]] * [[Minda Bernal]] * [[Minda Mora]] * [[Miniong Alvarez]] * [[Miriam Jurado]] * [[Miriam Pantig]] * [[Miriam Quiambao]] * [[Mishelle Zobel]] * [[Mitch Valdes]] datihang [[Maya Valdes]] * [[Mitos Seva]] * [[Mitos Villarreal]] * [[Mohammed Faizal]] * [[Mona Fernandez]] * [[Mona Louise Rey]] * [[Mona Morena]] * [[Monang Carvajal]] * [[Monica]] * [[Monica Herrera]] * [[Monica Locca]] * [[Monica Madrid]] * [[Monique Wilson]] * [[Monsour del Rosario]] * [[Moody Diaz]] * [[Morissette Amon]] * [[Mura]] * [[Mutya Crisostomo]] * [[Myla Gumila]] * [[Mylene Dizon]] * [[Myra Manibog]] * [[Myrna Castillo]] * [[Myrna Delgado]] * [[Myrna Velasco]] * [[Myrtle Sarrosa]] == N == * [[Nadia Montenegro]] * [[Nadine Lustre]] * [[Nadine Samonte]] * [[Nancy Carlos]] * [[Nancy Castiglione]] * [[Nancy Roman]] * [[Nancy Veronica]] * [[Nanding Fernandez]] * [[Narding Anzures]] * [[Nash Aguas]] * [[Nati Rubi]] * [[Naty Bernardo]] * [[Naty Mallares]] * [[Neddie Decena]] * [[Nela Alvarez]] * [[Nello Nayo]] * [[Nelly Baylon]] * [[Nemesio E. Caravana]] * [[Nemia Velasco]] * [[Nena Cardenas]] * [[Nene Tamayo]] * [[Nenita Vidal]] * [[Neri Naig]] * [[Nestor Torre]] * [[Nestor de Villa]] * [[Ngo-Ngo]] * [[Nick Noel]] * [[Nick Romano]] * [[Nicky Martell]] * [[Nida Blanca]] * [[Nikki]] o [[Nikki Ross]] ng [[Wing Duo]] * [[Niño Muhlach]] * [[Nita Carmona]] * [[Noni Buencamino]] * [[Nonong de Andres]] * [[Nonoy Zuñiga]] * [[Nora Aunor]] * [[Norma Anzures]] * [[Norma Balagtas]] * [[Norma Blancaflor]] * [[Norma Ledesma]] * [[Norma del Rosario]] * [[Nort Nepomuceno]] * [[Nova Villa]] * [[Novo Bono Jr]] * [[Nympha Bonifacio]] == O == * [[Odette Khan]] * [[Ogie Alcasid]] * [[ OJ Mariano]] * [[Olivia Cenizal]] * [[Olivia O'Hara]] * [[Olivia Ortiz]] * [[Ollie de la Peña]] * [[Olympio dela Torre]] * [[Omar Camar]] * [[Onemig Bondoc]] * [[Opalyn Forster]] * [[Orlando Nadres]] * [[Oscar Keesee]] * [[Oscar Moreno]] * [[Oscar Obligacion]] * [[Oscar Roncal]] * [[Oyo Boy Sotto]] == P == * [[Pablo Virtuoso]] * [[Pabo]] * [[Pabs Dadivas]] * [[Pacita Arana]] * [[Pacita del Rio]] * [[Paco Zamora]] * [[Palito]] * [[Paloma]] * [[Pamela Ponti]] * [[Panchito]] o [[Panchito Alba]] * [[Panchito Jr.]] * [[Pancho Magalona]] * [[Paolo Araneta]] * [[Paolo Ballesteros]] * [[Paolo Bediones]] * [[Paolo Contis]] * [[Paolo Montalban]] * [[Paolo Romero]] * [[Paquito Bolero]] * [[Paquito Diaz]] * [[Paquito Toledo]] * [[Paraluman]] * [[Pat Salem]] * [[Patria Plata]] * [[Patricia Javier]] * [[Patricia Mijares]] * [[Patrick Guzman]] * [[Patrick dela Rosa]] * [[Patsy]] * [[Paul Salad]] * [[Pauleen Luna]] * [[Pauline Sevilla]] * [[Pedro Adigue Jr]] * [[Pedro Faustino]] * [[Pen Medina]] * [[Penggot]] * [[Pepe Pimentel]] * [[Pepito Rodriguez]] * [[Pepito Vera-Perez]] * [[Pepsi Paloma]] * [[Perla Adea]] * [[Perla Bautista]] * [[Perla Garcia]] * [[Perry Baltazar]] * [[Peter Aristorenas]] * [[Peter Corpuz]] * [[Philip Cesar]] * [[Philip Gamboa]] * [[Phillip Salvador]] * [[Phoemela Barranda]] * [[Pia Moran]] * [[Pia Pilapil]] * [[Pia Zabale]] * [[Pianing Vidal]] * [[Piching Osorio]] * [[Pilar Pilapil]] * [[Pilita Corrales]] * [[Pinky de Leon]] * [[Pinky Montilla]] o [[Pinky]] * [[Piolo Pascual]] * [[Plinky Recto]] * [[Pocholo Montes]] * [[Pokwang]] * [[Pol Enriquez]] * [[Popoy]] * [[Pops Fernandez]] * [[Portia Ilagan]] * [[Precilla Ramirez]] * [[Pricilla Almeda]] * [[Princess]] * [[Princess Punzalan]] * [[Princess Ryan]] * [[Princess Snell]] * [[Priscilla Cellona]] * [[Prospero Luna]] * [[Pugak]] * [[Pugo]] * [[Purita dela Rosa]] == Q == * [[Quiel Segovia]] * [[Quiteria Alegre]] == R == * [[Rachel Alejandro]] * [[Rachelle Ann Go]] * [[Racquel Reyes]] * [[Rafael Centenera]] * [[Rafael Roces]] * [[Raffy Anido]] * [[Raffy Rodriguez]] * [[Rain Pogi Quite]] o [[Rain Prince Allan Quite]] * [[Rainier Castillo]] * [[Ram Revilla]] * [[Ramil Rodriguez]] * [[Ramon Bagatsing]] * [[Ramon Christopher]] * [[Ramon D'Salva]] * [[Ramon Jacinto]] o [[RJ]] * [[Ramon Revilla]] * [[Ramon Revilla Jr]] * [[Ramon Zamora]] * [[Randy Pimentel]] * [[Randy Ramos]] * [[Randy Robledo]] * [[Randy Santiago]] * [[Raquel Montesa]] * [[Raul Aragon]] * [[Raul Arellano]] * [[Ray Ventura]] * [[Ray Villania]] * [[Raymart Santiago]] * [[Raymond Bagatsing]] * [[Raymond Gutierrez]] * [[Raymond Lauchengco]] * [[Raymond Manalo]] * [[Rebecca]] * [[Rebecca Gonzales]] * [[Rebecca del Rio]] * [[Rebecca Rocha]] * [[Redford White]] * [[Reggie Curley]] * [[Regine Velasquez]] * [[Reina Pimentel]] * [[Renato del Prado]] * [[Renato Robles]] * [[Rene Ordoñez]] * [[Rene Requiestas]] * [[Renz Valerio]] * [[Renzo Cruz]] * [[Rex Lapid]] * [[Rey dela Cruz]] * [[Rey Lapid]] * [[Rey 'PJ' Abellana]] * [[Rey Roldan]] * [[Rey Taylo]] * [[Rey Tomenes]] * [[Reynaldo Dante]] * [[Rez Cortez]] * [[Rhea Alonzo]] * [[Rhian Ramos]] * [[Rhodora Silva]] * [[Ria]] * [[Ric Arellano]] * [[Ric Bustamante]] * [[Ric Rodrigo]] * [[Ric Segreto]] * [[Rica Peralejo]] * [[Ricardo Brillantes]] * [[Ricardo Cepeda]] * [[Ricardo del Prado]] * [[Ricardo de Soto]] * [[Richard Benito]] * [[Rich Asuncion]] * [[Richard Bonnin]] * [[Richard Gomez]] * [[Richard Gutierrez]] * [[Richard Quan]] * [[Richard Romualdez]] * [[Richard Yap]] * [[Richie D'Horsie]] * [[Richie Reyes]] * [[Ricky Belmonte]] * [[Ricky Davao]] * [[Ricky Mansueto]] * [[Ricky Nicolas]] * [[Ricky Rivero]] * [[Ricky Rogers]] * [[Ricky Santiago]] * [[Ricky Valencia]] * [[Rico Barrera]] * [[Rico Roman]] * [[Rico Romero]] * [[Rico Yan]] * [[Rina Reyes]] * [[Rio Diaz]] * [[Rio Locsin]] * [[Rita Amor]] * [[Rita De Guzman]] * [[Rita Avila]] * [[Rita Gomez]] * [[Rita Rica]] * [[Rita Rio]] * [[Rizza]] * [[Robert Arevalo]] * [[Robert Campos]] * [[Robert Lee]] * [[Robert Ortega]] * [[Roberto Gonzalez]] * [[Roberto Talabis]] * [[Robi Domingo]] * [[Robin Aristorenas]] * [[Robin Padilla]] * [[Robin da Roza]] * [[Rocco Montalban]] * [[Rocco Nacino]] * [[Rochelle del Carmen]] * [[Rochelle Pangilinan]] * [[Rod Dasco]] * [[Rod Navarro]] * [[Rod Navarro Jr]] * [[Rodel Naval]] * [[Rodel Velayo]] * [[Roderick Paulate]] * [[Rodolfo "Boy" Garcia]] * [[Roel Vergel de Dios]] * [[Rogelio dela Rosa]] * [[Roger Calvin]] * [[Roger Miranda]] * [[Roger Nite]] * [[Roi Vinzon]] * [[Rolan Robles]] * [[Roland Dantes]] * [[Rolando Gonzalez]] * [[Roldan Aquino]] * [[Roldan Rodrigo]] * [[Rolly Quizon]] * [[Rolly Villa]] * [[Rom Rivera]] * [[Roma Roces]] * [[Romano Castellvi]] * [[Romeo Vasquez]] * [[Rommel Padilla]] * [[Romnick Sarmenta]] * [[Romy Brion]] * [[Romy Diaz]] * [[Romy Mallari]] * [[Romy Nario]] * [[Ronald Bregendahl]] * [[Ronald Corveau]] * [[Ronald Remy]] * [[Ronaldo Valdez]] * [[Ronnie Henares]] * [[Ronnie Lazaro]] * [[Ronnie Martinez]] * [[Ronnie Ricketts]] * [[Ronnie Villa]] * [[Rosa Aguirre]] * [[Rosa del Mar]] * [[Rosa Mia]] * [[Rosa del Pilar]] * [[Rosa Rosal]] * [[Rosa del Rosario]] * [[Rosalie Robles]] * [[Rosanna de Guzman]] * [[Rosanna Montes]] * [[Rosanna Ortiz]] * [[Rosanna Roces]] * [[Rosanne Prieto]] * [[Rosario Moreno]] * [[Rosario del Pilar]] * [[Rose Andrada]] * [[Rosemarie]] o [[Rosemarie Sonora]] * [[Rosemarie Gil]] * [[Rosita Noble]] * [[Rossana Marquez]] * [[Rowell Santiago]] * [[Rowena Madrid]] * [[Rox Montealegre]] * [[Roxanne Abad-Santos]] * [[Roxanne Barcelo]] * [[Roxanne Guinoo]] * [[Roy Alvarez]] * [[Royette Padilla]] * [[Ruben Alcover]] * [[Ruben Ilagan]] * [[Ruben Rustia]] * [[Ruben Tagalog]] * [[Rubirosa]] * [[Ruby Rodriguez]] * [[Rudy Concepcion]] * [[Rudy Evangelista]] * [[Rudy Fernandez]] * [[Rudy Manlapaz]] * [[Rufa Mae Quinto]] * [[Ruffa Gutierrez]] * [[Rufino Ocampo]] * [[Ruru Madrid]] * [[Rustom Padilla]] * [[Ruthie Roces]] * [[Ryan Agoncillo]] * [[Ryan Eigenmann]] * [[Ryan Soler]] * [[Ryza Cenon]] * [[Ryzza Mae Dizon]] == S == * [[Saab Magalona]] * [[Sabatini Fernandez]] * [[Sabrina Man]] * [[Sahlee Quizon]] * [[Salud del Valle]] * [[Salvador Saragoza]] * [[Samantha Gail Campos]] * [[Salvador Tinsay]] * [[Sam Concepcion]] * [[Sam Milby]] * [[Sammy Barretto]] * [[Sammy Lagmay]] * [[Sammy Sarmiento]] * [[Sancho Tesalona]] * [[Sandara Park]] * [[Sandy Talag]] * [[Sarah Calvin]] * [[Sarah Geronimo]] * [[Sarah Lahbati]] * [[Sarah Suarez]] * [[Sarsi Emmanuelle]] * [[Say Alonzo]] * [[Scarlett Revilla]] * [[Sepo del Rosario]] * [[Shaina Magdayao]] * [[Sharlene San Pedro]] * [[Sharon Cuneta]] * [[Sheree]] * [[Shermaine Santiago]] * [[Sheryl Cruz]] * [[Shirley Fuentes]] * [[Shirley Gorospe]] * [[Shyr Valdez]] * [[Sid Lucero]] * [[Smile Bengco]] * [[Sheena Halili]] * [[Snooky]] o [[Snooky Serna]] * [[Sofia Andres]] * [[Sofia Lotta]] * [[Sofia Moran]] * [[Sofia Valdez]] * [[Soledad Aquino]] * [[Solenn Heusaff]] * [[Soliman Cruz]] * [[Sonia Bella]] * [[Sonny Cortez]] * [[Soxy Topacio]] * [[Stella Ruiz]] * [[Stella Strada]] * [[Stella Suarez]] * [[Stella Suarez, Jr.]] * [[Stephanie Sol]] * [[Subas Herrero]] * [[Sue Ramirez]] * [[Sunday Contreras]] * [[Sunshine Cruz]] * [[Sunshine Dizon]] * [[Sunyee Maluche]] * [[Susan Africa]] * [[Susan Fuentes]] * [[Susan Henson]] * [[Susan Lozada]] * [[Susan Magalona]] * [[Susan Roces]] * [[Suzanne Gonzales]] * [[Suzette Ranillo]] * [[Sylvia La Torre]] * [[Sylvia Rosales]] * [[Sylvia Sanchez]] == T == * [[Tanya Garcia]] * [[Tanya Gomez]] * [[Tanya Monetengro]] * [[Tarzan]] * [[Teddy Benavidez]] * [[Teody Belarmino]] * [[Teresita Sonora]] * [[Teri Onor]] * [[Teroy de Guzman]] * [[Tessie Agana]] * [[Tessie Lagman]] * [[Tessie Martinez]] * [[Tessie Quintana]] * [[Tessie San Juan]] * [[Tessie Tomas]] * [[Thea Tolentino]] * [[Thelma Kennedy]] * [[Tina Lapus]] * [[Tina Loy]] * [[Tina Paner]] o [[Kristina Paner]] * [[Tina Revilla]] * [[Tinno de Lara]] * [[Tinno Lapus]] * [[Tintoy]] * [[Tirso Cruz III]] * [[Tita Aunor]] * [[Tita Betty]] o [[Betty Mendez-Livioco]] * [[Tita Duran]] * [[Tita Muñoz]] * [[Tita de Villa]] * [[Tito Arevalo]] * [[Tito Galla]] * [[TJ Trinidad]] * [[Togo]] * [[Tolindoy]] * [[Tommy Abuel]] * [[Tonette Macho]] * [[Toni Gonzaga]] * [[Toni Rose Gayda]] * [[Tonton Gutierrez]] * [[Tony Arnaldo]] * [[Tony Benroy]] * [[Tony Camonte]] * [[Tony Carrion]] * [[Tony Cayado]] * [[Tony Dantes]] * [[Tony Ferrer]] * [[Tony de Guzman]] * [[Tony Mabesa]] * [[Tony Marzan]] * [[Tony Mogueis]] * [[Tony Santos]] * [[Tony Santos Jr]] * [[Tony Tolman]] * [[Toto]] * [[Totoy Torrente]] * [[Trixia Gomez]] * [[Troy Montero]] * [[Tugak]] * [[Tweeny]] == U == * [[Ulysses Tzan]] * [[Uma Khouny]] * [[Ursula Marquez]] == V == * [[Val Hernandez]] * [[Val Iglesia]] * [[Val Magno]] * [[Val Sotto]] * [[Valerie Concepcion]] * [[Valerie Weigmann]] * [[Van de Leon]] * [[Vandolph]] * [[Vaness del Moral]] * [[Vea Veloso]] * [[Ven Medina]] * [[Venchito Galvez]] * [[Vera Vargas]] * [[Verna Gaston]] * [[Veronica Diamante]] * [[Veronica Jones]] * [[Veronica Palileo]] * [[Vhong Navarro]] * [[Via Marquez]] * [[Vic Andaya]] * [[Vic Diaz]] * [[Vic Morales]] * [[Vic Pacia]] * [[Vic Sotto]] * [[Vic Vargas]] * [[Vic Varrion]] * [[Vice Ganda]] * [[Vicente Abo]] * [[Vicente Liwanag]] * [[Vicente Ocampo]] * [[Vicente Salumbides]] * [[Victor Blanco]] * [[Victor Bravo]] * [[Victor Laurel]] * [[Victor Morales]] * [[Victor Neri]] * [[Victor Sevilla]] * [[Victor Wood]] * [[Vida Florante]] * [[Vida Verde]] * [[Vilma Santos]] * [[Vilma Valera]] * [[Vina Cansino]] * [[Vina Morales]] * [[Vina Morena]] * [[Vince Rectra]] * [[Violeta del Campo]] * [[Virgilio Araneta]] * [[Virgilio Garcia]] * [[Virgilio Hilario]] * [[Virginia]] * [[Virginia Montes]] * [[Vivian Lorrain]] * [[Vivian Velez]] * [[Von Serna]] == W == * [[Wally Bayola]] * [[Walter Navarro]] * [[Wea Twins]] * [[Wendell Ramos]] * [[Wendy Valdez]] * [[Weng-Weng]] * [[Will Devaughn]] * [[William Martinez]] * [[William Romero]] * [[Willie Revillame]] * [[Willie Sotelo]] * [[Wilma Doesnt]] * [[Winnie Santos]] * [[Woody Cruz]] * [[Wowie Cruz]] * [[Wowie De Guzman]] == Y == * [[Yael Yuzon]] * [[Yam Concepcion]] * [[Yasmien Kurdi]] * [[Yasmin Ayesa]] * [[Yassi Pressman]] * [[Yayo Aguila]] * [[Yen Santos]] * [[Yeng Constantino]] * [[Ynez Veneracion]] * [[Yolanda Guevarra]] * [[Yolanda Marquez]] * [[Yoyoy Villame]] * [[Yvonne]] == Z == * [[Zaldy Zshornack]] * [[Zandra Summer]] * [[Zandro Zamora]] * [[Zar Acayan]] * [[Zeneida Amador]] * [[Zeny Zabala]] * [[Zernan Manahan]] * [[Zorayda Sanchez]] * [[Zoren Legaspi]] * [[Zsa Zsa Padilla]] == Mga Sanggunian == * ''[http://www.ranker.com/list/actors-from-philippines/reference "Famous Actors from The Philippines"] Ranker.'' * [http://www.chanrobles.com/philippinesentertainmentpage.htm#.V9kY9rPvMdV ''"PHILIPPINE ENTERTAINMENT PAGE (FILIPINO ACTORS, ACTRESSES AND CELEBRITIES) - CHAN ROBLES VIRTUAL LAW LIBRARY"''] * ''[http://www.listal.com/actors/filipino/all "Filipino actors & actresses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118045716/http://www.listal.com/actors/filipino/all |date=2016-01-18 }} Listal.'' * [http://www.philippinecountry.com/celebrities/ ''"Philippine Celebrities"''] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas|*]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] jx8zho0xn1g4beuvon1w7a3mhvpra0s Marcela Agoncillo 0 10606 2235167 2168418 2026-10-18T07:46:09Z GL1TCH V1RUS 167677 nag dagdag ng talata 2235167 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Marcela Mariño Agoncillo | image = Marcela de Agoncillo.png | image_size = 150px | caption = | birth_name = Marcela Mariño | birth_date = [[Hunyo 24]], [[1859]] | birth_place = [[Taal, Batangas]] | death_date = [[Mayo 30]], [[1946]] | death_place = [[Maynila]] | death_cause = | resting_place = Pantiyon ng La Loma | resting_place_coordinates = | nationality = [[Mga Pilipino|Pilipino]] | other_names = Doña Marcela, Lola Celay | known_for = Kaniyang pagiging pangunahing mananahi ng una at opisyal na [[watawat ng Pilipinas]] | education = | employer = | occupation = | title = | salary = | networth = | height = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | spouse = [[Felipe Agoncillo|Don Felipe Agoncillo]] | partner = | children = Lorenza, Gregoria, Eugenia, Marcela, Adela at Maria | parents = Francisco Mariño at Eugenia Coronel | relatives = | signature = | website = | footnotes = }} Si '''Marcela Mariño Agoncillo''' ipinanganak sa [[Taal, Batangas|Taal]], [[Batangas]] noong [[Hunyo 24]], [[1859]] kina Francisco Marino at Eugenia Coronel. Siya ang tinaguriang Ina ng [[Watawat ng Pilipinas]], sinasabing kung ano daw ang ganda ng watawat ng [[Pilipinas]]. Tapat na may bahay ni [[Don Felipe Agoncillo]]. Sa Araw ng Asunción, [[Mayo 30]], [[1946]]; pinanawan ng buhay si Marcela Agoncillo, sa taong 86. Siya'y ang pangunahing tagahabi ng una at opisyal na watawat ng Pilipinas. Dahil dito, binansagan siyang “Ina ng Watawat ng Filipinas.”<ref>https://philippineculturaleducation.com.ph/agoncillo-marcela/</ref> {{DEFAULTSORT:Agoncillo, Marcela}} [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] Si Marcela Agoncillo at ang kanyang pamilya ay sumali at pansamantang sumali para maka-iwas sa mga Espanyol na may galit sa mga Filipino. Habana nasa Hong Kong, si heneral Emilio Aguinaldo ay humiling na tumahi ng isang watawat na nagrerepresenta sa Republiko ng Pilipinas. {{Pilipinas-stub}}<references /> 0f7q0bee2lwqwjnt0oxv8752fdp855b 2235188 2235167 2026-10-18T08:17:06Z GL1TCH V1RUS 167677 nag dagdag ng bagong talata 2235188 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Marcela Mariño Agoncillo | image = Marcela de Agoncillo.png | image_size = 150px | caption = | birth_name = Marcela Mariño | birth_date = [[Hunyo 24]], [[1859]] | birth_place = [[Taal, Batangas]] | death_date = [[Mayo 30]], [[1946]] | death_place = [[Maynila]] | death_cause = | resting_place = Pantiyon ng La Loma | resting_place_coordinates = | nationality = [[Mga Pilipino|Pilipino]] | other_names = Doña Marcela, Lola Celay | known_for = Kaniyang pagiging pangunahing mananahi ng una at opisyal na [[watawat ng Pilipinas]] | education = | employer = | occupation = | title = | salary = | networth = | height = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | spouse = [[Felipe Agoncillo|Don Felipe Agoncillo]] | partner = | children = Lorenza, Gregoria, Eugenia, Marcela, Adela at Maria | parents = Francisco Mariño at Eugenia Coronel | relatives = | signature = | website = | footnotes = }} Si '''Marcela Mariño Agoncillo''' ipinanganak sa [[Taal, Batangas|Taal]], [[Batangas]] noong [[Hunyo 24]], [[1859]] kina Francisco Marino at Eugenia Coronel. Siya ang tinaguriang Ina ng [[Watawat ng Pilipinas]], sinasabing kung ano daw ang ganda ng watawat ng [[Pilipinas]]. Tapat na may bahay ni [[Don Felipe Agoncillo]]. Sa Araw ng Asunción, [[Mayo 30]], [[1946]]; pinanawan ng buhay si Marcela Agoncillo, sa taong 86. ñSiya'y ang pangunahing tagahabi ng una at opisyal na watawat ng Pilipinas. Dahil dito, binansagan siyang “Ina ng Watawat ng Filipinas.”<ref>https://philippineculturaleducation.com.ph/agoncillo-marcela/</ref> {{DEFAULTSORT:Agoncillo, Marcela}} [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] Si Marcela Agoncillo at ang kanyang pamilya ay sumali at pansamantang sumali para maka-iwas sa mga Espanyol na may galit sa mga Filipino. Habana nasa Hong Kong, si heneral Emilio Aguinaldo ay humiling na tumahi ng isang watawat na nagrerepresenta sa Republiko ng Pilipinas. == Kasal at Pamilya == Si Marcela Coronel Mariño ay kinasal kay Felipe Encarnacion Agoncillo, Pilipinong abogado at jurist. Sila ay parehas na trenta taong gulang at si Filipe ay hukom na bago pa man sila ikasal. Ang familya Agoncillo ay lumipat mula Taal hanggang sa Manila, sila ay tumira sa dalawang palapag na bahay sa M.H del Pillar St., Malate, malapit sa simbahan ng Malate. {{Pilipinas-stub}}<references /> 5cyb7jevuucrkavmgjacx322o6vqtx8 Campobasso 0 20727 2235119 2232801 2026-10-17T15:59:47Z Ryomaandres 8044 2235119 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Campobasso|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.campobasso.it}}|area_code=0874|postal_code=86100|day=Abril 23|saint=[[San Jorge]]|elevation_m=701|elevation_footnotes=|population_demonym=Campobassani|population_footnotes=|area_total_km2=55|area_footnotes=|mayor=[[Roberto Gravina]]|mayor_party=[[Five Star Movement|M5S]]|frazioni=Santo Stefano|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Campobasso|flag_alt=Flag|native_name=|image_skyline=Old Town, 86100 Campobasso, Italy - panoramio - trolvag (9).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_flag=Flag of Campobasso City.png|image_shield=Stemma_campobasso_città_rosso.png|coordinates={{coord|41|34|N|14|40|E|type:city_region:IT-CB|display=inline}}|shield_alt=Coat of arms|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Italy Molise#Italy#Europe|pushpin_map_alt=|footnotes=}} [[Talaksan:Campobasso_castello.jpg|thumb|Castello Monforte.]] [[Talaksan:Campobasso_s.bartolomeo.jpg|thumb|Simbahan ng San Bartolomeo.]] Ang '''Campobasso''' (Italyano:&nbsp;[ˌKampoˈbasso]; {{Lang-nap|Cambuàsce|label=[[Molisan|Campobassan]]}} [ˌkambuˈwaʃʃə]) ay isang lungsod at ''[[komuna]]'' sa [[Timog Italya|katimugang Italya]], ang kabesera ng rehiyon ng [[Molise]] at ng [[lalawigan ng Campobasso]]. Matatagpuan ito sa mataas na lunas ng ilog [[Biferno]], na napapaligiran ng mga bundok ng [[Mga Samnita|Sannio]] at [[Matese]]. Ang Campobasso ay kilalang-kilala sa paggawa ng mga [[talim]] (kabilang ang [[gunting]] at [[kutsilyo]]), isang bagay na naitala nang mabuti mula pa noong ika-14 na siglo. Sikat din ito mga produkto ng [[peras]] at [[scamorza]] (keso). Ang lungsod ay ang tahanan ng [[Pamantasan ng Molise]] at ng [[Archdiocese ng Campobasso-Boiano|Arkidiyosesis ng Campobasso-Boiano]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang Campobasso ay isang lungsod na binubuo ng isang sinaunang bahagi na nagmula noong [[medyebal]], mayaman sa makasaysayan at artistikong halaga, na matatagpuan sa dalisdis ng isang burol na pinangungunahan ng Kastilyo Monforte, at isang mas moderno at eleganteng bahagi na mula pa noong ika-19 na siglo, na matatagpuan sa kapatagan sa paanan ng lumang sentro. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{commons-inline|Category:Campobasso|Campobasso}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] {{Lalawigan ng Campobasso}} crr1srewoejzkbfimvu0j775wdxb8z3 Pescara 0 20776 2235113 2130742 2026-10-17T15:39:28Z Ryomaandres 8044 2235113 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pescara|image_flag=Flag of Pescara.svg|population_footnotes=|day=Oktubre 10|website={{official website|http://comune.pescara.it}}|footnotes=|imagesize=|image_alt=|shield_alt=|area_total_km2=34.36|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|postal_code=65100|area_code=085|istat=068028|population_demonym=Pescaresi|area_footnotes=|native_name={{native name|nap|Piscàrë}}|pushpin_label_position=|official_name=Città di Pescara|image_skyline=File:Pescara Montage 2018.png|image_caption=Ikot parelo, mula sa itaas: [[Pantalan ng Pescara]] at [[Gran Sasso d'Italia]], Simbahan ng Sagradong Puso, Museo Aurum, Palazzo di Città, Palazzo Imperato, at Balong La Nave|image_shield=Araldico Città di Pescara.svg|motto={{native name|la|HÆC EST CIVITAS ATERNI PORTA APRUTII ET SERA REGNI|parensize=90%|nbsp=omit}}<br><small>"This is the city of Aternum, gate of Abruzzi and border of the Kingdom"</small>|image_map=|coordinates={{coord|42|27|50|N|14|12|51|E|display=inline,title}}|region=[[Abruzzo]]|elevation_max_m=180|province=[[Lalawigan ng Pescara|Pescara]] (PE)|established_date=1811|frazioni=San Silvestro|mayor=[[Carlo Masci]]|mayor_party=[[Forza Italia (2013)|FI]]|elevation_min_m=0|elevation_footnotes=<!--for references: use tags-->|saint=[[Ceteo|San Ceteo]]}}Ang '''Pescara''' (bigkas sa Italyano: [peˈskaːra];<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/divisione-in-sillabe_(La-grammatica-italiana)/ SILLABE, DIVISIONE IN in "La grammatica italiana" - Treccani]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA59&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Merriam-Webster's Geographical Dictionary - Daniel J. Hopkins, Merriam Webster's, 편집부 - Google Books]</ref> {{Lang-nap|Pescàrë|label=[[Neapolitan language|Abruzzese]]}}; {{Lang-nap|Piscàrë|label=[[Neapolitan language|Pescarese]]}}) ay ang kabeserang lungsod ng [[Lalawigan ng Pescara]], sa [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ang pinakamataong lungsod sa Abruzzo, na may 119,217 (2018) na residente (at humigit-kumulang na 350,000 kasama ang nakapalibot na metropolitanong pook). Matatagpuan sa baybaying [[Dagat Adriatico|Adriatico]] sa bukana ng Ilog [[Aterno-Pescara]]. Ang kasalukuyang munisipalidad ay binuo noong 1927 na pagsasanib sa mga munisipalidad ng matandang kuta ng Pescara, ang bahagi ng lungsod sa timog ng ilog, at ang Castellamare Adriatico, ang bahagi ng lungsod sa hilaga ng ilog. Ang nakapalibot na lugar ay binuo upang maging lalawigan ng Pescara. == Mga monumento at tanawin == === Mga arkeolohikong pook === Hindi lahat ng labi ng nakaraan ng lungsod ay nabura na ng panahon, at ilang artifact ang natuklasan sa iba't ibang bahagi ng lungsod: * Ang huling antigong mosaiko, na natuklasan noong 2001 sa katimugang kapatagan ng ilog at muling ibinaon noong bandang 2012<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/pescara/cronaca/2012/04/01/news/mosaico-romano-progetto-dimenticato-1.5077173|titolo=Mosaico romano, il progetto dimenticato. Il Centro|data=febbraio 2017|urlmorto=sì}}</ref> upang protektahan ito nang walang renobasyon.<ref>{{cita web|url=http://www.turismo.provincia.pescara.it/download/vedere/pescara.pdf|titolo=Turismo Provincia Pescara|accesso=16 novembre 2010|urlmorto=sì}}</ref> Kabilang sa iba pang kalapit na labi ang mga gusaling sentralisadong pinaplano mula ika-3-4 na siglo na kalaunan ay nagbigay-daan sa simbahan ng Santa Gerusalemme noong ika-11 siglo; dalawang haliging medyo nakalibing ang makikita sa dalawang silid na salamin na itinayo sa harap ng Katedral ng San Cetteo, sa abalang Viale Gabriele D'Annunzio. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.pescara.it/ Opisyal na website] * [http://www.abruzzo-airport.it Pescara Airport] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20141124222105/http://www.abruzzo-airport.it/ |date=2014-11-24 }} * [http://www.unipe.it Università D'Annunzio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030919080857/http://www.unipe.it/ |date=2003-09-19 }} [[Kategorya:Pages using infobox settlement with possible motto list]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ipkjvt9rubcgrcz7l30abtg795ps04y Gabriela Silang 0 26351 2235166 2229915 2026-10-18T07:40:27Z Cheese Kort 167681 nagdagdag ng talata 2235166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Gabriela Silang |image = Gabriela Silang 1974 stamp of the Philippines.jpg |caption = Gabriela Silang |birth_date = 19 Marso 1731 |birth_place = [[Santa, Ilocos Sur|Santa]], [[Ilocos Sur]] |death_date = {{death date and age|1763|9|20|1731|3|19}} |death_place = [[Lungsod ng Vigan|Vigan]], [[Ilocos Sur]] |known_for = Unang babae na namuno ng himagsikan laban sa pamahalaang maniniil ng Espanya |occupation = May-bahay }} Si '''Gabriela Silang''' (19 Marso 1731&nbsp;– 20 Setyembre 1763) ay ang unang Pilipina na namuno sa isang himagsikan noong nang-aabuso ang mga [[Espanya|Kastila]] sa [[Pilipinas]]. Nang namatay ang asawa niyang si [[Diego Silang]], ipinagpatuloy niya ang ipinaglalaban ng kaniyang asawa. ==Talambuhay== Isinilang si '''Maria Josefa Gabriela Cariño Silang''' noong 19 Marso 1731 sa Caniogan, Ilocos Sur (na ngayon ay [[Santa, Ilocos Sur|Santa]], [[Ilocos Sur]]).<ref>https://philippineculturaleducation.com.ph/silang-gabriela/#:~:text=Gabriela%20Silang&text=Ipinanganak%20siy%C3%A1%20noong%2019%20Marso,siy%C3%A1%20ay%2020%20ta%C3%B3ng%20gulang.</ref> Ipinakasal siya lihis sa kanyang sariling nais nang siya ay isang menor de edad pa lamang.<ref>https://asinatsuka.wordpress.com/page/6/#:~:text=Siya%20ay%20nagpapakasal%20laban%20sa%20kanyang%20kagustuhan%20nang%20siya%20ay%20isa%20pa%20lamang%20menor%20de%20edad.</ref> Pawang nais lamang ng kanyang ama ang lahat ng mga pangyayaring iyon. Natupad ang nais ng ama ni Gabriela nang namana ni Gabriela ang kayamanan ng kanyang asawa nang ito ay namatay at siya ay maagang nabiyuda. Lumipas ang ilang taon nang napangasawa ni Gabriela si [[Diego Silang]] noong 1757.<ref>https://philippineculturaleducation.com.ph/silang-gabriela/#:~:text=Maaga%20siy%C3%A1ng%20nabiyuda%20sa%20unang%20asawa%20at%20napangasawa%20niy%C3%A1%20si%20Diego%20noong%201757.</ref> Magiting na lumaban si Diego sa mga Kastila at napalaya ang [[Vigan]]. Sila ay nanirahan sa Vigan magmula noong Setyembre, 1762, hanggang sa mamatay si Diego at muli nyang pagkabyuda.<ref>https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Diego_Silang#:~:text=Si%20Diego%20Silang%20y%20Andaya,pamamahalang%20Kastila%20sa%20hilagaing%20Pilipinas.</ref> Buong-giting niyang ipinagpatuloy ang naudlot na labanan ni Diego Silang. Subalit sa kasamaang-palad, ang kanyang lakas ay nawalan ng laban sa libu-libong lakas ng mga Kastila at kawalan ng pansin ng mga Ingles pagkatapos ng paglagda ng [[:en:Treaty of Paris (1763)|kasunduan]] sa pagtatapos ng Pitong Taong Digmaan sa [[Paris]] noong Pebrero 1763. Dinakip si Gabriela at binitay noong 20 Setyembre 1763. Tinaguriang siyang ang ''Unang Babaeng Heneral'' at ''Unang Babaeng Martir'' dahil sa kanyang katapangan at kagitingan para sa kapakanan ng bayan. Ang kanyang katapangan ang naging udyok sa pagkatatag ng partidong pambatasan na [[GABRIELA]]. Isang kapansin-pansing bahagi ng buhay ni Gabriela Silang ang pagpapalaki sa kanya ng isang kura paroko, na kalaunan ay nag-ayos ng kanyang kasal sa isang mayamang mangangalakal na nagngangalang Don Tomas Millan.<ref>{{Cite web |last=Freelancer |first=Worksheet |date=2021-02-18 |title=Gabriela Silang Facts, Worksheets, Early Life & Diego Silang For Kids |url=https://kidskonnect.com/people/gabriela-silang/ |access-date=2024-11-10 |website=KidsKonnect |language=en-US}}</ref> == ''Legasiya'' == Siya ay inaalala bilang "Joan of Arc ng Ilocanni. Ang utos ng Gabriela Silang ay ang tanging pangatlong klaseng pambansang parangal na iginawad ng Pilipinas na ang pagiging kasapi ay limitado sa mga kababaihan. Ang organisasyon at partidong pampulitika na Gabriela Women's Pary ("General Assembly Binding Womens for Reforms, Integrity, Equality, Leadership, and Action"), na nagtataguyod para sa mga karapatan at isyu ng kababaihan, ay itinatag noong Abril 1984 bilang parangal sa kanya. Ang BRP Gabriela Silang (OPV-8301) ay ipinangalan sa kanya. Ang bulalakaw 7026 Gabrialsilang, na natuklasan ni Eleanor Helin sa palomar noong 1993, ay ipinangalan bilang parangal sa kanya. Ang opisyal na citation sa pagpapangalan ay inilathala ng Minor Planet Center noong Nobyembre 8, 2019 (M.P.C 118218). == Sanggunian == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Silang, Gabriela}} [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Himagsikang Pilipino]] {{Pilipinas-stub}} mmvf8zus307zw0d1zgwjmckfwyqe8kd Wikipediang Tagalog 0 31211 2235186 2233673 2026-10-18T08:13:36Z Krizjohn Madriñan 167682 Nag dagdag mg talata 2235186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Website | name = [[Image:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon ng Wikipedia]] Wikipediang Tagalog<br>{{small|ᜏᜒᜃᜒᜉᜒᜇᜒᜌᜅ᜔ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜔}} | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-tl.svg|200px|[[Tandang pagkakakilanlan]] ng Wikipediang Tagalog]] | screenshot = [[File:Tagalog Wikipedia screenshot.png|340px|Unang Pahina ng Wikipediang Tagalog]] | collapsible = yes | url = [http://tl.wikipedia.org tl.wikipedia.org] | commercial = Hindi | country_of_origin = {{flag|Pilipinas}} | owner = [[Pundasyong Wikimedia]] | type = Proyektong Ensiklopedya sa Internet | language = [[Wikang Tagalog]] ([[Wikang Tagalog|ᜏᜒᜃᜅ᜕ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜕]]) | registration = Hindi sapilitan | launch_date = {{Start date and age|mf=yes|p=yes|br=yes|2003|12|1}} | current_status = Aktibo | author = }} {{Contains special characters|Baybayin}} Ang '''Wikipediang Tagalog''' ([[Baybayin]]: '''ᜏᜒᜃᜒᜉᜒᜇ᜕ᜌᜅ᜕ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜕'''; {{Lang-en|Tagalog Wikipedia}}) ay eksklusibong edisyon ng [[Wikipedia]] sa wikang [[wikang Tagalog|Tagalog]] sa [[Pilipinas]] na nagsimula noong Disyembre 2003. Ito ay may {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|tl}} round-0}}}} artikulo, at ito ang {{Ordinal|{{Wikipedia rank by size|tl}}}} pinakamalaking Wikipedia ayon sa bilang ng artikulo pagsapit ng {{Currentmonthday}}, {{Currentyear}}.<ref>[[Unang Pahina|"Wikipedia, ang malayang ensiklopedya: Unang Pahina".]] ''Tagalog Wikipedia''. Wikimedia Foundation, Inc. Hulyo 24, 2015. Nakuha noong Hulyo 24, 2015.</ref> ==Kasaysayan== {{Main|Talaan ng mga Wikipedia sa Pilipinas}} Sinimulan ang Wikipediang Tagalog, ''Ang Malayang Ensiklopedya'', noong [[Disyembre]] 2003{{fact|Nobyembre 2020}} bilang unang Wikipedia sa isa sa mga [[Mga wikang Pilipino|wika ng Pilipinas]]. Pagsapit ng Pebrero 3, 2011, ito ay may higit sa [[:tl:Special:Statistics|50,000 artikulo]].<ref>[[Unang Pahina|Tagalog Wikipedia]], nakuha noong Pebrero 3, 2011</ref> [[Bantayan, Cebu]] ang naging ika-10,000 artikulo noong Oktubre 20, 2007 habang [[Pasko sa Pilipinas]] ang naging ika-15,000 artikulo noong Disyembre 24, 2007.<ref name="WPPinoy">[[:en:Wikipedia:PINOY|Mula sa ''Announcements'' (Mga Paunawa) sa ''Wikipedia:Tambayan'' ng Wikipediang Ingles]]</ref> Nakumpleto sa [[:betawiki:Main Page|Betawiki]] (o [[:betawiki:Main Page|Translatewiki.net]]) ang pagsasapook o lokalisasyon ng pagsasalinwika ng mga mensaheng pansopwer ng Wikipediang Tagalog noong 6 Pebrero 2009.<ref name="Betawiki">[http://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:RecentChanges&translations=only&trailer=/{{CONTENTLANGUAGE}} Tala ng gawain sa Translatewiki.net (Betawiki)]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, noong 6 Pebrero 2009.</ref> Noong 2011, naging bahagi ang Wikipediang Tagalog ng [[meta:Research:WikiHistories fellowship|''WikiHistories fellowship'']], isang proyekto sa pananaliksik ng [[Pundasyong Wikimedia]]. Sinusubok ng proyekto ang paglahad ng mga tagumpay, kabiguan, at pang-araw-araw na pakikibaka ng mga patnugot na nagsusumikap na maging ganap ang pangarap na pandaigdigang pagbabahagi ng kaalaman.<ref>[[metawiki:Research:WikiHistories fellowship|Mula sa pahina ng proyektong WikiHistories]]</ref> ===Estadistika=== <div style="float:right; margin-left:10px"></div> *Marso 11, 2008: ''[[:tl:Pandaka pygmaea|Pandaka pygmaea]]'' - ika-16,000 artikulo<ref name="UsapanPandaka">[http://tl.wikipedia.org/wiki/Talk:Pandaka_pygmaea Mula sa pahina ng usapan ng Pandaka Pygmaea]</ref> * Hunyo 30, 2008: ''[[Silindro (gamit panugtog)|Silindro]]'' - ika-17,000 artikulo<ref name=Silindro>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Talk:Silindro_%28gamit_panugtog%29 Pahina ng usapan ng Silindro]</ref> * Agosto 5, 2008: ''[[Unang Aklat ng mga Macabeo]]'' - ika-18,000 artikulo<ref name=Macabeo>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Talk:Unang_Aklat_ng_mga_Macabeo Pahina ng usapan ng Unang Aklat ng mga Macabeo]</ref> * Oktubre 2, 2008: ''[[Heriyatriko]]'' - ika-19,000 artikulo<ref name=Heriyatriko>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:Heriyatriko Pahina ng usapan ng Heriyatriko]</ref> * Nobyembre 1, 2008: ''[[Anak ng Tao]]'' - ika-20,000 artikulo<ref name=AnakngTao>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:Anak_ng_Tao Pahina ng usapan ng Anak ng Tao]</ref> * Marso 22, 2010: ''[[Sky Girls]]'' - ika-25,000 artikulo<ref name=SkyGirls>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:Sky_Girls Pahina ng usapan ng Sky Girls]</ref> * Hulyo 20, 2010: ''[[Charlottenburg-Wilmersdorf]]'' - ika-30,000 artikulo<ref name=CW>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:Charlottenburg-Wilmersdorf Pahina ng usapan ng Charlottenburg-Wilmersdorf]</ref> * Oktubre 25, 2010: ''[[1714 Sy]]'' - ika-40,000 artikulo<ref name=1714SY>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:1714_Sy Pahina ng usapan ng 1714 Sy]</ref> * Nobyembre 9, 2010: ''[[Ekonometriks]]'' - ika-45,000 artikulo<ref name=Ekonometriks>[http://tl.wikipedia.org/wiki/Usapan:Ekonometriks Pahina ng usapan ng Ekonometriks]</ref> * Enero 15, 2011: ''[[Yu-Gi-Oh! Zexal]]'' - ika-50,000 artikulo<ref name=YGO>[[Usapan:Lalaking Vitruvio|Pahina ng usapan ng Yu-Gi-Oh! Zexal]]</ref> * Pebrero 4, 2013: ''[[Lalaking Vitruvio]]'' - ika-60,000 artikulo<ref name="LV">[[Usapan:Lalaking Vitruvio| Pahina ng usapan ng Lalaking Vitruvio]]</ref> Dahil sa malawakang pagbura ng napakaikling mga artikulo noong 2018, bumagsak nang malaki ang kabuuang bilang ng mga artikulo at naging mas mababa sa 50,000. Noong Oktubre 2, 2026 lamang muling umabot sa 50,000 ang bilang ng mga artikulo sa ikalawang pagkakataon, kung saan ang ''[[Ameglia]]'' ang naging ika-50,000 artikulo.<ref>[[Usapan:Ameglia|Pahna ng Usapan ng Ameglia]]</ref> ===Mga unang hakbang ng Wikipediang Tagalog=== Ang unang naikargang artikulo ay [[Wikipedia]] (maliban sa [[Unang Pahina]]), noong Marso 25, 2004. Noong maluwag pa ang pamantayan ng Wikipediang Tagalog, ang pinaka-unang [[:Wikipedia:Mga napiling artikulo|Napiling Artikulo]] ay ang ''[[Livestrong wristband]]'', ngunit napalitan ito ng artikulong ''[[Kimika]]'' (ayon sa nabagong pamantayan).<ref>[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mga_napiling_artikulo&direction=next&oldid=22753 Mula sa Supnayan ng Tagalog Wikipedia]</ref> Ngunit napalitan din ang ''Kimika'' dahil sa isang proseso ng pagsusuri at pagbabalik-tanaw.<ref>[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3APagbabalik-tanaw_sa_mga_napiling_artikulo&diff=190910&oldid=187843 Wikipedia: Pagbabalik-tanaw sa artikulong ''Kimika''], Marso 25-26, 2008.</ref> Kung tutuusin, ang unang napiling artikulo na nanatili pagkatapos ng pagsusuri ay tungkol sa [[:tl:Keso|keso]].<ref>{{cite web|author=Česky|url=http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mga_napiling_artikulo&direction=next&oldid=33368|title=Mula sa artisbo ng ''Wikipedia:Mga napiling artikulo''|publisher=Tl.wikipedia.org|date=|accessdate=2012-02-15|language=tl}}</ref> Gayundin, ang unang [[Wikipedia:Supnayan ng mga nagdaang napiling larawan|Napiling Larawan]] ay ang ''Image:Flutterbye.jpg'' para sa artikulong [[Paru-parong Viceroy]], subalit napalitan ng ''[[:Image:St Vitus stained glass.jpg]]'' na para sa artikulong [[Katedral ni San Vito]].<ref>[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Supnayan_ng_mga_nagdaang_napiling_larawan&direction=next&oldid=32917 Mula sa Supnayan ng Tagalog Wikipedia].</ref> Ang tatlong unang artikulong pang-[[:Wikipedia:Mga huling dinagdag|<u>Alam Ba Ninyo</u>?]] ay ang [[Web browser]], [[Wikang Bulgaro]], at [[Pilipinas]].<ref name="TW2005">[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:UnangPahinaAlam&oldid=14215 Mula sa pahinang pangkasaysayan ng Suleras ng Alam Ba Ninyo?]</ref> Naaprubahang may kundisyon ang ''[http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/tl Tagalog Wikinews]'' ([[:incubator:Wn/tl|Wikibalita]]) noong Disyembre 19, 2007.<ref name="WPPinoy" /> Nagkaroon ng seksiyong [[Wikipedia:Mga pangyayari noong unang panahon|Sa Araw na Ito]] sa Unang Pahina noong 2 Abril 2008, ngunit pansamantalang itinago ito noong 3 Mayo 2008 dahil sa kakulangan ng taga-ambag sa bahaging ito.<ref name="SaArawnaIto">[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mga_pangyayari_noong_unang_panahon&oldid=193523 Mula sa kasaysayan ng Wikipedia:Mga pangyayari noong unang panahon]</ref><ref name="SaArawnaIto2">[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Unang_Pahina&oldid=201870 Mula sa kasaysayan ng Unang Pahina]</ref> == Senado == Si Roco ay nahalal sa Senado noong 1992 at 1995 at nag silbi hanggang 2001, maraming naging ambag na naging dahilan upang kilalanin siya ng marami bilang isang “ natatangin senador”. Isinulat niya ang batas na nagreporma sa sistema ng pagbabangko ng bansa; dahil dito, nakuha niya ang titulong ”Ama ng Bangko Sentral.” Ang iba pang mga batas na kanyang isinulat ay nag resulta liberalisasyon ng industriya ng pagbabangko at sa pag papalakas ng mga thrift bank. Bukod dito, isinulat niya ang Intellectual Property Code at ang Securities Regulation Code. ==Mga katangian== May ilang mga katangian ang Wikipediang Tagalog na nagpapaiba ito sa ibang mga edisyong pangwika ng Wikipedia. Ayon kay [[Michael Tan]], isang [[antropologo]]ng Filipino at kolumnista sa ''[[Philippine Daily Inquirer]]'', malakihang umaasa ang Wikipediang Tagalog sa [[UP Diksiyonaryong Filipino]] para sa saligang mga kahulugan.<ref>{{cite news|url=http://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 |title=''Pinoy Kasi'': 'Utak' |last=Tan |first= Michael |author-link=Michael Tan |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=Agosto 2, 2011|access-date=Oktubre 23, 2015}}</ref> Bagamat nakatuon ito sa wikang Tagalog, mayroon itong mga pahina na nagbibigay ng gabay sa mga hindi gumagamit ng wikang Tagalog para sa mga bagay na may kinalaman sa proyekto.<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/120098/hold-up-half-the-sky-not-there-yet|title=The Artist Abroad: Hold up half the sky? Not there yet|last=Francia|first=Luis|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=Marso 27, 2015|access-date=Oktubre 23, 2015|language=en|trans-title=Ang Manlilikha sa Ibayong Dagat: Naghahawak sa kalahati ng langit? Wala pa roon}}</ref> ===Saklaw ng edisyon=== Ang Wikipediang Tagalog ay may mahalagang saklaw ng mga paksang may kinalaman sa Pilipinas, gayon din sa mga paksang may kinalaman sa [[anime]] at [[manga]]. Noong 2010, naglabas ang [[GMA News and Public Affairs]] ng isang ulat na pumupuna sa kakulangan nito ng mga artikulong may kinalaman sa [[agham]].<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/202631/scitech/google-translate-spews-profanities-in-filipino|title=Google Translate spews profanities in Filipino|last1=Dimacali|first1=Timothy James M.|author-link1=TJ Dimacali|newspaper=[[GMA News]]|date=Oktubre 5, 2010|language=en|trans-title=Google Translate, nagbubuga ng mga kabastusan sa Filipino}}</ref> ===Pangalan ng proyekto=== Sang-ayon sa ibang mga Wikipedista sa Tagalog at Ingles na mga Wikipedia, ang Wikipediang ito'y kumakatawan sa wikang [[wikang Filipino|Filipino]].<ref name=Wika>[[Wikipedia:Pamantayang pangwika]] ; [[Wikipedia:Gabay sa abakada at pagbabaybay]]</ref><ref>[http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Kapihan&oldid=352405 Wikipedia:Kapihan: "Filipino Wikipedia (na nasa Wikimedia Incubator)"]</ref><ref>Kaugnay: [[:en:Wikipedia talk:Tambayan Philippines/Archive14#The Filipino Wiktionary Debate .28formerly It.27s official.29|''The Filipino Wiktionary Debate (formerly It's official)'']] ([[:en:Wikipedia talk:Tambayan Philippines/Archive14#The Filipino Wiktionary Debate .28formerly It.27s official.29|WP:Tambay Archive14]].)</ref> Ayon naman sa Vibal Foundation, isang pundasyon na pinasimunuan ang [[WikiPilipinas]], magkaiba raw ang tinayo nitong [[wiki]] na WikiFilipino sa Wikipediang Tagalog dahil gumagamit ang WikiFilipino ng Filipino at Tagalog naman ang Wikipediang Tagalog.<ref name="vibal">{{cite web |title=WikiFilipino, Isang Pagsusuri |url=http://www.vibalfoundation.org/?p=16 |work=Kristine Mandigma |publisher=Vibal Foundation |accessdate=2009-05-15 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang pagkakaiba o pagkakapareho ng Tagalog sa Wikipedia ang naging sanhi ng isang [[Wikipedia:Pagsalin ng mga nilalaman ng Wikipedia na ito sa Filipino|pagtatalo]] ng mga tagagamit sa pangalan ng proyekto. Nabanggit ang pagtatalong ito sa isang artikulo ng DILA (''Defenders of the Indigenous Languages of the Archipelago'')<ref name="dila">{{cite web|title=''The Subdialect Filipino''|url=http://www.dila.ph/subdialect_filipino.pdf|work=Edwin Camaya|publisher=Defenders of the Indigenous Languages of the Archipelago|accessdate=2009-05-15|language=en|trans-title="Ang Subdiyalektong Filipino"|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118172414/http://www.dila.ph/subdialect_filipino.pdf|url-status=dead}}</ref>, isang samahan na ipinagtatanggol ang [[Mga wika sa Pilipinas|mga katutubong wika ng Pilipinas]]. == Kompara sa ibang edisyong Wikipedia sa wikang nakabase sa Pilipinas == Mas kakaunti ang mga artikulo sa Wikipediang Tagalog kompara sa [[Wikipediang Sebuwano]], ang pinakamalaking edisyon ng Wikipedia sa wikang nakabase sa Pilipinas, na may higit sa {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|ceb}} round -3}}}} artikulo sa kasalukuyan, at ang [[Wikipediang Waray-Waray|Wikipediang Waray]], na may higit sa {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|war}} round -3}}}} artikulo.<ref>[[:ceb:Special:Mga Estadistika|Mga Estadistika]]</ref><ref>{{cite news|url=http://www.interaksyon.com/article/88828/maupay--waray-wikipedia-hits-more-than-one-million-articles|title=MAUPAY: Waray Wikipedia hits more than one million articles|date=Hunyo 11, 2014|newspaper=[[News5|InterAksyon]]|access-date=Oktubre 23, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140611153410/http://www.interaksyon.com/article/88828/maupay--waray-wikipedia-hits-more-than-one-million-articles|archivedate=Hunyo 11, 2014|trans-title=MAUPAY: Lumagpas sa isang milyong artikulo ang Wikipediang Waray}}</ref> Ang [[meta:Depth|lalim]] ng Wikipediang Tagalog ay {{Depth|tl|2}} kompara sa {{Depth|war|2}} para sa Wikipediang Waray at {{Depth|ceb|2}} para sa Wikipediang Sebuwano, pagsapit ng {{Currentmonthday}}, {{Currentyear}}.<ref name="WikipediaArticleDepth">[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_article_depth&oldid=11727135 <nowiki>Wikipedia article depth [Lalim ng artikulo sa Wikipedia] - Meta</nowiki>]</ref> Ayon sa aktibong tagagamit, ito ay may {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tl|N}}, kompara sa {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ceb|N}} sa Wikipediang Sebuwano at {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|war|N}} sa Wikipediang Waray. ==Tingnan din== *[[Wikipedia:Patungkol|Patungkol sa Wikipedia]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} ==Mga kawing panlabas== {{Wikibooks|Tagalog}} {{Meta|Tell us about Tagalog Wikipedia}} {{Wikivoyage|Tagalog phrasebook}} {{Commons category|Tagalog Wikipedia}} {{Icon|Wikipedia|size=50px}} '''Mga Wikipedia sa ibang mga wikang Pilipino''' {{Flatlist| *[[:cbk-zam:|Chavacano]] *[[:bcl:|Gitnang Bikol]] *[[:ilo:|Iloko]] *[[:pam:|Kapampangan]] *[[:pag:|Pangasinan]] *[[:ceb:|Sebwano]] *[[:war:|Waray]] }} {{Icon|Wikibooks|size=50px}} '''Mga Wikiaklat sa mga wikang Pilipino''' {{Flatlist| *[[:wikibooks:tl:|Tagalog]] }} {{Icon|Wikiquote|size=50px}} '''Mga Wikikawikaan sa mga wikang Pilipino''' {{Flatlist| *[[:wikiquote:tl:|Tagalog]] *[[:wikiquote:bcl:|Gitnang Bikol]] }} {{Icon|Wiktionary|size=50px}} '''Mga Wiksiyonaryo sa mga wikang Pilipino''' {{Flatlist| *[[:wiktionary:tl:|Tagalog]] *[[:wiktionary:bcl:|Gitnang Bikol]] }} {{Icon|Wikisource|size=50px}} '''Mga Wikisource sa mga wikang Pilipino''' {{Flatlist| *[[:wikisource:tl:|Tagalog]] *[[:wikisource:bcl:|Gitnang Bikol]] }} {{Col-float}} '''Mga Wikipediang Pilipino na kasalukuyang nasa Ingkubador ng Wikimedia''' *[[Wikang Aklanon]] ([[:incubator:Wp/akl]]) *[[Wikang Asi]] o Bantoanon ([[:incubator:Wp/bno]]) *[[Wikang Capiznon]] ([[:incubator:Wp/cps]]) *[[Wikang Hiligaynon]] ([[:incubator:Wp/hil]]) *[[Wikang Ibanag]] ([[:incubator:Wp/ibg]]) *[[Wikang Iranun]] ([[:incubator:Wp/ilp]]) *[[Wikang Kankanaey]] ([[:incubator:Wp/kne]]) *[[Wikang Karay-a]] ([[:incubator:Wp/krj]]) *[[Wikang Maguindanao]] ([[:incubator:Wp/mdh]]) *[[Wikang Mëranaw]] ([[:incubator:Wp/mrw]]) *[[Wikang Miraya Bikol]] ([[:incubator:Wp/rbl]]) *[[Wikang Pandan Bikol]] ([[:incubator:Wp/cts]]) *[[Wikang Rinconada Bikol]] ([[:incubator:Wp/bto]]) *[[Wikang Surigaonon]] ([[:incubator:Wp/sgd]]) *[[Wikang Tausug]] ([[:incubator:Wp/tsg]]) *[[Wikang Yakan]] ([[:incubator:Wp/yka]]) {{Col-float-break}} '''Ibang mga proyektong Wikimedia sa mga wikang Pilipino na kasalukuyang nasa Ingkubador ng Wikimedia''' ;Tagalog *[[:incubator:Wy/tl|Wikivoyage]] ;Chavacano *[[:incubator:Wt/cbk-zam|Wiksiyonaryo]] ;Gitnang Bikol *[[:incubator:Wb/bcl|Wikiaklat]] *[[:incubator:Wy/bcl|Wikivoyage]] ;Iloko *[[:incubator:Wt/ilo|Wiksiyonaryo]] ;Kapampangan *[[:incubator:Wt/pam|Wiksiyonaryo]] ;Kankanaey *[[:incubator:Wt/kne|Wiksiyonaryo]] ;Maguindanao *[[:incubator:Wt/mdh|Wiksiyonaryo]] ;Pangasinan *[[:incubator:Wt/pag|Wiksiyonaryo]] ;Sebwano *[[:incubator:Wb/ceb|Wikiaklat]] *[[:incubator:Wt/ceb|Wiksiyonaryo]] ;Waray *[[:incubator:Wb/war|Wikiaklat]] *[[:incubator:Wt/war|Wiksiyonaryo]] *[[:incubator:Wy/war|Wikivoyage]] {{Col-float-end}} {{Clear}} {{Mga Wikipedia}} [[Kategorya:Mga Wikipedia ayon sa wika|Tagalog]] 94oa31d2aoiusvly580r3fhimnjqhzj Leona Florentino 0 45674 2235204 2199756 2026-10-18T08:54:57Z Kizzaheart 167674 nagdagdag ng talata 2235204 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Leona Florentino''' ang unang makatang babae ng [[Ilocos Sur]]. Isinilang siya sa [[Lungsod ng Vigan|Vigan]], [[Ilocos Sur]] (noon ay Villa Fernandina), noong 19 Abril 1849. Ang kanyang ama ay si Don Marcelino Florentino na kinilalang isa sa mayayaman sa Ilocos noon at ang kanyang ina ay si Donya Isabel Florentino. == Buhay == Ipinanganak sa angkang Florentino- isang mayaman at kilalang pamilyan sa Vigan, Ilocos Sur- si Florentino ay bininyagan sa pangalang Kristiyanismo na sa Leona Josefa Florentina.<ref>{{Citation |title=Leona Florentino |date=2026-08-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Leona_Florentino&oldid=1371731227 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Ang kanyang ama ay si Marcelino Pichay Florentino, ang pinakamayamang tao sa Vigan noong panahong iyon, habang ang kanyang ina naman ay si Isabel Florentina, na siyang unang nagturo sa kanyan noong siya ay bata pa.<ref>{{Citation |title=Leona Florentino |date=2026-08-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Leona_Florentino&oldid=1371731227 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Ayon sa isang palatandaang pangkasaysayan na iniligay noong 1958 ng Philippine Historical Comimitee-ang nauna sa National Historical Comission of the Philippines- siya ay malayong pinsan ni Jose Rizal. Nagsimula siyang sumulat ng kanyang mga unang taludtof sa wikang Ilokona sa murang edad pa lamang. Sa kabila ng kanyang kakayahan, hindi siya pinayagang makapag-aral sa unibersidad dahil sa kanyang kasarian at sa mga pamantayang patriyarkal noong panahong iyon. Si Leona Florentino raw ang katapat nina Elizabeth Barret Browning ng Inglatera at Sappho ng Grecia. Ang maririkit niyang mga tula sa [[Kastila]] at wikang [[Ilokano]] ay nakasama sa eksibit sa ''Exposicion General de Filipinas'' sa [[Madrid]] noong 1887 at sa ''International Exposition'' sa [[Paris]] noong 1889. Ito ang nagbigay sa kanya at sa Pilipinas ng karangalan at dahil sa kinilala ang kanyang kakayahan sa literatura, nakasama siya sa ''International Encyclopedia of Women's Works'', noong 1889. Sa gulang na 10 taon pa lamang ay nakasusulat na si Leona ng mga tula sa wikang Iloko at nakapagsasalita na rin siya ng Kastila. Siya ang pinakamatalino sa pamilya subalit hindi siya nakapag aral sa Unibersidad sapagkat noong panahong iyon (panahon ng Kastila) ang mga paaralan ng mataas na pagaaral ay sarado para sa mga kababaihan -may paniniwala na ang mga babae ay para lamang sa tahanan o kaya ay pagiging madre. Pinaunlad ni Leona ang kaniyang sarili sa pamamagitan ng pagbabasa ng iba't ibang aklat hanggang sa makilala niya si Padre Evaristo Abaya na nagturo sa kanya ng higit pang Kastila at humikayat sa kanya na siya ay magsulat ng mga tula. Nakasal si Leona kay Elias delos Reyes na minsan ay nanungkulan bilang Alkalde Mayor ng Vigan. Nagkaroon silang limang anak. Ang pinakamatanda ay kinilala rin sa ating kasaysayan at maging sa larangan ng panitikan. Siya ay si [[Isabelo delos Reyes]], naging senador at sibik lider noong kanyang kapanahunan. Ang mga nakilalang tula ni Leona Florentino ay ''Rucrunoy'', (''Dedication''), ''Naangaway a Cablaw'' (''Good Greetings''), ''Nalpay a Namnama'' (''Vanishing Hope''), ''Benigna'', ''Para ken Carmen'', ''Panay Pacada'' (''Farewell''), at iba pa. Nakapanghihinayang na ang iba pa niyang nasulat ay nawala. Ang iba ay nasa pambansang aklatan sa [[Madrid]], [[Londres]] at [[Paris]]. Maagang binawian ng buhay si Leona sa gulang na 35. Namatay siya sa Vigan noong 4 Oktubre 1884. Bagamat namatay nang maaga ay nakilala naman ang kanyang kakayahan hindi lamang dito sa Pilipinas kung di hanggang sa Europa. Siya ang unang Pilipina na nakilala sa buong mundo bilang babaing makata. {{BD|1849|1884|Florentino, Leona }} [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Pilipinas]] == Mga gawa == [[Talaksan:Leona_Florentino_PHC_historical_marker.webp|right|thumb|Isang makasaysayang pananda ni Leona Florentino, na inilagay ng Komite sa Kasaysayan ng Pilipinas noong 1958. Naglagay [[UNESCO|ang UNESCO]] ng isa pang pananda sa ilalim ng kanyang estatwa.]] Ang kanyang mga tulang liriko sa Espanyol, lalo na ang sa Ilocano, ay na kuha ng atensyon sa magkakaibang internasyonal na plataporma sa [[Espanya]], [[Paris]] at [[Saint Louis, Missouri|St. Louis, Missouri]] . Sa kasamaang palad, 22 tula lamang ang natira mula sa kaniyang mga akda. Pinaniniwalaang maraming manuskrito ang sadyang sinira ng mga kalaban ng kaniyang progresibong kaisipan noong panahon ng kolonyalismong Espanyol, habang ang iba naman ay naging biktima ng pagkawasak bunsod ng himagsikan.. Ang natitirang 22 na ambassador sa panitikan ay iniharap pagkatapos ng kanyang kamatayan sa Exposicion General de Filipinas sa [[Madrid]] noong 1887 tatlong taon pagkatapos ng kanyang kamatayan. Ang mga ito ay muling ipinakita sa ''International Exposicion'' sa [[Paris]] noong 1889 at sa St. Louis International Exposition sa Missouri noong 1904. Bukod sa pagkakabilang sa International Encyclopedia of Women's Works noong 1889, kilala si Leona sa paggamit ng satiriko upang isulong ang karapatan ng kababaihan laban sa mga Kastila. Sa loob ng mahabang panahon, naging biktima ng 'erasure' o pagbubura ang kaniyang tunay na pagkatao; sadyang hindi binanggit ng mga mananalaysay ang kaniyang pakikipagrelasyon sa kapwa babae upang itago ang kaniyang tunay na sekswalidad. Ang pagtatabing ito ay natigil matapos ang kanyang buhay bilang isang lesbian ay sa wakas ay malinaw na naitanghal sa Cultural Center of the Philippines noong dekada 1990. <ref name="Mabanglo">Mabanglo, R. E. (2020). Leona Florentino: Mother of Filipina poetry. Philippine Graphic.</ref> <ref name="Firefly">[http://www.filippiinit-seura.fi/firefly.html The History of Filipino Women's Writings] {{Webarchive}}, an article from Firefly - Filipino Short Stories (Tulikärpänen - filippiiniläisiä novelleja), 2001 / 2007.</ref> <ref>{{Cite book |last=Carbo |first=Nick |title=Encyclopedia of Modern Asia |url=https://archive.org/details/isbn_9780684312460 |publisher=Charles Scribner's Sons |year=2002 |editor-last=Christensen |editor-first=Karen |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780684312460/page/536 537]–539 |chapter=Poetry—Philippines |editor-last2=Levinson |editor-first2=David}}</ref> 3q4jdrup8fsevjr0puib5w5wm8gn7if Hidilyn Diaz 0 55809 2235187 2198732 2026-10-18T08:15:17Z V.ncai 167679 nagdagdag ng talata 2235187 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Hidilyn Diaz | image = Hidilyn Diaz with her gold medal 2021 (1-44 screenshot).jpg | imagesize = | caption = Si Diaz at ang kanyang Olympic gold medal | nationality = Filipino | coach = [[Gao Kaiwen]] (Weightlifting Coach) <br>[[Julius Naranjo]] (Weightlifting/Strength and Conditioning Coach) Catalino Diaz (First Coach) <br> Antonio Agustin Jr. (Former Coach) | birth_date = {{Birth date and age|1991|2|20}} | birth_place = [[Lungsod ng Zamboanga]], [[Pilipinas]] | height = 1.49 m | weight = 54.90 kg | country = Pilipinas | sport = [[Olympic weightlifting|Weightlifting]] | event = –55 kg | club = Zamboanga | pb = 224 kg | show-medals = no | medaltemplates = {{MedalCountry|{{PHI}}}} {{MedalCount|total=yes |[[Palarong Olimpiko]]|1|1|0 |[[World Weightlifting Championships|World Championships]]|0|0|3 |[[Palarong Asyano]]|1|0|0 |[[Asian Weightlifting Championships|Asian Championships]]|1|1|1 |[[Asian Indoor and Martial Arts Games]]|0|1|0 |[[Southeast Asian Games]]|1|2|1 }} {{MedalCompetition|[[Weightlifting at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} {{MedalGold|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics – Women's 55 kg|–55 kg]]}} {{MedalSilver|[[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics – Women's 53 kg|–53 kg]]}} {{MedalCompetition|[[World Weightlifting Championships|World Championships]]}} {{MedalBronze|[[2015 World Weightlifting Championships|2015 Houston]]|[[2015 World Weightlifting Championships – Women's 53 kg|–53 kg]]}} {{MedalBronze|[[2017 World Weightlifting Championships|2017 Anaheim]]|[[2017 World Weightlifting Championships – Women's 53 kg|–53 kg]]}} {{MedalBronze|[[2019 World Weightlifting Championships|2019 Pattaya]]|[[2019 World Weightlifting Championships – Women's 55 kg|–55 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Weightlifting at the Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalGold|[[Weightlifting at the 2018 Asian Games|2018 Jakarta–Palembang]]|[[Weightlifting at the 2018 Asian Games – Women's 53 kg|–53 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Asian Weightlifting Championships|Asian Championships]]}} {{MedalGold|[[2015 Asian Weightlifting Championships|2015 Phuket]]|–53 kg}} {{MedalSilver|[[2019 Asian Weightlifting Championships|2019 Ningbo]]|–55 kg}} {{MedalBronze|[[2016 Asian Weightlifting Championships|2016 Tashkent]]|–53 kg}} {{MedalCompetition|[[Asian Indoor and Martial Arts Games]]}} {{MedalSilver|[[2017 Asian Indoor and Martial Arts Games|2017 Ashgabat]]|[[Weightlifting at the 2017 Asian Indoor and Martial Arts Games – Women's 53 kg|–53 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold|[[2019 Southeast Asian Games|2019 Philippines]]|[[Weightlifting at the 2019 Southeast Asian Games|–55 kg]]}} {{MedalSilver|[[2011 Southeast Asian Games|2011 Jakarta-Palembang]]|[[Weightlifting at the 2011 Southeast Asian Games|–58 kg]]}} {{MedalSilver|[[2013 Southeast Asian Games|2013 Naypyidaw]]|[[Weightlifting at the 2013 Southeast Asian Games|–58 kg]]}} {{MedalBronze|[[2007 Southeast Asian Games|2007 Nakhon Ratchasima]]|[[Weightlifting at the 2007 Southeast Asian Games|–58 kg]]}} | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = {{flag|Philippines}} | branch = [[File:Seal of the Philippine Air Force.svg|20px]] [[Philippine Air Force]] | serviceyears = 2013–kasalukuyan | rank = [[File:PAF SGT SL.svg|20px]] [[Military ranks of the Philippines|Sergeant]]<ref name="gmanetwork1">{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/578116/sports/othersports/olympic-silver-medalist-hidilyn-diaz-receives-airforce-rank-promotion|title=Olympic silver medalist Hidilyn Diaz receives Airforce rank promotion|publisher=[[GMA News]]|date=August 18, 2016|access-date=August 18, 2016}}</ref> | servicenumber = <!-- Do not use data from primary sources such as service records --> | unit = Air Force Special Service Group, PAF Personnel Management Center, 710th Special Operations Wing | commands = | battles_label = | battles = | awards = [[File:PHL Military Merit Medal.gif|25px]] [[Military Merit Medal (Philippines)|Military Merit Medal]]<br />[[File:Presidential Unit Citation (Philippines).svg|25px]] [[Philippine Republic Presidential Unit Citation|Presidential Citation Unit Badge]] }} }} Si '''Hidilyn Diaz''' (isinilang noong [[Pebrero 20]], [[1991]]<ref name="rio2016">{{cite web|title=DIAZ, Hidilyn |url=https://www.rio2016.com/en/athlete/hidilyn-diaz |website=Rio 2016 |accessdate=9 August 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806035750/https://www.rio2016.com/en/athlete/hidilyn-diaz |archivedate=August 6, 2016 |df=mdy-all }}</ref>) ay isang [[Pilipinas|Pilipinang]] Olimpikong manlalaro ng [[Pagbubuhat ng mga pabigat (ehersisyo)|pagbuhat ng mga pabigat]] mula sa [[Lungsod ng Zamboanga]].<ref>[http://www.inquirer.net/specialfeatures/olympics/view.php?db=1&article=20080809-153558 "15 Filipinos battle odds, Olympic gold ‘curse’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080813073638/http://www.inquirer.net/specialfeatures/olympics/view.php?db=1&article=20080809-153558 |date=2008-08-13 }}, Inquirer.net, Agosto 9, 2008</ref> Kinikilala bilang kaunaunahang [[Pilipinong babae|Pilipinong]] nagsungkit ng Gintong Medalya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]] bukod pa rito nakamit rin niya ang Medalyang Pilak noong 2016 sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2016|Rio de Janeiro, Brasil]] kasama pa nito ang mga sumusunod: isang medalyang tanso sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2007|Palaro sa Timogsilangang-Asyano 2007]] sa [[Thailand]] at nakatapos naman sa ika-10 puwesto sa kaganapan ng 53kg sa [[Palarong Asyano 2006]] sa [[Doha]]. Kasalukuyan siya ngayong nag-aaral sa [[Universidad de Zamboanga]]. == Buhay at pag-aaral == Si Hidilyn Fransisco Diaz ay ika-anim na anak ni Eduardo at Emelita (née Fransisco) Diaz. Ang kanyang ama ay isang drayber ng traysikel bago maging magsasaka at mangingisda. Lumaki siyang nangangarap na magtrabaho sa bangko at sumubok ng iba-ibang laro tulad ng basketbol at balibol. Tinuruan siya ng kanyang pinsan na si Allen Jayfrus tungkol sa pangunahing kaalaman sa weightlifting. Dumalo si Diaz sa Zamboanga A.E Colleges (na naging Uneversidad de Zamboanga; UZ) para sa pag-aaral ng hayskul sa ilalim ng iskolarship. Sa kolehiyo, ipinatuloy niya ang bachelor's degree in computer science sa parehong eskwelahan. Itinigil niya ang pagpasok sa unebersidad bilang isang third-year na iregular na estudyante dahil nalaman niya na hindi angkop para sakanya ang kanyang antas sa edukasyon. Sinabi niya rin na nakakaabala ito sa kanyang pagsasanay. Matapos ang kanyang tagumpay sa 2026 Olympics, napagdesisyonan niya na ipatuloy ang kanyang ikatlong antas ng edukasyon at nagbalak na kumuha ng antas kaugnay sa laro sa Maynila. Noong Enero 2017, nakatanggap si Diaz ng iskolarship sa pag-aaral ng business management sa De La Salle-College Of Saint Benilde. Noong 2019, umalis ng pansamantala si Diaz sa kanyang paaralan habang tinututukan niya ang preparasyon para sa Olympics pakatapos mapanaluhan ang palarong Asya. Noong 2020, nag-aral muli si Diaz sa online class dahil pansamantalang natigil ang 2020 Summer Olympics dahil sa COVID-19 na pandemya. Noong Hulyo 2023, nakapagtapos ng kolehiyo si DIaz sa Saint Benilde at natanggap ng gantimpala sa business management degree. ==Karera== ===Palarong Olimpiko ng 2008=== Noong ika-3 araw ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] sa [[Beijing]] ([[Agosto 11]]), lumahok si Diaz sa kaganapan ng 58kg kababaihan at nakatapos sa ika-11 puwesto sa punto ng 192kg.{{cn}} ===Palarong Olimpiko ng 2012=== Kauna-unahan siyang Pilipinang mambubuhat na kumalaban sa dalawang consecutive Olympics upang makapasok sa women's weightlifting under 58kg upang makarating sa Continental at World Qualifying Tournaments.Ang posisyon niya ay 9th papunta sa Olimpiko na gaganapin sa Olimpiko ng London, 2012 siya ay napili sa flagbearer habang dinadaos ang bandilang seremonya.{{cn}} ===Palarong Olimpiko ng 2015-2016=== Siya ay naka buhat higit na 56.28 kg sa isinagawa na unang Olimpiko habang gaganapin sa 2012 London Olympics, at nadagdagan ang kanyang pagbuhat ng bigat 57.70 kg at nanatiling nasa itaas ng kompetisyon, Kailangan niyang subukan at pataasin ang tsansang makapasok sa gaganaping "2016 Rio Olympics sa [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]]. {{cn}} ===Palarong Olimpiko ng 2016=== Ang palarong olimpiko ng 2016 sa Rio de Janeiro nakipagligsahan sa 3 Olimpiko sa "women's weightlifting" sa kategoryang 53kg, ang intesyon ay makuha ang tansong medalya, Nalagpasan ni Diaz ang target na mga panalo ng pilak medalya sa ginanap na laban ay matagumpay na natapos ang bigat 88kg.{{cn}} ===Palarong Asyano ng 2018=== Siya ay nakiisa sa 53kg sa "2018 Asian Games" na ginanap sa [[Jakarta]], [[Indonesia]], Dalawang buwan ang prayor sa Asian games, Siya ay inalok ni Gao Kaowen kalaunang "coach" ng Chinese national women's army team, Na para sa mga babaeng manlalaro ng 53 kg sa ''2018 Asian Games'' ay naglabas ng bigat na 207kg, na kinalaban ang na sina Turkmenistan's Kristina Shermetova (206 kg) at Thailand's Surodchana Khambao (201 kg) ay tsansang makakuha ang Pilipinas ng unang gintong medalya ng "2018 Asian Games".{{cn}} ===Panahong 2019-20=== Matapos manalo ng tanso'ng medalya noong "2017 World Championships" ay naka-kuha muli ng isa pa sa edisyon ng 2019 sa kaparehong ginanap, Siya ay nanalo ng pilak na medalya sa "2019 Asian Championships", at isa pang gintong medalya sa "2019 Southeast Asian Games" sa [[Maynila]] noong Enero 2020, Siya nanalo ng gintong medalya sa bigat na 55kg sa "Roma 2020 World Cup" sa [[Roma]], [[Italya]].{{cn}} ===Palarong Olimpiko ng 2020=== Hulyo 26, 2021 ng maiuwi ni Hidilyn ang kauna-unahang gintong medalya ng Pilipinas laban kay Liao Qiuyun ng [[Tsina]] sa '''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]]''' sa bigat na 127kg sa ''Clean and Jerk'' at lifting sa bigat na 224 kg.{{cn}} ==Mga resulta== {|class = "wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan=2 width=40|Taon ! rowspan=2 width=250|Lugar ! rowspan=2 width=60|Bigat !colspan=4| Snatch (kg) !colspan=4| Clean & Jerk (kg) !rowspan=2 width=40| Total !rowspan=2 width=40| Rango |- ! width=40|1 ! width=40|2 ! width=40|3 ! width=40|Rango ! width=40|1 ! width=40|2 ! width=40|3 ! width=40|Rango |- ! colspan=13|[[Weightlifting at the Summer Olympics|Olympic Games]] |- |[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|2021]] || align=left| {{flag icon|JPN}} [[Tokyo]], [[Japan]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics – Women's 55 kg|55 kg]] ||94||'''97'''||<s>99</s>||2||119||124||'''127'''<br>'''OR'''||1<!---No medal awarded for the clean & jerk alone--->||'''224'''<br>'''OR'''||'''{{Gold1}}''' |- |[[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|2016]] || align=left| {{flag icon|BRA}} [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics – Women's 53 kg|53 kg]] ||<s>88</s>||'''88'''||<s>91</s>||5||111||'''112'''||<s>117</s>||2<!---No medal awarded for the clean & jerk alone--->||'''200'''||'''{{Silver2}}''' |- |[[Weightlifting at the 2012 Summer Olympics|2012]] || align=left| {{flag icon|UK}} [[London]], [[United Kingdom]] || [[Weightlifting at the 2012 Summer Olympics – Women's 58 kg|58 kg]] ||92||<s>97</s>||'''97'''||13||<s>118</s>||<s>118</s>||<s>118</s>||{{tooltip|DNF|Did not finish}}||—||{{tooltip|DNF|Did not finish}} |- |[[Weightlifting at the 2008 Summer Olympics|2008]] || align=left| {{flag icon|CHN}} [[Beijing]], [[China]] || [[Weightlifting at the 2008 Summer Olympics – Women's 58 kg|58 kg]] ||80||'''85'''||<s>90</s>||11||<s>102</s>||102||'''107'''||11||'''192'''||11 |- ! colspan=13 | [[World Weightlifting Championships|World Championships]] |- | [[2019 World Weightlifting Championships|2019]] || align=left | {{flag icon|THA}} [[Pattaya]], [[Thailand]] || [[2019 World Weightlifting Championships – Women's 55 kg|55 kg]] || <s>93</s> || <s>93</s> || '''93''' || 8 || 115 || 118 || '''121''' || {{bronze3}} || ''' 214''' || {{Bronze3}} |- | [[2017 World Weightlifting Championships|2017]] || align=left | {{flag icon|USA}} [[Anaheim, California|Anaheim]], United States || [[2017 World Weightlifting Championships – Women's 53 kg|53 kg]] || <s>85</s> || '''86''' || <s>90</s> || 5 || 110 || '''113''' || <s>115</s> || {{silver02}} || '''199''' || {{bronze3}} |- | [[2015 World Weightlifting Championships|2015]] || align=left | {{flag icon|USA}} [[Houston]], United States || [[2015 World Weightlifting Championships – Women's 53 kg|53 kg]] || 94 || '''96''' || <s>100</s> || {{Bronze3}}|| 115 || '''117''' || <s>121</s> || {{Bronze3}}|| '''213''' || {{Bronze3}} |- |} ==Parangal== Si Diaz ay pinarangalan bilang "Athlete of the Year" ng Pilipinas ng Sportswriters Association.{{cn}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]] [[Kategorya:Mga manlalarong Pilipino]] [[Kategorya:Mga Olimpikong manlalaro sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong manlalaro ng pagbuhat ng mga pabigat]] [[Kategorya:Mga Olimpikong manlalaro ng pagbuhat ng mga pabigat sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng pagbuhat ng mga pabigat sa Pilipinas]] 2ml1dyk09scues59lkwdptl10tup2lp Mephitidae 0 75416 2235236 2234868 2026-10-18T10:42:47Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235236 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Skunk | image = Striped Skunk.jpg | image_width = | image_caption = | taxon = Mephitidae | authority = Bonaparte, 1845 | subdivision_ranks = [[Genus|Genera]] | subdivision = ''[[Conepatus]]''<br /> ''[[Mydaus]]''<br /> ''[[Mephitis (genus)|Mephitis]]'' <small>([[Type (zoology)|type]])</small><br /> ''[[Spilogale]]''<br /> }} Ang '''Mephitidae''' ({{lang-es|mofeta}}, {{lang-en|skunk}}) ay isang [[mamalya]]ng karaniwang may isang puting guhit sa likod at may makapal na balahibong buntot. Pinakanatatanging bahagi ng katawan nito ang pampuslit ng mga mabahong likido mula sa ilalim ng buntot, partikular na ang dalawang butas na nasa loob ng [[tumbong]] nito. Isinasagawa ng mopeta ang pagpapatalsik ng maamoy na likidong ito upang bugawin ang ibang mga hayop na maaaring makapanakit sa kanya. Kumakain ito ng halaman at maliliit na mga hayop katulad ng bulati, palaka, ahas, ibon, mga itlog, at mga bungang [[ratiles]], dahon, damo, at mga mani. Pinakakilala sa mga uri ng mopeta ang guhitang mopeta na may timbang na mula 2.5 hanggang 14 mga libra (1.2–6.3&nbsp;kg) at may haba ng katawang 13 hanggang 18 pulgada (33–46 sentimetro), hindi kasama ang buntot. May habang 7 hanggang 10 mga pulgada (18–25 sentimetro) ang buntot, at may puting dulo kung minsan. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q83244 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Brachyprotoma]]'' | | |- | [[Talaksan:Hog-nosed-skunk.png|center|128px]] | ''[[Conepatus]]'' | en:Hog-nosed skunks<br/>es:Zorrinos<br/>tr:Domuz burunlu kokarca | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001522 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Mephitis.png|center|128px]] | ''[[Mephitis]]'' | tr:Şeritli kokarca | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001546 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Mydaus javanensis lucifer 236799987.jpg|center|128px]] | ''[[Mydaus]]'' | fr:Télagons | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001566 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Osmotherium]]'' | | |- | [[Talaksan:Spilogale gracilis.jpg|center|128px]] | ''[[Spilogale]]'' | en:Spotted Skunks<br/>tr:Benekli kokarca<br/>zh:斑臭鼬屬 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001572 Mammal Species of the World] |} {{Wikidata list end}} {{wikispecies|Mephitidae}} {{commonscat|Mephitidae}} {{usbong|Mamalya}} [[Kategorya:Carnivora]] n3mh7odvut9c9yo034h9874wa1ujcpi Padron:Province of Vicenza 10 122900 2235241 2234896 2026-10-18T11:29:36Z Ryomaandres 8044 2235241 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Province of Vicenza |title = {{Navbox Province of Italy/title|province_code=VI}} |imageleft = |image = |listclass = hlist |list1 = * [[Agugliaro]] * [[Albettone]] * [[Alonte]] * [[Altavilla Vicentina]] * [[Altissimo (commune)|Altissimo]] * [[Arcugnano]] * [[Arsiero]] * [[Arzignano]] * [[Asiago]] * [[Asigliano Veneto]] * [[Bassano del Grappa]] * [[Bolzano Vicentino]] * [[Breganze]] * [[Brendola]] * [[Bressanvido]] * [[Brogliano]] * [[Caldogno]] * [[Caltrano]] * [[Calvene]] * [[Camisano Vicentino]] * [[Campiglia dei Berici]] * [[Carrè]] * [[Cartigliano]] * [[Cassola]] * [[Castegnero Nanto]] * [[Castelgomberto]] * [[Chiampo]] * [[Chiuppano]] * [[Cismon del Grappa]] * [[Cogollo del Cengio]] * [[Colceresa]] * [[Conco, Italy|Conco]] * [[Cornedo Vicentino]] * [[Costabissara]] * [[Creazzo]] * [[Crespadoro]] * [[Dueville]] * [[Enego]] * [[Fara Vicentino]] * [[Foza]] * [[Gallio (VI)|Gallio]] * [[Gambellara]] * [[Gambugliano]] * [[Grancona]] * [[Grisignano di Zocco]] * [[Grumolo delle Abbadesse]] * [[Isola Vicentina]] * [[Laghi]] * [[Lastebasse]] * [[Longare]] * [[Lonigo]] * [[Lugo di Vicenza]] * [[Lusiana]] * [[Malo, Italy|Malo]] * [[Marano Vicentino]] * [[Marostica]] * [[Monte di Malo]] * [[Montebello Vicentino]] * [[Montecchio Maggiore]] * [[Montecchio Precalcino]] * [[Montegalda]] * [[Montegaldella]] * [[Monteviale]] * [[Monticello Conte Otto]] * [[Montorso Vicentino]] * [[Mussolente]] * [[Nogarole Vicentino]] * [[Nove]] * [[Noventa Vicentina]] * [[Orgiano]] * [[Pedemonte]] * [[Pianezze]] * [[Piovene Rocchette]] * [[Pojana Maggiore]] * [[Posina]] * [[Pove del Grappa]] * [[Pozzoleone]] * [[Quinto Vicentino]] * [[Recoaro Terme]] * [[Roana]] * [[Romano d'Ezzelino]] * [[Rossano Veneto]] * [[Rosà]] * [[Rotzo]] * [[Salcedo, Veneto|Salcedo]] * [[San Germano dei Berici]] * [[San Nazario (VI)|San Nazario]] * [[San Pietro Mussolino]] * [[San Vito di Leguzzano]] * [[Sandrigo]] * [[Santorso]] * [[Sarcedo]] * [[Sarego]] * [[Schiavon]] * [[Schio]] * [[Solagna]] * [[Sossano]] * [[Sovizzo]] * [[Tezze sul Brenta]] * [[Thiene]] * [[Tonezza del Cimone]] * [[Torrebelvicino]] * [[Torri di Quartesolo]] * [[Trissino]] * [[Valbrenta]] * [[Valdagno]] * [[Valdastico]] * [[Valli del Pasubio]] * [[Val Liona]] * [[Valstagna]] * [[Velo d'Astico]] * [[Vicenza]] * [[Villaga]] * [[Villaverla]] * [[Zanè]] * [[Zermeghedo]] * [[Zovencedo]] * [[Zugliano]] |state=autocollapse }} <!--Categories-->{{#if: y|| {{ #ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:{{ProvinciaIT (unlinked)|sigla=VI}}|[[Category:Italy province templates|{{ProvinciaIT (alpha-sort form)|sigla=VI }}]]|{{Navbox Province of Italy/Categories for commune|province_code=VI}} }} }}<noinclude> </noinclude><noinclude> [[Kategorya:Mga munisipalidad ng Vicenza (lalawigan)|*]] </noinclude> biia2qcyotr7a4wcd6tbj0ryt15ebcg Costabissara 0 122936 2235242 1838155 2026-10-18T11:36:42Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375116479|Costabissara]]" 2235242 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Costabissara|official_name=Comune di Costabissara|native_name=|image=Panorama costa.jpg|image_size=|caption=Tanaw ng Costabissara|image_shield=Costabissara-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|35|N|11|29|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Vicenza|Vicenza]] (VI)|frazioni=Motta|mayor_party=|mayor=Giovanni Maria Forte|area_footnotes=|area_total_km2=13.21|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Bissaresi|elevation_footnotes=|elevation_m=51|saint=|day=|postal_code=36030|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.costabissara.vi.it}}|footnotes=}}Ang '''Costabissara''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa kanluran ng kalsadang panlalawigan ng SP46. == Kasaysayan == Walang natuklasang mga tuklas sa arkeolohiya na maaaring magpatunay sa presensiya ng tao sa Costabissara bago ang [[Panahong Bronse|Panahon ng Bronse]]. Sa dolina sa Monte delle Pignare, isang malaking dami ng mga palayok na mula pa noong Panahon ng Tanso ang natuklasan noong 1970, ang pinakamatanda sa mga ito ay mula pa noong mga 1500 BK. Ipinahihiwatig nito na ang unang paninirahan ng tao sa lugar ay binubuo ng isang tribo na may humigit-kumulang tatlumpung indibidwal. Kasunod nito, ang lugar ay nakaranas ng pagbaba ng populasyon, na sinundan ng muling paglipat noong ika-10 at ika-9 na siglo BK, na humantong sa pagtatatag ng dalawang maliliit na pamayanan: isa sa lambak ng ''Tumulo'', hilagang-silangan ng burol ng Pignare, at isa pa sa kapatagan sa ''San Valentino'', sa mas malayong timog. Sa mga lugar na ito at mga kalapit na lugar, naobserbahan ang mga pag-unlad sa pag-aalaga ng hayop at mga pamamaraan sa agrikultura, kabilang ang pag-aararo, pagtatayo ng mga terasa sa mga dalisdis, at pagpapalit-palit ng pananim. Sa Pignare, natuklasan din ang isang pinutol-putol na pugon na hinukay sa luwad, na may mga natutunaw na labi at bakas ng apoy sa mga dingding nito.<ref name="storia2">{{Cite web |title=Sito del Gruppo Archeologico Bissari - Archeologia a Costabissara, L'Età del bronzo - periodo finale e la prima età del ferro |url=http://www.archeobissari.it/bronzofin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140454/http://www.archeobissari.it/bronzofin.htm |archive-date=2016-03-04}}.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Costabissara,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] rjxgityuzvxqel5tzks93p87vzwaptu 2235243 2235242 2026-10-18T11:36:57Z Ryomaandres 8044 2235243 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Costabissara|official_name=Comune di Costabissara|native_name=|image=Panorama costa.jpg|image_size=|caption=Tanaw ng Costabissara|image_shield=Costabissara-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|35|N|11|29|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Vicenza|Vicenza]] (VI)|frazioni=Motta|mayor_party=|mayor=Giovanni Maria Forte|area_footnotes=|area_total_km2=13.21|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Bissaresi|elevation_footnotes=|elevation_m=51|saint=|day=|postal_code=36030|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.costabissara.vi.it}}|footnotes=}}Ang '''Costabissara''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa kanluran ng kalsadang panlalawigan ng SP46. == Kasaysayan == Walang natuklasang mga tuklas sa arkeolohiya na maaaring magpatunay sa presensiya ng tao sa Costabissara bago ang [[Panahong Bronse|Panahon ng Bronse]]. Sa dolina sa Monte delle Pignare, isang malaking dami ng mga palayok na mula pa noong Panahon ng Tanso ang natuklasan noong 1970, ang pinakamatanda sa mga ito ay mula pa noong mga 1500 BK. Ipinahihiwatig nito na ang unang paninirahan ng tao sa lugar ay binubuo ng isang tribo na may humigit-kumulang tatlumpung indibidwal. Kasunod nito, ang lugar ay nakaranas ng pagbaba ng populasyon, na sinundan ng muling paglipat noong ika-10 at ika-9 na siglo BK, na humantong sa pagtatatag ng dalawang maliliit na pamayanan: isa sa lambak ng ''Tumulo'', hilagang-silangan ng burol ng Pignare, at isa pa sa kapatagan sa ''San Valentino'', sa mas malayong timog. Sa mga lugar na ito at mga kalapit na lugar, naobserbahan ang mga pag-unlad sa pag-aalaga ng hayop at mga pamamaraan sa agrikultura, kabilang ang pag-aararo, pagtatayo ng mga terasa sa mga dalisdis, at pagpapalit-palit ng pananim. Sa Pignare, natuklasan din ang isang pinutol-putol na pugon na hinukay sa luwad, na may mga natutunaw na labi at bakas ng apoy sa mga dingding nito.<ref name="storia2">{{Cite web |title=Sito del Gruppo Archeologico Bissari - Archeologia a Costabissara, L'Età del bronzo - periodo finale e la prima età del ferro |url=http://www.archeobissari.it/bronzofin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140454/http://www.archeobissari.it/bronzofin.htm |archive-date=2016-03-04}}.</ref> Noong mga bandang ika-8 siglo BK, isa pang pagbawas ng populasyon ang nangyari pabor sa ilang mga pamayanan sa kapatagan, na nag-iwan lamang ng mga paminsan-minsang bakas ng paninirahan. Ito ang panahon kung kailan umusbong ang mga pangunahing sentro ng [[Este, Veneto|Este]] at [[Padua]] at nagsimulang umunlad ang [[Vicenza]], na nakinabang mula sa kalapitan nito sa mga ilog. Wala pang natuklasang mga natuklasan sa Costabissara na nagbibigay ng ebidensiya ng migrasyong ito. Matapos mabuo ang mas malalaking sentro, nagsimulang sakupin ang buong teritoryo, kung saan maraming maliliit na pamayanan ang umuunlad sa mas matatabang maburol na mga lugar at muling tinirhan ang mga naunang lugar ng paninirahan. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Costabissara,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] lxy677y7mbcgqo1phudzacwr3p7fian Creazzo 0 122937 2235244 1835175 2026-10-18T11:50:01Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375117639|Creazzo]]" 2235244 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Creazzo|official_name=Comune di Creazzo|native_name={{native name|vec|Creaso}}|image=Vista su zona residenziale da Creazzo Colle.jpg|image_size=|caption=Tanaw ng Creazzo mula sa boro ng Olmo|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|32|N|11|29|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Vicenza|Vicenza]] (VI)|frazioni=Olmo|mayor_party=|mayor=Carmela Maresca|area_footnotes=|area_total_km2=10|population_footnotes=|population_demonym=Creatini|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_min_m=33|elevation_max_m=200|saint=San Marcos, San Nicolas, at San Ulderico|day=|postal_code=36051|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.creazzo.vi.it}}|footnotes=}}Ang '''Creazzo''' ({{Langx|vec|Creaço}}, lokal {{Lang|vec|Creaso}}) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ang Creazzo ay sikat sa [[arkitektura]], [[keso]], at [[:it:Broccolo fiolaro di Creazzo|broccoli fiolaro]] (isang lokal na uri ng repolyo). Ang [[Labanan sa La Motta (1513)|Labanan sa Creazzo]] ay naganap dito noong 1513 sa pagitan ng [[Republika ng Venecia]] at ng pinagsamang puwersa ng [[Espanya|España]] at ng [[Banal na Imperyong Romano]]. Ang isang pangunahing tagapag-empleyo ay ang [[Mecc Alte|Mecc Alte SpA]] ., isang tagagawa ng mga alternator at henerador. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Creazzo,%20Italy Mga Mapa ng Google] {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bdz7p9jdp8sjew1soj8h3yv6h096jaw Foza 0 122938 2235250 1833113 2026-10-18T11:54:57Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375122501|Foza]]" 2235250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Foza|official_name=Comune di Foza|native_name=|image=|image_size=|caption=|image_shield=Foza-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|54|N|11|38|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[province of Vicenza|Vicenza]] (VI)|frazioni=Valcapra, Valpiana, Lazzaretti, Tessar, Furlani, Gavelle, Guzzi, Catagni, Stainer, Trolli, Ribenach, Tottari, Ori-Chiomenti, Chigner, Carpanedi, Mengar, Badaile, Biasia, Stona di Sotto e Stona di Sopra, Piangrande|mayor_party=|mayor=Mario Oro|area_footnotes=|area_total_km2=35.21|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Fozati|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1083|saint=|day=|postal_code=36010|area_code=0424|website={{Official website|http://www.comune.foza.vi.it/}}|footnotes=}}Ang '''Foza''' ({{Langx|cim|Vüsche}}<ref>Patuzzi, Umberto, ed.</ref>) ay isang bayan sa at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa kanluran ng Kalsadang Estatal SS47. == Mga kakambal na bayan == * {{Flagicon|GER}}[[Neufahrn in Niederbayern|Neufahrn sa Niederbayern]], Alemanya * {{Flagicon|ITA}} [[Sinnai]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}} * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Foza,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qp79bdbqcav0fj40f8fxldjc32lhpl9 Crespadoro 0 122973 2235245 1838075 2026-10-18T11:51:11Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375117731|Crespadoro]]" 2235245 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Crespadoro|official_name=Comune di Crespadoro|native_name=|image=|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|37|N|11|14|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VI}} (VI)|frazioni=Campodalbero, Durlo, Marana|mayor_party=|mayor=Emanuela Del Cengio|area_footnotes=|area_total_km2=30|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Crespadoresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=363|saint=|day=|postal_code=36070|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.crespadoro.vi.it/}}|footnotes=}}Ang '''Crespadoro''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa hilaga ng Kalsadang Panlalawigang SP31, sa Lambak Chiampo ng Venecianong [[Prealpes]]. Ito ang kinaroroonan ng isang simbahan mula noong ika-17 siglo, ang [[Sant'Andrea Apostolo, Crespadoro|Sant'Andrea Apostolo]] at ang oratoryo noong ika-18 siglo, ang Oratorio di San Matio o della Pozza. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Crespadoro,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] Ako {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] nmun8uuoq5skzze66sr8j7h8qb752be Dueville 0 122974 2235246 1835247 2026-10-18T11:52:05Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375119103|Dueville]]" 2235246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Dueville|official_name=Comune di Dueville|native_name=|image=|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|38|N|11|33|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VI}} (VI)|frazioni=Passo di Riva, Povolaro, Vivaro|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=20|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Duevillesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=57|saint=[[Maria, madre di Gesù|Santa Maria]]|day=26 July|postal_code=36031|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.dueville.vi.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=024038}}Ang '''Dueville''' ({{Langx|vec|Doviłe}}) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa timog ng SP50. Noong 2007, ang Dueville ay may tinatayang populasyon na 13,988.<ref name="world gazetteer">{{Cite web |title=The World Gazetteer |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=488323155 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001104841/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=488323155 |archive-date=2007-10-01 |access-date=2007-02-21}}</ref> == Kakambal na bayan – kinakapatid na lungsod == Ang Dueville ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa:<ref>{{Cite web |title=Città |url=https://www.comune.dueville.vi.it/c024038/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/8 |access-date=2021-05-26 |website=comune.dueville.vi.it |publisher=Dueville |language=it}}</ref> * {{Flagicon|ESP}}[[Calatayud]], España (1989) * {{Flagicon|GER}} [[Schorndorf]], Alemanya (1998) * {{Flagicon|FRA}} [[Tulle, France|Tulle]], Pransiya (2008) == Mga pinagkuhanan == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Dueville,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] {{Reflist}}{{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] sol97plyab818w16wde4yhjjhdaup2f Enego 0 122975 2235247 1833162 2026-10-18T11:53:36Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375119260|Enego]]" 2235247 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Enego|official_name=Comune di Enego|native_name=|image=Enego_-_Duomo_di_Santa_Giustina.jpg|image_size=|caption=Katedral ng Santa Giustina.|image_shield=Enego-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|56|N|11|43|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[province of Vicenza|Vicenza]] (VI)|frazioni=Coldarco, Coste, Dori, Enego 2000, [[Fosse (Enego)|Fosse]], [[Marcesina]], Piovega, Stoner, Valdicina, Valdifabbro, Valgoda|mayor_party=|mayor=Marco Frison (2023)|area_footnotes=|area_total_km2=52.61|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Eneghesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=800|istat=|saint=Santa Justina|day=Oktubre 7|postal_code=36052|area_code=0424|website={{official website|http://www.comune.enego.vi.it/}}|footnotes=}} [[File:Enego_-_Duomo_di_Santa_Giustina.jpg|thumb| Duomo ng Enego.]] Ang '''Enego''' ({{Langx|cim|Ghenebe}}<ref>Patuzzi, Umberto, ed.</ref>) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa kanluran ng Kalsadang Estatal SS47. Ito ay dating luklukan ng isang kastilyong ginamit ng pamilyang [[Ezzelino III da Romano|Ezzelino]], na ngayon ay giniba na. Ang [[Ponte Valgadena]] ang pinakamataas na biyadukto sa Italya, ang pangatlo sa Europa, na may haba na {{Convert|282|m|ft}} at taas na {{Convert|175|m|ft}}. Sa tulay ay maaaring magsanay ng [[bungee jumping]]. == Mga pinagkuhanan == {{Reflist}}{{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 1qfmpjvirnahai062g6mdvm175vp2qd Fara Vicentino 0 122976 2235248 1840263 2026-10-18T11:54:03Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375119918|Fara Vicentino]]" 2235248 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fara Vicentino|official_name=Comune di Fara Vicentino|native_name=|image=|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|44|N|11|33|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VI}} (VI)|frazioni=[[San Giorgio di Perlena]]|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=15|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Faresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=|saint=[[San Bartolomeo Apostolo]]|day=24 August|postal_code=36030|area_code=0445|website={{official website|http://www.comune.faravicentino.vi.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=024040}}Ang '''Fara Vicentino''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa hilaga ng [[SP111]]. == Mga pinagkuhanan == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Fara_Vicentino,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9sduvuzp77h2dqu372sywrkmg28p5q5 Gallio, Veneto 0 122977 2235251 1838121 2026-10-18T11:55:51Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375133548|Gallio, Veneto]]" 2235251 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gallio|official_name=Comune di Gallio|native_name=|image=Galliovi.jpg|image_size=|caption=Gallio in winter|image_shield=Gallio-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|53|N|11|33|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VI}} (VI)|frazioni=[[Stoccareddo]]|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=47|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1093|saint=|day=|postal_code=36032|area_code=0424|website={{official website|http://www.comune.gallio.vi.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=024042}}Ang '''Gallio''' ([[Wikang Cimbriano|Cimbriano]]: ''Ghèl'') ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Nasa SP76 ito. Noong 2007, ang populasyon ng Gallio ay tinatayang 2,454.<ref name="world gazetteer">{{Cite web |title=The World Gazetteer |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=489187155 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001064211/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=489187155 |archive-date=2007-10-01 |access-date=2007-02-21}}</ref> Ang bayan ay tahanan ng mga dalisdis ng bundok na sikat sa mga skier, at isang 70-metrong [[ski jump]], na ginamit sa mga internasyonal na kompetisyon sa ski jumping.<ref>Fodor's Travel Publications, ''Italy on the Loose'' (1995), p. 73.</ref> == Mga sanggunian == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Gallio,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] <references /> {{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 0wpxr9g3br8n85vmljrrqx7m5r9cfzg Valfabbrica 0 129156 2235131 2234402 2026-10-17T18:46:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235131 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Valfabbrica|area_footnotes=|region=[[Umbria]]|footnotes=|website={{official website|http://www.comune.valfabbrica.pg.it/}}|area_code=075|postal_code=06029|elevation_m=289|elevation_footnotes=|population_demonym=Valfabbrichesi|population_as_of=2007|population_total=3520|population_footnotes=|area_total_km2=92.06|coordinates_footnotes=|official_name=Comune di Valfabbrica|coordinates={{coord|43|10|N|12|36|E|type:city(3,542)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Valfabbrica-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=ValfabbricaPanorama1.jpg|native_name=|province=[[lalawigan ng Perugia|Perugia]] (PG)}} Ang '''Valfabbrica''' ({{IPA-it|valˈfabbrika}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidad) ng [[lalawigan ng Perugia]] sa rehiyon ng [[Umbria]] sa gitnang Italya, na matatagpuan mga 20&nbsp;km hilagang-silangan ng [[Perugia]] . Noong 31 Disyembre 2004, mayroon itong populasyon na 3,542 at sakop na {{Cvt|92.1|km2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Valfabbrica ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga nayon at pamayanan) Casacastalda, Coccorano, Collemincio, Giomici, Monte Verde, Poggio Morico, at Poggio San Dionisio. Ang Valfabbrica ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Asis|Assisi]], [[Gualdo Tadino]], [[Gubbio]], [[Nocera Umbra]], at [[Perugia]]. == Heograpiya == === Idrograpiya === Ang teritoryo ng munisipalidad ng Valfabbrica ay tinatawid ng ilog Chiascio at mga sanga nito na ang Rio Grande at ang Rio della Bionda ay ang mga pangunahin. Mayroon ding artipisyal na lawa na may parehong pangalan sa loob ng teritoryo ng munisipalidad ng Valfabbrica na nabuo mula sa isang prinsa.<ref>{{Cita web|url=http://www.eiut.eu/rubriche.php?rub=13|titolo=Ente Irriguo Umbro Toscano|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20130323142607/http://www.eiut.eu/rubriche.php?rub=13|dataarchivio=23 marzo 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323142607/http://www.eiut.eu/rubriche.php?rub=13 |date=2013-03-23 }}</ref> == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|GER}} [[Greußenheim]], [[Alemanya]] * {{Flagicon|France}} [[Venelles]], [[Pransiya]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Umbria/Perugia/Valfabbrica/Valfabbrica/home.html Thayer's Gazetteer] {{Province of Perugia}} pets101yvyt1n9mk7x95le25cv6zegm Vo' 0 131254 2235135 2234124 2026-10-17T19:29:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vo'|official_name=Comune di Vo'|native_name=|image=|image_size=|caption=Vo' kasama ang [[Bundok Lozzo]] sa likuran|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|20|N|11|38|E|type:city(3,416)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Padua|Padua]] (PD)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=20.4|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=35030|area_code=049|website=|footnotes=|image_skyline=Monte Lozzo - Vò.jpg}}Ang '''Vo'''' (o '''Vo' Eugane'''; minsan ay sa maling baybay na '''Vò''' o '''Vò Euganeo''') ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Padua]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} kanluran ng [[Venecia|Venice]] at mga {{Convert|20|km|mi}} timog-kanluran ng [[Padua]], sa kanlurang dulo ng [[Kaburulang Euganea]]. Ang Bundok Venda ay bahagi ng teritoryo nito, na may taas na {{Convert|603|m|ft}} ang pinakamataas sa lugar ng Hills. Kasama ng iba pang bayan sa Italya na [[Ne, Liguria|Ne]], [[Re, Piamonte|Re]], at [[Ro, Emilia-Romaña|Ro]] (ngayon ay isa nang ''[[frazione]]'' at hindi munisipalidad), ang Vo' ay may natatanging katangian ng pagkakaroon ng pinakamaikling pangalan ng bayan sa Italya. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 3,416 at may lawak na {{Convert|20.4|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Vo' ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Agugliaro]], [[Albettone]], [[Cinto Euganeo]], [[Galzignano Terme]], [[Lozzo Atestino]], [[Rovolon]], at [[Teolo]]. Ang Vo' ay isang maagang mainit na lugar noong [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]], at mahahalagang aral ang natutuhan sa matagumpay na pamamahala sa epidemya sa Vo'.<ref name="Crisanti2020-03-20">{{Cite web |last=Crisanti |first=Andrea |last2=Cassone |first2=Antonio |date=20 March 2020 |title=In one Italian town, we showed mass testing could eradicate the coronavirus |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/mar/20/eradicated-coronavirus-mass-testing-covid-19-italy-vo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323203803/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/mar/20/eradicated-coronavirus-mass-testing-covid-19-italy-vo |archive-date=23 March 2020 |website=[[The Guardian]] / [[University of Padua]] |quote=asymptomatic or quasi-symptomatic subjects represent a good 70% of all virus-infected people and, still worse, an unknown, yet impossible to ignore portion of them can transmit the virus to others}}</ref><ref name="saini">{{Cite web |last=Valentina Saini |date=2020-03-27 |title=Vo' - the Italian town that defeated coronavirus |url=https://euobserver.com/coronavirus/147848 |access-date=2020-04-10 |publisher=euobserver}}</ref> == Kasaysayan == Kinuha ng Vo' ang pangalan nito mula sa Latin na ''Vadum'', marahil ang sinaunang daungang pangkalakalan sa Ilog [[Adigio|Adige]], na hanggang 589 ay nagsanga malapit sa [[Monte Este]], at ang pangalawang sanga nito ay tumatakbo sa tabi ng [[Kaburulang Euganea]], na nakapalibot sa [[Monte della Madonna]]. Noong panahong medyebal, dalawang kastilyo ang itinayo: isa na pag-aari ng maharlikang pamilyang Da Vo' at isa pa sa Castellaro na pag-aari ng pamilyang Maltraversi. Sa pagitan ng ika-16 at ika-17 siglo, ang mga kilalang pamilyang Veneciano (kabilang ang mga [[Contarini]] at mga [[Venier]]) ay nagtayo ng ilang mga villa sa lugar, at kasabay nito ay itinatag ang lumang sentro, ang Vo' Vecchio, na siyang luklukan ng ''comune'' hanggang 1900. Tulad ng buong Veneto, noong ikalabinsiyam na siglo ay nasaksihan nito ang pagpapalit-palit ng mga pamahalaang Pranses at Austriako hanggang sa maging bahagi ito ng [[Kaharian ng Italya]] noong 1866. Noong 1902, itinatag ang munisipalidad sa Ca' Erizzo, sa isang mas sentral na posisyon; kasunod ng pangyayaring ito, nabuo ang Vo' ngayon, habang ang dating luklukan ng munisipyo ay pinalitan ng pangalan na Vo' Vecchio.<ref name="storia">{{cita web|url=http://www.comune.vo.pd.it/storia-locale|titolo=Storia locale|editore=Comune di Vo'|accesso=14 marzo 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170315174633/http://www.comune.vo.pd.it/storia-locale|dataarchivio=15 marzo 2017|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315174633/http://www.comune.vo.pd.it/storia-locale |date=2017-03-15 }}</ref> Noong 1933, ang pangalang Vo' ay ginawang tiyak. Isa sa mga pinakatanyag na villa nito ay ang Ca' Morosini. Ang villa, na itinayo noong hindi bababa sa 1300 at dating isang [[Mga Benedictino|Benedictinong]] ermita, ay pagmamay-ari ng pamilyang Zavattiero simula pa noong 1930. == Pandemya ng COVID-19 == Ang Vo' ay naging sentro ng [[pandemya ng COVID-19]] sa Veneto nang dalawang tao ang napatunayang positibo noong Pebrero 21, 2020. Kinabukasan, isa sa kanila, isang 78-taong-gulang na lalaki, ang namatay, ang unang pagkamatay [[COVID-19|dahil sa COVID-19]] sa bansa.<ref>{{Cite news |date=18 March 2020 |title=Scientists say mass tests in Italian town have halted Covid-19 there |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/18/scientists-say-mass-tests-in-italian-town-have-halted-covid-19 |access-date=19 March 2020}}</ref> Ang bilang ng mga impeksiyon ay tumaas din sa 29<ref>{{Cite web |date=25 February 2020 |title=Coronavirus, ora sono 42 i contagiati veneti. Il focolaio resta Vo' |url=https://corrieredelveneto.corriere.it/veneto/cronaca/20_febbraio_25/ora-sono-33-contagiatima-17-non-hanno-sintomi-88a2fd1a-5797-11ea-8e15-9a789c46cfd0.shtml?refresh_ce-cp |website=Corriere Del Veneto}}</ref> Noong Pebrero 24, isang "matatag na bakal na kordong sanitasyon" ang nilikha sa paligid ng bayan at isang programa ng pagsusuri para sa lahat ng residente nito ang sinimulan.<ref name="saini" /> Noong Pebrero 29, 3% ng populasyon ang napatunayang positibo sa pagsusuri, karamihan sa kanila ay walang sintomas<ref name="saini" /><ref name="Crisanti2020-03-20" /> Ang mga taong nagpositibo sa mga resulta ng pagsusuri ay inilagay sa pagkakabukod.<ref name="Crisanti2020-03-20" /> Pagsapit ng Marso 23, natigil na ang pagkalat ng sakit at wala nang natukoy na mga bagong kaso.<ref name="saini" /> Napagpasyahan na ang malawakang pagsusuri sa mga [[Asintomatikong tagapagdala|taong walang sintomas]] kasabay ng paghihiwalay sa mga nahawaang tao ay mahalaga upang makontrol ang pagkalat ng pandemya ng COVID-19 sa Vo'.<ref name="McCall2020-03-19">{{Cite web |last=McCall |first=Rosie |date=19 March 2020 |title=Coronavirus mass testing experiment in Italian town appears to have halted COVID-19 outbreak |url=https://www.newsweek.com/coronavirus-mass-testing-experiment-italian-town-covid-19-outbreak-1493183 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321131113/https://www.newsweek.com/coronavirus-mass-testing-experiment-italian-town-covid-19-outbreak-1493183 |archive-date=21 March 2020 |website=[[Newsweek]] |language=en}}</ref><ref name="Crisanti2020-03-20" /> == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|2655|1881|2968|1901|3378|1911|3793|1921|4084|1931|4019|1936|4120|1951|4312|1961|3735|1971|3677|1981|3655|1991|3399|2001|3432|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Padua}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] m6t0oypc8cxpdlzlwyh7x891muhy6y8 Acquaviva Collecroce 0 137991 2235121 2003583 2026-10-17T16:02:11Z Ryomaandres 8044 2235121 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Acquaviva Collecroce|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{Official website|http://www.comune.acquavivacollecroce.cb.it/}}|area_code=0875|postal_code=86030|day=Setyembre 29|saint=San Miguel Arkanghel|elevation_m=425|elevation_footnotes=|population_demonym=Acquavivesi|population_footnotes=|area_total_km2=28.6|area_footnotes=|mayor=Francesco Trolio|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Acquaviva Collecroce|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Deposito attrezzature.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_size=px|coordinates_footnotes=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|52|N|14|45|E|display=inline,title}}|footnotes=}} Ang '''Acquaviva Collecroce''' (tinatawag ding '''''Živavoda Kruč''''' o, kadalasan, '''''Kruč''''' lang) ay isang maliit na bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], sa [[Molise|rehiyon ng Molise]] ng timog Italya, sa pagitan ng mga ilog ng [[Biferno]] at [[Trigno]]. == Kasaysayan == Ang ebidensiya ng orihinal na nayon ay nagsimula pa noong ika-13 siglo, nang ito ay binubuo ng dalawang nayon, ang "Acquaviva" at "Collecroce." Noong ika-16 na siglo, muling binuhay ng mga populasyong Kroata ang nayon, na ang sentro, ang Collecroce, ay inabandona. Ang sentro ay kilala bilang "Sant'Angelo in Palazzo." Ang pamahalaan ay kabilang sa [[Orden of Malta]] hanggang 1785, pagkatapos nito ay ibinigay ito sa pamilyang Siliberto Neri, na nakakuha ng titulong markes mula kay Haring Fernando IV ng Borbon. Noong 1809, ang teritoryo ay napasailalim sa [[Kondado ng Salerno]], at pagkatapos ay sa [[Distrito ng Larino]]. Ang simbahang parokya ng Santa Maria Ester ay kabilang sa Diyosesis ng [[Guardialfiera]], na kalaunan ay binuwag at isinama sa [[Termoli]]. Matapos umabot sa mahigit 2,000 naninirahan noong 1911, ang Acquaviva ay nagsimulang makaranas ng mabagal na pagbawas ng populasyon dahil sa emigrasyon. Mula noong 1949, ito ay naging bahagi ng lalawigan ng Campobasso. == Kultura == Tuwing Mayo 1, ipinagdiriwang ng bayan ang ''Festa del Maja'' sa pamamagitan ng pagpaparada ng isang papet (ang ''pagliara maja'') bilang isang magandang tanda para sa pag-aani. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.acquavivacollecroce.cb.it Opisyal na website] * [http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_report.html#MCroatian UNESCO Red Book sa mga endangered na wika at diyalekto: Europe] * [https://web.archive.org/web/20070314222652/http://www.araldicacivica.it/comuni/indexc.php?extrac=s&id_comune=3199 Ang coat of arms ng Acquaviva Collecroce] * [http://www.uni-konstanz.de/FuF/Philo/Sprachwiss/slavistik/acqua/indexE.htm Acquaviva Online] {{Lalawigan ng Campobasso}} dl2wfxt3ro1sr0ealhih79bpj14ua0t Baranello 0 137992 2235122 2120669 2026-10-17T16:04:50Z Ryomaandres 8044 2235122 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Baranello|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.baranello.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86011|day=|saint=|elevation_m=610|elevation_footnotes=|population_demonym=Baranellesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=24.8|area_footnotes=|mayor=Marco Maio|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Baranello|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|32|N|14|33|E|type:city(2,715)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Baranello-1.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Baranello''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], sa [[Molise|rehiyon ng Molise]] ng timog Italya, matatagpuan mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Campobasso]]. Kinuha ng bayang ito ang pangalan nito bilang deribatibo ng Monte Vairano na isang [[Samnio|Samnitang]] nayon sa burol<ref>{{Cite web |url=http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |title=SAMNITES AND SAMNIUM - History and Archaeology |access-date=2022-01-05 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231030414/http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |url-status=dead }}</ref> at ngayon ay isang pook arkeolohiko. Ang Baranello ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipyo: [[Busso]], [[Colle d'Anchise]], [[Spinete]], at [[Vinchiaturo]]. == Kasaysayan == Ang nayon ay unang nabanggit noong ika-14 na siglo bilang pag-aari ng Capece Galeota. Gayunpaman, ang pundasyon nito ay nagsimula pa noong panahon ng mga [[Pananakop ng mga Normando sa katimugang Italya|Normando]]. Noong 1591, ang fiefdom ay ibinenta ng mga [[Carafa]] sa pamilyang Markes at pagkatapos ay kay Angelo Barone. Hanggang ika-19 na siglo, ang Baranello ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga [[Mga Aragones|Aragones]] at sa huli ay ng pamilyang [[Ruffo (pamilya)|Ruffo]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Mayo 31, 1999. == Mga mamamayan == * [[Piero Niro]], Italyano na kompositor at klasikal na pianista, ay ipinanganak sa Baranello.<ref>Cresti, Renzo (ed.) (1999). [https://books.google.com/books?ei=OpN8UsTVL62r0AXCh4CQDw&id=yLQ7AQAAIAAJ&dq=%22Niro%2C+Piero+%22+1957&focus=searchwithinvolume&q=%22Niro%2C+Piero+%22+1957+stockhausen "Niro, Piero"]. ''Enciclopedia italiana dei compositori contemporanei'', Vol. 2, p. 226. Pagano {{In lang|it}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.baranello.cb.it Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Campobasso}}{{Clear}} c0knm5aqgv1bdqgk2m0121xn3b4wbaw 2235123 2235122 2026-10-17T16:05:02Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2235123 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Baranello|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.baranello.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86011|day=|saint=|elevation_m=610|elevation_footnotes=|population_demonym=Baranellesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=24.8|area_footnotes=|mayor=Marco Maio|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Baranello|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|32|N|14|33|E|type:city(2,715)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Baranello-1.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Baranello''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], sa [[Molise|rehiyon ng Molise]] ng timog Italya, matatagpuan mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Campobasso]]. Kinuha ng bayang ito ang pangalan nito bilang deribatibo ng Monte Vairano na isang [[Samnio|Samnitang]] nayon sa burol<ref>{{Cite web |url=http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |title=SAMNITES AND SAMNIUM - History and Archaeology |access-date=2022-01-05 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231030414/http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |url-status=dead }}</ref> at ngayon ay isang pook arkeolohiko. Ang Baranello ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipyo: [[Busso]], [[Colle d'Anchise]], [[Spinete]], at [[Vinchiaturo]]. == Kasaysayan == Ang nayon ay unang nabanggit noong ika-14 na siglo bilang pag-aari ng Capece Galeota. Gayumpaman, ang pundasyon nito ay nagsimula pa noong panahon ng mga [[Pananakop ng mga Normando sa katimugang Italya|Normando]]. Noong 1591, ang fiefdom ay ibinenta ng mga [[Carafa]] sa pamilyang Markes at pagkatapos ay kay Angelo Barone. Hanggang ika-19 na siglo, ang Baranello ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga [[Mga Aragones|Aragones]] at sa huli ay ng pamilyang [[Ruffo (pamilya)|Ruffo]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Mayo 31, 1999. == Mga mamamayan == * [[Piero Niro]], Italyano na kompositor at klasikal na pianista, ay ipinanganak sa Baranello.<ref>Cresti, Renzo (ed.) (1999). [https://books.google.com/books?ei=OpN8UsTVL62r0AXCh4CQDw&id=yLQ7AQAAIAAJ&dq=%22Niro%2C+Piero+%22+1957&focus=searchwithinvolume&q=%22Niro%2C+Piero+%22+1957+stockhausen "Niro, Piero"]. ''Enciclopedia italiana dei compositori contemporanei'', Vol. 2, p. 226. Pagano {{In lang|it}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.baranello.cb.it Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Campobasso}}{{Clear}} 1kjo441dvk6v0y95h8uwqry70sgs7zr 2235124 2235123 2026-10-17T16:05:18Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2235124 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Baranello|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.baranello.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86011|day=|saint=|elevation_m=610|elevation_footnotes=|population_demonym=Baranellesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=24.8|area_footnotes=|mayor=Marco Maio|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Baranello|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|32|N|14|33|E|type:city(2,715)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Baranello-1.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Baranello''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], sa [[Molise|rehiyon ng Molise]] ng timog Italya, matatagpuan mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Campobasso]]. Kinuha ng bayang ito ang pangalan nito bilang deribatibo ng Monte Vairano na isang [[Samnio|Samnitang]] nayon sa burol<ref>{{Cite web |url=http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |title=SAMNITES AND SAMNIUM - History and Archaeology |access-date=2022-01-05 |archive-date=2008-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231030414/http://xoomer.alice.it/davmonac/sanniti/indexen.html |url-status=dead }}</ref> at ngayon ay isang pook arkeolohiko. Ang Baranello ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipyo: [[Busso]], [[Colle d'Anchise]], [[Spinete]], at [[Vinchiaturo]]. == Kasaysayan == Ang nayon ay unang nabanggit noong ika-14 na siglo bilang pag-aari ng Capece Galeota. Gayumpaman, ang pundasyon nito ay nagsimula pa noong panahon ng mga [[Pananakop ng mga Normando sa katimugang Italya|Normando]]. Noong 1591, ang piyudo ay ibinenta ng mga [[Carafa]] sa pamilyang Markes at pagkatapos ay kay Angelo Barone. Hanggang ika-19 na siglo, ang Baranello ay nasa ilalim ng pamamahala ng mga [[Mga Aragones|Aragones]] at sa huli ay ng pamilyang [[Ruffo (pamilya)|Ruffo]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Mayo 31, 1999. == Mga mamamayan == * [[Piero Niro]], Italyano na kompositor at klasikal na pianista, ay ipinanganak sa Baranello.<ref>Cresti, Renzo (ed.) (1999). [https://books.google.com/books?ei=OpN8UsTVL62r0AXCh4CQDw&id=yLQ7AQAAIAAJ&dq=%22Niro%2C+Piero+%22+1957&focus=searchwithinvolume&q=%22Niro%2C+Piero+%22+1957+stockhausen "Niro, Piero"]. ''Enciclopedia italiana dei compositori contemporanei'', Vol. 2, p. 226. Pagano {{In lang|it}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.baranello.cb.it Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Campobasso}}{{Clear}} 1g02s0tjl1dephabja4m3b51yp982up Yukari Tamura 0 143426 2235252 2203776 2026-10-18T11:55:58Z LanaEasa66 167692 2235252 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Yukari Tamura | image = | alt = | caption = | native_name = 田村 ゆかり | native_name_lang = ja | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1976|02|27}} | birth_place = [[Fukuoka]], [[Fukuoka Prefecture]], Japan | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | other_names = | occupation = Voice Actress, [[mang-aawit]] | years_active = 1997–kasalukuyan | agent = Amuleto | website = {{URL|tamurayukari.jp}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = [[J-pop]], anison | instrument = [[Singing|Vocals]] | label = {{plainlist| * PolyGram Japan (1997-2001) * Konami (2001-2007) * King (2007-present) * Cana aria / Teichiku (2017-present) }} | associated_acts = Yui Horie, Yamato Nadeshiko, Move }} }} Si ''' Yukari Tamura ''' ay isang mang-aawit mula sa bansang [[Hapon]]. Pinanganak siya noong ika-27&nbsp;ng Pebrero, 1976, sa siyudad ng [[Fukuoka]] sa [[Fukuoka Prefecture]]. == Pilmograpiya == === TV Anime === * ''Crayon Shin-chan'' – Iba't ibang tauhan * ''Tenchi in Tokyo'' – Yoshinaga (1997) * ''Battle Athletes'' – Batang Ayla, iba pa (1997, Kasama ang ''Victory'') * ''Trigun'' – Helen (1998, Ep. 9) * ''Sentimental Journey'' – Micah (1998) * ''[[Case Closed]]'' – Mina Aoshima (1998, Ep. 121) * ''Angel Links'' – Yayoi, iba pa (1999) * ''Orphen: The Revenge'' – Waitress (1999, Ep. 11) * ''Dai-Guard'' – Fuuka Tanigawa (1999) * ''The Big O'' – Babae, Forensics (1999–2000) * ''Seraphim Call'' – Miki (1999, Ep. 7) * ''Boogiepop Phantom'' – Kyoko Kinoshita (2000) * ''Mon Colle Knights'' – Elf (2000) * ''The King of Braves GaoGaiGar Final'' – Anryu, Kouryu, Tenryujin (2000, OVA; Kasama ang ''Grand Glorious Gathering'' noong 2005) * ''Super Milk Chan'' – Hirosue (2000) * ''Miami Guns'' – Lu Amano (2000) * ''Platinumhugen Ordian'' – Mei Li (2000) * ''Brigadoon: Marin & Melan'' – Kasama (2000) * ''Hajime no Ippo'' – Aikawa (2000) * ''Shin Megami Tensei: Devil Children'' – Nekomata (2000) * ''Invincible King Tri-Zenon'' – Kurama Kyou, Riku Munakata (2000) * ''Dotto Koni-chan'' – Moro (2000) * ''Labyrinth of Flames'' – Kasumi (2000) * ''Prétear'' – Yayoi Takato (2001) * ''The SoulTaker'' – Asuka Sakurai (2001) * ''Zaion: I Wish You Were Here'' – Ai (2001) * ''s-CRY-ed'' – Kanami Yuta (2001) * ''Full Metal Panic!'' – AI (Kurtz machine) (2002) * ''Please Teacher!'' – Ichigo Morino (2002) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2002) * ''[[Galaxy Angel]] series'' – Ranpha Franboise (2002–2006) * ''Pita-Ten'' – Misha (2002) * ''Jing: King of Bandits'' – Rose (2002) * ''G-On Riders'' – Zero (2002) * ''[[Naruto]]'' – Tenten (2002–2007) * ''Nurse Witch Komugi'' – Asuka Sakurai (2002–2004, OVA) * ''Interlude'' – Maiko Tamaki (2003, OVA) * ''Da Capo series'' – Sakura Yoshino (2003–2008, Kasama ang Second Season, II, at II: Second Season) * ''Please Twins!'' – Ichigo Morino (2003) * ''Godannar series'' – Ellis Valentine (2003–2004) * ''R.O.D the TV'' – Haruhi Nishizono, Natsume Nishizono (2003) * ''Midori Days'' – Shiori Tsukishima (2004) * ''The Melody of Oblivion'' – Koko Ninna-Nanna (2004) * ''Le Portrait de Petit Cossette'' – Kaori Nishimoto (2004) * ''DearS'' – Nia (2004) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha series'' – Nanoha Takamachi (2004–2007, Kasama ang A's at StrikerS) * ''My-HiME'' – Midori Sugiura (2004) * ''Kujibiki Unbalance'' – Komaki Asagiri (2004) * ''Final Approach'' – Miki Moriya (2004–2005) * ''Uta Kata'' – Michiru Munakata (2004) * ''Jinki: Extend'' – Rui Kousaka (2005) * ''Air'' – Michiru (2005) * ''Otogi-Jūshi Akazukin'' – Akazukin (2005–2006, OVA at TV series) * ''Best Student Council'' – Rino Randō (2005) * ''Trinity Blood'' – Wendy (2005) * ''Full Metal Panic!: The Second Raid'' – AI ni Kurtz (2005) * ''Shakugan no Shana'' – Tiriel (2005–2007) * ''My-Otome'' – Midori Sugiura (2005) * ''SoltyRei'' – Celica Yayoi (2005) * ''Itsudatte My Santa!'' – MaiMai (2005, OVA) * ''Kashimashi: Girl Meets Girl'' – Tomari Kurusu, Mari (2006) * ''Gintama'' – Saki Hanano (2006) * ''[[Ouran High School Host Club]]'' – Éclair Tonnerre (2006) * ''Higurashi When They Cry series'' – Rika Furude (2006–2021, Kasama ang Kai, Rei, at iba pa) * ''Tokimeki Memorial Only Love'' – Yukari Higashino (2006) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2006, Remake) * ''Naruto: Shippuden'' – Tenten (2007–2017) * ''Heroic Age'' – Tail Ol Nahilm (2007) * ''Idolmaster: Xenoglossia'' – Iori Minase (2007) * ''Sugar Bunnies series'' – Momousa, Hanausa, Charlotte (2007, Kasama ang Chocolat at Fleur) * ''Mushi-Uta'' – Azusa Horizaki, Minmin (2007) * ''Moetan'' – Ink Nijihara, Pastel Ink (2007) * ''My-Otome Zwei'' – Midori Sugiura (2007, OVA) * ''Sketchbook: full color'S'' – Nagisa Kurihara (2007) * ''Myself ; Yourself'' – Shuri Wakatsuki (2007) * ''Clannad series'' – Mei Sunohara (2007–2009, Kasama ang After Story) * ''Nabari no Ou'' – Shinraban-sho (2008) * ''Monochrome Factor'' – Lulu (2008) * ''Kaitō Tenshi Twin Angel'' – Haruka Minazuki / Red Angel (2008–2015, OVA at Twinkle Paradise) * ''[[Black Butler]] series'' – Elizabeth Midford (2008–2010, Kasama ang II) * ''The Girl Who Leapt Through Space'' – Kazane Shishido (2009) * ''Samurai Harem: Asu no Yoichi'' – Chihaya Ikaruga (2009) * ''Kurokami: The Animation'' – Excel (2009) * ''Hayate the Combat Butler!!'' – Maya (2009) * ''Gokujō!! Mecha Mote Iinchō'' – Momozato Marin (2009–2010) * ''Umineko When They Cry'' – Bernkastel (2009) * ''[[Kämpfer]]'' – Black Seppuku Rabbit (2009) * ''A Certain Scientific Railgun'' – Miho Jufuku (2009) * ''The Book of Bantorra'' – Ireia = Kitty (kabataan) (2009) * ''The Qwaser of Stigmata'' – Eva-R (2010) * ''Katanagatari'' – Togame (2010) * ''[[B Gata H Kei]]'' – Yamada (2010) * ''Mayoi Neko Overrun!'' – Kaho Chikumaen (2010) * ''[[Stitch!]]'' – Twin (2010) * ''[[Ore no Imōto ga Konna ni Kawaii Wake ga Nai|Oreimo]] series'' – Kanako Kurusu, Kirara Hoshino, Meruru (2010–2013) * ''Tantei Opera Milky Holmes series'' – Saku Tōyama (2010–2013) * ''[[Infinite Stratos]] series'' – Tabane Shinonono (2011–2013) * ''[[Steins;Gate]]'' – Suzuha Amane (2011) * ''C3'' – Fear Kubrick (2011) * ''Ben-To'' – Kyou Sawagi (2011) * ''Waiting in the Summer'' – Remon Yamano (2012) * ''Rock Lee & His Ninja Pals'' – Tenten (2012) * ''The "Hentai" Prince and the Stony Cat.'' – Tsukushi Tsutsukakushi (2013) * ''No Game No Life'' – Jibril (2014) * ''Akame ga Kill!'' – Mine (2014) * ''Re:Zero -Starting Life in Another World-'' – Priscilla Barielle (2016–2024) === Pelikula ng Anime === * ''Oh! My Goddess: The Movie'' – Miss Keller (2000) * ''InuYasha: Affections Touching Across Time'' – Kaede (kabataan) (2001) * ''Galaxy Angel Rune'' – Ranpha Franboise (2002) * ''Naruto the Movie: Ninja Clash in the Land of Snow'' – Tenten (2004) * ''Naruto the Movie: Legend of the Stone of Gelel'' – Tenten (2005) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha The Movie 1st'' – Nanoha Takamachi (2010) * ''[[The Disappearance of Haruhi Suzumiya]]'' – Emiri Kimidori (2010) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha The Movie 2nd A's'' – Nanoha Takamachi (2012) * ''Steins;Gate the Movie: Loading Area of Déjà Vu'' – Suzuha Amane (2013) * ''Bodacious Space Pirates: Abyss of Hyperspace'' – Gruier Serenity (2014) * ''Naruto the Movie: The Last'' – Tenten (2014) * ''Boruto: Naruto the Movie'' – Tenten (2015) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha Reflection'' – Nanoha Takamachi (2017) * ''No Game No Life: Zero'' – Jibril (2017) * ''Black Butler: Book of the Atlantic'' – Elizabeth Midford (2017) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha Detonation'' – Nanoha Takamachi (2018) * ''Kiniro Mosaic: Thank You!!'' – Isami Omiya (2021) * ''Mobile Suit Gundam SEED Freedom'' – Aura Maha Khyber (2024) === Palit Boses === * ''Clannad'' – Mei Sunohara * ''Gakuen Alice'' – Pikachu (Ep. 20) * ''Higurashi When They Cry'' – Rika Furude * ''Kanon'' – Mai Kawasumi * ''Magical Girl Lyrical Nanoha'' – Nanoha Takamachi * ''Naruto / Naruto: Shippuden'' – Tenten * ''Ouran High School Host Club'' – Éclair Tonnerre * ''Sgt. Frog'' – Chiroro * ''The Melancholy of Haruhi Suzumiya'' – Emiri Kimidori === Tokusatsu === * ''Gekisou Sentai Carranger'' – Signalman (boses sa pambatang linya / pagsasanay) (1996) * ''Kamen Rider Kiva'' – Kivat-bat the 3rd, Kivat-bat the 4th (boses) (2008–2009) * ''Kamen Rider Kiva: King of the Castle in the Demon World'' – Kivat-bat the 3rd (boses) (2008) * ''Kamen Rider × Kamen Rider W & Decade: Movie War 2010'' – Kivat-bat the 3rd (boses) (2009) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger'' – Navi (boses) (2011–2012) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger Goseiger Super Sentai 199 Hero Great Battle'' – Navi (boses) (2011) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger the Movie: The Flying Ghost Ship'' – Navi (boses) (2011) * ''Kamen Rider × Super Sentai: Super Hero Taisen'' – Navi (boses) (2012) * ''Tokumei Sentai Go-Busters vs. Kaizoku Sentai Gokaiger: The Movie'' – Navi (boses) (2013) * ''Dobutsu Sentai Zyuohger'' – Navi (boses, Ep. 28–29) (2016) * ''Ten Gokaiger'' – Navi (boses) (2021) === Panlarong Bidyo === * ''Tokyo Twilight Busters'' – Mayumi Kusanagi (1995) * ''Variable Geo'' – Tamao Mitsuse (1996) * ''Star Gladiator'' – June Lin Milliam (1996) * ''Armored Core'' – Computer Voice (1997) * ''Rival Schools: United by Fate'' – Ran Hibiki (1997) * ''Langrisser V: The End of Legend'' – Clare (1998) * ''Soulcalibur'' – Talim (2002) * ''Galaxy Angel'' – Ranpha Franboise (2002–2005) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2002) * ''Interlude'' – Maiko Tamaki (2003) * ''Da Capo'' – Sakura Yoshino (2003) * ''Disgaea: Hour of Darkness'' – Maderas (2003) * ''Soulcalibur II'' – Talim (2003) * ''Berserk: Millennium Falcon Arc Seima Taiken no Shō'' – Flora (2004) * ''Clannad'' – Mei Sunohara (2004) * ''Soulcalibur III'' – Talim (2005) * ''Memories Off #5 Togawa De'' – Mahiro Sendō (2005) * ''Shakugan no Shana'' – Tiriel (2006) * ''Higurashi When They Cry series'' – Rika Furude / Bernkastel (2007–kasalukuyan) * ''Fate/stay night [Realta Nua]'' – Luviagelita Edelfelt (2007) * ''Soulcalibur IV'' – Talim (2008) * ''Tales of Hearts'' – Chalcidony Arks (2008) * ''Steins;Gate'' – Suzuha Amane (2009) * ''Soulcalibur: Broken Destiny'' – Talim (2009) * ''Naruto Shippuden series'' – Tenten (2009–kasalukuyan) * ''Super Robot Taisen OG Saga: Endless Frontier EXCEED'' – Kaguya Nanbu (2010) * ''The Legend of Heroes: Trails of Cold Steel'' – Vita Clotilde / Misty (2013) * ''Granblue Fantasy'' – Io (2014) * ''Honkai Impact 3rd'' – Theresa Apocalypse (2016) * ''[[Genshin Impact]]'' – Qiqi, Nahida (2020–2022) * ''Soulcalibur VI'' – Talim (2018) * ''Blue Archive'' – Saya Yakushi (2021) * ''Arknights'' – Muelsyse (2021) * ''Tower of Fantasy'' – Frigg (2022) == Mga Tampok ng Plaka == === Mga Single === # "Koushin no Labyrinth" (1997) # "Catchy in the Dark" (1997) # "Yūki o Agatara" (1997) # "RECKLESS FIRE" (1998) # "RECKLESS FIRE / Silent Wind" (1998) # "Summer Melody" (2001) # "Love Parade" (2002) # "Baby's Breath" (2002) # "Lovely Magic" (2003) # "Nemurenu Yoru ni Tsukamaete" (2003) # "Kimi o Tsubasa ni Shite" (2004) # "Little Wish lyrical step" (2004) # "Spiritual Garden" (2005) # " 童話迷宮 " (Dōwa Meikyū) (2006) # "Princess Rose" (2006) # "Hoshizora no Spica" (2007) # "Beautiful Amulet" (2007) # " Mon Chéri " (2007) # " Bam-Boo " (2008) # " Tomorrow " (2008) # "You & Me" (feat. Motsu mula sa m.o.v.e) (2009) # "My wish My love" (2010) # "Oshiete A to Z" (2010) # "Platinum Lover's Day" (2011) # "Endless Story" (2011) # " 微笑みのプルマージュ " (Hohoemi no Plumage) (2012) # "W:Wonder tale" (2013) # "Fantastic future" (2013) # "秘密の扉から" (Himitsu no Tobira kara) (2014) # "Ano Ne Love Me Do" (2014) # " Suki... Demo Kirai " (2015) # " Double Rainbow " (2017) # " Koi wa Tenshi no Chime " (2018) # " Choushinsei " (2019) # " Bad Hair Day " (2020) # " Pink Cannabis " (2021) === Mga Album === # ''Tenshi wa Hitomi no Naka ni'' (2001) # ''Hana-furi Tsukiyo to Koi-youbi'' (2002) # ''Aozora ni Yureru Mitsugetsu no Kobune'' (2003) # ''Kohaku no Uta, Hitohira'' (2005) # ''Gin no Senritsu, Kioku no Mizuoto'' (2006) # ''Izayoi no Tsuki, Canaria no Koi'' (2008) # ''Komorebi no Rosette'' (2009) # ''Citron no Ame'' (2010) # ''Harumachi Soleil'' (2011) # ''Rasen no Kajitsu'' (2013) # ''Candy tuft'' (2020) # ''Aikotoba.'' (2021) # ''Kakurenbo.'' (2023) === Mini-Albums === # ''WHAT'S NEW PUSSYCAT?'' (1997) # ''Princess ♡ Limited'' (2017) # ''Strawberry candle'' (2019) # ''Altoemion'' (2023) # ''I love it♡'' (2024) === Mga Greatest Album === # ''True Romance'' (2003) # ''Sincerely Dears...'' (2007) # ''Everlasting Gift'' (2012) # ''Early Years Collection'' (2015) == Mga DVD at Blu-ray == === Mga Blu-ray disc at DVD === * ''Sweet chick girl'' (2002) * ''Peachy Cherry Pie'' (2004) * ''Yukari Tamura Summer Live 2004 - Sugar Time Trip'' (2004) * ''Cutie Cutie Concert 2005 at Tokyo International Forum'' (2006) * ''Yukari Tamura Live 2006-2007 Pinkle Twinkle☆Milky Way'' (2007) * ''Love Live: Chelsea Girl'' (2008) * ''LOVE ♡ LIVE *Dreamy Maple Crown*'' (2009) * ''LOVE ♡ LIVE *Princess à la mode*'' (2010) * ''LOVE ♡ LIVE *Mary Rose* & *Starry☆Candy☆Stripe*'' (2011) * ''LOVE ♡ LIVE *I Love Rabbit*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE *Fall in Love*'' (2013) * ''17sai dayo?! Yukari-chan Matsuri!!'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE *Cute'n ♡ Cute'n Heart*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE *Fruits Fruits ♡ Cherry* & *Caramel Ribbon*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE *Lantana in the Moonlight*'' (2015) ==Concerts== ===Personal concerts=== * ''*First Live -Aozora ni Yureru Mitsugetsu no Kobune.-*'' (2003) * ''Summer Live☆2004 *Sugar Time Trip*'' (2004) * ''Countdown Event 2004-2005 *Chiisa na Onegai☆Chiisa na Ippo*'' (2004-2005) * ''Live Tour 2005 *Spring fever*'' (2005) * ''*Cutie♡Cutie Concert* 2005'' (2005) * ''Concert Tour 2006 *fancy baby doll*'' (2006) * ''*Pinkle☆Twinkle Party* 2006 Winter'' (2006) * ''2007 Summer *Sweet Milky Way*'' (2007) * ''LOVE ♡ LIVE 2008 *Chelsea Girl*'' (2008) * ''LOVE ♡ LIVE 2009 *Dreamy Maple Crown*'' (2009) * ''LOVE ♡ LIVE 2009-2010 *Princess à la mode*'' (2009-2010) * ''LOVE ♡ LIVE 2010 *STARRY☆CANDY☆STRIPE*'' (2010) * ''LOVE ♡ LIVE 2011 Spring *Mary Rose*'' (2011) * ''LOVE ♡ LIVE 2012 *I Love Rabbit*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE 2012 Autumn *Fall in Love*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE 2013 *Cute'n ♡ Cute'n Heart*'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE 2013 Autumn *Caramel Ribbon*'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE 2014 Spring *Fruits Fruits ♡ Cherry*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE 2015 Winter *Lantana in the Moonlight*'' (2015) * ''LOVE ♡ LIVE 2015 Spring *Sunny side Lily*'' (2015) * ''20th Anniversary LOVE ♡ LIVE 2017 *Crescendo ♡ Carol*'' (2017) ===Other concerts=== * ''Animelo Summer Live 2008'' * ''Animelo Summer Live 2009'' * ''Animelo Summer Live 2010'' * ''Animelo Summer Live 2011'' * ''Animelo Summer Live 2012'' * ''Animelo Summer Live 2013'' * ''Animelo Summer Live 2014'' * ''King Super Live 2015'' * ''Animelo Summer Live 2017'' * ''King Super Live 2024'' ==Publications== * Sora Iro *: Inilabas noong Oktubre 10, 2007 * Yukaringo *: Inilabas noong Pebrero 23, 2011 * Yukarissimo *: Inilabas noong Setyembre 20, 2012 * Yukari-Remix *: Inilabas noong Hulyo 14, 2015 ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na Link== * {{Official website|http://www.tamurayukari.jp/}} {{in lang|ja}} * {{ann|people|524}} [[Kaurian:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] kljm3bhbhmp4geu39qlhpht4wk3prf8 Lalawigan ng Chieti 0 159161 2235109 2234822 2026-10-17T15:33:50Z Ryomaandres 8044 2235109 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Lalawigan ng Chieti''' (Italyano: '''''Provincia di Chieti''''') ay isang [[Lalawigan ng Italya|lalawigan]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]]. Ang [[Lungsod ng Chieti]] ang kabesera ng lalawigang ito. Ang lalawigan ay may kabuuang populasyon na 387,649 na naninirahan noong 2017 at sumasaklaw sa isang lugar na 2,599.58 square kilometers (1,003.70 sq mi). Ito ay nahahati sa 104 na munisipalidad (''comune'') at ang pangulo ng lalawigan ay si Mario Pupillo.<ref>{{cite web |title=Provincia di Chieti |url=http://www.tuttitalia.it/abruzzo/provincia-di-chieti/ |access-date=18 August 2015 |publisher=Tutt Italia}}</ref> Mayroon itong 104 na [[Mga comune ng Lalawigan ng Chieti|''comune'']]. Ang [[Katedral ng Chieti]] ay unang itinayo noong ika-9 na siglo ngunit muling itinayo noong ika-13 siglo. Ang lalawigan ay naglalaman ng Pambansang Arkeolohikong Mueo ng Abruzzo, sa Italyano ang ''Museo Archeologico Nazionale d'Abruzzo'', na naglalaman ng mga bagay mula sa lugar bago ang pamamahala ng mga Romano.<ref name="2002d">{{cite book|author=Roy Palmer Domenico|title=The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture|url=https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30733-1|pages=[https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome/page/10 10]–11}}</ref> == Kasaysayan == Ang lalawigan ng Chieti ay naglalaman ng [[Ortona]], isang bayan na itinatag ng mga Fretano para sa pakikipagkalakalan sa mga Griyego, na pinangyarihan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig na labanan sa pagitan ng mga puwersang Aleman at nakararami sa Briton at Canadiense; mahigit 2,000 sibilyan ang namatay at ang bayan ay higit na nawasak.<ref name="2002d2">{{cite book|author=Roy Palmer Domenico|title=The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture|url=https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30733-1|pages=[https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome/page/10 10]–11}}</ref> == Tignan Din == * [[Talaan ng mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] ==Mga kawing na panlabas== * [http://www.provincia.chieti.it Provincia di Chieti homepage (sa Italyano)] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Abruzzo}} [[Category:Lalawigan ng Chieti| ]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya]] {{stub}} d61q2syzlcl2a19waoyiy1wirzps9vh 2235110 2235109 2026-10-17T15:34:34Z Ryomaandres 8044 /* Tignan Din */ 2235110 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Lalawigan ng Chieti''' (Italyano: '''''Provincia di Chieti''''') ay isang [[Lalawigan ng Italya|lalawigan]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]]. Ang [[Lungsod ng Chieti]] ang kabesera ng lalawigang ito. Ang lalawigan ay may kabuuang populasyon na 387,649 na naninirahan noong 2017 at sumasaklaw sa isang lugar na 2,599.58 square kilometers (1,003.70 sq mi). Ito ay nahahati sa 104 na munisipalidad (''comune'') at ang pangulo ng lalawigan ay si Mario Pupillo.<ref>{{cite web |title=Provincia di Chieti |url=http://www.tuttitalia.it/abruzzo/provincia-di-chieti/ |access-date=18 August 2015 |publisher=Tutt Italia}}</ref> Mayroon itong 104 na [[Mga comune ng Lalawigan ng Chieti|''comune'']]. Ang [[Katedral ng Chieti]] ay unang itinayo noong ika-9 na siglo ngunit muling itinayo noong ika-13 siglo. Ang lalawigan ay naglalaman ng Pambansang Arkeolohikong Mueo ng Abruzzo, sa Italyano ang ''Museo Archeologico Nazionale d'Abruzzo'', na naglalaman ng mga bagay mula sa lugar bago ang pamamahala ng mga Romano.<ref name="2002d">{{cite book|author=Roy Palmer Domenico|title=The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture|url=https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30733-1|pages=[https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome/page/10 10]–11}}</ref> == Kasaysayan == Ang lalawigan ng Chieti ay naglalaman ng [[Ortona]], isang bayan na itinatag ng mga Fretano para sa pakikipagkalakalan sa mga Griyego, na pinangyarihan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig na labanan sa pagitan ng mga puwersang Aleman at nakararami sa Briton at Canadiense; mahigit 2,000 sibilyan ang namatay at ang bayan ay higit na nawasak.<ref name="2002d2">{{cite book|author=Roy Palmer Domenico|title=The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture|url=https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30733-1|pages=[https://archive.org/details/regionsofitalyre0000dome/page/10 10]–11}}</ref> == Tingnan din == * [[Talaan ng mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] ==Mga kawing na panlabas== * [http://www.provincia.chieti.it Provincia di Chieti homepage (sa Italyano)] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Abruzzo}} [[Category:Lalawigan ng Chieti| ]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya]] {{stub}} ksgsadmnhi3ehtggqvyn536sf3w7fe4 Montelapiano 0 159393 2235034 2026444 2026-10-17T12:10:19Z Ryomaandres 8044 2235034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Montelapiano|elevation_max_m=|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_total=88|population_as_of=2008|pop_density_footnotes=|population_demonym=Montelapianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=740|area_footnotes=|saint=|day=Agosto 18|postal_code=66040|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.montelapiano.ch.it/}}|footnotes=|istat=069053|area_total_km2=8|mayor=|official_name=Comune di Montelapiano|image_map=|native_name=|image_skyline=Montelapiano.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Montelapiano|image_shield=Montelapiano-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|mayor_party=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|N|14|21|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|frazioni=[[Civitaluparella]], [[Fallo (Italia)|Fallo]], [[Montebello sul Sangro]], [[Villa Santa Maria]]}}Ang '''Montelapiano''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ang pinakamaliit na hindi Alpinong komuna (hindi kabilang sa mga rehiyon ng [[Piamonte]], [[Lambak Aosta]], [[Lombardia]], [[Veneto]], [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]], o [[Friul-Venecia Julia]]) sa Italya ayon sa populasyon.<ref>[[:it:Ultimi 100 comuni italiani per popolazione]]</ref> == Pisikal na heograpiya == Ang bayan ay tumataas sa kaliwa ng gitnang [[Val di Sangro]], sa mga dalisdis ng [[Monte Vecchio]] (1016 m), kasama ang isang mabatong tagaytay na binubuo ng marly na apog. Ang ibabaw ng teritoryo ay pangunahing nailalarawan sa pamamagitan ng kakahuyan at pastulan. [[File:Val_di_Sangro_da_Montelapiano_2.JPG|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Val_di_Sangro_da_Montelapiano_2.JPG|center|thumb|600x600px|Panoramiko ng tanawin ng Montelapiano]] == Mga monumento at tanawin == === Simbahan ng San Michele Arcangelo === Ang simbahang parokya ay tila itinayo noong ika-16 na siglo. Noong bandang kalagitnaan ng ika-19 na siglo, isinagawa ang trabaho upang palawakin ang [[nabe]] at isara ang mga lumang butas. Ang mga dekorasyong [[estuko]] sa mga [[kapitel]] ay resulta ng proyektong pagpapaganda sa loob noong 1811. Noong 1849, isang bagong [[Portada (arkitektura)|portada]] na bato ang nilikha ng dalubhasang eskultor na si Fiorindo Palumbo. Dahil sa lumalalang kondisyon ng gusali, isang pagpapanumbalik noong 1902 ang nag-ayos ng [[bubong]] at idinagdag ang [[atrio]], dalawang maliliit na silid sa likuran, isang [[Parapeto|parapetong]] bato, isang [[pulpito]], at isang pabinyagan. Ang dekorasyon sa loob, na ginawa ng mga Romanong pintor, ay natapos noong 1929. Noong 1956, sa pagpapagawa ng mga [[Inhinyerong sibil|Inhenyerong Sibil]], ang mga panlabas na dingding ay pinatibay gamit ang malalaking bato at mga arkong [[Semento|konkreto]]. Sa parehong panahon, pinondohan ng Munisipalidad ang pagtatayo ng isang paikot na [[Hagdan (arkitektura)|hagdan]] sa [[kampanaryo]]. === Simbahan ng Santa Maria degli Angeli === Matatagpuan malapit sa [[sementeryo]], sa labas ng sentro ng bayan, ito ay muling itinayo noong 1987 sa utos ng administrasyong munisipal, matapos ang orihinal na simbahan, na nagmula noong medyebal na panahon, ay inabandona sa pagtatapos ng ika-19 na siglo at pagkatapos ay winasak pagkatapos ng lindol noong 1933. Gayunpaman, ang kasalukuyang gusali ay nananatili sa mga katangiang pang-estilo ng orihinal na estraktura. === Simbahan ng Banal na Krus === Matatagpuan sa labas ng mga pader ng lungsod, ginamit ito, kasama ng Santa Maria degli Angeli, para sa pagtitiwalag ng mga patay. Sa kasalukuyan ay walang natitira sa simbahan. Ayon sa ilang mga patotoo, sa panahon ng pagtatayo ng kindergarten ng lungsod, ang mga bakas ng mga pader at mga buto ng tao ay muling lumitaw, marahil ay kabilang dito. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] dzdl2dpvzood8yaguwdg9op6px6o0e7 2235035 2235034 2026-10-17T12:11:03Z Ryomaandres 8044 /* Mga monumento at tanawin */ 2235035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Montelapiano|elevation_max_m=|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_total=88|population_as_of=2008|pop_density_footnotes=|population_demonym=Montelapianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=740|area_footnotes=|saint=|day=Agosto 18|postal_code=66040|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.montelapiano.ch.it/}}|footnotes=|istat=069053|area_total_km2=8|mayor=|official_name=Comune di Montelapiano|image_map=|native_name=|image_skyline=Montelapiano.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Montelapiano|image_shield=Montelapiano-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|mayor_party=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|N|14|21|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|frazioni=[[Civitaluparella]], [[Fallo (Italia)|Fallo]], [[Montebello sul Sangro]], [[Villa Santa Maria]]}}Ang '''Montelapiano''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ang pinakamaliit na hindi Alpinong komuna (hindi kabilang sa mga rehiyon ng [[Piamonte]], [[Lambak Aosta]], [[Lombardia]], [[Veneto]], [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]], o [[Friul-Venecia Julia]]) sa Italya ayon sa populasyon.<ref>[[:it:Ultimi 100 comuni italiani per popolazione]]</ref> == Pisikal na heograpiya == Ang bayan ay tumataas sa kaliwa ng gitnang [[Val di Sangro]], sa mga dalisdis ng [[Monte Vecchio]] (1016 m), kasama ang isang mabatong tagaytay na binubuo ng marly na apog. Ang ibabaw ng teritoryo ay pangunahing nailalarawan sa pamamagitan ng kakahuyan at pastulan. [[File:Val_di_Sangro_da_Montelapiano_2.JPG|center|thumb|600x600px|Panoramiko ng tanawin ng Montelapiano]] == Mga monumento at tanawin == [[File:San_Michele_Arcangelo,_Montelapiano.JPG|left|thumb|Simbahan ng San Michele Arcangelo]] === Simbahan ng San Michele Arcangelo === Ang simbahang parokya ay tila itinayo noong ika-16 na siglo. Noong bandang kalagitnaan ng ika-19 na siglo, isinagawa ang trabaho upang palawakin ang [[nabe]] at isara ang mga lumang butas. Ang mga dekorasyong [[estuko]] sa mga [[kapitel]] ay resulta ng proyektong pagpapaganda sa loob noong 1811. Noong 1849, isang bagong [[Portada (arkitektura)|portada]] na bato ang nilikha ng dalubhasang eskultor na si Fiorindo Palumbo. Dahil sa lumalalang kondisyon ng gusali, isang pagpapanumbalik noong 1902 ang nag-ayos ng [[bubong]] at idinagdag ang [[atrio]], dalawang maliliit na silid sa likuran, isang [[Parapeto|parapetong]] bato, isang [[pulpito]], at isang pabinyagan. Ang dekorasyon sa loob, na ginawa ng mga Romanong pintor, ay natapos noong 1929. Noong 1956, sa pagpapagawa ng mga [[Inhinyerong sibil|Inhenyerong Sibil]], ang mga panlabas na dingding ay pinatibay gamit ang malalaking bato at mga arkong [[Semento|konkreto]]. Sa parehong panahon, pinondohan ng Munisipalidad ang pagtatayo ng isang paikot na [[Hagdan (arkitektura)|hagdan]] sa [[kampanaryo]]. === Simbahan ng Santa Maria degli Angeli === Matatagpuan malapit sa [[sementeryo]], sa labas ng sentro ng bayan, ito ay muling itinayo noong 1987 sa utos ng administrasyong munisipal, matapos ang orihinal na simbahan, na nagmula noong medyebal na panahon, ay inabandona sa pagtatapos ng ika-19 na siglo at pagkatapos ay winasak pagkatapos ng lindol noong 1933. Gayunpaman, ang kasalukuyang gusali ay nananatili sa mga katangiang pang-estilo ng orihinal na estraktura. === Simbahan ng Banal na Krus === Matatagpuan sa labas ng mga pader ng lungsod, ginamit ito, kasama ng Santa Maria degli Angeli, para sa pagtitiwalag ng mga patay. Sa kasalukuyan ay walang natitira sa simbahan. Ayon sa ilang mga patotoo, sa panahon ng pagtatayo ng kindergarten ng lungsod, ang mga bakas ng mga pader at mga buto ng tao ay muling lumitaw, marahil ay kabilang dito. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] nzthsqxdcg8908scyw2gapnkjkl6776 Quadri 0 159396 2235054 2027976 2026-10-17T14:18:35Z Ryomaandres 8044 /* Tradisyon */ 2235054 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Quadri|elevation_footnotes=|area_total_km2=7.41|population_footnotes=|population_total=943|population_as_of=2006|pop_density_footnotes=|population_demonym=Quadresi|elevation_m=590|mayor=|twin1=|twin1_country=|saint=[[san Sebastian]]|day=Enero 20|postal_code=66040|area_code=0872|website=[https://web.archive.org/web/20080509011507/http://www.valdisangro.it/quadri/ valdisangro.it/quadri]|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Quadri|image_map=|image_skyline=Quadri (CH).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Quadri|image_shield=Quadri-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Mastarcangelo, Pamparièlle|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|56|N|14|17|E|region:IT_type:city(943)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|footnotes=}}Ang '''Quadri''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang sistemang piyudal ay tuluyang pinawalang-bisa sa [[Kaharian ng Napoles]] noong 1806. Sa parehong panahon, itinaguyod ng Quadri ang sarili nitong modernong kompigurasyon ng administrasyon: idinodokumento ng Sistemang Nagkakaisang Impormasyon para sa mga Superintendensiyang Sinupan ang pagkakaroon ng Munisipalidad ng Quadri simula pa noong 1806 at sinusubaybayan ang dating entidad pabalik sa institusyonal na katangiang ''[[universitas]]'' ng Kaharian ng Napoles.<ref name="SIUSA">{{Cita web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/siusa/pagina.pl?Chiave=2883&TipoPag=prodente|titolo=Comune di Quadri|sito=SIUSA - Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche|editore=Ministero della cultura|accesso=10 settembre 2026}}</ref> Ipinapakita rin ng dokumentasyong napanatili sa Sinupang Estatal ng Chieti na ang anyong Quadri ay matatag na naitatag sa mga dokumentong administratibo mula noong simula ng ika-19 na siglo, habang ang dating pangalang Quatri ay patuloy na lumilitaw sa mga selyo ng munisipyo hanggang 1820.<ref name="ComuneOrigini">{{Cita web|url=https://www.comune.quadri.ch.it/Vivere-il-comune/Luoghi/Le-origini|titolo=Le origini|sito=Comune di Quadri|accesso=10 settembre 2026}}</ref> == Tradisyon == Tuwing Enero 20, ipinagdiriwang ng Quadri ang patron nitong si San Sebastian, at ito ang pinakamahalagang pagdiriwang sa bayan. Sa ikatlong Linggo ng Agosto, ang pista ng trupa ay ipinagdiriwang sa Quadri, kung saan ang munisipalidad ay kilala sa ekonomiya. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] p5r98dxw6jevohloudukbgcowgndv87 Pretoro 0 159397 2235053 2096195 2026-10-17T14:16:34Z Ryomaandres 8044 2235053 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 |image_skyline=Veduta di Pretoro 8.JPG}} Ang '''{{BASEPAGENAME}}''' ay isang [[comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Chieti|Chieti]], rehiyon ng [[Abruzzo]], [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang lugar kung saan matatagpuan ang Pretoro ay tinitirhan mula pa noong sinaunang panahon; Ang mga labi mula sa panahong iyon ay natagpuan dito, pati na rin ang mga inskripsiyong [[Wikang Latin|Latin]] mula sa [[Sinaunang Roma|panahong Romano]]. Ang unang dokumentadong pagbanggit ng bayan ay nasa isang talaang ika-12 siglo. Ang pangalan ng Pretoro ay maaaring magmula sa salitang "preta", isang naunang anyo ng salitang "pietra" o bato. Ang bayan ay nakatayo sa isang mabatong tanawin na hindi nagpapahintulot ng pagsasaka. Sapagkat ang bayan ay napapaligiran ng gubat ng aya, ang mga taga-Pretoro ay nagdadalubhasa sa daang siglo sa pag-uukit ng kahoy. Ang kasalukuyang lumang medyebal na nayon ay itinayo noong mga 1600 pagkatapos ng pagkawasak ng kastilyo ng Pretoro, na dumapo sa dulo ng bato at tinawag na "Castrum Pretorii de Theti", pagkatapos ay patuloy na binabantayan ng isang eskudero at 12 tagapaglingkod. Dapat pansinin na, muli sa panahong ito, ang pinakamalaking pamayanan ay inilipat mula sa lambak sa itaas ng agos. Sa ikalawang Gitnang Kapanahunan mayroon ding mga bakas ng daanan ng mga [[Mga Pranses|Pranses]]: ang Santuwaryo ng Mazza, na itinayo nila at pinalamutian ng isang ika-13 siglong portada, ay isang tiyak na patotoo tungkol dito (ang harapan nito ay malinaw na nakaharap sa hilaga-kanluran, i.e. patungo sa [[Pransiya]]). Sa panahong iyon, lumahok ang Praetoro sa mga [[krusada]] (ika-12 siglo) kasama ang ilan sa kaniyang mga tauhan. == Talababa == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{it icon}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kaurian:Chieti]] [[en:{{BASEPAGENAME}}]] 21uviamyggjc9xg15safn1hxhnb424i Rapino 0 159398 2235063 2058951 2026-10-17T14:29:49Z Ryomaandres 8044 2235063 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rapino|elevation_min_m=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=20|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Rapinesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Colle Case Nuove, Ortaglio, Piano, Terra, Vicenne|elevation_m=420|saint=[[Lorenzo ng Roma|San Lorenzo]]|day=Agosto 10|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.rapino.net/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Rapino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Rapino.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Sentro ng Rapino|image_shield=Rapino-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|13|N|14|11|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=<!-- These are currently unused -->}} Ang '''Rapino''' ay isang [[komuna]] (munisipyo) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == === Teritoryo === Matatagpuan sa mga dalisdis ng hilagang-silangang bahagi ng [[Majella]]<ref name="rapino.net">{{Cita web|url=http://www.rapino.net/pagina120_il-parco-nazionale-della-majella.html|titolo=IL PARCO NAZIONALE DELLA MAJELLA|lingua=|data=|accesso=9 settembre 2013|editore=rapino.net|cognome=|nome=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20110507073821/http://www.rapino.net/pagina120_il-parco-nazionale-della-majella.html|dataarchivio=7 maggio 2011|title=Archive copy|access-date=2021-12-04|archive-date=2011-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110507073821/http://www.rapino.net/pagina120_il-parco-nazionale-della-majella.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507073821/http://www.rapino.net/pagina120_il-parco-nazionale-della-majella.html |date=2011-05-07 }}</ref>, ang Rapino ay tinatawid ng mga sanga ng [[ilog Foro]]<ref name="italiaemagazine">{{Cita web|url=http://www.italiaemagazine.it/?p=3496|titolo=Rapino (CH)|lingua=|data=22 settembre 2011|editore=italiaemagazine|cognome=Luna|nome=Sandra|accesso=9 settembre 2013|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304173742/http://www.italiaemagazine.it/?p=3496|dataarchivio=4 marzo 2016|urlmorto=sì}}</ref>, at nakaposisyon sa taas na 420 m sa taas ng munisipyo.<ref name="tuttitalia">{{Cita web|url=http://www.tuttitalia.it/abruzzo/41-rapino/|titolo=Rapino|lingua=|data=|editore=tuttitalia|cognome=|nome=}}</ref> Ang bulubunduking bahagi ng teritoryo ay umabot sa taas na 1900 m malapit sa Kanlungang [[Bruno Pomilio]] sa lokalidad ng [[Majelletta]].<ref name="passodelbrigante2">{{Cita web|url=http://www.passodelbrigante.it/home-page-1.html|titolo=Città di RAPINO|lingua=|data=|editore=Il Passo del Brigante|cognome=|nome=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20130502111933/http://www.passodelbrigante.it/home-page-1.html|dataarchivio=2 maggio 2013|title=Archive copy|access-date=2021-12-04|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502111933/http://www.passodelbrigante.it/home-page-1.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502111933/http://www.passodelbrigante.it/home-page-1.html |date=2013-05-02 }}</ref> Para sa karamihan ng sakop nito, ang Rapino ay bahagi ng [[Pambansang Liwasan ng Majella]].<ref name="passodelbrigante2"/> == Mga monumento at tanawin == [[File:San_Lorenzo_Rapino.jpg|left|thumb|Simbahan ng San Lorenzo.]] Simbahan ng [[Lorenzo ng Roma|San Lorenzo]]: matatagpuan sa itaas na bahagi, sa pasukan ng Via Roma. Hindi alam kung ito ay umiral na noong Gitnang Kapanahunan, ngunit ang kasalukuyang anyo nito ay mula pa noong ika-17-18 siglo. Ang parihabang toreng kampana na bato, na gawa sa pinagtagpi-tagping bato, ay naglalaman ng isang kampana noong ika-14 na siglo, malamang mula sa nawasak na monasteryo ng San Salvatore a Maiella. Ang simbahan ay may parihabang plano ng sahig, walang harapan, at mapupuntahan mula sa gilid sa Via Roma sa pamamagitan ng isang portada na may arko na bato. Ang loob ay may iisang nabe na may bubong na gawa sa kahoy na doble ang pitch, pinalamutian sa huling estilong Baroko na may polikromong estuko. Ang mga bilog na arko na nitso para sa mga maliliit na altar ay nakabukas sa mga gilid; ang mataas na altar ay pinalamutian ng isang polikromo na tabernakulo na may marmol na estatwa ng santo, habang ang gitnang nitso ay pinalamutian ng isang canvas ng martir na santo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] gzdg7pe3k2yfxesxbii71rpyy0btn5a Ripa Teatina 0 159399 2235064 2028035 2026-10-17T14:33:04Z Ryomaandres 8044 2235064 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ripa Teatina|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website={{official website|http://www.comune.ripateatina.ch.it}}|area_code=0871|postal_code=66010|day=Marso 22|saint=Maria SS. del Sudore|elevation_m=199|elevation_footnotes=|population_demonym=Ripesi o Riparoli|population_footnotes=|area_total_km2=20|area_footnotes=|mayor=Ignazio Rucci|mayor_party=|frazioni=Alento Salvatore, Arenile, Arenile Foro, Casale, Casale Alento, Feudo, Mangifesta, Tiboni|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Ripa Teatina|shield_alt=|native_name=|image_skyline=RipaTeatina.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Ripa Teatina-Stemma.png|shield_size=px|coordinates_footnotes=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|21|N|14|14|E|display=inline}}|footnotes=}} Ang '''Ripa Teatina''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Rìpe}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. Kilala ang Ripa Teatina sa mga ubasan at kakahuyang olibo nito na pumapalibot at yumakap sa tahimik na bahaging ito ng [[Abruzzo]]. == Kasaysayan == Natagpuan ang mga bakas ng mga pamayanang [[Neolitiko]] sa kahabaan ng [[Ilog Alento]], na dumadaloy sa bayan sa hilaga, at ang kasalukuyang Ripa ay tiyak na agad na naimpluwensiyahan ng mga [[Marrucini]]. Mayroong ebidensiya ng pagdaan ni [[Anibal]] noong panahon ng kaniyang kampanyang militar sa Italya noong [[Ikalawang Digmaang Puniko]], salamat sa pagkakatuklas sa mga labi ng isang Cartagines na salakot malapit sa maliit na simbahan ng Santo Stefano. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas ng Munisipalidad ng Ripa Teatina ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika ng Marso 28, 2007.<ref name="stemma">{{cita web|url=http://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2007/comuni/ripa_teatina.html|titolo=Ripa Teatina (Chieti) D.P.R. 28.03.2007 concessione di stemma e gonfalone|accesso=26 settembre 2021}}</ref><ref>{{Cita testo|titolo=D.P.R. di concessione del 28 marzo 2007|url=https://www.araldicacivica.it/pdf/decreti/ch/ripateatina.pdf}}</ref> == Mga mamamayan == * Ang ama ng boxing na Pandaigdigang Kampeon na si [[Rocky Marciano]], Pierino Marchegiano, ay lumipat sa [[Estados Unidos]] mula sa Ripa Teatina noong 1912. * Si [[Rocky Mattioli]] ay isa pang boksingero mula sa Ripa Teatina, ipinanganak noong 1953. == Kambal na bayan == * {{Flagicon|USA}} [[Brockton, Massachusetts]], Estados Unidos * {{Flagicon|ITA}} [[Sequals]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[San Bartolomeo in Galdo]], Italya * {{Flagicon|BRA}} [[Ribeirão Preto]], Brazil == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 1wfdk2y092i0328f9uyvsbg8oatmh9g Rocca San Giovanni 0 159400 2235067 2028027 2026-10-17T14:36:37Z Ryomaandres 8044 2235067 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca San Giovanni|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website=|area_code=0872|postal_code=66020|day=Setyembre 21|saint=[[San Mateo]]|elevation_m=150|elevation_footnotes=|population_demonym=Roccolani|population_footnotes=|area_total_km2=21|area_footnotes=|mayor=Giovanni Di Rito|mayor_party=|frazioni=Acquarelli, Foce, Lappeto, Montegranaro, Perazza, Piane di Marche, Piane Favaro, Pocafeccia, Pontone del Signore, Puncichitti, San Giacomo, Santa Calcagna, Tagliaferri, Vallevò, Vetiche|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Rocca San Giovanni|shield_alt=|native_name=|image_skyline=San Matteo Rocca San Giovanni 1.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahan ng San Mateo|image_shield=Roccasangiovanni.gif|shield_size=|coordinates_footnotes=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|N|14|28|E|display=inline}}|footnotes=}} Ang '''Rocca San Giovanni''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Mga pangunahing tanawin == Ang pangunahing atraksiyon ng kapitbahayan ay ang [[Abadia ng San Giovanni in Venere]]. Kasama sa iba pang tanawin sa Rocca San Giovanni ang: * Simbahan ng San Mateo, isang medyebal na estruktura na inspirasyon, sa mas maliit na sukat, sa Abadia ng San Giovanni in Venere. Noong ika-14-15 siglo, isang kampanilya ang idinagdag * Mga labi ng mga [[Mga Italonormando|Normandong pader]], na itinayo noong 1061 * Ika-14 na siglong sentrong pangkasaysayan === Makasaysayang sentro === Ito ay umaabot sa hugis tinik ng isda at ganap na napapalibutan ng mga pader, gaya ng makikita mula sa timog-silangang bahagi kasama ang tore, noong Vicolo IV Nobyembre, ngunit ang ilang bakas ay makikita rin sa hilagang-kanluran sa Via Occidentale. Ang makasaysayang sentro noong ika-19 na siglo, sa labas lamang ng mga pader, ay umaabot sa kahabaan ng Viale Mazzini patungo sa sementeryo, pagkatapos ay papasok sa Piazza degli Eroi kasama ang inang simbahan at ang munisipyo. Sa huli, dalawang pangunahing kalsada ang patungo sa bantayan ng Paolucci: Corso Garibaldi at Via Cesare Battisti, kasama ang mga kaugnay na eskinita. Sa pagitan ng Largo Lentisco at Piazzale Oberdan ay nakatayo ang isang gusali na orihinal na monasteryo ng Sant'Antonio Abate. Kinukumpirma ng mga mapagkukunan na sa ilalim ng sentro, simula sa mga catacomb ng inang simbahan, mayroong isang underground emergency passage, na itinayo noong Gitnang Kapanahunan, para sa mga monghe ng Benedictinong Abadia ng San Giovanni in Venere sa kalapit na Fossacesia upang makatakas patungo sa pinatibay na kuta sa mga oras ng panganib. Ang passage na ito ay hindi na maibabalik na nasira ng mga bomba noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. == Mga kambal na bayan == * {{Flagicon|FRA}} [[Chaingy]], Pransiya == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] lqgsnvddoz0fpt5cvg3atuat6m4m84y Roccascalegna 0 159401 2235068 2100167 2026-10-17T14:38:56Z Ryomaandres 8044 2235068 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Roccascalegna|elevation_footnotes=|mayor=Domenico Giangiordano|area_footnotes=|area_total_km2=23.01|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Roccolani|telephone=9872|elevation_m=430|frazioni=Agoniera, Aia di Rocco, Articciaro, Capriglia, Collebuono, Colle Grande, Finocchieto, Fontacciaro, Pagliari Gentili, Solagne|postal_code=66040|istat=069075|saint=[[San Cosme at Damian]]|day=Setyembre 27|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.roccascalegna.ch.it/}}|mayor_party=|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|official_name=Comune di Roccascalegna|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Castello di Rocca scalegna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Kastilyo ng Roccascalegna.|image_shield=Roccascalegna-Stemma.gif|image_map=|region=[[Abruzzo]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|0|N|14|18|E|type:city_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Roccascalegna''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon ng [[Abruzzo]]. == Mga pangunahing tanawin == * Pamayanang Medyebal * [[Kastilyo ng Roccascalegna]] * Simbahan ng San Pietro * Abadia ng San Pancrazio, binuksan noong 1205 * Ang nayon. Ito ay matatagpuan sa paanan ng kuta. Ito ay binubuo ng mga bahay, bawat isa ay may isa o dalawang palapag, ang ilan ay nasira dahil sa kapabayaan at ang ilan ay naibalik na para sa tirahan. Ang mga ito ay matatagpuan sa kalsadang sumusunod sa paanan ng burol kung saan matatagpuan ang kastilyo. Ang kalsada ay nagtatapos sa pasukan ng kastilyo mismo, malapit sa simbahan ng San Pietro.<ref>{{cita web|autore=AA.VV.|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Roccascalegna/pagine.asp?idn=2102|titolo=Altre Segnalazioni|accesso=20 ottobre 2009|editore=|data=2004|dataarchivio=6 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160306222320/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Roccascalegna/pagine.asp?idn=2102|urlmorto=sì}}</ref> * Iba't ibang tanawin (mula sa kastilyo at mula sa rampa patungo sa kastilyo mismo, ang isa ay tinatanaw ang [[Maiella]]). * Ang monumento para sa mga biktima ng [[trahedya ng Marcinelle]].<ref>{{cita web|autore=AA.VV.|url=http://www.comunediroccascalegna.it/marcinelle2004.htm|titolo=Monumento alle vittime della tragedia di Marcinelle|accesso=|editore=|data=2004|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20070808013117/http://www.comunediroccascalegna.it/marcinelle2004.htm|dataarchivio=8 agosto 2007}}</ref> == Lipunan == === Mga pangkat etniko at mga dayuhang minorya === Ayon sa datos ng [[ISTAT]],<ref>{{Cita web|url=http://demo.istat.it/str2010/index.html|titolo=Statistiche demografiche ISTAT|accesso=26 gennaio 2012|urlarchivio=https://www.webcitation.org/6HZM9dymc?url=http://demo.istat.it/str2010/index.html|dataarchivio=22 giugno 2013|urlmorto=no}}</ref> noong Disyembre 31, 2010, ang populasyon ng mga dayuhang residente ay 104. Ang mga nasyonalidad na may pinakamaraming kinatawan batay sa kanilang porsyento sa kabuuang populasyon ng mga residente ay: * [[Rumanya]] 49 3.60% * [[Maruekos]] 30 2.20% == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga pinagkuhanan == *  {{cite book|first1=A.|last1=Di Loreto|title=Il Castello di Roccascalegna, storia e restauro|location=[[Teramo]]|year=1999}} *  {{cite book|title=Borghi e paesi d'Abruzzo|location=Pescara|publisher=Carsa Edizioni|volume=11|chapter=Roccascalegna|pp=9–20|year=2008|id=SBN IT\ICCU\TER\0031821}} [[Talaksan:Roccascalegna.jpg|left|thumb| Simbahan ng San Pietro]] == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.roccascalegna.ch.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119123229/http://www.comune.roccascalegna.ch.it/ |date=2018-01-19 }} {{Lalawigan ng Chieti}} m8ksui5g5xs8b3c0zb6hgot720gdknb Roccaspinalveti 0 159402 2235069 2028373 2026-10-17T14:40:02Z Ryomaandres 8044 2235069 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Roccaspinalveti|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=32.92|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=731|mayor_party=|saint=[[Papa Pio I|San Pio]]|day=Hulyo 11|postal_code=66050|area_code=0873|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Vedi [[#Frazioni|elenco]]|official_name=Comune di Roccaspinalveti|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Roccaspinalveti2.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Roccaspinalveti-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|56|N|14|28|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069076}} Ang '''Roccaspinalveti''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Kasaysayan == Ang kasalukuyang bayan ay itinayo noong ikalabingsiyam na siglo nang ang sinaunang pamayanan ay binanggit noong ikalabing-walong siglo bilang Rocca Spina Oliveta at nang maglaon bilang Roccavecchia ay inilikas dahil sa mga pagguho ng lupa at muling itinayo sa ibaba ng agos na may mga [[cardo]] at [[decumano]] sa estilo noong ikalabingsiyam na siglo. Sa lumang bayan ay makikilala ang sinaunang piyudal na palasyo, ang simbahan, at ilang bahay. Nais ng mga hindi pa tukoy na hinuha na ang bayan ay itinatag ng mga taong [[Sabeliko]], isang sentro na kalaunan ay pinatibay noong medyebal na muog.<ref name="info">{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Roccaspinalveti/default.asp?Pag_ID=89 Cenni storici]|data=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>[[Talaksan:Roccaspinalveti.jpg|center|thumb|250x250px]] == Mga monumento at tanawin == === Ang nayong medyebal === Ito ay matatagpuan sa tuktok ng Bundok Trimonte (1150 m). Kasalukuyan itong nabubulok na. Tulad ng [[Castelfraiano]], kinokontrol nito ang daan patungo sa mga kalapit na ilog at nangingibabaw sa mga lambak ng [[Trigno]] at [[Sangro]] mula sa malayo. Gayunpaman, mahina ito sa mga pag-atake mula sa itaas dahil sa lokasyon nito sa kalagitnaan ng burol. Ang ilang mga bahay na may pader ay nag-aalok ng paliku-likong daan para sa mga nais pumasok. Mayroong dalawang pasukan ng lungsod: Porta a Capo at Porta a Piedi.<ref>{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Roccaspinalveti/pagine.asp?idn=622 Info sul borgo medievale]|data=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] aqr0l9yymu2e6cbd5dw7p0meg5o61aw Roccamontepiano 0 159403 2235065 2028345 2026-10-17T14:34:40Z Ryomaandres 8044 2235065 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Roccamontepiano|elevation_min_m=|mayor=Adamo Carulli|area_footnotes=|area_total_km2=18.22|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccolani|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Baroni, Cappuccini, Cinquina, Corsi, Fanatici, Francione, Giancamillo, Giancoli, Legnini, Liberati, Manicottelli, Moreto, Pilati, Pioppi, Pomaro, Reginaldo, San Rocco (sede comunale), Terranova, Tracanna|elevation_m=500|saint=[[San Roque]]|day=Agosto 16|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comune.roccamontepiano.ch.it}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Roccamontepiano|shield_alt=|native_name=|image_skyline=San Rocco Roccamontepiano 1.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahan ng San Rocco|image_shield=Roccamontepiano-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|N|14|8|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Roccamontepiano''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Ròcchë}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Kasaysayan == Ang sinaunang kuta noong medyebal na panahon, na winasak noong 1765, ay nabanggit sa mga mapa ng Arabeng heograpo na si [[Al Idrisi]] para kay Haring Roger I ng Sicilia, na inilarawan bilang Ruqqa N Lan; sa iba pang mga dokumento noong ika-14 na siglo, ito ay tinutukoy bilang Rocca Montis Plani o Rocca de Monte Plano. Ang kasalukuyang bayan, na naapektuhan din ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ngunit hindi nawasak, ay halos walang natitirang bahagi ng sinaunang bayan. Ang tanging mga bagay na nakaligtas sa mapaminsalang pagguho ng lupa ng Maiella ay ang monasteryo ng San Pietro della Maiella ng mga Ama ng Celestini, ang kumbento ng San Francesco Caracciolo, na dating nakatayo malapit sa kuta, ang simbahan ng San Rocco, na muling itinayo noong dekada '50 bilang isang santuwaryo, ang maliit na simbahan ng Santa Maria della Neve, at ang simbahan ng Madonna delle Grazie. Kamakailan lamang ay mas madaling marating ang bayan sa pamamagitan ng paglabas sa Daang Estatal 81 mula sa [[Guardiagrele]] patungong [[Chieti]] at [[Francavilla al Mare]]. == Mga pangyayari at pista == * '''Enero''': [[San Antonio Abad]] * '''Abril''': [[San Roccuccio]] * '''Mayo''': [[San Jose]] manggagawa (malapit sa nayon ng Reginaldo) at [[Madonna della Pietà]] * '''Hunyo''': Palio dei Fuochi di San Giovanni * '''Agosto''': Pista ng Pizza, Pista ng Pakwan, Pista ng Pag-aakyat at [[San Roque]] * '''Setyembre''': Pista ng [[Mahal na Ina ng Grasya]], Pista ng [[San Gennaro]], at Pista ng [[Mahal na Ina ng Pighati]] * '''Oktubre''': Pista ng Bino Cotto * '''Nobyembre''': Pista ng Kastanyas at Pista ni [[San Carlo Borromeo]].<ref>Lista dal [http://www.comune.roccamontepiano.ch.it/feste-e-sagre.html sito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820225138/http://www.comune.roccamontepiano.ch.it/feste-e-sagre.html|data=20 agosto 2009}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] l8bsu2isb8mw6ib7o4stw4i8yaub6xi Paglieta 0 159407 2235039 2026864 2026-10-17T13:55:57Z Ryomaandres 8044 /* Ekonomiya */ 2235039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Paglieta|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=34.18|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Paglietani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=235|mayor_party=|saint=San Giusto|day=Hulyo 14|postal_code=66020|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.paglieta.ch.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Collemici, Molina, Piana del Mulino, Pedicagne di Colle Martino, Colle Martino, Piano la Barca, Prato, Ranco, Sant'Egidio, Torre.|official_name=Comune di Paglieta|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Veduta di Paglieta.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Paglieta|image_shield=Paglieta-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|10|N|14|30|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069059}} Ang '''Paglieta''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Pajéte}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Ekonomiya == * Val di Sangro na sonang industrial, na matatagpuan, sa papel, para sa 40% ng ekstensiyon nito sa munisipal na lugar ng Paglieta dahil sa mga kaunlaran sa politika at ekonomiya na ipinatupad ng pambansa at rehiyonal na pamahalaan noong dekada setenta at otsenta ng noong nakaraang siglo.<ref name="storia2">{{cita web|autore=Giuliano Mirco Marinucci|url=http://paglieta.weebly.com/storia.html|titolo=Paglieta - Storia|accesso=31-03-09|editore=Weebly|data=}}</ref> * Pangingisda (sa ilog Sangro) * Gastronomiya<ref>{{cita web|autore=Giuliano Mirco Marinucci|url=http://paglieta.weebly.com/gastronomia.html|titolo=Paglieta|accesso=31-03-09|editore=Weebly|data=}}</ref> * Pamamasahe sa Lanciano at sa kabesera * Turismo * Pagsasaka (ang lugar ay ang daanan ng mga lupaing pangtupa bilang ebidensiya ng mga palatandaan ng pagdaan ng mga lupaing pangtupa sa lokalidad ng Cansano-Colle Limite<ref name="storia2"/>) at agrikultura == Sport == Ang pangunahing koponan ng futbol sa lungsod ay ang A.S.D. Paglieta Calcio na, pagkatapos ng ilang season sa Unang Kategorya, kasunod ng pagkabangkarote ng club noong 2019/20, napilitang magsimulang muli mula sa pinakamababang antas, ang Ikatlong Kategorya, kung saan ito naglaro hanggang sa tuluyang pagkabuwag nito. Sa kasalukuyan, ang bagong tatag na Virtus Paglieta 2024 ang siyang host.<ref>{{Cita web|https://www.tuttocampo.it/Abruzzo/TerzaCategoria/GironeUnicoVasto/Squadra/VirtusPaglieta2024/1234885/Scheda|titolo=Virtus Paglieta|sito=Tuttocampo.it|accesso=26 agosto 2024}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] lbej0mmwj2lip8ltneuajinjw38tiai Palena, Abruzzo 0 159408 2235041 2096133 2026-10-17T13:56:29Z Ryomaandres 8044 2235041 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |date=2016-03-25 }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 |image_skyline=Monte Porrara, Palena.JPG}} Ang '''{{BASEPAGENAME}}''' ay isang [[comune]] sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] sa bansang [[Italya]]. Ito ay ang bayang pinagmulan nina Pietro Como at Lucia Travaglini, ang mga magulang ng [[Baritone|baritonong]] [[Italyano-Amerikano|Italyano-Amerikanong]] si [[Perry Como]] (1912-2001). Mayroong isang plaka na ginugunita si Perry Como pati na rin ang tahanan ng pintor na si [[Oreste Recchione]], na tumira rin sa Palena. Ang bayan ay nasa hangganan ng [[Pambansang Parke ng Maiella]]. == Kasaysayan == === Mga simualin === [[Talaksan:Palena_2.JPG|left|thumb|Tanaw ng itaas na bahagi ng Palena da Monte Porrara]] Ang mga fossil ay natagpuan sa capo di Fiume, na ipinapakita na ngayon sa munisipal na [[Museo Geopaleontologico Alto Aventino|museo paleontolohiko]] kung saan ipinapakita nito kung ano ang kapaligiran ng [[Si Maiella|Maiella]] 7 milyong taon na ang nakalilipas.<ref>{{cites web|screaming|author=Various Authors|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palena/pagine.asp?idn=3004|title=Palena and its history (Part 2)|logon=December 20, 2009|publisher=Sangroaventino|date=[[2004]]|archive date=March 6, 2016|https://web.archive.org/web/20160306025334/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palena/pagine.asp?idn=3004|deadurl=no}}</ref> Ang munisipal na teritoryo ng Palena ay tinitirhan na mula pa noong panahon ng [[Paleolitiko]], bilang patunay nito, ang ilang mga labi mula sa panahong ito ay natagpuan sa lugar ng palena. Nang maglaon, sa panahon ng [[Italici|italico]] at [[Sinaunang Roma|panahonng Romano]], sa ilang distrito ng Palena, ay tinitirhan na, na pinatunayan ng ilang libingan at gusali ng panahong iyon. Ang kabesera ng munisipyo ay nagsimula pa [[Maagang Gitnang Kapanahunan|noong unang bahagi ng Gitnang Kapanahunan]] nang ang bayan ay isang fief ng [[Gualtieri]], [[Orsini]], [[Antonio Caldora]], [[Matteo di Capua]], at [[D'Aquino (pamilya)|D'Aquino]]. Iba't ibang mga [[Ordeng Benedictino|Benedictinong monghe]] ang tumira sa lugar.<ref name = "story"/> == Talababa == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{it icon}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kaurian:Chieti]] mo4hcr9mpxzq6lgxd03i9nv1v9kojxn Palmoli 0 159409 2235042 2026879 2026-10-17T14:00:52Z Ryomaandres 8044 2235042 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Palmoli|elevation_min_m=|mayor=Giuseppe Rosario Masciulli|area_footnotes=|area_total_km2=32.78|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Palmolesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Cannavela, Fonte la Casa, Immerse, Melania, Pezzo Grosso, Santo Ianni|elevation_m=711|saint=[[San Valentino]]|day=Pebrero 14|postal_code=66050|area_code=0873|website={{official website|http://www.comunepalmoli.it/index.htm}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Palmoli|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Palmoli torrione.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang tore|image_shield=Stepalm.jpg|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|56|22|N|14|34|53|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Palmoli''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Pàlmërë}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. Mayroong 858 naninirahan dito. == Pinagmulan ng pangalan == Ang bayan ay tinawag na Palmula Monteverde nang ang mga naninirahan, na umalis sa iba't ibang ''[[vicus]]'', ay nanirahan sa bundok na pinapalibutan ng mga Scots na puno ng olibo na may madilim na berdeng dahon.<ref name="storia">{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Palmoli/default.asp?Pag_ID=87 Cenni storici]|data=gennaio 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === [[Simbahan ng Santa Maria delle Grazie (Palmoli)|Simbahan ng Santa Maria delle Grazie]]: Ang simbahang parokya ng bayan, ito ay nasa estilong Abruzzo [[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]].<ref>{{Cita web|url=http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Palmoli/pagine.asp?idn=559|titolo=La chiesa|urlmorto=sì}}</ref> == Kultura == === Edukasyon === ==== Mga museo ==== Ang isang pakpak ng [[Castello marchesale|Kastilyo ng Markes]] ay naglalaman ng Museo ng Kabihasnang Rural at mga Abandonadong Kastilyo ng pook Vasto, na may mga natuklasang arkeolohiko at isang seksiyong etnolohiko na ipinapapakita.<ref name="Il museo, su trignosinelloturismo.it">{{Cita web|url=http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Palmoli/pagine.asp?idn=562|titolo=Il museo|urlmorto=sì}}</ref> === Pagluluto === Kabilang sa lutuing Palmo, kabilang sa mga unang putahe nito, ang [[sagne pezzate]], na tinimplahan ng sariwang sarsa ng kamatis o [[esparago]] at sarsa ng [[ventricina]], na lokal na tinatawag na viscica. Ang pangalawang putahe ay nilagang karne ng tupa.<ref>{{Cita web|url=https://abruzzoturismo.it/it/palmoli|titolo=Palmoli|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210515140626/https://abruzzoturismo.it/it/palmoli}}</ref> == Tingnan din == * [[Castello marchesale]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] idmhv9gkj83tiv8ypc6lf3k9vm47ae8 Palombaro 0 159410 2235045 2026928 2026-10-17T14:04:18Z Ryomaandres 8044 2235045 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Palombaro|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=17|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Palombaresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=536|mayor_party=|saint=Madonna della Libera|day=Nobyembre 3|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comune.palombaro.ch.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Limiti, Tornelli|official_name=Comune di Palombaro|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Chiesa Palombaro.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang Simbahan ng Mahal na Ina|image_shield=Palombaro-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|N|14|14|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069062}} Ang '''Palombaro''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. == Pinagmulan ng pangalan == Marahil ang pangalan ng bayan ay hango sa Latin na ''palumbus'' na ang ibig sabihin ay kalapati na may panlaping -arius na nagsasaad ng lugar kung saan napisa ang itlog ng mga kalapati.<ref name="storia 1">{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/|titolo=Palombaro e la sua storia (1ª parte)|accesso=20 dicembre 2009|editore=Sangroaventino|data=2004|title=Archive copy|access-date=2021-12-04|archive-date=2007-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081535/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208081535/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/ |date=2007-12-08 }}</ref> Ang iba pang mga hinuha ay ang pangalan ay nagmula sa palumbarius isang uri ng halkon na kumakain ng mga kalapati o, kung hindi man, mula sa palummane na, sa diyalektikong jargon, ay isang poste na hawak sa kamay, hinuhang sinusuportahan ng eskudo de armas bayan kung saan ang isang hubad na braso ay kinakatawan ng isang lalaki na may hawak na club gamit ang kaniyang kamay (marahil kay [[Herkules|Herules]]).<ref name="storia 2">{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=3005|titolo=Palombaro e la sua storia (2ª parte)|accesso=20 dicembre 2009|editore=Sangroaventino|data=2004|title=Archive copy|access-date=2021-12-04|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306035959/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=3005|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306035959/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=3005 |date=2016-03-06 }}</ref> == Mga monumento at tanawin == Simbahan ng San Rocco. Ito ay matatagpuan sa Piazza San Rocco. Ayon sa ilang mga sanggunian, ito ay itinayo noong ika-17 siglo. Ang harapan ay may kurbadong korona. Ang harapan ay gawa sa apog. Ang tanging kawili-wiling elemento ay ang portadang bato. Ang loob ay may iisang [[nabe]].<ref>{{cita web|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=2073|titolo=Chiesa di San Rocco|accesso=20 dicembre 2009|sito=Sangroaventino|data=2004|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160307032936/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=2073|urlmorto=sì}}</ref> [[Simbahan ng Santa Maria della Serra]] (o dell'Assunta). Ito ay matatagpuan sa timog ng bayan. Ito ay itinayo noong ika-16 na siglo sa isang dati nang simbahan noong ika-13 siglo. Ang toreng kampanaryo, na hinati ng mga [[markapyano]], ay nagmula pa noong ika-18 siglo. Ang koronang kornisa ay gawa ng eskultor na si [[Felicetto Giuliante|Felice Giuliante]]. Ang harapan ay hinati ng mga [[pilastra]]. Bukod pa rito, isang timpano ang matatagpuan sa gitna ng patsada.<ref>{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Palombaro/pagine.asp?idn=2071|titolo=Chiesa di Santa Maria della Serra (o dell'Assunta)|accesso=20 dicembre 2009|editore=Sangroaventino|data=[[2004]]|urlmorto=sì}}</ref> == Tingnan din == * [[Ermita ng Sant'Angelo, Palombaro|Ermita ng Sant'Angelo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] khndrup96wrbrfzgxa5aufacrlpnwq1 Pennadomo 0 159412 2235046 2083752 2026-10-17T14:06:26Z Ryomaandres 8044 2235046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pennadomo|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website=|area_code=0872|postal_code=66040|day=Agosto 10|saint=San Lorenzo|elevation_m=460|elevation_footnotes=|population_demonym=Pennadomesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=11|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Pennadomo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|00|N|14|19|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Pennadomo-Stemma.svg|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Il borgo di Pennadomo.jpg|native_name=|footnotes=}} rAng '''Pennadomo''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Pènne}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. Ang bayan ay binubuo ng {{Convert|11.3|km2|mi2}}, sa burol na {{Convert|430|m|ft}} itaas ng antas ng dagat. Sa pambansang senso noong 2001, ang bayan ay may populasyon na 358 na naninirahan, mga miyembro ng 173 pamilya. Ang bayan ay mayroong 12 kumpanya at 2 administratibong tanggapan na gumagamit ng kabuuang 53&nbsp;ng populasyon. Ang populasyon ay bumagsak ng 57 katao (14&nbsp;porsiyento) mula sa senso noong 1991.<ref>http://abruzzo.indettaglio.it/eng/comuni/ch/pennadomo/pennadomo.html</ref> == Kasaysayan == Maraming natuklasan sa munisipalidad ang nagpapatunay sa mga pamayanan ng tao simula pa noong [[Panahon ng Tanso]].<ref name="storia">{{cita web|sito=Sangroaventino|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Pennadomo/pagine.asp?idn=3006|titolo=Pennadomo e la sua storia|accesso=26 ottobre 2009|dataarchivio=7 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160307093223/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Pennadomo/pagine.asp?idn=3006|urlmorto=sì}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Lumang Bukal === Ang bukal na ito ay nagtatampok ng isang labangan para sa pag-inom na may tatlong butas, na matatagpuan sa Via Roma. Ito ay muling itinayo noong ika-20 siglo gamit ang mga umiiral na materyales. Mayroon itong dalawang konsentrikong eksagonal na palanggana. Ang itaas na basin ay mas mataas kaysa sa ibabang palanggana, na kumukuha ng tubig mula sa itaas na basin. Ang estruktura ay gawa sa mga espesyal na hugis na bloke ng bato. Ang likod ay pininturahan.<ref>{{cita web|autore=sangroaventinoturismo|url=http://www.sangroaventinoturismo.it/sezioni/Pennadomo/pagine.asp?idn=577|titolo=Fonte vecchia|accesso=10 aprile 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160306172556/http://www.sangroaventinoturismo.it/sezioni/Pennadomo/pagine.asp?idn=577|dataarchivio=6 marzo 2016}}</ref><ref>{{cita web|autore=Sangroaventino|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Pennadomo/pagine.asp?idn=1597|titolo=Fonte vecchia|accesso=10 aprile 2009|data=|dataarchivio=27 marzo 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190327104236/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Pennadomo/pagine.asp?idn=1597|urlmorto=sì}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://comunepennadomo.com/ Opisyal na website] {{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] aip900t07br5bw3h7s2ly6ehj675b9t Pennapiedimonte 0 159413 2235048 2058942 2026-10-17T14:08:01Z Ryomaandres 8044 2235048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pennapiedimonte|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|website={{official website|http://www.comune.pennapiedimonte.ch.it}}|area_code=0871|postal_code=66010|day=Agosto 16–19|saint=San Antonio, Santa Brigida, San Rocco|elevation_m=669|elevation_footnotes=|population_demonym=Pennesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_total_km2=47|area_footnotes=|mayor=Levino di Placido|mayor_party=|frazioni=Capolegrotti, Colli, Coste dei Colli, Defenza, Fontana, Laio, Pisavini, Raiese, San Giovanni, Vicende|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|official_name=Comune di Pennapiedimonte|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|9|N|14|12|E|region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Pennapiedimonte-Stemma.svg|image_caption=Tanaw ng Pennapiedimonte|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Pennapiedimonte.JPG|native_name=|footnotes=<!-- These are currently unused -->}} Ang '''Pennapiedimonte''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Pànne}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang bayan ng Pennapiedimonte ay tumataas sa mga dalisdis ng silangang bahagi ng [[Maiella]]. Ang teritoryo nito ay umaabot ng 47.2&nbsp;km², mula sa pinakamababang altitudo na 255 m, sa distrito ng Laio, hanggang sa maksimum na 2,676 sa [[Bundok Focalone]], na may pagkakaiba sa taas na 2,400 metro.<ref>{{cita web|url=http://www.pennapiedimonte.info/Caratteristiche.htm|titolo=Altitudini|editore=pennapiedimonte.info|accesso=3 agosto 2010|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20091213125545/http://www.pennapiedimonte.info/Caratteristiche.htm|dataarchivio=13 dicembre 2009|title=Archive copy|access-date=4 Disyembre 2021|archive-date=13 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213125545/http://www.pennapiedimonte.info/Caratteristiche.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213125545/http://www.pennapiedimonte.info/Caratteristiche.htm |date=13 Disyembre 2009 }}</ref> Matatagpuan ang sentro ng lungsod sa taas na 669 m a.s.l., na nakadapa sa isang matarik na tagaytay na bumabagsak pababa sa lambak ng ilog Avello.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.pennapiedimonte.ch.it/|titolo=Geografia Pennapiedimonte|editore=pennapiedimonte.ch.it|accesso=3 agosto 2010}}</ref> Ang mga bahay, na bahagyang inukit sa bato, ay gawa sa lokal na bato at konektado sa pamamagitan ng mga hakbang o makikitid na kalye, kadalasang mapupuntahan lamang sa paglalakad. == Kasaysayan == Ang mga bakas ng pag-ookupa sa teritoryo na nagsimula pa noong ika-5 at ika-6 na siglo BK ay napatunayan sa ilang arkeolohikong paghuhukay (pagtuklas ng mga sinaunang libingan) sa distrito ng Fontana.<ref name="cenni storici">{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.pennapiedimonte.info/Cenni-storici.htm|titolo=Cenni storici|accesso=20 dicembre 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20091218015958/http://www.pennapiedimonte.info/Cenni-storici.htm|dataarchivio=18 dicembre 2009}}</ref> Noong ika-3 siglo BK, ang lugar ay napasailalim sa mga Romano na, pinaniniwalaang, nagtayo ng isang toreng bantayan doon, na nakatayo pa rin, ngunit nakakabit sa residensiyal na sentro at samakatuwid ay mahirap bigyang-kahulugan. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Pennapiedimonte ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Abril 10, 1954.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?3628|titolo=Pennapiedimonte, decreto 1954-04-10 DPR, concessione di stemma e gonfalone|accesso=1º ottobre 2021|sito=Archivio Centrale dello Stato}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] su7xca3ir7au6b3f76a18tmsk23gdoh Perano 0 159414 2235049 2027196 2026-10-17T14:10:19Z Ryomaandres 8044 2235049 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Perano|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=6|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Peranesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=256|mayor_party=|saint=[[Felipe Neri|San Filippo Neri]]|day=Mayo 26|postal_code=66040|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.perano.ch.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Barbetti, Cerraiolo, Crocetta, Fontolfi, Impicciaturo, Maligni, Pugliesi, Quadroni, San Pastore, San Tommaso, Sciorilli, Tomassuoli, Tramozzini.|official_name=Comune di Perano|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Perano Chieti.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Perano|image_shield=Perano-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|6|N|14|24|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069065}} Ang '''Perano''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang Perano ay tumataas sa isang maburol na pag-alon sa kanan ng ilog [[Sangro (ilog)|Sangro]]. Ang teritoryo nito ay umaabot sa 6.28&nbsp;km² sa isang marubdob na nilinang na lugar. Ito ay may lawak na 6.2 kilometro kuwadrado at may density ng populasyon na 267.10 na naninirahan kada kilometro kuwadrado. Ito ay bahagi ng [[lalawigan ng Chieti]] at 65&nbsp;km mula sa [[Chieti|kabesera]]. Ang teritoryo ng munisipalidad ay nasa pagitan ng 88 at 351 metro sa ibabaw ng antas ng dagat. Ang altimetrikong spawn ay nasa 263 metro. == Kasaysayan == Ang mga unang makasaysayang maaasahang tala ay nagmula pa noong ika-9 na siglo, nang ang Perano ay naging bahagi ng mga pag-aari ng [[Abadia ng San Clemente a Casauria]]. Una itong nabanggit sa ''Chronicon Casauriense'' noong 873. Kalaunan ay naging isang piyudo ito ng monasteryo ng San Giovanni in Venere. Ang nayon ay nanatiling nasa ilalim ng hurisdiksiyon ng iba't ibang mga abadia sa loob ng mahabang panahon, tulad ng sa Santa Maria di Tremiti noong ika-11 siglo at ng sa San Giovanni in Venere noong ika-12 siglo. Noong Gitnang Kapanahunan, ito ay isang maliit na nayon na may kuta, na may tore ng bantay sa lugar ng Torretta. Wala itong pangunahing simbahan sa plasa, kundi sa mas malayong bahagi ng lambak sa lugar ng San Tommaso, na inialay sa apostol. Dahil sa lindol noong 1456, ang nayon ay nabawasan ng populasyon, at nabanggit sa mga dokumento ng mga commendatory abbot ng San Giovanni in Venere bilang isang "villa diruta." Noong 1585, ang Perano at ang mga nakapalibot na kaharian ay naipasa sa kongregasyon ng [[Felipe Neri]] ng Roma, na siyang nakakuha ng patrimonya ng San Giovanni in Venere. Ang mga Ama ng Oratorian ay nagbigay-buhay sa bayan, na nagtayo ng isang gusaling pangkontrol na may panaderya at tanggapan ng buwis, na tinatawag na "Casone," na ngayon ay kinaroroonan ng munisipyo. Ipinagkatiwala nila ang pangangalaga sa mga kaluluwa sa Obispo ng Chieti, si Monsignor De Palma, na noong 1749 ay muling itinayo ang bagong inang simbahan sa plasa, na inialay kina Madonna at San Felipe Neri. Noong ika-18 siglo, ito ay ibinalik sa mga pag-aari ng [[Dominyo publiko (lupa)|dominyo publiko]]. Sa pagtatapos ng ika-18 siglo, ang pamilyang Pugliese ay nakakuha ng ilang kaharian sa kapatagan ng Sangro at yumaman, na nagtayo ng malawak na Palazzo Pugliese, na kalaunan ay naipasa sa pamilyang Pellicciotta. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] ephnwcc66c4v5mxwv2ycquzf7xn28ho Poggiofiorito 0 159417 2235050 2027223 2026-10-17T14:12:02Z Ryomaandres 8044 2235050 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Poggiofiorito|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=9|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Poggiani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=299|mayor_party=|saint=[[San Mateo]]|day=Setyembre 21|postal_code=66030|area_code=0871|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Chiusa, Martorella|official_name=Comune di Poggiofiorito|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Poggiofiorito.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Poggiofiorito-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|N|14|19|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069067}} Ang '''Poggiofiorito''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], timog-silangang [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == === Teritoryo === Ang Poggiofiorito ay namumukod-tangi, bilang isang maliit na bayan, para sa isang malaking pampublikong parke na nauuna sa bayan sa kalsada na nilalakbay mula sa Orsogna, [[Ortona]], o [[Arielli]]. Ang bayan ay may kalamangan sa ekonomiya dahil ito ay matatagpuan sa industriyal at artesanong lugar sa pagitan ng Arielli at Orsogna, at matatagpuan sa S.S. 538 Marrucina, na nag-uugnay sa Ortona sa [[Guardiagrele]]. == Kasaysayan == Ang kasalukuyang nayon ay itinatag noong ika-16 na siglo ng mga piyudal na panginoon ni Baron Crognale ng Arielli, at binubuo ng mga grupo ng mga bahay ng Casale, Fonte di Pojo (il Poggio), at Villarielli, ang kasalukuyang bayan. Lumago nang malaki ang sentro noong kalagitnaan ng ika-16 na siglo, kasabay ng pagtatayo ng simbahan ng [[Mateo ang Apostol|San Matteo]]. Noong mga unang taon ng 1900, nagsimula ang mga alitan sa kalapit na munisipalidad ng Arielli tungkol sa lokasyon ng estasyon sa linya ng riles ng Ortona-Guardiagrele na kasalukuyang ginagawa. Nagpasya ang konseho ng bayan na baguhin ang pangalan nito mula Villarielli patungong Poggiofiorito upang maalis ang anumang mungkahi ng umano'y ugnayan o pagpapasakop sa [[Arielli]] (MAHARLIKANG DEKRETO Hulyo 31, 1911, blg. 909, inilathala sa Opisyal na Gaseta blg. 203 ng Agosto 30, 1911 at epektibo noong Setyembre 14, 1911). == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] qvisxroqip6k0ks83240gvv0170um6q Pollutri 0 159418 2235051 2096190 2026-10-17T14:12:53Z Ryomaandres 8044 2235051 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 }} Ang '''{{BASEPAGENAME}}''' ay isang [[comune]] sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] sa bansang [[Italya]]. Maraming alamat tungkol sa pinanggalingan ng Pollutri, lahat ng mga bunga ng popular na imahinasyon. Ang pinakatanyag na Lombardo ay tumutukoy sa isang prinsipe na nagpasyang magtayo ng isang bayan kung saan natagpuan niya ang isang nawawalang asno. Sa katotohanan, ang mga bagay ay medyo naiiba. Noong 568 ang Lombardo, sa pamumuno ni Haring Albano, ay pumunta sa Italya upang maghanap ng mga bagong mapagkukunan ng kita at sa mabilis na kampanya ng giyera sinakop ang hilaga ng Italya, Tuscany, Abruzzo, Molise, Campania, at Basilicata. Sa panahong iyon ang burol na kinatatayuan ngayon ng Pollutri ay natatakpan ng mga makapal na kagubatan at iilan lamang ang mga kubo ng mga pastol at magsasaka. Ang mga Lombardo, sa madaling panahon dumating at ginawa ang kanilang makakaya upang sumanib sa katutubong populasyon. Napalawak ang nayon na noong 580 naging napakahalaga nito at ang teritoryo ay umabot sa dagat, na sakop ng mga ilog ng Sinello Osento. Ang pangalang Pollutri ay nagmula sa isang templo na alay kay [[Pollux]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Pollutri ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Marso 3, 1998.<ref>{{cita web|titolo=Pollutri, decreto 1998-03-03 DPR, concessione di stemma e gonfalone|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?2468|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=30 luglio 2022}}</ref> == Talababa == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{it icon}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kaurian:Chieti]] [[en:{{BASEPAGENAME}}]] 2o7pqospms34uj2aigo4sbhfjrh4dn7 2235052 2235051 2026-10-17T14:13:46Z Ryomaandres 8044 2235052 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 |image_skyline=Pollutri 1703.jpg|image_caption=[[Giovan Battista Pacichelli]]: Pollutri, 1703}} Ang '''{{BASEPAGENAME}}''' ay isang [[comune]] sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] sa bansang [[Italya]]. Maraming alamat tungkol sa pinanggalingan ng Pollutri, lahat ng mga bunga ng popular na imahinasyon. Ang pinakatanyag na Lombardo ay tumutukoy sa isang prinsipe na nagpasyang magtayo ng isang bayan kung saan natagpuan niya ang isang nawawalang asno. Sa katotohanan, ang mga bagay ay medyo naiiba. Noong 568 ang Lombardo, sa pamumuno ni Haring Albano, ay pumunta sa Italya upang maghanap ng mga bagong mapagkukunan ng kita at sa mabilis na kampanya ng giyera sinakop ang hilaga ng Italya, Tuscany, Abruzzo, Molise, Campania, at Basilicata. Sa panahong iyon ang burol na kinatatayuan ngayon ng Pollutri ay natatakpan ng mga makapal na kagubatan at iilan lamang ang mga kubo ng mga pastol at magsasaka. Ang mga Lombardo, sa madaling panahon dumating at ginawa ang kanilang makakaya upang sumanib sa katutubong populasyon. Napalawak ang nayon na noong 580 naging napakahalaga nito at ang teritoryo ay umabot sa dagat, na sakop ng mga ilog ng Sinello Osento. Ang pangalang Pollutri ay nagmula sa isang templo na alay kay [[Pollux]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Pollutri ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Marso 3, 1998.<ref>{{cita web|titolo=Pollutri, decreto 1998-03-03 DPR, concessione di stemma e gonfalone|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?2468|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=30 luglio 2022}}</ref> == Talababa == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{it icon}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kaurian:Chieti]] [[en:{{BASEPAGENAME}}]] jcximtd6wyxly8pzvjqkae9yqmqhhau Tornareccio 0 159420 2235095 2029513 2026-10-17T15:11:49Z Ryomaandres 8044 2235095 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tornareccio|elevation_min_m=|mayor=Remo Fioriti|area_footnotes=|area_total_km2=27.53|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Tornarecciani|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Collecase, San Giovanni, Torricchio|elevation_m=630|saint=[[Victoria, Anatolia, at Audax|Santa Victoria]]|day=Disyembre 23|postal_code=66046|area_code=0872|website={{official website|http://www.comuneditornareccio.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Tornareccio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Tornareccio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Tornareccio-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|2|N|14|25|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Tornareccio''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Turnarécce}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]], na kilala sa mga [[apiaryo]] nito at kahalagahang arkeolohiko. Ito ang lugar ng ikatlong yugto ng [[Proyetong Lambak Sangro]]. == Kasaysayan == Ang lugar sa paligid ng Tornareccio na katabi ng Bundok Pallano ay pinaninirahan na mula noong [[Paleolitiko]], mga 20,000 taon na ang nakalilipas. Ang unang nakasulat na dokumento na nagbabanggit ng Tornareccio ay nagsimula noong 829, nang ito ay nasa ilalim ng pamumuno ng [[Abadia ng Farfa]]. Ang pagtatayo ng sentro ng Tornareccio ay nagsimula noong 1118 o ilang taon na ang nakalilipas, gaya ng pinatutunayan ng kronikong si [[Gregorio ng Catino]] sa Chronicon Farfense: In comitatu Teatino est monasterium Sancti Stephani in Lucania (…) et castellum Tornaricie ("Sa kondado ng Teatina ay naroon ang monasteryo ng Santo Stefano sa Lucania at ang kastilyo ng Tornareccio"). Ayon sa ilang dokumento mula sa lokal na unibersidad, ang sentrong ito ay tinawag na Tornarezam sa pagitan ng 1156 at 1168. Ang kastilyo ay dumanas ng panahon ng paghina hanggang ika-19 na siglo, nang ang monasteryo ng Santo Stefano ay inabandona at lahat ng bakas nito ay nawala. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 6818l1mku4vqawllnrozr7zmiicp4eq Torrebruna 0 159421 2235096 2029512 2026-10-17T15:13:24Z Ryomaandres 8044 2235096 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Torrebruna|elevation_min_m=|mayor=Angela Cristina Lella|area_footnotes=|area_total_km2=23.29|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Torresi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Guardiabruna|elevation_m=857|saint=[[San Placido]]|day=Oktubre 5|postal_code=66050|area_code=0873|website={{official website|http://www.comune.torrebruna.ch.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Torrebruna|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Nuvoleguardiabruna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Guardiabruna|image_shield=STEMMA TORREBRUNA.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|52|N|14|32|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Torrebruna''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Hindi alam ang eksaktong mga dahilan sa likod ng pangalan ng bayan. Ayon sa alamat, ang pangalang Torrebruna ay nagmula sa isang sinaunang tore na matatagpuan sa pinakamataas na punto ng bayan, na pinadilim ng panahon. May isa pang bersiyon, na nasa alamat pa rin: sinasabing ang tore ay tinirhan ng isang maharlikang babae na nagngangalang Bruna, kung kaya tinawag itong "Torre di Bruna" at pagkatapos, unti-unting, naging Torrebruna. Bukod pa rito, sinasabing ang ilang naninirahan sa kalapit na Guardiabruna noong panahong iyon ay nagbabantay sa nabanggit na babae, at sa gayon ang tirahang iyon ang bumuo sa Guardia di Bruna, at sa gayon, sa paglipas ng panahon, lumitaw ang pangalang Guardiabruna.<ref>{{Cita web|url=http://www.torrebruna.eu/StoriaeLeggenda.htm|titolo=Etimologia|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20120305232357/http://www.torrebruna.eu/StoriaeLeggenda.htm|dataarchivio=5 marzo 2012}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * Partipikadong boro ng Torrebruna (ika-13 at ika-18 siglo). Ito ay may konsentrikal na plano kung saan ang simbahan ng parokya sa gitna. * Portipikadong boro ng Guardiabruna (ika-16 at ika-18 siglo) * Simbahan ng ''Trasfigurazione di Nostro Signore Gesù Cristo'' (ika-17 siglo) == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 4j6jcjil35m371gl3jqtnf8i987q6hj Tollo 0 159423 2235093 2185784 2026-10-17T15:10:08Z Ryomaandres 8044 2235093 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Tollo|elevation_max_m=|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_total=4237|population_as_of=2008|pop_density_footnotes=|population_demonym=Tollesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=152|area_footnotes=|twin1=|twin1_country=|saint=[[Madonna del Rosario|Santa Maria del Rosario]], [[Paschal Baylon|San Pasquale]], [[Saint Marina of Aguas Santas|Santa Marina]], [[San Rocco]], [[Santa Lucia]]|day=unang Linggo ng Agosto, 17 Mayo, 17 Julyo, 16 Agosto, 13 Disyembre|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comune.tollo.ch.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|area_total_km2=14.88|mayor=|official_name=Comune di Tollo|image_map=|native_name=|image_skyline=El Tollo Gaspar en la Rambla del Puerto (Río Monleón).png|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Tollo-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|mayor_party=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|20|N|14|19|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|frazioni=Colle, Colle Cavalieri, Colle della Signora, Colle Secco, Macchie, Motrino, Pedine, Piano Mozzone, Sabatiniello, San Pietro, Santa Lucia, Venna|istat=069090}} Ang '''Tollo''' ay isang ''[[komuna]]'' at bayan sa Lalawigan ng [[Lungsod ng Chieti|Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng Italya. Kilala ang Tollo sa mga ubasan at olibo. Matatagpuan ito sa 'mga Burol ng Teatina' (collina teatina), isang pangkat ng mga paanan ng [[Kabundukang Apenino|Apenino]], na may tanawin ng dagat ng Adriatico sa silangan, at tanaw an Bundok [[Si Maiella|Maiella]], ang pangalawang pinakamataas na rurok sa Italya, sa kanluran. == Kultura == Ang Tollo ay nagdaraos ng maraming malalaking pagtitipon sa buong taon, na nagtatampok ng mga pagdiriwang sa relihiyon, mga okasyong pampalakasan, at mga makasaysayang paggunita na patuloy na nagdadala ng mga bisita mula sa mas malawak na rehiyon. Kasama sa mga pangyayaring pangkultura ay ang muling pagasasdula ng pagkubkob ng mga Turko, isang pagdiriwang na nagaganap sa unang Linggo ng Agosto; ang pagtatanghal ng Pasyon ni Kristo tuwing Mahal na Araw; at ang prusisyon ng mga Simbolo sa [[Biyernes Santo]]. Tuwing Abril, ang lungsod ng Tollo ay mayroong 130&nbsp;km kumpetisyon sa pagbibisikleta, isa sa mga kuwalipikadong karera ng Tour ng Italya. Ang karerang ito ay tumatawid sa paanan ng mga Apenino, na may mga marka mula 5% hanggang 11%. Dinaluhan ito ng higit sa 1000 mga kalahok taon-taon. Mayroong isang mahaba (130&nbsp;km) at maikling kurso (89&nbsp;km). ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 7di921x6ozou2qtzikzotvy5ibch9q4 Schiavi di Abruzzo 0 159424 2235088 2083879 2026-10-17T15:05:48Z Ryomaandres 8044 2235088 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Schiavi | official_name = Comune di Schiavi di Abruzzo | native_name = | image =Schiavi panorama cropped.jpg | image_size = | alt = | caption = | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|41|49|N|14|29|E|type:city(1,522)_region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = [[Abruzzo]] | province = [[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH) | frazioni = Badia, Canali di Taverna, Cannavina, Casali, Cupello, Salce, San Martino, San Martino Superiore, Taverna, Valli, Valloni | mayor_party = | mayor = Luciano Piluso | area_footnotes = | area_total_km2 = 45.58 | population_footnotes = | population_total = 676 | population_as_of = 31 December 2021 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Schiavesi | elevation_footnotes = | elevation_m =1172 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[San Mauricio]] | day = Setyembre 22 | postal_code = 66045 | area_code = 0873 | website = {{official website|http://www.schiavidiabruzzo.com/index.html}} | footnotes = }}[[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_view_from_purgatorio.JPG|right|thumb| Tanaw mula sa "La Rotonda".]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_main_street_updated.JPG|right|thumb| Sa via Umberto I, isa sa mga pangunahing lansangan.]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_municipio.JPG|thumb|Munisipyo.]] '''Ang Schiavi di Abruzzo''' ay isang [[bayan sa burol]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], gitnang [[Italya]] . Matatagpuan ito sa [[Kabundukang Apenino]], sa pinakatimog na bahagi ng rehiyon ng Abruzzo, sa hangganan ng rehiyon ng [[Molise]]. Ito ay {{Convert|56|km|mi}}, mula sa [[Dagat Adriatico]], at {{Convert|225|km|mi}} mula sa [[Roma]]. == Kasaysayan == Ang unang nakatalang pagbanggit ng bayan ay nagsimula noong [[Gitnang Kapanahunan]], noong unang kalahati ng ika-11 siglo. Gayundin, ang pangalang Schavis at Sclavi ay lumitaw sa Libro delle decime (aklat ng [[pahunos]]) ng 1309 at ng 1328.<ref>[https://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/ History section, Schiavi di Abruzzo page.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514070704/http://www.abruzzo2000.com/abruzzo/chieti/schiavi.htm|date=2008-05-14}} [http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/schiavi.htm www.italyheritage.com, History section.].</ref> Karaniwan na nalalaman na mayroong isang kolonya ng mga [[Mga Eslabo|Eslabo]] na naging fief ni Roberto da Sclavo, kung saan maaaring nagmula ang pangalan ng bayan. Mula 1130 ang bayan ay bahagi ng [[Kaharian ng Sicilia]], at kalaunan ng [[Kaharian ng Napoles]]. Mula 1626 <ref>[http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Genealogy of the Caracciolo di Santo Buono]. Within this link, use ctrl-F to find instances of the word "Schiavi". Control began with (C20) Don Alfonso Caracciolo (1603-1660), the third Prince of Santo Buono and Count of Schiavi, in 1626. Though feudalism was abolished in 1806, the last known [[pretender]] of the [[fief]] was (L4) Don Marino Caracciolo (1910-1971), 15th Prince of Santo Buono and Count of Capracotta and Schiavi.</ref> hanggang 1806 <ref>''Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia'', edited by L. Porfilio and P. Falasca, Marino Saolfanelli Publishers, 1994, {{ISBN|88-7497-621-6}}. Page 194 describes the abolishment [[Piyudalismo|feudalism]].</ref> ang bayan ay din ng isang fief ng [http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Caracciolo di SantoBuono] ng sangay ang angkang [[Pamilya Caracciolo|Caracciolo]] clan ng [[Napoles]]<ref>'''The Continuity of Feudal Power: The Caracciolo Di Brienza in Spanish Naples''', Tommaso Astarita, Cambridge University Press (CUP), 1991. ''This book centers around a different branch of the Caracciolo family involving a set of three small towns similar to Schiavi, located in the Basilicata region, southeast of Naples. Following is a [http://www.cambridge.org/asia/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521404747 description by the publisher, CUP] :'' The Continuity of Feudal Power is an analytic study of a family of the Neapolitan aristocracy during the early modern period, with particular focus on the time of Spanish rule (1503–1707). The Caracciolo marquis of Brienza were a branch of one of the oldest and most powerful clans in the kingdom of Naples, and they numbered among the hundred wealthiest feudal families throughout the early modern period. Professor Astarita reconstructs the family's patrimony, administration and revenues, the family's relationship with the rural communities over which it had jurisdiction, its marriage and alliance policies, and the relations between the aristocracy and the monarchical government. His emphasis is on the continuing importance of feudal traditions, institutions and values both in the definition of the aristocracy's status and in its success in ensuring the persistence of its wealth and power within the kingdom. The first social history of Naples under Spanish rule • Uses a detailed study of the Caracciolo Marquis of Brienza to examine the lives of the aristocracy and their maintenance of power for three centuries. Contents: 1. The Caracciolo di Brienza; 2. Structure and evolution of an aristocratic patrimony; 3. The management of an aristocratic landed patrimony; 4. The feudal lord and his vassals: between traditional paternalism and change; 5. Aristocratic strategies for the preservation of family wealth; 6. Offices, courts and taxes, the aristocracy and the Spanish rule. ''Read the "first pages" provided by Amazon by putting cursor over book cover'' [http://www.amazon.com/dp/052189316X ''here''].</ref>, at namahala mula sa [[San Buono]], isang bayan {{Convert|21|mi|km}} layo. Mula 1816 hanggang 1861, ang Schiavi ay bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]], pagkatapos ay naging bahagi ng [[Kaharian ng Italya]], hanggang 1946 nang ang Italya ay naging isang demokrasya. ==Mga sanggunian== <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.schiavidiabruzzo.ch.it/ Website ng munisipyo] * [https://docs.google.com/document/d/1Hx5MFW706xIP_gpOE2WYAY-0q7ktrFIUp5mRrOTvei4/edit#heading=h.1x85mqvwkumi Mga Link ng Schiavi para sa USA] * [https://www.amazon.com/Schiavi-Abruzzo-Documenti-Storia-Italian-ebook/dp/B073TMS22F/ref=mp_s_a_1_1?dchild=1&keywords=Schiavi+di+Abruzzo%2C+Documenti+e+Storia&qid=1591053312&sr=8-1 Aklat ng Kasaysayan sa Italyano: Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia, na-edit ni L. Porfilio at P. Falasca, 1994] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 2ywky05679dga3wxtif3n5ykq25yjf4 2235089 2235088 2026-10-17T15:06:26Z Ryomaandres 8044 2235089 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Schiavi | official_name = Comune di Schiavi di Abruzzo | native_name = | image =Schiavi panorama cropped.jpg | image_size = | alt = | caption = | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|41|49|N|14|29|E|type:city(1,522)_region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = [[Abruzzo]] | province = [[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH) | frazioni = Badia, Canali di Taverna, Cannavina, Casali, Cupello, Salce, San Martino, San Martino Superiore, Taverna, Valli, Valloni | mayor_party = | mayor = Luciano Piluso | area_footnotes = | area_total_km2 = 45.58 | population_footnotes = | population_total = 676 | population_as_of = 31 December 2021 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Schiavesi | elevation_footnotes = | elevation_m =1172 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[San Mauricio]] | day = Setyembre 22 | postal_code = 66045 | area_code = 0873 | website = {{official website|http://www.schiavidiabruzzo.com/index.html}} | footnotes = }}[[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_view_from_purgatorio.JPG|thumb| Tanaw mula sa "La Rotonda".|left]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_main_street_updated.JPG|thumb| Sa Via Umberto I, isa sa mga pangunahing lansangan.|left]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_municipio.JPG|thumb|Munisipyo.|left]] '''Ang Schiavi di Abruzzo''' ay isang [[bayan sa burol]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], gitnang [[Italya]] . Matatagpuan ito sa [[Kabundukang Apenino]], sa pinakatimog na bahagi ng rehiyon ng Abruzzo, sa hangganan ng rehiyon ng [[Molise]]. Ito ay {{Convert|56|km|mi}}, mula sa [[Dagat Adriatico]], at {{Convert|225|km|mi}} mula sa [[Roma]]. == Kasaysayan == Ang unang nakatalang pagbanggit ng bayan ay nagsimula noong [[Gitnang Kapanahunan]], noong unang kalahati ng ika-11 siglo. Gayundin, ang pangalang Schavis at Sclavi ay lumitaw sa Libro delle decime (aklat ng [[pahunos]]) ng 1309 at ng 1328.<ref>[https://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/ History section, Schiavi di Abruzzo page.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514070704/http://www.abruzzo2000.com/abruzzo/chieti/schiavi.htm|date=2008-05-14}} [http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/schiavi.htm www.italyheritage.com, History section.].</ref> Karaniwan na nalalaman na mayroong isang kolonya ng mga [[Mga Eslabo|Eslabo]] na naging fief ni Roberto da Sclavo, kung saan maaaring nagmula ang pangalan ng bayan. Mula 1130 ang bayan ay bahagi ng [[Kaharian ng Sicilia]], at kalaunan ng [[Kaharian ng Napoles]]. Mula 1626 <ref>[http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Genealogy of the Caracciolo di Santo Buono]. Within this link, use ctrl-F to find instances of the word "Schiavi". Control began with (C20) Don Alfonso Caracciolo (1603-1660), the third Prince of Santo Buono and Count of Schiavi, in 1626. Though feudalism was abolished in 1806, the last known [[pretender]] of the [[fief]] was (L4) Don Marino Caracciolo (1910-1971), 15th Prince of Santo Buono and Count of Capracotta and Schiavi.</ref> hanggang 1806 <ref>''Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia'', edited by L. Porfilio and P. Falasca, Marino Saolfanelli Publishers, 1994, {{ISBN|88-7497-621-6}}. Page 194 describes the abolishment [[Piyudalismo|feudalism]].</ref> ang bayan ay din ng isang fief ng [http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Caracciolo di SantoBuono] ng sangay ang angkang [[Pamilya Caracciolo|Caracciolo]] clan ng [[Napoles]]<ref>'''The Continuity of Feudal Power: The Caracciolo Di Brienza in Spanish Naples''', Tommaso Astarita, Cambridge University Press (CUP), 1991. ''This book centers around a different branch of the Caracciolo family involving a set of three small towns similar to Schiavi, located in the Basilicata region, southeast of Naples. Following is a [http://www.cambridge.org/asia/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521404747 description by the publisher, CUP] :'' The Continuity of Feudal Power is an analytic study of a family of the Neapolitan aristocracy during the early modern period, with particular focus on the time of Spanish rule (1503–1707). The Caracciolo marquis of Brienza were a branch of one of the oldest and most powerful clans in the kingdom of Naples, and they numbered among the hundred wealthiest feudal families throughout the early modern period. Professor Astarita reconstructs the family's patrimony, administration and revenues, the family's relationship with the rural communities over which it had jurisdiction, its marriage and alliance policies, and the relations between the aristocracy and the monarchical government. His emphasis is on the continuing importance of feudal traditions, institutions and values both in the definition of the aristocracy's status and in its success in ensuring the persistence of its wealth and power within the kingdom. The first social history of Naples under Spanish rule • Uses a detailed study of the Caracciolo Marquis of Brienza to examine the lives of the aristocracy and their maintenance of power for three centuries. Contents: 1. The Caracciolo di Brienza; 2. Structure and evolution of an aristocratic patrimony; 3. The management of an aristocratic landed patrimony; 4. The feudal lord and his vassals: between traditional paternalism and change; 5. Aristocratic strategies for the preservation of family wealth; 6. Offices, courts and taxes, the aristocracy and the Spanish rule. ''Read the "first pages" provided by Amazon by putting cursor over book cover'' [http://www.amazon.com/dp/052189316X ''here''].</ref>, at namahala mula sa [[San Buono]], isang bayan {{Convert|21|mi|km}} layo. Mula 1816 hanggang 1861, ang Schiavi ay bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]], pagkatapos ay naging bahagi ng [[Kaharian ng Italya]], hanggang 1946 nang ang Italya ay naging isang demokrasya. ==Mga sanggunian== <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.schiavidiabruzzo.ch.it/ Website ng munisipyo] * [https://docs.google.com/document/d/1Hx5MFW706xIP_gpOE2WYAY-0q7ktrFIUp5mRrOTvei4/edit#heading=h.1x85mqvwkumi Mga Link ng Schiavi para sa USA] * [https://www.amazon.com/Schiavi-Abruzzo-Documenti-Storia-Italian-ebook/dp/B073TMS22F/ref=mp_s_a_1_1?dchild=1&keywords=Schiavi+di+Abruzzo%2C+Documenti+e+Storia&qid=1591053312&sr=8-1 Aklat ng Kasaysayan sa Italyano: Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia, na-edit ni L. Porfilio at P. Falasca, 1994] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 06y8xpkphunnjij6thyk0auoc4l9oy8 2235090 2235089 2026-10-17T15:07:02Z Ryomaandres 8044 2235090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Schiavi | official_name = Comune di Schiavi di Abruzzo | native_name = | image =Schiavi panorama cropped.jpg | image_size = | alt = | caption = | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|41|49|N|14|29|E|type:city(1,522)_region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = [[Abruzzo]] | province = [[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH) | frazioni = Badia, Canali di Taverna, Cannavina, Casali, Cupello, Salce, San Martino, San Martino Superiore, Taverna, Valli, Valloni | mayor_party = | mayor = Luciano Piluso | area_footnotes = | area_total_km2 = 45.58 | population_footnotes = | population_total = 676 | population_as_of = 31 December 2021 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Schiavesi | elevation_footnotes = | elevation_m =1172 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[San Mauricio]] | day = Setyembre 22 | postal_code = 66045 | area_code = 0873 | website = {{official website|http://www.schiavidiabruzzo.com/index.html}} | footnotes = }}[[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_view_from_purgatorio.JPG|thumb| Tanaw mula sa "La Rotonda".|left]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_main_street_updated.JPG|thumb| Sa Via Umberto I, isa sa mga pangunahing lansangan.|left]] [[Talaksan:Schiavi_di_abruzzo_municipio.JPG|thumb|Munisipyo.|left]] Ang '''Schiavi di Abruzzo''' ay isang [[bayan sa burol]] sa [[lalawigan ng Chieti]], [[Abruzzo]], gitnang [[Italya]]. Matatagpuan ito sa [[Kabundukang Apenino]], sa pinakatimog na bahagi ng rehiyon ng Abruzzo, sa hangganan ng rehiyon ng [[Molise]]. Ito ay {{Convert|56|km|mi}}, mula sa [[Dagat Adriatico]], at {{Convert|225|km|mi}} mula sa [[Roma]]. == Kasaysayan == Ang unang nakatalang pagbanggit ng bayan ay nagsimula noong [[Gitnang Kapanahunan]], noong unang kalahati ng ika-11 siglo. Gayundin, ang pangalang Schavis at Sclavi ay lumitaw sa Libro delle decime (aklat ng [[pahunos]]) ng 1309 at ng 1328.<ref>[https://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/ History section, Schiavi di Abruzzo page.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514070704/http://www.abruzzo2000.com/abruzzo/chieti/schiavi.htm|date=2008-05-14}} [http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/schiavi.htm www.italyheritage.com, History section.].</ref> Karaniwan na nalalaman na mayroong isang kolonya ng mga [[Mga Eslabo|Eslabo]] na naging fief ni Roberto da Sclavo, kung saan maaaring nagmula ang pangalan ng bayan. Mula 1130 ang bayan ay bahagi ng [[Kaharian ng Sicilia]], at kalaunan ng [[Kaharian ng Napoles]]. Mula 1626 <ref>[http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Genealogy of the Caracciolo di Santo Buono]. Within this link, use ctrl-F to find instances of the word "Schiavi". Control began with (C20) Don Alfonso Caracciolo (1603-1660), the third Prince of Santo Buono and Count of Schiavi, in 1626. Though feudalism was abolished in 1806, the last known [[pretender]] of the [[fief]] was (L4) Don Marino Caracciolo (1910-1971), 15th Prince of Santo Buono and Count of Capracotta and Schiavi.</ref> hanggang 1806 <ref>''Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia'', edited by L. Porfilio and P. Falasca, Marino Saolfanelli Publishers, 1994, {{ISBN|88-7497-621-6}}. Page 194 describes the abolishment [[Piyudalismo|feudalism]].</ref> ang bayan ay din ng isang fief ng [http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letterac/Caracciolo/caracciolo-santobuono.htm Caracciolo di SantoBuono] ng sangay ang angkang [[Pamilya Caracciolo|Caracciolo]] clan ng [[Napoles]]<ref>'''The Continuity of Feudal Power: The Caracciolo Di Brienza in Spanish Naples''', Tommaso Astarita, Cambridge University Press (CUP), 1991. ''This book centers around a different branch of the Caracciolo family involving a set of three small towns similar to Schiavi, located in the Basilicata region, southeast of Naples. Following is a [http://www.cambridge.org/asia/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521404747 description by the publisher, CUP] :'' The Continuity of Feudal Power is an analytic study of a family of the Neapolitan aristocracy during the early modern period, with particular focus on the time of Spanish rule (1503–1707). The Caracciolo marquis of Brienza were a branch of one of the oldest and most powerful clans in the kingdom of Naples, and they numbered among the hundred wealthiest feudal families throughout the early modern period. Professor Astarita reconstructs the family's patrimony, administration and revenues, the family's relationship with the rural communities over which it had jurisdiction, its marriage and alliance policies, and the relations between the aristocracy and the monarchical government. His emphasis is on the continuing importance of feudal traditions, institutions and values both in the definition of the aristocracy's status and in its success in ensuring the persistence of its wealth and power within the kingdom. The first social history of Naples under Spanish rule • Uses a detailed study of the Caracciolo Marquis of Brienza to examine the lives of the aristocracy and their maintenance of power for three centuries. Contents: 1. The Caracciolo di Brienza; 2. Structure and evolution of an aristocratic patrimony; 3. The management of an aristocratic landed patrimony; 4. The feudal lord and his vassals: between traditional paternalism and change; 5. Aristocratic strategies for the preservation of family wealth; 6. Offices, courts and taxes, the aristocracy and the Spanish rule. ''Read the "first pages" provided by Amazon by putting cursor over book cover'' [http://www.amazon.com/dp/052189316X ''here''].</ref>, at namahala mula sa [[San Buono]], isang bayan {{Convert|21|mi|km}} layo. Mula 1816 hanggang 1861, ang Schiavi ay bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]], pagkatapos ay naging bahagi ng [[Kaharian ng Italya]], hanggang 1946 nang ang Italya ay naging isang demokrasya. ==Mga sanggunian== <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.schiavidiabruzzo.ch.it/ Website ng munisipyo] * [https://docs.google.com/document/d/1Hx5MFW706xIP_gpOE2WYAY-0q7ktrFIUp5mRrOTvei4/edit#heading=h.1x85mqvwkumi Mga Link ng Schiavi para sa USA] * [https://www.amazon.com/Schiavi-Abruzzo-Documenti-Storia-Italian-ebook/dp/B073TMS22F/ref=mp_s_a_1_1?dchild=1&keywords=Schiavi+di+Abruzzo%2C+Documenti+e+Storia&qid=1591053312&sr=8-1 Aklat ng Kasaysayan sa Italyano: Schiavi di Abruzzo, Documenti e Storia, na-edit ni L. Porfilio at P. Falasca, 1994] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] k7u7t1vulo6r7qm4c46gcf0wzsb4u1j Taranta Peligna 0 159425 2235091 2083426 2026-10-17T15:08:56Z Ryomaandres 8044 2235091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Taranta Peligna|province=[[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website={{official website|http://www.tarantapeligna.net}}|area_code=0872|postal_code=66018|day=|saint=San Ubaldo|elevation_m=460|elevation_footnotes=|population_demonym=Tarantolesi|population_footnotes=|area_total_km2=21|area_footnotes=|mayor=Marcello Di Martino (since June 2009)|mayor_party=|frazioni=Ortole|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Taranta Peligna|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Taranta peligna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanawin mula sa dambana ng [[Brigada Maiella]]|image_shield=Taranta Peligna-Stemma.png|shield_size=px|coordinates_footnotes=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|01|N|14|10|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|footnotes=}}Ang '''Taranta Peligna''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Taranta}}'') ay isang ''[[komuna]]'' at bayan sa Lalawigan ng [[Lungsod ng Chieti|Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ay {{Convert|57|km|mi}} mula sa Chieti, at ito ay may populasyon na 521. Matatagpuan sa Lambak Aventino, sa paanan ng Maiella, noong una sikat ito sa industriya ng tela ng lana na tinatawag na "taranta", isang patuloy na umuunlad na industriya.<ref>[http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/tarantapeligna.htm "Taranta Peligna, Province of Chieti, Abruzzo, Italy"] Italy Heritage. Retrieved 2013-11-10.</ref> == Heograpiya == Ang Taranta Peligna ay tumataas sa lambak ng mataas na ilog ng Aventino, sa mga dalisdis ng silangang [[Majella]]. Ang sentro ng lunsod ay una nang lumitaw sa Le Ripe ng ilog, at pagkatapos ay lumawak sa isang mas bukas na posisyon sa mga labi na conoid ng lambak. Sa teritoryo mayroong mga oasis ng ilog ng Acquevive at ''la luggett'', mga labi ng isang maliit na tubo na inukit sa bato. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === ==== Santuwaryo ng Madonna della Valle ==== Ito ay orihinal na isang maliit na kapilya na bukas sa publiko, na pagmamay-ari ng pamilyang de Simeonibus. Kalaunan, ito ay isang maliit na simbahan na nasira ng halumigmig noong 1589. Noong 1706, ito lamang ang gusaling nakaligtas sa lindol. Ang kasalukuyang simbahan, na itinayo noong unang bahagi ng ika-19 na siglo at kalaunan ay ipinanumbalik, ay itinaas bilang isang santuwaryo ng diyosesis noong 1991. Ang simbahan, na may malaking debosyon, ay nakatayo sa itaas na bahagi ng nayon laban sa isang mabatong tagaytay. Ang loob ay may iisang nabe at isang agilon na bubong na kahoy.<ref>{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Taranta%20Peligna/pagine.asp?idn=1620|titolo=Santuario della Madonna della Valle|accesso=20 dicembre 2009|editore=Sangroaventino|data=[[2004]]|dataarchivio=5 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305185320/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Taranta%20Peligna/pagine.asp?idn=1620|urlmorto=sì}}</ref> ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] trxkpssfps1nwung84t6fcjztmhybid Scerni 0 159426 2235083 2216353 2026-10-17T14:59:07Z Ryomaandres 8044 2235083 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Scerni | official_name = Comune di Scerni | native_name = | image = PanoramaScerni.jpg | image_size = | alt = | caption = A panorama of Scerni | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|42|7|N|14|34|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = Annunziata, Bardella, Caltrucci, Cerase, Colle Marrollo, Colle Orzo, Fontenuova, Piano dei Fiori, Ragna, San Giacomo, Torrone, Tratturo | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 41.05 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 3578 | population_as_of = 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Scernesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 281 | saint = [[Panfilo ng Sulmona|San Panfilo]] | day = Abril 28 | postal_code = 66020 | area_code = 0873 | website = {{Official website|https://www.comunediscerni.com/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km <sup>2</sup>. Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]] . Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ls3sv6yvthqobmnx9jbhp9ag411qi1l 2235084 2235083 2026-10-17T14:59:39Z Ryomaandres 8044 2235084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Scerni | official_name = Comune di Scerni | native_name = | image = PanoramaScerni.jpg | image_size = | alt = | caption = A panorama of Scerni | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|42|7|N|14|34|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = Annunziata, Bardella, Caltrucci, Cerase, Colle Marrollo, Colle Orzo, Fontenuova, Piano dei Fiori, Ragna, San Giacomo, Torrone, Tratturo | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 41.05 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 3578 | population_as_of = 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Scernesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 281 | saint = [[Panfilo ng Sulmona|San Panfilo]] | day = Abril 28 | postal_code = 66020 | area_code = 0873 | website = {{Official website|https://www.comunediscerni.com/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat }} '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km <sup>2</sup>. Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]] . Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ovhz1bl2hqtpak860yv8blufba0z0j9 2235085 2235084 2026-10-17T14:59:56Z Ryomaandres 8044 2235085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Scerni | official_name = Comune di Scerni | native_name = | image = PanoramaScerni.jpg | image_size = | alt = | caption = Isang panorama ng Scerni | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|42|7|N|14|34|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = Annunziata, Bardella, Caltrucci, Cerase, Colle Marrollo, Colle Orzo, Fontenuova, Piano dei Fiori, Ragna, San Giacomo, Torrone, Tratturo | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 41.05 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 3578 | population_as_of = 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Scernesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 281 | saint = [[Panfilo ng Sulmona|San Panfilo]] | day = Abril 28 | postal_code = 66020 | area_code = 0873 | website = {{Official website|https://www.comunediscerni.com/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat }} '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km <sup>2</sup>. Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]] . Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] f61m5gc5gwxa23refypdnwgayo5saq6 2235086 2235085 2026-10-17T15:00:28Z Ryomaandres 8044 2235086 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Scerni | official_name = Comune di Scerni | native_name = | image = PanoramaScerni.jpg | image_size = | alt = | caption = Isang panorama ng Scerni | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|42|7|N|14|34|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = Annunziata, Bardella, Caltrucci, Cerase, Colle Marrollo, Colle Orzo, Fontenuova, Piano dei Fiori, Ragna, San Giacomo, Torrone, Tratturo | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 41.05 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 3578 | population_as_of = 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Scernesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 281 | saint = [[Panfilo ng Sulmona|San Panfilo]] | day = Abril 28 | postal_code = 66020 | area_code = 0873 | website = {{Official website|https://www.comunediscerni.com/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat }} '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km <sup>2</sup>. Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]] . Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> Noong 1807, ang unibersidad ng Villa Ragna (dating Sparpaglia, isang sinauna at walang nakatirang fiefdom na muling tinirhan noong ika-16 na siglo) ay isinama; ang mga labi ng isang tore ay nananatili sa lugar ng Torrone ng villa na ito. Sa parehong taon, ang dating piyudo ng Planisio, na kalaunan ay pinalitan ng pangalang Guasto Planasio, ay isinama, na hinati sa pagitan ng Scerni, Gissi, at Atessa. Ang sinaunang kastilyo ng Planisio ay matatagpuan sa kung ano ngayon ang Colle San Giovanni. Noong 1853, ang Selva di Bardella at Selva di Aragno ay inalis, ang una ay matatagpuan sa distrito na may parehong pangalan at ang huli ay nasa distrito ng Ragna; pagkatapos ng deporestasyon, ang lupain ay ginamit para sa pagsasaka. == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 94ppl04gdhi2thqspoqg9ciggrgqcvu 2235087 2235086 2026-10-17T15:00:44Z Ryomaandres 8044 2235087 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Scerni | official_name = Comune di Scerni | native_name = | image = PanoramaScerni.jpg | image_size = | alt = | caption = Isang panorama ng Scerni | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|42|7|N|14|34|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = Annunziata, Bardella, Caltrucci, Cerase, Colle Marrollo, Colle Orzo, Fontenuova, Piano dei Fiori, Ragna, San Giacomo, Torrone, Tratturo | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 41.05 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 3578 | population_as_of = 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Scernesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 281 | saint = [[Panfilo ng Sulmona|San Panfilo]] | day = Abril 28 | postal_code = 66020 | area_code = 0873 | website = {{Official website|https://www.comunediscerni.com/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat }} '''Scerni''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Scìrne}}'') ay isang bayan na may 3,645 naninirahan sa [[lalawigan ng Chieti]] at bahagi ng [[Komunidad sa Bundok ng Gitnang Vastese|Gitnang Vastese]]. Ang kabuuang lugar ay {{Convert|41|km2|mi2}}, at ang densidad ng populasyon ay 89 na naninirahan / km<sup>2</sup>. Ang bayan ay may mga hangganan na sa [[Atessa]], [[Gissi]], [[Monteodorisio]], at [[Pollutri]]. Si Scerni ay dating bahagi ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. == Klima == Batay sa data mula sa mga taong 1961 hanggang 1990, ang pangkaraniwang [[temperatura]] ng pinakamalamig na buwan ng Enero, ay aabot sa {{Convert|6|C|F|0}}, at ang pinakamainit na buwan ay Agosto, sa bandang {{Convert|24|C|F}} .<ref>[http://erg7118.casaccia.enea.it/profili/tabelle/472%20%5BScerni%5D%20capoluogo.Txt Tabella climatica Scerni, Italia]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>{{Climate chart|Scerni|28=45.3|22=29.1|23=19.2|24=28.8|25=32.8|26=16.5|27=25.0|29=12.4|20=19.2|30=19.4|31=46.5|32=8.6|33=14.5|34=63.8|35=5.3|36=11.2|21=28.7|19=25.5|3.3|9=13.2|8.9|47.4|3.7|10.6|31.9|5.8|10=29.3|18=26.0|11=8.9|12=17.3|13=41.5|14=12.9|15=21.6|16=24.4|17=16.7|37=67.1}} == Paglalarawan == Ang bayan ay kaakit-akit, sa gitna ng banayad na burol at may banayad na klima. Ito ay nakikilala sa paggawa ng langis ng oliba, alak at mga sausage (kilala ito sa tipong [[Ventricina]]). == Kasaysayan == Ang kuwento ng mga pinagmulan ng Scerni ay naglaho sa pagdaan ng panahon. Ang katiyakan lamang ay ang lugar na kinatatayuan ngayon ng nayon ay pinaninirahan sa sinaunang panahon ng mga [[sinaunang Roma]]no. Sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]], maraming [[kastilyo]] at [[portipikasyon|kuta]] ang itinayo sa loob at paligid ng lungsod. Sa panahon ng [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang [[Baron De Riseis]] ay kumampi sa mga mamamayan kasama si [[Giuseppe Proni]] mula sa [[Introdacqua]], dating kleriko ng [[Markes ng Vasto]], laban sa pagsalakay ng mga [[Jacobin (politika)|Jacobin]]<ref>Massimo Viglione, The Italian Vendée, Effedieffe (1995), pp. 151</ref> Noong 1807, ang unibersidad ng Villa Ragna (dating Sparpaglia, isang sinauna at walang nakatirang fiefdom na muling tinirhan noong ika-16 na siglo) ay isinama; ang mga labi ng isang tore ay nananatili sa lugar ng Torrone ng villa na ito. Sa parehong taon, ang dating piyudo ng Planisio, na kalaunan ay pinalitan ng pangalang Guasto Planasio, ay isinama, na hinati sa pagitan ng Scerni, Gissi, at Atessa. Ang sinaunang kastilyo ng Planisio ay matatagpuan sa kung ano ngayon ang Colle San Giovanni. Noong 1853, ang Selva di Bardella at Selva di Aragno ay inalis, ang una ay matatagpuan sa distrito na may parehong pangalan at ang huli ay nasa distrito ng Ragna; pagkatapos ng deporestasyon, ang lupain ay ginamit para sa pagsasaka. == Mga tala == == Mga panlabas na link == * [http://www.comunediscerni.com/ Opisyal na website ng munisipalidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415224341/http://www.comunediscerni.com/ |date=2009-04-15 }} (sa Italyano) * [https://web.archive.org/web/20031203111003/http://www.arssa.abruzzo.it/car/webcam.htm webcam sa Scerni] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/proloco.scerni/ Pro Loco Scerni sa Facebook] (sa Italyano) * [https://www.facebook.com/comune.scerni/ Comune di Scerni sa Facebook] (sa Italyano) [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ghdsrb2r1w98u9m1v69u2wh58chyyoa Sant'Eusanio del Sangro 0 159427 2235081 2083425 2026-10-17T14:54:44Z Ryomaandres 8044 2235081 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Sant'Eusanio del Sangro|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=23.96|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Santeusaniesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=200|mayor_party=|saint=[[Felipe Neri|San Filippo Neri]]|day=Mayo 26|postal_code=66037|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.santeusaniodelsangro.chieti.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Brecciaio, Candeloro, Castellata Forestieri, Castellata Tori, Castello, Cotti, Fonte Paduli, Passoterrato, Piana delle Mele, Santa Lucia, Saponelli, Villa Rosato|official_name=Comune di Sant'Eusanio del Sangro|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Facciata chiesa Madonna Assunta Sant'Eusanio del Sangro.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Santa Maria Assunta|image_shield=Stemma Sant'Eusanio del Sangro.jpg|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|10|N|14|20|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069085}} Ang '''Sant'Eusanio del Sangro''' ([[Wikang Napolitan|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Sànde Sàgne}}'') ay isang [[komuna]] at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang Relihiyoso === ==== Simbahan ng Santa Maria Assunta ==== Ito ay itinayo noong ika-20 siglo sa estilong Neogotiko.<ref>{{cita web|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-S.%20Eusanio%20del%20Sangro/pagine.asp?idn=1613|titolo=Chiesa dell'Assunta|autore=Sangroaventino|editore=|data=[[2004]]|accesso=25-10-09|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170228000506/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-S.%20Eusanio%20del%20Sangro/pagine.asp?idn=1613|dataarchivio=28 febbraio 2017|urlmorto=sì}}</ref> Ang simbahan ay may parihabang plano, kalahating bilog na abside, at isang napakalaking harapan na may tulis na arko na portada. Ang harapan ay pinalamutian din ng dalawang hanay ng mga isahang-lansetang bintana na nakapalibot sa bintanang [[roseton]]. Ang panloob na iisang nabe ay nagtatampok ng mga dekorasyon malapit sa altar. ==== Simbahan ni Santa Croce ==== Ito ay nagmula pa noong dekada '50. Sa kapilya na ito, nananatili ang harapan na may gabled na plano, pinalamutian ng isang tatsulok na timpano na may orasan, mga paletada, at isang arkitrabeng portada. == Ekonomiya == Ang ekonomiya ng Sant'Eusanio del Sangro ay pangunahing nakabatay sa mga gawaing pang-agrikultura, lalo na ang produksiyon ng [[langis ng olibo]] at alak ay lubos na pinalinang. Sa mga nagdaang taon, nagkaroon din ng unti-unting pag-unlad ng mga pasilidad ng turista, na may pagtaas ng agriturismo at [[bed and breakfast]]. == Impraestruktura at transportasyon == Ang munisipalidad ay matatagpuan sa kalagitnaan ng [[Dagat Adriatico]] at Kabundukan ng Maiella, at ang mga elementong ito mismo ang nagmamarka sa aksis ng dalawang pangunahing ruta ng komunikasyon, ang kalsada, at riles. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] ajhwyegdjyshh6cgtsqutqjpqr8upy9 San Vito Chietino 0 159428 2235082 1970418 2026-10-17T14:56:33Z Ryomaandres 8044 2235082 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Vito Chietino|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website={{official website|http://www.comune.sanvitochietino.ch.it}}|area_code=0872|postal_code=66038|day=15 Hunyo|saint=[[San Vito]]|elevation_m=122|elevation_footnotes=|population_demonym=Sanvitesi|population_footnotes=|area_total_km2=16|area_footnotes=|mayor=Rocco Catenaro|mayor_party=|frazioni=Anticaglia, Balsamate, Bufara, Castellana, Cese, Cintioni, Colle Capuano, Foresta, Mancini, Melogranato, Murata Alta, Murata Bassa, Paolini, Passo Tucci, Pontoni, Portelle, Quercia del Corvo, Rapanice, Renazzo, San Fino, San Rocco Vecchio, Sant'Apollinare, Sciutico, Strutte, Valle Ienno, Vicende|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di San Vito Chietino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|18|N|14|27|E|region:IT_type:city(4998)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_size=95px|image_shield=San Vito Chietino-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=San Vito Chietino Panorama 2007 by-RaBoe 01.jpg|native_name=|footnotes=}}'''Ang San Vito Chietino''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng gitnang [[Italya]]. == Heograpiya == Ang mga hangganan ng bayan ay mga komuna ng [[Frisa]], [[Lanciano]], [[Ortona]], [[Rocca San Giovanni]], [[Treglio]], at [[Fossacesia]]. === Klima === Ang klima, na medyo banayad na para sa latitud nito, ay naiimpluwensyahan ng dagat, na nagpapagaan sa malupit na taglamig at init ng tag-araw. Ang karaniwang taunang temperatura ay 14.6°C, na may karaniwang temperatura sa taglamig na 7.4°C (ang pinakamalamig na buwan ay Enero na may 6.3°C) at karaniwang temperatura sa tag-araw na 22.3°C (ang pinakamainit na buwan ay Hulyo na may 23.3°C). Ang pag-ulan, na may pangkaraniwang humigit-kumulang 700-750 mm taon-taon, ay pinakamadalas sa taglagas at taglamig. Gayumpaman, ang tag-araw ay hindi nakakaranas ng tagtuyot na tipikal sa ibang mga lugar sa gitna at timog Italya. == Ekonomiya == [[Talaksan:Trabocco_Marina_di_San_Vito-001.jpg|left|thumb| [[Trabocco]] ng San Vito]] Ang bayan ay tahanan ng "La Costa dei Trabocchi". Ang ''Trabocchi'' ay mga higanteng platform ng kahoy na itinayo mula noong 1400, sa gitna ng dagat. Makikita sila mula sa bayan ng Ortona hanggang sa Fossacesia. Para sa lokal na mangingisda ito ay isa sa pamamaraan upang mangisda ng masaganang huli para sa mga residente. == Mga kilalang residente == * [[Gabriele d'Annunzio|Gabriele D'Annunzio]], makata, ay nanirahan sa bayan noong 1900. * [[Stanislao Gastaldon]] (1861–1939), ang kompositor ng "Musica Proibita", ginugol ang kaniyang pagkabata sa San Vito Chietino.<ref>Sbrocchi, Vito (April 18, 2003). [http://www.iltempo.it/abruzzo/2003/04/18/45030-abruzzo_nella_musica_proibita.shtml "Il compositore Gastaldon, celebre alla fine dell'Ottocento, trascorse l'infanzia a San Vito"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928144334/http://www.iltempo.it/abruzzo/2003/04/18/45030-abruzzo_nella_musica_proibita.shtml|date=2011-09-28}}. ''[[Il Tempo]]'' {{in lang|it}}</ref> == Mga tala at sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [https://www.comunesanvitochietino.gov.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131032954/https://www.comunesanvitochietino.gov.it/ |date=2022-01-31 }} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 2t0m9fgmfl8um7sxfeujgd1wyp44d0x Santa Maria Imbaro 0 159429 2235079 2083775 2026-10-17T14:51:36Z Ryomaandres 8044 2235079 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Santa Maria Imbaro|twin1=|population_total=2000|population_as_of=30 November 2014|pop_density_footnotes=|population_demonym=Santamarmaroli|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=224|twin1_country=|area_total_km2=6.01|saint=[[Mary (mother of Jesus)|Madonna]]|day=4 March|postal_code=66030|area_code=0872|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=069084|fractions=[[Fossacesia]], [[Mozzagrogna]], [[Paglieta]]|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_footnotes=|official_name=Comune di Santa Maria Imbaro|map_alt=|native_name=|image_skyline=Chiesa_Santa_Maria_Imbaro.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Church of Santa Maria Imbaro.|image_shield=Santa Maria Imbaro-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_caption=|mayor=Maria Giulia Di Nunzio|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|13|N|14|27|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|frazioni=Colli, Fattore, Pagliarini, Perilli|mayor_party=|fiscal_code=I244}}Ang '''Santa Maria Imbaro''' (lokal na ''Sanda Marmàre'') ay isang [[komuna]] at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang Santa Maria Imbaro ay nakatayo sa isang mabatong spur sa kaliwa ng ilog [[Sangro]], 225 metro sa ibabaw ng antas ng dagat, sa isang lugar ng mababang burol malapit sa dagat. Ito ay may lawak na 6.01&nbsp;km². Ito ay isang mahalagang sentrong pang-agrikultura ng Val di Sangro. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa simbahan na matatagpuan sa sinauna at mahalagang [[Tratturo ng L'Aquila-Foggia]] na patungo sa [[Puglia]], kaya isinilang ang terminong "Sancta Maria in viam Bari", pagkatapos ay "Sancta Maria in Baro" na sa wakas ay naging Santa Maria Imbaro.<ref name="chiesa santa maria imbaro">{{cita web|autore=Sangroaventino|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-S.%20Maria%20Imbaro/pagine.asp?idn=1612|titolo=Chiesa di Santa Maria Imbaro|accesso=13 dicembre 2008|dataarchivio=5 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305202939/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-S.%20Maria%20Imbaro/pagine.asp?idn=1612|urlmorto=sì}}</ref> == Ekonomiya == Sa loob ng munisipalidad, mayroong 42 na negosyong pang-industriya na may 309 na empleyado, katumbas ng 48.43% ng lakas-paggawa; 37 na negosyong pangserbisyo na may 96 na empleyado, katumbas ng 15.05% ng lakas-paggawa; 28 iba pang negosyong pangserbisyo na may 89 na empleyado, katumbas ng 13.95% ng lakas-paggawa; at 5 negosyong administratibo na may 144 na empleyado, katumbas ng 22.57% ng lakas-paggawa. May kabuuang 638 indibidwal ang may trabaho, katumbas ng 36.77% ng kabuuang populasyon ng munisipalidad. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 678mfa29jswsexvs1c5cwk0t4mazxvo San Salvo 0 159430 2235077 2026571 2026-10-17T14:49:01Z Ryomaandres 8044 2235077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Salvo|area_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.sansalvo.ch.it}}|area_code=0873|postal_code=66050|elevation_m=100|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Sansalvesi or salvanesi|population_as_of=2008|population_total=18646|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_total_km2=19.51|coordinates_footnotes=|official_name=Città di San Salvo|coordinates={{coord|42|3|N|14|43|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Chiesa San Giuseppe|image_alt=|imagesize=|image_skyline=San Salvo - Chiesa di San Giuseppe.JPG|native_name=|footnotes=<!-- These are currently unused -->}} Ang '''San Salvo''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Sàndë Sàlvë}}'') ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Lungsod ng Chieti|Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ang huling bayan ng Abruzzo sa baybayin ng [[Dagat Adriatico|Adriatico]] bago pumasok sa Rehiyon ng Molise. Ang San Salvo ay nahahati sa dalawang pangunahing lugar ng lunsod: ang lungsod ng San Salvo<ref>[[:it:San Salvo]]</ref> at ang [[San Salvo Marina]]. Bukod sa turismo ng dagat at mga mapagkukunang pang-agrikultura, ang San Salvo ay may isang malaking pang-industriya na parke na tahanan ng mga samahan ng negosyo na may kaugnayan sa baso. == Pinagmulan ng pangalan == Ang kasalukuyang pangalan ay nagmula sa mga pinakaunang dokumentong binabanggit ang monasteryo ng Sancti Salvi, na tumutukoy sa sinaunang abadia na matatagpuan malapit sa Ilog Trigno, kung saan umunlad ang pamayanang "Quadrilatero", ang makasaysayang sentro. Bagama't noong ika-17 siglo, ang abadia ay nasira at pinalitan ng pangalan bilang parokya ng San Giuseppe, ang makasaysayang toponimo ng piyudo ng San Salvo ay nanatili hanggang sa araw na ito. == Tabing-dagat == Ang tabing-dagat ng San Salvo, na tinawag na San Salvo Marina, ay nailalarawan sa pamamagitan ng mahabang mabuhanging dalampasigan at mababaw na tubig. == Mga pasyalan == * [[:it:San Salvo Marina|San Salvo Marina e Lungomare di San Salvo Marina]] * [[Giardino Botanico Mediterraneo]] * [http://www.sansalvo.net Il Portale di San Salvo CH : eventi, webtv, foto, notizie, forum] * [http://sansalvo.blogspot.com SanSalvoInPiazza_UnaCittàGiovane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128215415/http://sansalvo.blogspot.com/ |date=2016-11-28 }} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] smbcnyljd2z17ofw0qsyzgovd1672k5 2235112 2235077 2026-10-17T15:35:44Z Ryomaandres 8044 2235112 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Salvo|area_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.sansalvo.ch.it}}|area_code=0873|postal_code=66050|elevation_m=100|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Sansalvesi or salvanesi|population_as_of=2008|population_total=18646|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_total_km2=19.51|coordinates_footnotes=|official_name=Città di San Salvo|coordinates={{coord|42|3|N|14|43|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Chiesa San Giuseppe|image_alt=|imagesize=|image_skyline=San Salvo - Chiesa di San Giuseppe.JPG|native_name=|footnotes=<!-- These are currently unused -->}} Ang '''San Salvo''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Sàndë Sàlvë}}'') ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Lungsod ng Chieti|Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ang huling bayan ng Abruzzo sa baybayin ng [[Dagat Adriatico|Adriatico]] bago pumasok sa Rehiyon ng Molise. Ang San Salvo ay nahahati sa dalawang pangunahing lugar ng lunsod: ang lungsod ng San Salvo<ref>[[:it:San Salvo]]</ref> at ang [[San Salvo Marina]]. Bukod sa turismo ng dagat at mga mapagkukunang pang-agrikultura, ang San Salvo ay may isang malaking pang-industriya na parke na tahanan ng mga samahan ng negosyo na may kaugnayan sa baso. == Pinagmulan ng pangalan == Ang kasalukuyang pangalan ay nagmula sa mga pinakaunang dokumentong binabanggit ang monasteryo ng Sancti Salvi, na tumutukoy sa sinaunang abadia na matatagpuan malapit sa Ilog Trigno, kung saan umunlad ang pamayanang "Quadrilatero", ang makasaysayang sentro. Bagama't noong ika-17 siglo, ang abadia ay nasira at pinalitan ng pangalan bilang parokya ng San Giuseppe, ang makasaysayang toponimo ng piyudo ng San Salvo ay nanatili hanggang sa araw na ito. == Tabing-dagat == Ang tabing-dagat ng San Salvo, na tinawag na San Salvo Marina, ay nailalarawan sa pamamagitan ng mahabang mabuhanging dalampasigan at mababaw na tubig. == Mga pasyalan == * [[:it:San Salvo Marina|San Salvo Marina e Lungomare di San Salvo Marina]] * [[Giardino Botanico Mediterraneo]] * [http://www.sansalvo.net Il Portale di San Salvo CH : eventi, webtv, foto, notizie, forum] * [http://sansalvo.blogspot.com SanSalvoInPiazza_UnaCittàGiovane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128215415/http://sansalvo.blogspot.com/ |date=2016-11-28 }} == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] <references />{{Lalawigan ng Chieti}} a7fsuktqcnfzg2p21v3l0203w875wa1 San Martino sulla Marrucina 0 159431 2235076 2028206 2026-10-17T14:47:53Z Ryomaandres 8044 2235076 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Martino sulla Marrucina|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website=|area_code=0871|postal_code=66010|day=Marso 19|saint=San Jose|elevation_m=420|elevation_footnotes=|population_demonym=Sanmartinesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=7|area_footnotes=|mayor=Settembrino Giandonato|mayor_party=|frazioni=Colle di Paolo, Fontana, Gamberale|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di San Martino sulla Marrucina|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|14|N|14|13|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=San_Martino_sulla_Marrucina-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=San Martino sulla Marrucina - Grotta della neve.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''San Martino sulla Marrucina''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Kasaysayan == Simula noong ika-16 na siglo, ang katangiang pigura ng tagagawa ng pulbura ay umunlad sa bayan: ayon sa isang sinauna at lihim na resipe na ipinamana mula sa ama patungo sa anak, gumawa siya - sa loob ng mga kuweba na hinukay sa mabuhanging lupa ng makasaysayang sentro at kung saan lihim ang pagpasok - ng pulbura ayon sa pormulang batay sa uling ng ubas. Ang gumagawa ng pulbura ay higit sa lahat isang mangangalakal na nagbebenta ng kontrabando na pulbura at isang manggagawa.<ref name=":1">{{Cita libro |autore=Marco Pantalone |titolo=Polvere di vite |città=Ortona |editore=Menabò editore |anno=2003}}</ref> Sa pagtatapos ng ika-19 na siglo, ang ilang gumagawa ng pulbura ay naging mga dalubhasang pirotekniko.<ref name=":0">{{Cita libro |ISBN=8890808519 |autore=Marco Pantalone |titolo=San Martino, terra marrucina |città=Roma |editore=Gedi |anno=2015-2021}}</ref><ref name=":12">{{Cita libro |autore=Marco Pantalone |titolo=Polvere di vite |città=Ortona |editore=Menabò editore |anno=2003}}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Mayo 29, 1995.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?5289|titolo=San Martino sulla Marrucina|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=28 dicembre 2023}}</ref> == Ekonomiya == Ang bitikultura and produksiyong ng bino ay may pangunahing papel. Sa indutriyal na lugar, mayroong mga kumpanyang pandaigdig na katayuan na tumatakbo sa sektor ng pagproseso ng metal, sa pagproseso ng bato, marmol, granito, at sa sektor ng konstruksiyon. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] ro2ycvrixd21ga62klbge3e5fcb0gds San Giovanni Teatino 0 159432 2235075 2130805 2026-10-17T14:45:51Z Ryomaandres 8044 2235075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Giovanni Teatino|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=18|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sangiovannesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=145|mayor_party=|saint=San Rocco|day=|postal_code=66020|area_code=085|website={{official website|http://www.sgt.ch.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=D'Ilio, Di Nisio, Dragonara, Fontechiaro, [[Sambuceto (San Giovanni Teatino)|Sambuceto]], Valle Lunga|official_name=Comune di San Giovanni Teatino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=San Giovanni Teatino (CH) - frazione Sambuceto - palazzo municipale.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Munisipyo|image_shield=|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|25|N|14|12|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069081}} Ang '''San Giovanni Teatino''' ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa [[Lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Hanggang 1894 ang komunang ito ay kilala bilang Forcabobolina.<ref name="italyheritage.com">http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/sangiovanniteatino.htm</ref> Nakatayo sa isang burol na tinatanaw ang lambak ng ilog Pescara ([[Aterno-Pescara]]), sa mga nagdaang taon ang lugar ay sumailalim sa isang industriyal na pag-unlad, lalo na sa lugar ng [[Sambuceto (San Giovanni Teatino)]].<ref name="italyheritage.com"/> Ang [[Paliparan ng Abruzzo]] (Paliparang Pandaigdig ng Abruzzo, PSR) ay matatagpuan din sa isang bahagi ng teritoryo ng munisipyo, malapit sa hangganan ng Pescara. Sa katunayan, ang munisipalidad ay nahahati sa dalawa, ang San Giovanni Teatino (Alto), na kung saan ay ang makasaysayang nayon sa burol, at ang nabanggit na Sambuceto, isang lumalagong urban na panirahan, tahanan ng isang malaking lugar ng pamimili at isang mahalagang industriyalisadong lugar.<ref>>http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127230539/http://comunesgt.gov.it/index.php/storia |date=2020-11-27 }}<</ref> == Kasaysayan == Ang nayon ay orihinal na tinawag na "'''Forca Bobolina'''",<ref>Drawn from http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia?jjj=1503995966880 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811132811/http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia?jjj=1503995966880 |date=2018-08-11 }}</ref> mula sa Forca, na nangangahulugang makitid na lambak (sumangguni sa sikat na "Forche Caudine" ([[Labanan ng Claudinong Forca]]) ng mga Romano) at bos-bovis o baka. Ang pinakalumang dokumentasyon ay nagsimula noong panahonng medyebal, tiyak na noong 1095, sa pagbanggit ng isang "Castellum Furca" (Castle of Forca) at isang "Sambuceti silva" (gubat ng Sambuceto), napailalim sa isang donasyon ng Norman Count [[Roberto I ng Loritello]] (isa sa mga Hauteville) sa Simbahan ng Chieti, sa katauhan ni Obispo Rainolfo (1085-1105). Si Obispo Rainolfo na kalaunan noong 1099 ay ibinibigay ang kastilyo ng Furca at Villamagna sa kaniyang dalawang apo. Ang mga donasyong ito, bukod sa iba pa, ay kinumpirma ni [[Papa Pascual II]] noong 1115. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 6wy9um734v83iuo5mcfak9tqrzpgub9 2235111 2235075 2026-10-17T15:35:39Z Ryomaandres 8044 2235111 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Giovanni Teatino|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=18|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sangiovannesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=145|mayor_party=|saint=San Rocco|day=|postal_code=66020|area_code=085|website={{official website|http://www.sgt.ch.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=D'Ilio, Di Nisio, Dragonara, Fontechiaro, [[Sambuceto (San Giovanni Teatino)|Sambuceto]], Valle Lunga|official_name=Comune di San Giovanni Teatino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=San Giovanni Teatino (CH) - frazione Sambuceto - palazzo municipale.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Munisipyo|image_shield=|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|25|N|14|12|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069081}} Ang '''San Giovanni Teatino''' ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa [[Lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Hanggang 1894 ang komunang ito ay kilala bilang Forcabobolina.<ref name="italyheritage.com">http://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/chieti/sangiovanniteatino.htm</ref> Nakatayo sa isang burol na tinatanaw ang lambak ng ilog Pescara ([[Aterno-Pescara]]), sa mga nagdaang taon ang lugar ay sumailalim sa isang industriyal na pag-unlad, lalo na sa lugar ng [[Sambuceto (San Giovanni Teatino)]].<ref name="italyheritage.com"/> Ang [[Paliparan ng Abruzzo]] (Paliparang Pandaigdig ng Abruzzo, PSR) ay matatagpuan din sa isang bahagi ng teritoryo ng munisipyo, malapit sa hangganan ng Pescara. Sa katunayan, ang munisipalidad ay nahahati sa dalawa, ang San Giovanni Teatino (Alto), na kung saan ay ang makasaysayang nayon sa burol, at ang nabanggit na Sambuceto, isang lumalagong urban na panirahan, tahanan ng isang malaking lugar ng pamimili at isang mahalagang industriyalisadong lugar.<ref>>http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127230539/http://comunesgt.gov.it/index.php/storia |date=2020-11-27 }}<</ref> == Kasaysayan == Ang nayon ay orihinal na tinawag na "'''Forca Bobolina'''",<ref>Drawn from http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia?jjj=1503995966880 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811132811/http://www.comunesgt.gov.it/index.php/storia?jjj=1503995966880 |date=2018-08-11 }}</ref> mula sa Forca, na nangangahulugang makitid na lambak (sumangguni sa sikat na "Forche Caudine" ([[Labanan ng Claudinong Forca]]) ng mga Romano) at bos-bovis o baka. Ang pinakalumang dokumentasyon ay nagsimula noong panahonng medyebal, tiyak na noong 1095, sa pagbanggit ng isang "Castellum Furca" (Castle of Forca) at isang "Sambuceti silva" (gubat ng Sambuceto), napailalim sa isang donasyon ng Norman Count [[Roberto I ng Loritello]] (isa sa mga Hauteville) sa Simbahan ng Chieti, sa katauhan ni Obispo Rainolfo (1085-1105). Si Obispo Rainolfo na kalaunan noong 1099 ay ibinibigay ang kastilyo ng Furca at Villamagna sa kaniyang dalawang apo. Ang mga donasyong ito, bukod sa iba pa, ay kinumpirma ni [[Papa Pascual II]] noong 1115. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] <references />{{Lalawigan ng Chieti}} sq14cfdwaquhb895p5yydr4db0nl1y9 Roio del Sangro 0 159434 2235070 2028342 2026-10-17T14:41:07Z Ryomaandres 8044 2235070 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Roio del Sangro|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|website=|area_code=0872|postal_code=66040|day=Hulyo 12|saint=San Filippo Neri|elevation_m=840|elevation_footnotes=|population_demonym=Roiesi|population_footnotes=|area_total_km2=11|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|official_name=Comune di Roio del Sangro|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|55|N|14|22|E|region:IT_type:city(138)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Roio del Sangro-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Roio del Sangro.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Roio del Sangro''' ay isang nayon at [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Kasaysayan == Hindi alam ang orihinal na nukleo, ngunit may ilan na nagpapalagay na ang lokalidad na Vicenne ay nagmula sa pangalan nito mula sa vicus. Binanggit ng isang makinilyang dokumento ang mga pader ng Romano at isang templo kay [[Marte (mitolohiya)|Marte]]. Iba't ibang sikat at kathang-isip na mga ipotesis ang naghango sa pangalan mula sa Español na rojo, na nangangahulugang pula, dahil sa pagsalakay ng mga pulang langgam noong ika-17 siglo, o mula sa rojo de sangre, na nangangahulugang pula na may dugo, dahil sa pagsalakay ng mga bandido o ibang tao. Pinatutunayan ng mga dati nang dokumento ang hindi pagiging maaasahan ng mga ito, kung masasabing, mga walang kabuluhang ipotesis. Sa ilang mga dokumento (mula pa noong 1595), tinutukoy ito bilang Royo, ang pangalan kung saan ito unang binanggit noong 1309, isang pangalang nagmula sa Rodium, marahil ay nagmula sa Podium. Sa katunayan, sa ilang mga dokumento ito ay tinatawag na Podium cum Rogitello, na kalaunan ay naging Rodium cum Rogitello (sa madaling salita, Roio at ang maliit na Roio, na nagpapahiwatig na mayroong dalawang bayan sa lugar na may parehong pangalan).<ref>Un certo [[Nunzio Federigo Faraglia]] ne "I miei studi storici delle cose abruzzesi" pubblicato da [[Rocco Carabba|Carabba Editore]] a [[Lanciano]] nel [[1893]] nella pagina 243 scrive Podium cum Rogitello tra Civitas Burrelli e Casale Piano (situato sulla montagna di Royo).</ref> == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] o63x9vtkbpunmtle6bxl4qo7odlzwjf Rosello 0 159435 2235072 2096219 2026-10-17T14:42:51Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2235072 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 |image_skyline=Prato Rosello 1.jpg}} Ang '''{{BASEPAGENAME}}''' ay isang [[comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] sa bansang [[Italya]]. == Heograpiya == Hangganan ng baryo ang mga sumusunod na ''comuni'': [[Agnone]], [[Borrello]], [[Giuliopoli]], [[Roio del Sangro]], at [[villa santa Maria]]. == Kasaysayan == Ang nayon ay unang tinirhan bandang ika-11 siglo ng mga mongheng Benedictino mula sa Abadia ng San Giovanni ng Verde. Ito ay unang lilitaw sa rekord ng kasaysayan noong ika-12 siglo, kung saan ito ay inilarawan bilang isang 'kaakit-akit na nayon' ni Giulio Caracciolo. Isang larawan na pinamagatang 'Maria SS delle Grazie' ang nasa kapilya malapit sa sementeryo. Sinasabing pininturahan ito ng isang artista mula sa Paaralang Napolitano sa pagitan ng 1500 at 1600. Ito ang isang pagpapakita ng kultura ng nayon. Si Rosello ay tahanan ni Renato Percario (6 Setyembre 1937&#x2013;18 Hunyo 2008), chef kanila [[Princess Margaret, Kondesa ng Snowdon|Prinsesa Margaret]], [[Constantino II ng Gresya|Haring Constantino]], at [[Ivana Trump]]. == Mga monumento at tanawin == === Ang lumang bayan === Bagaman halos inabandona na, nakatayo pa rin ito, tinatawid ng Corso Vittorio Emanuele, na umaakyat mula sa plaza patungo sa lumang simbahan ng San Nicola. Ang mga bahay ay gawa sa hindi regular na batong pang-bundok, magkakadikit, na may mga batong nakausli mula sa gilid ng bundok kung saan itinayo ang Rosello. == Talababa == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{it icon}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kategorya:Chieti]] kwys15i0da895ycfuzyu2zarm01t0uk San Buono 0 159436 2235073 2028447 2026-10-17T14:44:14Z Ryomaandres 8044 2235073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Buono|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website=|area_code=|postal_code=|day=|saint=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di San Buono|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|59|N|14|34|E|type:city(1,522)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=San buono panorama.png|native_name=|footnotes=}} Ang '''San Buono''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Chieti]], sa [[Italya]]nong rehiyon [[Abruzzo]]. == Mga monumento at tanawin == === Simbahan ng San Rocco === Matatagpuan sa Via XXIV Maggio, ang maliit na kapilya ng mga panata na ito, na orihinal na inilaan para sa pribadong paggamit, ay nabanggit noong ika-18 siglo at naibalik noong 1820. Dito matatagpuan ang estatwa ng santo at ilang kagamitan.<ref>{{Cita|Santilli (2013)|pp. 76-77}}.</ref> === Simbahan ng Santa Liberata === Matatagpuan din sa Via XXIV Maggio at hindi tiyak ang petsa, ang maliit na simbahang ito ay naibalik noong dekada '80 at nilagyan ng fresco sa loob noong dekada 2010 ng pintor ng San Salvo na si Giovanni Cipolla.<ref>{{Cita|Santilli (2013)|pp. 78-79}}.</ref> == Kultura == Mga pangyayari at pista Ang mga pinakamahalagang pangyayari sa San Buono:<ref>{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/San%20Buono/pagine.asp?idn=505 feste e tradizioni]|data=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * Hunyo 12: pista ng kordero at triccitelle sa Sant'Antonio; * Hunyo 13: pista ng [[San Antonio ng Padua]]; * Agosto 10: basket ng [[San Lorenzo]]; makasaysayang muling pagsasabuhay sa San Buono at mga piyudal na kapangyarihan nito; * Agosto 11: pista ng [[Buono (martir)|San Buono]]; * Agosto 16: pista ng [[San Roque|San Rocco]]; * Oktubre 4: pista ng [[San Francisco ng Assisi]]; * Kapaskuhan: buhay na eksenang belen sa lumang lansangan. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 1h7y88vx3pgc8knet879fbq8t1q2emi San Giovanni Lipioni 0 159439 2235074 2096234 2026-10-17T14:44:54Z Ryomaandres 8044 2235074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = {{BASEPAGENAME}} | official_name = Comune di {{BASEPAGENAME}} | image_shield = Provincia di Abruzzo-Stemma.png | shield_alt = | image_map = Chieti posizione.png | map_alt = | map_caption = Lokasyon ng {{BASEPAGENAME}} sa Lalawigan ng Chieti | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} (ABR) | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=CH}} (CH) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="istat">Ang lahat ng mga demograpiya at iba pang istadistkita: Italian statistical institute [[Istat]].</ref><ref>{{cite web |last= |first= |url=http://demo.istat.it/bilmens2006/index.html |title=Istat - Monthly demographic balance (January–December 2006) |publisher=Istituto Nazionale di Statistica. |accessdate=2006-07-05 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325075131/http://www.demo.istat.it/bilmens2006/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_total = - | population_as_of = Dec. 2004 |image_skyline=<!-- San Giovanni Lipioni.jpg --> SGiovLipioni pano.jpg|image_caption=Ang makasaysayang sentro na tinatanaw mula sa Via Fontana/SP202}} Ang '''San Giovanni Lipioni''' ay isang maliit na [[nayon]] at ''[[komuna]]'' na matatagpuan sa pinakatimog na dulo ng [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]], sa isang {{Convert|545|m|ft}} na burol na tinatanaw ang ilog lambak ng [[Trigno]]. == Heograpiya == Ang nayon ay namamalagi sa taas na {{Convert|545|m|ft}}. Ang pinakamataas na taluktok ng teritoryo ay ang Colle Vernone ( {{Convert|717|m|ft}}), tinatanaw ang nayon, at ang bundok na Il Monte, {{Convert|693|m|ft}}, nakaharap dito. Ang mga roble at haya ang kalakhan ng mga puno, kasama ang mga abeto at puno ng pino. Ang mga puno ng olibo ay laganap din sa buong teritoryo, sinundan ng mga puno ng igos, mansanas, at seresa. Kasama sa halamang palumpong ang maraming uri ng mga ligaw na prutas at dilaw na walis na namumulaklak sa kalagitnaan ng tagsibol. Nagtatampok ang fauna ng pagtaas ng bilang ng mga ramo at soro, kuwago, at ilang uri ng saranggolang-ibon na protektado ng EU (''Milvus milvus'' at ''Milvus migrans'') na nananahan sa kagubatan ng Il Monte at mga kalapit na lugar. Ang pinakamalapit na mga nayon ay ang [[Torrebruna]] at [[Celenza sul Trigno]] sa layo na {{Convert|7|km|mi|0}} bawat isa. Ang ilog Trigno, na naghihiwalay sa [[Abruzzo]] mula sa [[Molise]], ay tumatakbo sa lambak sa ilalim ng nayon na {{Convert|5.5|km|mi}}. <!-- [[File:San_Giovanni_2.jpg|thumb|300x300px| San Giovanni Lipioni sa takipsilim, tanaw mula sa paanan ng Colle Vernone|link=Special:FilePath/San_Giovanni_2.jpg]] --> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Ugnay Panlabas == * {{in lang|it}}[http://www.provincia.chieti.it Punong Websayt] ; Institusyong Pampubliko * [http://www.istat.it/english/ Pambansang Tanggapan ng Estadistika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK ENIT Italian State Tourism Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327024845/http://www.enit.it/default.asp?an=uin&Lang=UK |date=2008-03-27 }} * [http://www.italiantourism.com/ ENIT Hilagang Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502153409/http://www.italiantourism.com/ |date=2017-05-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080418121932/http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National at Regional Parks] {{Abruzzo}} {{Lalawigan ng Chieti}} {{regions of Italy}} [[Kategorya:Mga comune ng Lalawigan ng Chieti]] [[Kategorya:Chieti]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] {{Stub|Italya}} schr7f2q38ouac60j2iyzeokof4jwxc Torricella Peligna 0 159441 2235099 2029280 2026-10-17T15:15:53Z Ryomaandres 8044 2235099 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Torricella Peligna|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=35|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Torricellani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=910|mayor_party=|saint=|day=10 Hulyo|postal_code=66019|area_code=0872|website={{official website|http://www.comunetorricellapeligna.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Colle del Ponte, Colle Zingaro, [[Fallascoso]], Purgatoio, Riga Tre Confini, San Giusto|official_name=Comune di Torricella Peligna|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Torricella Peligna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Torricella Peligna-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|1|N|14|16|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069095}}Ang '''Torricella Peligna''' ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa [[Lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. [[Talaksan:San_Giacomo_Torricella_Peligna.jpg|left|thumb| Simbahan ng San Giacomo]] == Kasaysayan == Ang pundasyon ng Torricella ay nagsimula ayon sa lokal na tradisyon sa isang pag-alis mula sa mga paglisan sa [[Juvanum]], sa panahon ng Digmaang Bisantino noong ika-6 na siglo AD, isang bayang Romanong malapit sa kalapit na munisipalidad ng [[Montenerodomo]], subalit ang unang tiyak na balita ay ibinigay mula noong [[Ika-12 dantaon|XII siglo]] nang ito ay isang fief ng [[Orsini]] at, kalaunan, ng mga [[Konde]] ng [[Manoppello]] at [[Markes|Marchesi]] [[Celaia]] ng [[Lungsod ng Chieti|Chieti]]. Ang bayan ay nawasak noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang kasalukuyang pangalan ng munisipalidad ay hindi alam kung saan nanggaling, tulad ng iba pa sa [[Taranta Peligna]] at [[Lama dei Peligni]], habang ang mga sentro na ito ay tumataas sa silangang bahagi ng bundok [[Majella]], at umupo sa rovano na ginigiliran ng mga Ilog Sangro at Aventino. Noong mga unang panahon, ang mga sentro na umiiral sa pook, ay tinitirhan ng mga Samnitang tribo ng [[Carricini]], at hinahangganan sa Peligni na malapit sa [[Parang ni Hupiter]] at ng Frentani mula [[Guardiagrele]] (ang sinaunang Grele) papuntang [[Lanciano]] (Anxanum); gayunpaman, ang maling toponomyang na ito ay idinagdag sa Unity of Italy noong 1863. == Kastilyo == Mula sa mga makasaysayang litrato, makikita kung paano pinangingibabawan ng Kastilyo Torricella ang buong itaas na bahagi ng bayan, kung saan matatagpuan ang Obelisko ng mga Sibilyang Biktima ng Digmaan, dahil ito ay pinasabog ng mga Nazi, matapos itong sakupin bilang punong-himpilan para sa mga operasyong pandigma. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.torricellapeligna.com/ Torricella Peligna: ang mga tao, kultura, talaangkanan] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] kq03ho4kyk1o8vjtdloacwt061ap099 Tufillo 0 159442 2235103 2029799 2026-10-17T15:23:36Z Ryomaandres 8044 2235103 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tufillo|elevation_m=578|area_total_km2=21|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Tufillesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=[[San Vito]] [[Santa Giusta]]|mayor=|day=Hunyo 15|postal_code=66050|area_code=0873|website=|footnotes=|istat=069097|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Tufillo|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Massiccio della Majella.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Tufillo-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|N|14|37|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|frazioni=[[Celenza sul Trigno]], [[Dogliola]], [[Mafalda (Italia)|Mafalda]] (CB), [[Montemitro]] (CB), [[Palmoli]], [[San Felice del Molise]] (CB)}} Ang '''Tufillo''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Tufìlle}}'', ''{{Lang|nap|Tufùlle}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. Ito ay may populasyon na humigit-kumulang 508. == Kasaysayan == Noong Oktubre 2, 1943, apat na magsasakang pinaghihinalaang may mga aktibidad laban sa Nazi ang binaril ng mga mananakop na Aleman,<ref>{{Cita web|url=https://www.straginazifasciste.it/wp-content/uploads/schede/Tufillo_2_10_1943.pdf|titolo=Episodio di Tufillo, 02.10.1943}}</ref> at noong Nobyembre ng parehong taon, ang bayan ay nasangkot sa labanan sa Trigno, na nakipaglaban nang bahay-bahay, na nagdulot ng pagkamatay ng 10 sibilyan, 40 sundalong Aleman at 100 kaalyadong mandirigma.<ref>{{Cita web|url=https://chiaroquotidiano.it/2023/11/06/il-dramma-della-battaglia-del-trigno-1-000-i-morti-le-guerre-sono-soprattutto-contro-i-civili/|titolo=Il dramma della battaglia del Trigno, 1000 i morti. «Le guerre sono soprattutto contro i civili»|autore=Antonino Dolce|sito=chiaroquotidiano.it|data=6 novembre 2023}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Pinatibay na bayan === Ang unang paninirahan ay nagsimula pa noong bago ang ika-15 siglo, na may extension patungo sa simbahan ng San Vito na may extra moenia sa isang panahon pagkatapos ng ika-15-16 na siglo. Ang paninirahan sa tagaytay ay may manipis at pahabang hugis na may mga bahay na hugis-suklay sa aksis na nakadirekta sa hilagang-kanluran/timog-silangan. Ang palengke, ang ospital kasama ang kalakip na simbahan ng Sant'Antonio at ang pampublikong puwente ay matatagpuan sa hilaga. Ang mga pader ng lungsod ay nagtatapos malapit sa isang ilalim na lagusang [[portiko]] na kinilala bilang Porta da Piedi.<ref>{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Tufillo/pagine.asp?idn=645 Borgo fortificato]|data=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Kultura == === Mga pangyayari === * Hunyo 15: Kapistahan ni [[San Vito]] * Agosto 1: Kapistahan ni [[Santa Giusta]] * Agosto 11: Pista ng [[cavatelli]] * Agosto: Pagdiriwang ng lutong alak at ventricina * Disyembre 24: [[Farchie]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * http://abruzzo.indettaglio.it/eng/comuni/ch/tufillo/tufillo.html {{Province of Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] ez5fq9vo7cwre67eaqrp44bmkdrkoxx Treglio 0 159443 2235100 2029630 2026-10-17T15:18:40Z Ryomaandres 8044 2235100 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Treglio|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=4.83|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Tregliesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=183|mayor_party=|saint=[[Santa Maria Assunta]], [[San Rocco]], [[San Jorge|San Giorgio]]|day=Abril 23, Agosto 15 - Agosto 16|postal_code=66030|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.treglio.chieti.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=[[Pagliarone]], [[lalawigan ng Chieti|Sacchetti]], San Giorgio|official_name=Comune di Treglio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=File:GitaaTreglioAgo2014.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanawin ng Piazza San Giorgio at ng palasyo ng obispo|image_shield=Treglio-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|N|14|25|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069096}} Ang '''Treglio''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Tréjje}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang Treglio ay isang maliit na bayan sa [[lalawigan ng Chieti]] na may sakop na 4&nbsp;km² sa isang pahaba binuo sa tatlong burol na dahan-dahang dalisdis patungo sa dagat, 5&nbsp;km mula sa resort pandagat ng San Vito Marina; ang taas nito ay 183 m. Ang pinakamatandang bahagi ng lungsod ay binubuo ng sentro ng lungsod na matatagpuan sa gitnang burol habang ang mga distrito ng [[Sacchetti]] at [[Paglieroni]] nito na ipinanganak noong ikalabinsiyam na siglo at binuo noong unang bahagi ng ikadalawampu siglo na matatagpuan sa dalawa pang burol. Sa partikular sa lugar ng Paglieroni, tinatangk ng Treglio ang isang umuunlad na sonang pang-industriya. == Mga monumento at tanwin == Simbahan ng Santa Maria Assunta in cielo. Sa Piazza San Giorgio. Ang pagtatayo ay nagsimula noong katapusan ng ika-18 siglo. Ang simbahan ay sumailalim sa iba't ibang pagpapalawak (o pagtatangka sa pagpapalawak) at muling pagsasaayos tulad ng ipinakita:<ref name="chiesa assunta">{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Treglio/pagine.asp?idn=1638|titolo=Chiesa di Santa Maria Assunta in cielo|accesso=13 dicembre 2009|editore=Portale Sangroaventino|data=|dataarchivio=5 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305185337/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Treglio/pagine.asp?idn=1638|urlmorto=sì}}</ref> * isang dokumentong may petsang Abril 26, 1802, na nagpapatunay sa konsesyon ni Haring [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV ng Napoles]] na palawakin ang simbahang parokya ng Treglio,<ref name="chiesa assunta" /> * isang liham mula 1818 na humihiling ng pondo upang palakihin ang simbahan,<ref name="chiesa assunta" /> * isang proyekto, na inabandona dahil sa kakulangan ng pondo, na ginawa ni [[Vincenzo Perez]],<ref name="chiesa assunta" /> * Sa pagitan ng 1912 at dekada '40, batay sa disenyo ni [[Giuseppe Geniola]], itinayo ang [[kampanaryo]], ang panloob na kapilya ng Krusipiho ay inayos, at ang mga panloob na palamuti ay pinalitan.<ref name="chiesa assunta" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] jxn4pwquqtp5iyjbvggz61mwrr4vugn 2235128 2235100 2026-10-17T17:27:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Treglio|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=4.83|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Tregliesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=183|mayor_party=|saint=[[Santa Maria Assunta]], [[San Rocco]], [[San Jorge|San Giorgio]]|day=Abril 23, Agosto 15 - Agosto 16|postal_code=66030|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.treglio.chieti.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=[[Pagliarone]], [[lalawigan ng Chieti|Sacchetti]], San Giorgio|official_name=Comune di Treglio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=File:GitaaTreglioAgo2014.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanawin ng Piazza San Giorgio at ng palasyo ng obispo|image_shield=Treglio-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|N|14|25|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069096}} Ang '''Treglio''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Tréjje}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang Treglio ay isang maliit na bayan sa [[lalawigan ng Chieti]] na may sakop na 4&nbsp;km² sa isang pahaba binuo sa tatlong burol na dahan-dahang dalisdis patungo sa dagat, 5&nbsp;km mula sa resort pandagat ng San Vito Marina; ang taas nito ay 183 m. Ang pinakamatandang bahagi ng lungsod ay binubuo ng sentro ng lungsod na matatagpuan sa gitnang burol habang ang mga distrito ng [[Sacchetti]] at [[Paglieroni]] nito na ipinanganak noong ikalabinsiyam na siglo at binuo noong unang bahagi ng ikadalawampu siglo na matatagpuan sa dalawa pang burol. Sa partikular sa lugar ng Paglieroni, tinatangk ng Treglio ang isang umuunlad na sonang pang-industriya. == Mga monumento at tanwin == Simbahan ng Santa Maria Assunta in cielo. Sa Piazza San Giorgio. Ang pagtatayo ay nagsimula noong katapusan ng ika-18 siglo. Ang simbahan ay sumailalim sa iba't ibang pagpapalawak (o pagtatangka sa pagpapalawak) at muling pagsasaayos tulad ng ipinakita:<ref name="chiesa assunta">{{cita web|autore=Autori Vari|url=http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Treglio/pagine.asp?idn=1638|titolo=Chiesa di Santa Maria Assunta in cielo|accesso=13 dicembre 2009|editore=Portale Sangroaventino|data=|dataarchivio=5 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305185337/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Treglio/pagine.asp?idn=1638|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185337/http://www.sangroaventino.it/sezioni/-Treglio/pagine.asp?idn=1638 |date=2016-03-05 }}</ref> * isang dokumentong may petsang Abril 26, 1802, na nagpapatunay sa konsesyon ni Haring [[Fernando I ng Dalawang Sicilia|Fernando IV ng Napoles]] na palawakin ang simbahang parokya ng Treglio,<ref name="chiesa assunta" /> * isang liham mula 1818 na humihiling ng pondo upang palakihin ang simbahan,<ref name="chiesa assunta" /> * isang proyekto, na inabandona dahil sa kakulangan ng pondo, na ginawa ni [[Vincenzo Perez]],<ref name="chiesa assunta" /> * Sa pagitan ng 1912 at dekada '40, batay sa disenyo ni [[Giuseppe Geniola]], itinayo ang [[kampanaryo]], ang panloob na kapilya ng Krusipiho ay inayos, at ang mga panloob na palamuti ay pinalitan.<ref name="chiesa assunta" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] rke6a9x917aiv9b6978mwjz7j104rgc Vasto 0 159444 2235105 2135484 2026-10-17T15:24:58Z Ryomaandres 8044 2235105 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vasto|province=[[Lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website={{official website|http://www.comune.vasto.ch.it}}|area_code=0873|postal_code=66054|day=Setyembre 29|saint=[[San Miguel]]|elevation_m=138|elevation_footnotes=|population_demonym=Vastesi|population_footnotes=<ref>ISTAT 2011 Census data http://www.istat.it/it/files/2013/02/Dati-comunali-e-provinciali.zip?title=Superfici+delle+unit%C3%A0+amministrative+-+19%2Ffeb%2F2013+-+Dati+comunali+e+provinciali.zip</ref>|area_total_km2=70.65|area_footnotes=|mayor=Francesco Menna|mayor_party=Partito Democratico|frazioni=|region=[[Abruzzo]]|official_name=Città del Vasto|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42.1118|14.7082|region:IT-65_type:city|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Parola sa Punta Penna, ang ikalawang pinakamataas sa buong Italya, at ikapito sa buong mundo|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Il Faro di Punta Penna-2007.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Vasto''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]] : ''{{Lang|nap|lù Uàštë}}'' ; {{Lang-grc|Ἱστόνιον|Histonion|}} , {{Lang-la|Histonium}}) ay isang maliit na lungsod sa tabi ng dagat sa kabaligtatan ng ''[[Roma]]'' at ''[[komuna]]'' sa baybaying [[Dagat Adriatico|Adriatico]] ng [[Lalawigan ng Chieti]] sa katimugang [[Abruzzo]], [[Italya]] Tinawag din ito noong Gitnang Kapanahunan bilang ''Guastaymonis,'' ''Vasto d'Aimone'', at ''Waste d'Aimone''.<ref>Abruzzo - Bradt Guide, 2nd Edition, 2013, page 268</ref> Pinalitan ang pangalan ng ''Istonio sa'' ilalim ng Pasistang pamumuno, kinuha ang kasalukuyang pangalan ng '''Vasto''' noong 1944. == Kasaysayan == === Klasiko === Ayon sa tradisyon, ang bayan ay itinatag ni [[Diomedes]], ang Griyegong bayani. Ang pinakamaagang labing arkeolohiko ay nagsimula noong 1300 BK. Ang Histonium ay isa sa mga pangunahing bayan ng [[Frentani]], na matatagpuan sa baybaying [[Dagat Adriatico|Adriatico]], mga {{Convert|9|km|mi|0}} timog ng promontoryo na tinatawag na [[Punta Penna]]. Ang lungsod ay nabanggit ng lahat ng mga heograpo sa mga bayan ng Frentani at tila sa ilalim ng [[Julio Cesar]]<ref>([[Mela]] ii. 4. § 9; [[Pliny the Elder]] iii. 12. s. 17; [[Ptolemy]] iii. 1. § 18; Lib. Colon. p. 260; [[August Wilhelm Zumpt]], ''De Coloniis'' p. 307.</ref> ay hindi nakakuha ng ranggo bilang isang ''colonia'', ngunit patuloy na dinadala ang pamagat ng isang ''municipium'', tulad ng natutuhan mula sa ilang mga inskripsiyon.<ref>Orell. ''Inscr.'' 2603, 4052; Zumpt, ''l. c.''.</ref> Sa ilalim ng [[Imperyong Romano]], ang municipium ng Histonium ay isang yumayabong at mayaman na munisipal na bayan, at lalo itong pinatunayan ng mga umiirla na labi, na kasama ang mga palatandaan ng isang teatro, paliguan, at iba pang mga pampublikong edipisyo, bukod sa maraming mga mosaic, estatwa, at mga haligi ng granito o marmol.<ref>Romanelli, vol. iii. p.&nbsp;32.</ref> == Mga kilalang tao mula sa Vasto == * [[Vittorio Coccia]], manlalaro ng putbol * [[Luca Dirisio]], mang-aawit * [[Andrea Iannone]], kumakarera ng motorsiklo * [[Valerico Laccetti]], pintor * [[Filippo Palizzi]], pintor * [[Francesco Romani]], doktor * [[Giuseppe Spataro]], politiko == Tingnan din == * [[Wikang Vastese|Vastese]] Isang wikang Romanse mula sa bayang ito * [[Parola ng Punta Penna]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comune.vasto.ch.it/}} {{In lang|it}} * [https://web.archive.org/web/20081013171405/http://www.vasto.tv/ Mga balita at video mula sa Vasto Italy] {{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] esyetgjwzekgftauxmnaj1zavqifr61 Vacri 0 159445 2235104 2029832 2026-10-17T15:24:26Z Ryomaandres 8044 2235104 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vacri|elevation_min_m=|mayor=Piergiuseppe Mammarella|area_footnotes=|area_total_km2=12.09|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Vacresi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Fontanelle, Maiure, Porcareccia, Sant'Agata, San Vincenzo, Selva Porcareccio|elevation_m=310|saint=[[San Biagio vescovo at martire|San Biagio]]|day=Pebrero 3|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comune.vacri.ch.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Vacri|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Centrostoricovacri.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Vacri-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|18|N|14|14|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Vacri''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa katimugang [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang munisipalidad ay matatagpuan sa isang maburol na pook, na matatagpuan sa pagitan ng mga daluyan ng tubig ng [[Foro (ilog)|Foro]] at [[Dendalo]]. Ito ay may hangganan sa mga munisipalidad ng [[Ari, Abruzzo|Ari]], [[Bucchianico]], [[Villamagna]], [[Filetto]], at [[Casacanditella]]. == Kasaysayan == Nabanggit ang Vacri sa ''Catalogas baronum'' noong 1173 bilang "Bacrum," isang lupain ni Guglielmo Ricino, isang tagasunod ng Hari ng Sicilia. Noong 1575, kilala pa rin ito bilang "Vacro," at ang pangalan, na nagtatapos sa pangmaramihan, ay pinaniniwalaang nagmula sa genitive na "Castrum Vacri." Ang mga rehistro ng ikapu noong 1308-1324 at 1325 ay nagtatala ng mga simbahan ng Vacri: San Biagio (ang parokya), San Mane, at San Michele, na wala na. Noong 1698, ang Vacri ay naging luklukan ng isang dukado. Sa katotohanan, ito ay isang papet na estado, na direktang umaasa sa [[Prinsipalidad ng Chieti]], na pinamumunuan ng mga marquise ng Valignani, na nagpahayag ng kanilang sarili, bukod sa iba pang mga titulo, mga markes ng Cepagatti at mga duke ng Vacri at Villanova. Noong 1650, sa katunayan, ito ay pag-aari ng pamilyang Torricelli sa halagang 1,900 ducat, ngunit kalaunan ay ibinenta nila ito sa mga Valignani. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 2wv88k2qu2560am69d1ndrbx70dkche Villa Santa Maria 0 159446 2235108 2083860 2026-10-17T15:32:46Z Ryomaandres 8044 2235108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villa Santa Maria|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=16|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=390|mayor_party=|saint=[[San Nicolas ng Bari]]|day=|postal_code=66047|area_code=0872|website={{official website|http://www.villasantamaria.eu/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=Giuseppe Finamore|frazioni=Contrada Madonna in Basilica, I Pagliai, Montebello, Contrada Poggio (La Stazione)|official_name=Comune di Villa Santa Maria|shield_size=60px|native_name=|image_skyline=Villa Santa Maria.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Villa Santa Maria-Stemma.png|image_map=|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|N|14|21|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|istat=069102}} [[Talaksan:Madonna_in_Basilica.jpg|left|thumb| Simbahan ng Madonna in Basilica]] [[Talaksan:Saint_Francis_Caracciolo.jpg|left|thumb| San [[Francis Caracciolo|Francesco Caracciolo]], Patron ng mga Manluluto]]Ang '''Villa Santa Maria''' (lokal na ''La Vìlle'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. Ang sentro ay kilala sa larangan ng pagluluto dahil sa maraming presensiya ng mga chef, na ang tradisyonal na presensiya ng mga workshop na ang pagsasanay ng chef ay nagsimula noong ika-13 siglo. Noong ika-16 na siglo, dito ipinanganak si San [[Francisco Caracciolo]], na itinuturing na "patron" ng mga kusinero. Noong dekada ika-16 na siglo, isang hotel institute ang itinayo upang mapanatili ang tradisyon, at ang kapangalang museo ng kusinero ay itinatag sa palasyo ng Caracciolo. Sa Villa Santa Maria, isinilang si [[Francesco Caracciolo|San Francesco Caracciolo]] noong 1563 at idineklarang patron ng mga Italyanong chef noong 1996.<ref>{{Cita web|url=https://www.comune.villasantamaria.ch.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_2.html|titolo=Scoprendo il Comune di Villa Santa Maria|sito=Comune di Villa Santa Maria|accesso=10 settembre 2026}}</ref> Ang lokal na tradisyon ng gastronomiya ay nagpatuloy sa pamamagitan ng Estatal na Suriang Propesyonal para sa mga Serbisyong Otel at Paghahanda "Giovanni Marchitelli", na itinuturing na isang makasaysayang institusyon ng pagsasanay sa sektor ng pagkain at alak at ospitalidad.<ref>{{Cita web|url=https://www.regione.abruzzo.it/notizie/il-presidente-marsilio-visita-all-ipssar-di-villa-santa-maria|titolo=Il presidente Marsilio in visita all'IPSSAR di Villa Santa Maria|sito=Regione Abruzzo|data=29 maggio 2026|accesso=10 settembre 2026}}</ref> at ng Museo ng mga Chefs na matatagpuan sa [[Palasyo Caracciolo (Villa Santa Maria)|Palasyo Caracciolo]], na nagpapanatili ng dokumentasyon, mga litrato at mga testimonya na may kaugnayan sa aktibidad ng mga chef na nagmula sa bayan.<ref>{{Cita web|url=https://www.comune.villasantamaria.ch.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_2.html|titolo=Il Museo dei Cuochi|sito=Comune di Villa Santa Maria|accesso=10 settembre 2026}}</ref> == Heograpiya == Ang bayan ay umuunlad sa mga dalisdis na nakaharap sa sahig ng lambak at pinangungunahan ng katangiang pormasyon ng bato na kilala sa lokal bilang Penna, na binubuo ng areniska, kalisa, at luwad.<ref name="SangroAventino">{{Cita web|url=https://sangroaventinoturismo.it/villasantamaria|titolo=Villa Santa Maria|sito=Sangro Aventino Turismo|accesso=10 settembre 2026}}</ref> Ang konpormasyon ng teritoryo ay tumutukoy sa isang malaking pagkakaiba sa altitud sa pagitan ng mga lugar na malapit sa daanan ng Sangro at ng mga relyebe na naghahati sa lambak.<ref name="Altitudine">{{Cita web|url=https://www.tuttitalia.it/abruzzo/68-villa-santa-maria/|titolo=Comune di Villa Santa Maria (CH)|sito=Tuttitalia|accesso=10 settembre 2026}}</ref> == Mga mamamayan == * [[Francis Caracciolo]] * [[Michele Mascitti]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] ea6bkgfnhu9syad4vgtyvd6jyinm15p Villalfonsina 0 159447 2235106 2083873 2026-10-17T15:27:44Z Ryomaandres 8044 2235106 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villalfonsina|province=[[lalawigan ng Chieti|Chieti]] (CH)|website={{official website|http://www.comune.villalfonsina.ch.it/}}|area_code=0873|postal_code=66020|day=|saint=Sta. Irene|elevation_m=203|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=9|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Villalfonsina|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|10|N|14|34|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Villalfonsina.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Villalfonsina''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. Pinangalanan pagkatapos ng isang piyudal na Panginoon, si Alfonso d'Avalos, pinaniniwalaang itinatag niya ang bayan at binuo ito bilang isang matagumpay na sentro ng agrikultura.<ref>[http://www.abruzzo2000.com/abruzzo/chieti/villalfonsina.htm Villalfonsina, province of Chieti, Abruzzo, Italy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202083558/http://www.abruzzo2000.com/abruzzo/chieti/villalfonsina.htm|date=December 2, 2010}}</ref> Ang bayan ay matatagpuan sa kanang pampang ng Ilog Osento at ang mga naninirahan ay tinatawag na "villesi". == Kasaysayan == Hindi tiyak ang pinagmulan ng Villalfonsina at pinag-uusapan pa. Gayunpaman, may ilang mga sanggunian na nagsasabing ang bayan ay itinatag noong ika-16 na siglo ng [[Peyudo|piyudal]] na panginoong si Alfonso Caracciolo, [[Prinsipe]] ng [[San Buono]] at [[Baron]] ng [[Casalbordino]]. May ibang mga sanggunian na nagsasabing ang bayan ay itinatag ng mga Eslabo na dumaong sa [[Ilog Osento]] sakay ng mga pansamantalang sasakyang-dagat, matapos tumakas mula sa [[Tangway Balkaniko]], dahil sa pagsulong ng mga Turko upang maghanap ng mas magiliw na mga lupain. Noong panahong iyon, ang lugar ay nasa ilalim ng pamamahala ng pamilyang [[d'Avalos]] ng [[Vasto]], na nagmamay-ari ng isang palasyo na napapalibutan ng mga bahay-bukid at mga alipin, kaya ang populasyon ay sumailalim sa serbisyo ng kanilang ari-arian. May mga bakas ng pamayanang ito na nananatili sa simbahan ng parokya, na may kampanaryo na may bulbous na simboryo, isang tipikal na estilo ng arkitektura ng silangang baybayin ng Adriatico. Ang iba pang mga bayan sa lugar, tulad ng [[Cupello]], ay tila naapektuhan din ng imigrasyong ito: sa katunayan, kilalang-kilala na ang pagkakaroon ng mga pamayanang Eslabo sa pagitan ng lugar ng Chieti at ibabang Molise ay lubos na makabuluhan. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Villalfonsina ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng atas ng Pangulo ng Republika noong Mayo 22, 2002.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?14173|titolo=Villalfonsina, decreto 2002-05-22 DPR, concessione di stemma e gonfalone|accesso=1º ottobre 2021}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] 5dxc5c9leao4tnbu4bpnjqij2fxeojs Villamagna 0 159449 2235107 2176632 2026-10-17T15:29:01Z Ryomaandres 8044 2235107 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villamagna|elevation_min_m=|mayor=Sergio Dario De Luca|area_footnotes=|area_total_km2=12.73|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villamagnesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Innesto, Pian di Mare, Serepenne|elevation_m=255|saint=[[Margaret the Virgin|St. Margaret]]|day=13 July|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comunedivillamagna.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Villamagna|shield_alt=|native_name=|image_skyline=File:Porta da Capo (Villamagna, CH).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Villamagna-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|20|N|14|14|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Villamagna''' ay isang ''[[komuna]]'' at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa timog-silangang [[Italya]]. == Heograpiya == === Klima === Ito ay isang karaniwang maburol na klima, na may hindi gaanong kapansin-pansing taunang at pang-araw-araw na pagkakaiba-iba ng temperatura at katamtamang pag-ulan (sa pagitan ng 700 at 800 mm bawat taon), na higit sa lahat ay napupunta sa taglagas.<ref>{{Cita web|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/italy/villamagna.php|titolo=Villamagna Climate: Monthly Weather - Italy - Italy|autore=Weather2Travel.com|sito=Weather2Travel.com|accesso=15 novembre 2016}}</ref> == Kasaysayan == Orihinal na isang paninirahang [[Sinaunang Roma|Romano]], ang pangalan ng bayan ay nagmula sa mga salitang Latin na ''villa'' ("bukid") at ''magna'' ("malaki" o "mahalaga"). Noong Gitnang Kapanahunan, ang pangalan nito ay nakasulat bilang ''Villa Magna''. Maraming mga tansong labi mula sa Romanong [[nekropolis]] malapit sa bayan na mula pa noong ika-5 siglo BK ay nasa loob ng arkitolohikal na museyo sa Chieti na "La Civitella". == Ekonomiya == Ang nakapalibot na lugar ng bayan ay higit na ginagamit para sa pagtatanim ng ubas, na may malawak na mga ubasan na nakatuon sa paglilinang ng mga ubas ng alak. Ang pulang vino ng Villamagna ay natanggap ang apela ng titulo mula sa [[Denominazione di Origine Contrataata|DOC]] noong 2011.<ref>Consorzio di Tutela dei Vini d’Abruzzo. [http://www.consorzio-viniabruzzo.it/vini-tutelati/villamagna-doc "Villamagna DOC"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711163654/http://www.consorzio-viniabruzzo.it/vini-tutelati/villamagna-doc |date=2017-07-11 }}. Retrieved 11 February 2016 {{In lang|it}}.</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] lx4av6ag4yq6sybgsby5g9jsg0r3l5r Torrevecchia Teatina 0 159450 2235097 2058992 2026-10-17T15:14:42Z Ryomaandres 8044 2235097 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Torrevecchia Teatina|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=14.60|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Torrevecchiani o teatini|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=220|mayor_party=|saint=|day=Agosto 16|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comunetorrevecchiateatina.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Castelferrato, Torremontanara|official_name=Comune di Torrevecchia Teatina|shield_alt=|native_name=|image_skyline=UNIDAV.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pamantasang Leonardo Da Vinci|image_shield=Torrevecchia Teatina-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|23|N|14|12|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069094}} '''Ang Torrevecchia Teatina''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]][[Italya|.]] == Kasaysayan == Simulang banggitin ito noong ika-14 na siglo nang ito ay tinawag na Castri Turris at Turris Theatina. Noong 1743, si [[Federico Valignani]] ay may isang palasyong itinayo sa mismong sentro ng lungsod, ito ay tinawag noon na Villa Valignani at sinundan ang mga kaganapan sa kalapit na Teate.<ref>{{cita web|autore=comune di Torrevecchia Teatina|url=http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|titolo=Torrevecchia Teatina|accesso=27 novembre 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|dataarchivio=6 febbraio 2010|title=Archive copy|access-date=2021-12-06|archive-date=2010-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp |date=2010-02-06 }}</ref> Noong 1809, itinayo ang Torrevecchia bilang isang munisipalidad, kaya pinagsasama-sama ang dalawang sentro ng Castelferrato at Torremontanara. == Mga monumento at tanawin == Simbahan ng San Rocco. Ang Simbahan ng San Rocco ay matatagpuan sa sentro ng lungsod ng kabesera. Itinayo ito noong dekada '60. Mayroon itong parisukat na plano na may iisang nabe, isang panloob na narteks, at isang malaking oktagonal na bintana na may rosas sa pangunahing harapan na tinatanaw ang parisukat na may parehong pangalan. Ang mga dingding sa gilid ay nakaayos sa isang putol-putol na linya na may 10 malalaking patayong bintana sa maiikling gilid, bawat isa ay pinalamutian ng mga sipi ng Bibliya, na nagbibigay ng orihinal na panloob na ilaw. Sa kaliwa ng harapan ay nakatayo ang mataas na tore ng kampana, na ngayon ay isang simbolo ng maliit na komunidad ng Chieti. Mula sa mga larawan at teksto sa sumusunod na website:<ref name="chiese">{{cita web|autore=Comune di Torrevecchia Teatina|url=http://www.comunetorrevecchiateatina.it/chiese.asp|titolo=Chiese|accesso=30 ottobre 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100206095729/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/chiese.asp|dataarchivio=6 febbraio 2010}}</ref> Simbahan ng Madonna della Libera. Ang simbahan ay matatagpuan sa lugar ng Torre at itinayo noong dekada '60 ng mga tao ng Torre. Ito ay isang maliit na gusali na gawa sa masonerya na may karga at nagtatampok ng mga klasikong pagtatapos ng panahon. Mayroon itong simpleng harapan na may maliit na portiko sa pasukan (panlabas na narteks). Mayroon itong klasikong bubong na may agilon.<ref name="chiese" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] objnqu3lagofffcz1u50xfmklih5xx8 2235098 2235097 2026-10-17T15:15:01Z Ryomaandres 8044 2235098 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Torrevecchia Teatina|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=14.60|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Torrevecchiani o teatini|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=220|mayor_party=|saint=|day=Agosto 16|postal_code=66010|area_code=0871|website={{official website|http://www.comunetorrevecchiateatina.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|mayor=|frazioni=Castelferrato, Torremontanara|official_name=Comune di Torrevecchia Teatina|shield_alt=|native_name=|image_skyline=UNIDAV.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pamantasang Leonardo Da Vinci|image_shield=Torrevecchia Teatina-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|23|N|14|12|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|istat=069094}} Ang '''Torrevecchia Teatina''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng [[Italya]][[Italya|.]] == Kasaysayan == Simulang banggitin ito noong ika-14 na siglo nang ito ay tinawag na Castri Turris at Turris Theatina. Noong 1743, si [[Federico Valignani]] ay may isang palasyong itinayo sa mismong sentro ng lungsod, ito ay tinawag noon na Villa Valignani at sinundan ang mga kaganapan sa kalapit na Teate.<ref>{{cita web|autore=comune di Torrevecchia Teatina|url=http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|titolo=Torrevecchia Teatina|accesso=27 novembre 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|dataarchivio=6 febbraio 2010|title=Archive copy|access-date=2021-12-06|archive-date=2010-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206100419/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/storia.asp |date=2010-02-06 }}</ref> Noong 1809, itinayo ang Torrevecchia bilang isang munisipalidad, kaya pinagsasama-sama ang dalawang sentro ng Castelferrato at Torremontanara. == Mga monumento at tanawin == Simbahan ng San Rocco. Ang Simbahan ng San Rocco ay matatagpuan sa sentro ng lungsod ng kabesera. Itinayo ito noong dekada '60. Mayroon itong parisukat na plano na may iisang nabe, isang panloob na narteks, at isang malaking oktagonal na bintana na may rosas sa pangunahing harapan na tinatanaw ang parisukat na may parehong pangalan. Ang mga dingding sa gilid ay nakaayos sa isang putol-putol na linya na may 10 malalaking patayong bintana sa maiikling gilid, bawat isa ay pinalamutian ng mga sipi ng Bibliya, na nagbibigay ng orihinal na panloob na ilaw. Sa kaliwa ng harapan ay nakatayo ang mataas na tore ng kampana, na ngayon ay isang simbolo ng maliit na komunidad ng Chieti. Mula sa mga larawan at teksto sa sumusunod na website:<ref name="chiese">{{cita web|autore=Comune di Torrevecchia Teatina|url=http://www.comunetorrevecchiateatina.it/chiese.asp|titolo=Chiese|accesso=30 ottobre 2009|data=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100206095729/http://www.comunetorrevecchiateatina.it/chiese.asp|dataarchivio=6 febbraio 2010}}</ref> Simbahan ng Madonna della Libera. Ang simbahan ay matatagpuan sa lugar ng Torre at itinayo noong dekada '60 ng mga tao ng Torre. Ito ay isang maliit na gusali na gawa sa masonerya na may karga at nagtatampok ng mga klasikong pagtatapos ng panahon. Mayroon itong simpleng harapan na may maliit na portiko sa pasukan (panlabas na narteks). Mayroon itong klasikong bubong na may agilon.<ref name="chiese" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]] [[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]] [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] c0njq0wpiahezyl7evcmn4bq6hfm7ix Abbateggio 0 159624 2235114 2003573 2026-10-17T15:40:55Z Ryomaandres 8044 2235114 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Abbateggio|frazioni=Catalano, Cusano, Di Mezzo, Le Piane, San Martino, Scalelle|website={{official website|http://www.comune.abbateggio.pe.it/}}|area_code=085|day=Agosto 10|saint=[[San Lorenzo]]|postal_code=65020|elevation_m=530|elevation_footnotes=|telephone=|population_demonym=Abbateggiani|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|area_total_km2=15.4|area_footnotes=|mayor=Gabriele Di Pierdomenico|mayor_party=|province=[[lalawigan ng Pescara|Pescara]] (PE)|official_name=Comune di Abbateggio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Roccamorice-Tholos.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Abbateggio-Stemma.png|image_map=|region=[[Abruzzo]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|14|N|14|1|E|region:IT_type:city|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Abbateggio''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Pescara]] sa [[Abruzzo|rehiyon ng Abruzzo]] sa Italya. Ang mga unang dokumento tungkol sa pagkakaroon ng nayon ay mula noong ika-10 siglo. Ang ekonomiya ng Abbateggio ay batay sa pinaghalong agrikultura. Ang mga alagang hayop ay pinananatili at ang mga pananim kabilang ang butil, olibo, baging, at mga puno ng prutas ay lumalago. Ginagawa rin ang keso at pulot sa bayan. Ang distrito ng Cusano ng comune ay tahanan ng mga guho ng isang sinaunang [[kastilyo]] at iba pang maagang gusaling medyebal. == Kasaysayan == Noong 1111, lumitaw si Todino di Temmario bilang Panginoon ng Batejo, na naroroon sa kumbensiyon na ginanap nang taong iyon sa pulo ng Pescara sa monasteryo ng San Clemente a Casauria upang muling bigyang-kahulugan ang balangkas na heo-politikal ng lugar.<ref>{{Cita libro |volume=VII |autore=[[Anton Ludovico Antinori]] |titolo=[[Annali degli Abruzzi]] |anno=1971 |editore=Forni Editore |città=Bologna |posizione=sub anno 1111 sub voce "Casauria"}}</ref> Noong 1115, sa isang [[Bulang pampapa|bulang papa]] ni [[Papa Pascual II|Pascual II]], kung saan ang isang serye ng mga pag-aari ay kinumpirma sa obispong Teatino na si Guillelmo, nabanggit din ang simbahang parokya ng San Martino de Abategio.<ref>{{Cita libro |volume=VII |p=115 |autore=[[Anton Ludovico Antinori]] |titolo=[[Annali degli Abruzzi]] |anno=1971 |editore=Forni Editore |città=Bologna}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.abruzzo-villas.com/abbateggio/ Mga larawan at impormasyon sa Abbateggio] *   — artikulo tungkol sa pagkain sa Abbateggio at mga kalapit na bayan {{Lalawigan ng Pescara}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] kaac0j8b6jpua789h9rxqpb9nxb1571 Bolognano 0 159625 2235116 2206270 2026-10-17T15:47:28Z Ryomaandres 8044 2235116 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bolognano|province=[[lalawigan ng Pescara|Pescara]] (PE)|website={{official website|http://www.comunebolognano.it/}}|area_code=085|postal_code=65020|day=Enero 13|saint=San Antonio Abad|elevation_m=276|elevation_footnotes=|population_demonym=Bolognanesi|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|area_total_km2=16.96|area_footnotes=|mayor=Silvina Sarra|mayor_party=|frazioni=Fara, Madonna del Monte, Musellaro, Piano d'Orta|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Bolognano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|13|N|13|57|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Bolognano-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Musellaro 2007 -Panorama frazione Musellaro di Bolognano- by-RaBoe 01.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Bolognano''' ay isang [[komuna]] (munisipyo) at [[bayan]] sa [[lalawigan ng Pescara]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. == Heograpiya == Ang sinaunang sentro ay ang poblacion ng Bolognano, isa pang makasaysayang kastilyo ay sa ''[[frazione]]'' ng [[Musellaro]], na may simbahan na nakadikit sa manor. Ang bagong sentro ay binuo mula noong katapusan ng ika-19 na siglo, nang ang riles na tumatawid sa lambak ng Pescara ay itinayo hanggang sa kabesera ng Adriatico. Ang sentro, kung saan nakatalaga rin ang isang pabrika ng kemikal ng Kompanyang Montecatini, ay kinuha ang pangalan ng Piano d'Orta. Ang inang simbahan ay inialay sa Sagradong Puso ni Hesus. Sa malapit ay ang mga guho ng isang sinaunang kastilyo, ng Normandong fief ng Cantalupo. == Kasaysayan == Sa pagpapakilala ng mga lalawigan sa [[Kaharian ng Italya|kaharian]], noong 1684, ang Bolognano ay napunta sa [[Lalawigan ng Chieti]] at noong 1927, sa pagtatatag ng [[Lalawigan ng Pescara]], sa huli. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Pescara}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] go0268dtr6k1uxs37mnttbdued4syop Alanno 0 159626 2235115 2003579 2026-10-17T15:46:05Z Ryomaandres 8044 2235115 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Alanno|province=[[lalawigan ng Pescara|Pescara]] (PE)|website={{Official website|http://www.comune.alanno.pe.it}}|area_code=085|postal_code=65010|day=Pebrero 3|saint=|elevation_m=307|elevation_footnotes=|population_demonym=Alannesi|population_footnotes=|area_total_km2=32.53|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=Alanno Stazione, Colle Grande, Costa delle Plaie, Oratorio, Prati, Sant'Agata Case, Sperduto, Ticchione|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Alanno|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|18|N|13|58|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=alanno-Stemma.png|image_caption=Tanaw ng Alanno|image_alt=|imagesize=300px|image_skyline=Alanno veduta.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Alanno''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at bayan sa [[lalawigan ng Pescara]] sa [[Abruzzo|rehiyon ng Abruzzo]] sa Italya. Ang unang mga paninirahan sa Alanno ay malamang na mula sa medyebal na dominasyon ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]]. Nang maglaon, ito ay pag-aari ng mga tagapagmana ng [[Ettore Fieramosca]]. == Mga monumento at tanawin == === Kastilyong Lombardo at Bilog na Tore === Ang kastilyo ay itinayo noong ika-9 na siglo ni [[Luis II ang Nakababata]] bilang isang toreng bantayan na tinatanaw ang isang dati nang nayon, upang ipagtanggol ang bagong itinatag na [[Abadia ng San Clemente a Casauria]]. Kalaunan ay ginawa itong isang palasyo ng mga baron noong ika-15 siglo. Ang natitirang bilog na tore ng sinaunang kuta, na dapat sana'y nakapalibot sa kasalukuyang sentrong pangkasaysayan, ay ang pinakamoderno, na tinatanaw ang Via XX Settembre. Itinayo sa isang dalisdis, ito ay nagmula pa noong ika-15 siglo. Ang hugis-kono nitong bubong ay may baldosa. Ang pangalawang parisukat na tore, na may karagdagang mga mensula, ay matatagpuan sa loob ng patyo sa Via De Novellis, sa pagitan ng mga bahay sibilyan. Ito ay nahahati sa tatlong palapag, na may mga Gibelinong merlon sa ibabaw. === Oratoryo ng mga Franciscano ng Santa Maria delle Grazie === {{Pangunahin|Oratoryo ng Santa Maria delle Grazie (Alanno)}} Matatagpuan sa distrito ng Oratorio, ito ay muling itinayo mula sa simula noong ika-18 siglo. Ito ay may anyo ng isang pinatibay na gusali sa kanayunan, na gawa sa halos tinabas na bato, na may hugis-parihaba na plano, at malalaking balwarte sa paligid ng mga pader ng simbahan at ng maliit na katabing monasteryo. Ang aktuwal na pundasyon ay nagsimula noong 1498, nang humiling ang Birheng Maria ng isang simbahan sa kanayunan mula sa mga magsasaka. Ito ay muling itinayo kalaunan dahil sa mga natural na sakuna. Ang simbahan ay nahahati sa tatlong bay na may bobedang krus, na pinalamutian ng mga fresco. Ang portada ng Renasimyento ay nagtatampok ng isang luneta na may fresco ng Disposisyon ni Kristo. == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng Pescara}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] n3t6ts58l9sygtfpzeycjt7zg6d9p24 Felidae 0 189086 2235249 2234796 2026-10-18T11:54:51Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235249 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Felidae<ref name=MSW3>{{MSW3 Wozencraft|pages=532–548|id=14000003}}</ref> | fossil_range = {{Fossil range|25|0}} Huling [[Oligoseno]]-Kamakailan | image = Tiger-zoologie.de0001 22.JPG | image_caption = [[Tiger]] (''Panthera tigris'') | taxon = Felidae | authority = [[Johann Fischer von Waldheim|G. Fischer de Waldheim]], 1817 | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = [[Felinae]]<br /> [[Pantherinae]]<br /> †[[Machairodontinae]]<br /> †[[Proailurinae]]<ref name="McKenna & Bell">{{cite book |last=McKenna |first=Malcolm C. |coauthors=Susan K. Bell |title=Classification of Mammals |date=2000-02-15 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-11013-6 |pages=631}}</ref> |range_map=Felidae range.png |range_map_caption=Felidae ranges }} Ang '''Felidae''' ang pamilya ng mga [[pusa]]. Ang isang kasapi ng pamilyang ito ay tinatawag na isang '''felid'''. Ang pinakapamilyar na felid ang domestikadong pusa(house cat) na unang naugnay sa mga tao mga 10,000 taon ang nakalipas. Ang pamilyang ito ay kinabibilangan rin ng ibang lahat na mga pusang ligaw kabilang ang mga malalaking pusa. Ang mga umiiral na felid ay nabibilang sa isa sa dalawang mga subpamilya: [[Pantherinae]] (na kinabibilangan ng mga [[tigre]], [[leon]], [[jaguar]] at [[leopardo]]) at ang [[Felinae]](na kinabibilangan ng [[cougar]], mga [[lynx]], [[ocelot]] at ang domestikong pusa). Ang mga unang felid ay lumitaw sa panahong [[Oligoseno]] mga 25 milyong taon ang nakalilipas. Sa mga panahong prehistoriko, may ikatlong subpamilya na tinatawag na [[Machairodontinae]] na kinabibilangan ng mga "[[pusang may ngiping saber]]" gaya ng mahusay na kilalang ''[[Smilodon]]''. Mayroon ding ibang mga superpisyal na tulad ng pusang mga [[mamalya]] gaya ng marsupial sabertooth na ''[[Thylacosmilus]]'' o ang [[Nimravidae]] na hindi kabilang sa pamilyang Felidae sa kabila ng [[ebolusyong konberhente|pagiging magkamukha]]. Ang mga felid ay mga pinakastriktong karnibora ng 13 panlupaing mga pamilya sa order na [[Carnivora]] bagaman ang tatlong mga pamilya ng pangdagat na mga mamalya na binubuo ng superpamilyang [[Pinniped]]ia ay kasing karniboroso ng mga felid. ==Ebolusyon== Mayroong 41 na alam na espesye ng felid sa daigdig ngayon. Ang lahat ng ito ay nagmula sa parehong ninuno.<ref name=MSW3/> Ang [[taxon]] na ito ay nagmula sa Asya at kumalat sa mga kontinente sa pamamagitan ng pagtawid sa mga lupaing tulay. Gaya ng iniulat sa hornal na ''[[Science (journal)|Science]]'', ang pagsubok ng [[mitokondriyal na DNA]] at [[nukleyar na DNA]] nina Warren Johnson at Stephen O'Brien ng U.S. [[National Cancer Institute]] ay nagpapakita na ang mga sinaunang(ancient) pusa ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] sa walong mga pangunahing lipi na nag-[[ebolusyong diberhente|diberhente]] sa kurso ng hindi bababa sa 10 mga migrasyon( sa parehong mga direksiyon) mula sa kontinente hanggang kontinente sa pamamagitan ng [[lupaing tulay na Bering]] at [[Isthmus ng Panama]] na ang henus na [[Panthera]] ang pinakamatanda at ang henus na [[Felis]] ang pinakabata. Tinantiya nila na ang 60 porsiyento ng mga modernong espesye ng mga [[pusa]] ay umunlad sa huling mga milyong taon.<ref name =Mott>{{cite web| last = Mott| first = Maryann| title = Cats Climb New family Tree| publisher = National Geographic News| date = 2006-01-11| url = http://news.nationalgeographic.com/news/2006/01/0111_060111_cat_evolution.html| accessdate = 2006-07-15}}</ref> Ang karamihan ng mga felid ay may isang bilang ng [[haploid]] na 18 o 19. Ang mga pusa ng Bagong Daigdig(ang mga nasa Sentral at Timog Amerika) ay may bilang ng haploid na 18 na posibleng sanhi ng kombinasyon ng dalawang mga mas maliit na [[kromosoma]] sa isang mas malaking kromosoma.<ref name = robinson>{{cite book| last = Vella | first = Carolyn| authorlink = | author2 = ''et al.'' | title = Robinson's Genetics for Cat Breeders and Veterinarians, 4th ed.| publisher = Butterworh-Heinemann | year = 2002 | location = Oxford| isbn = 0-7506-4069-3 }}</ref> Bago ng pagkakatuklas na ito, malaking hindi nagawa ng mga biologo na itayo ang isang puno ng pamilya ng mga pusa mula sa fossil rekord dahil ang mga fossil ng iba't ibang mga espesye ng pusa ay lahat labis na magkakamukha na pangunahing lamang magkakaiba sa sukat. Batay sa analisis ng DNA, ang mga pinakamalapit na kamag-anak ng mga felid ang mga [[Prionodon|asyatikong linsang]].<ref>{{cite journal | author = Eizirik E., Murphy W.J., Koepfli K.P., Johnson W.E., Dragoo J.W., O'Brien S.J. | year = 2010 | title = Pattern and timing of the diversification of the mammalian order Carnivora inferred from multiple nuclear gene sequences | url = | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 56 | issue = | pages = 49–63 | doi = 10.1016/j.ympev.2010.01.033 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Gaubert P., Veron G. | year = 2003 | title = Exhaustive sample set among Viverridae reveals the sister-group of felids: the linsangs as a case of extreme morphological convergence within Feliformia | url = | journal = Proceedings of the Royal Society, Series B | volume = 270 | issue = 1532| pages = 2523–30 | doi = 10.1098/rspb.2003.2521 }}</ref> Ang karamihan ng mga espesye ng felid ay nagsasalo ng isang anomalyang henetiko na pumipigil sa mga itong makalasa ng pagiging matamis.<ref name =PLOS>{{cite journal |last=Xia |first=Li |author2=Weihua Li, Hong Wang, Jie Cao, Kenji Maehashi, Liquan Huang, Alexander A. Bachmanov, Danielle R. Reed, Véronique Legrand-Defretin, Gary K. Beauchamp and Joseph G. Brand |year=2005 |month=July |title=Pseudogenization of a Sweet-Receptor Gene Accounts for Cats' Indifference toward Sugar |journal=[[Public Library of Science]] |volume=1 |issue=1 |pages= e3|doi=10.1371/journal.pgen.0010003 |url=http://www.plosgenetics.org/article/info:doi/10.1371/journal.pgen.0010003 |accessdate=2008-06-30 |quote= |pmid=16103917 |pmc=1183522 }}</ref> == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q25265 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | [[Talaksan:Cheetah Botswana.jpg|center|128px]] | ''[[Acinonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000005 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Adeilosmilus]]'' | | |- | [[Talaksan:Caracal in South Africa - by Shaun MItchem.jpg|center|128px]] | ''[[Caracal]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000013 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Catolynx]]'' | | |- | [[Talaksan:Asian Golden cat.jpg|center|128px]] | ''[[Catopuma]]'' | de:Goldkatze<br/>en:Golden cat<br/>th:สกุลเสือไฟ<br/>tr:Altın kedi | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000023 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Cynailurus]]'' | | |- | [[Talaksan:Coca-cat.jpg|center|128px]] | ''[[Felis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000029 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Ischyrosmilus]]'' | | |- | | ''[[Leo]]'' | | |- | [[Talaksan:Ocelot (Leopardus pardalis)-8.jpg|center|128px]] | ''[[Leopardus]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000080 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Canadian lynx by Keith Williams.jpg|center|128px]] | ''[[Lynx]]'' | sl:ris | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000151 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Mayailurus]]'' | | |- | [[Talaksan:Neofelis nebulosa.jpg|center|128px]] | ''[[Neofelis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000221 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Panthera Diversity.jpg|center|128px]] | ''[[Panthera]]'' | ar:نمور<br/>de:Eigentliche Großkatzen<br/>en:big cats<br/>es:Pantera<br/>et:Panter<br/>fr:Panthères<br/>ko:표범속<br/>mk:Пантери<br/>nl:Brulkatten<br/>pt:Pantera<br/>ru:Пантера<br/>th:แพนเทอรา<br/>uk:Пантера<br/>zh:豹属<br/>my:ကြောင်ကြီးမျိုး<br/>sl:velika mačka<br/>ja:ヒョウ属 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000227 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Lydekker - Marbled Cat.JPG|center|128px]] | ''[[Pardofelis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000176 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Bengalkatze.jpg|center|128px]] | ''[[Prionailurus]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000180 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:FelisAurataKeulemans.jpg|center|128px]] | ''[[Profelis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000199 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Puma - 49044464307.jpg|center|128px]] | ''[[Puma]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000203 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Tigris]]'' | | |- | [[Talaksan:Uncia uncia.jpg|center|128px]] | ''[[Uncia]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000268 Mammal Species of the World] |} {{Wikidata list end}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Felidae]] n62pe6bf2cki27npjh9cxl9vq345dg4 Prionodon 0 189089 2235238 2234987 2026-10-18T10:42:56Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235238 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Asiatic linsangs<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft | id=14000367}}</ref> | image = Prionodon pardicolor - Kunming Natural History Museum of Zoology - DSC02486.JPG | image_caption = ''Prionodon pardicolor'' - [[Spotted Linsang]] | taxon = Prionodon | authority = Horsfield, 1822 | subdivision_ranks = Species | subdivision = *''[[Prionodon linsang]]'' *''[[Prionodon pardicolor]]'' }} Ang mga '''Asyatikong linsang''' o '''Asiatic linsangs''' ay binubuo ng dalawang espesyeng inuri sa henus na '''''Prionodon''''' na tanging henus sa pamilyang '''Prionodontidae'''. Ang Asyatikong linsang (''[[Prionodon]]'') at ang [[Aprikanong linsang]] (''[[Poiana (genus)|Poiana]]'') ay dating inilagay sa subpamilyang [[Viverrinae]] (ng Viverridae) kasama ng ilang mga henere. Gayunpaman, ang kamakailang pagsasaliksik ay nagmumungkahing ang mga aktuwal na relasyon ng dalawang ito ay magkaiba. Ang mga Asyatikong linsang na ''Prionodon'' ay kahanga-hanga sa pagkakatulad na [[morpolohiya (biolohiya)|morpolohikal]] sa mga [[pusa]] ng pamilyang [[Felidae]]. Ang analisis ng [[DNA]] ay nagpapakitang bagaman ang mga [[Aprikanong linsang]] ay mga tunay na vivverid na nauugnay sa mga [[genet]], ang mga Asyatikong linsang ay hindi at ang pinakamalapit na mga kamag-anak ng pamilyang [[Felidae]].<ref>Gaubert, P., & Veron, G. (2003). "Exhaustive sample set among Viverridae reveals the sister-group of felids: the linsangs as a case of extreme morphological convergence within Feliformia". Proceedings of the Royal Society, Series B, 270 270 (1532): 2523–30. {{doi|10.1098/rspb.2003.2521}}</ref> Ang mga pagkakatulad sa pagitan ng mga Asyatikong linsang at mga [[pusa]] ay sanhi ng isang [[ebolusyong diberhente|karaniwang pinagmulan]] samantalang ang pagkakatulad sa pagitan ng dalawang henera ng mga linsang ay isang [[ebolusyong konberhente]]. Ang ''linsang'' ay mula sa [[Javanese language|Javanese]] na ''linsang'' o ''wlinsang'' na dating maling isinalin bilang "[[otter]]" sa mga diksiyonaryong Ingles. Ang mga espesye ng Asyatikong linsang ang: *''Prionodon linsang'' - [[Banded Linsang]] *''Prionodon pardicolor'' - [[Spotted Linsang]] == Mga species == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q7432 ; wdt:P171* wd:Q847194 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Species ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Prionodon cucuri]]'' | | |- | | ''[[Prionodon gracilis]]'' | | |- | [[Talaksan:Prionodon linsang - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02704.JPG|center|128px]] | ''[[Prionodon linsang]]'' | en:Banded linsang<br/>en:Banded Linsang<br/>de:Bänderlinsang<br/>ast:linsang rayón | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000369 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Prionodon maculosus]]'' | | |- | | ''[[Prionodon obvelatus]]'' | | |- | [[Talaksan:Prionodon pardicolor - Kunming Natural History Museum of Zoology - DSC02486.JPG|center|128px]] | ''[[Prionodon pardicolor]]'' | en:Spotted linsang<br/>pl:Linzang cętkowany<br/>th:ชะมดแปลงลายจุด<br/>th:อีเห็นลายเสือ<br/>en:Spotted Linsang<br/>de:Fleckenlinsang<br/>zh:斑林狸 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000373 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Prionodon platyodon]]'' | | |- | | ''[[Prionodon tiburo]]'' | | |} {{Wikidata list end}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Carnivora]] si8ubs4m2yvdl1rqn28qg2623y0x34q ABS-CBN News and Current Affairs 0 211784 2235153 2210653 2026-10-18T05:09:35Z Julius Santos III 139725 2235153 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ABS-CBN News and Current Affairs | image = [[Image:ABS-CBNNCA.svg|270px|center]] | label1 = Division of | data1 = [[ABS-CBN]] | label2 = Country | data2 = [[Philippines]] | label3 = Area served | data3 = Worldwide | label4 = Key people | data4 = {{plainlist | * Mary Anne Francis B. Toral-Torres <small>(SVP/Head, Integrated News and Current Affairs)</small> * Claude Vitug <small>(Head, News Administrator)</small> * Chi Almario-Gonzales<small>(Head, News Gathering)</small> * Dondie Garcia <small>(Head, News Production)</small> * Alvaro Dan Morga <small>(COO, ABS-CBN News Channel)</small> * Marah Faner-Capuyan <small>(President, DWPM Radyo 630 and TeleRadyo Serbisyo)</small> * Jeff Canoy <small>(Chief of Reporters)</small> }} | label5 = Headquarters | data5 = [[ABS-CBN Broadcasting Center]], Sgt. Esguerra Avenue corner Mother Ignacia Street, Diliman, [[Quezon City]], [[Philippines]] | label6 = Slogan | data6 = ''In The Service of the Filipino'' <br/> ''Malasakit sa Isa't Isa Sa Lahat ng Panahon'' | label7 = Language | data7 = {{Plainlist| * [[Filipino language|Filipino]] (main) * [[English language|English]] (secondary, used for [[ABS-CBN News Channel|ANC]]) }} | label8 = Website | data8 = {{URL|http://news.abs-cbn.com}} }} Ang '''ABS-CBN News and Current Affairs''' kilala sa ere bilang '''ABS-CBN News''' (dating kilala bilang '''ABS-CBN News and Public Affairs''') ay ang news division ng Philippine media conglomerate na [[ABS-CBN]]. Ang organisasyon ay responsable para sa araw-araw na balita at impormasyon na pangangalap ng mga programa ng balita nito. Ito ay nagsisilbi sa pangunahing [[ABS-CBN]], ang Regional Network Group, ang cable channels na [[ABS-CBN News Channel]] at [[TeleRadyo Serbisyo]], ang international channel na TFC, ang flagship radio station na [[DWPM|DWPM Radyo 630]] at ang news website na news.abs-cbn.com at patrol.ph.<ref>{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=5 Oktubre 2023 |title=Prime Media Holdings' Partnership with ABS-CBN Is 'Making a Mark' in the Country, Company Says |url=https://id.summitmedia.com.ph?d=https%3A%2F%2Fwww.esquiremag.ph%2Fmoney%2Findustry%2Fprime-media-holdings-abs-cbn-partnership-update-a00289-20231005 |access-date=7 Mayo 2025 |website=Esquire Magazine |language=en }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bagaoisan |first=Andrew Jonathan |date=27 Marso 2025 |title=The eras and anchors of TV Patrol: A breakdown |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/3/26/tv-patrol-eras-anchors-breakdown-0205 |access-date=7 Mayo 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en-US}}</ref> ==Programa== ===Kasalukuyang ipinalabas=== {{main|Talaan ng mga palabas ng Kapamilya Channel}} ====Kapamilya Channel==== * ''News Patrol'' * ''[[TV Patrol]]'' * ''TV Patrol Weekend'' ====ABS-CBN News Channel==== {{main|Talaan ng mga palabas ng ABS-CBN News Channel}} ====TeleRadyo Serbisyo==== {{main|Talaan ng mga palabas ng DWPM/TeleRadyo Serbisyo}} * ''Headline Ngayon'' * ''Headline Ngayon Weekend'' * ''Pasada'' * ''Kabayan'' * ''TeleRadyo Serbisyo Balita'' ====The Filipino Channel (TFC)==== * ''Adobo Nation'' * ''Balitang America'' * ''Balitang Global'' * ''Citizen Pinoy'' * ''Kwentong Disyerto'' ====Mga dating regional newscasts==== * ''TV Patrol Bicol'' (ABS-CBN TV-11 Naga) * ''TV Patrol Central Visayas'' (ABS-CBN TV-3 Cebu) * ''TV Patrol Chavacano'' (ABS-CBN TV-3 Zamboanga) * ''TV Patrol Eastern Visayas'' (ABS-CBN TV-2 Tacloban) * ''TV Patrol Negros'' (ABS-CBN TV-4 Bacolod) * ''TV Patrol Cagayan Valley'' (ABS-CBN TV-2 Isabela) * ''TV Patrol Ilocos'' (ABS-CBN TV-7 Laoag) * ''TV Patrol Northern Luzon'' (ABS-CBN TV-3 Baguio) * ''TV Patrol North Central Luzon'' (ABS-CBN TV-32 Dagupan) * ''TV Patrol Pampanga'' (ABS-CBN TV-46 Pampanga) * ''TV Patrol Northern Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Cagayan de Oro) * ''TV Patrol Caraga'' (ABS-CBN TV-11 Butuan) * ''TV Patrol Palawan'' (ABS-CBN TV-7 Palawan) * ''TV Patrol Panay'' (ABS-CBN TV-10 Iloilo) * ''TV Patrol Socsksargen'' (ABS-CBN TV-3 General Santos) * ''TV Patrol Central Mindanao'' (ABS-CBN TV-5 Cotabato) * ''TV Patrol Southern Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Davao) * ''TV Patrol Southern Tagalog'' (ABS-CBN TV-10 Batangas) ====Iba pang regional programs==== * ''Bagong Morning Kapamilya'' (ABS-CBN TV-2 Isabela) * ''Naimbag nga Morning Kapamilya'' (ABS-CBN TV-3 Baguio and ABS-CBN TV-7 Laoag) * ''Bagong Umaga, Bagong Balita'' (ABS-CBN TV-32 Dagupan) ** ''Bagong Umaga, Sabado Na'' * ''Maayong Buntag Kapamilya'' (ABS-CBN TV-3 Cebu) ** ''Maayong Buntag Kapamilya Sabado'' * ''Maayong Buntag Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Davao and ABS-CBN TV-3 Zamboanga) ** ''Maayong Buntag Mindanao Sabado'' ** ''Buenos Días Zamboanga'' * ''Magandang Umaga South Central Mindanao'' (ABS-CBN TV-3 General Santos) * ''Marhay na Aga Kapamilya'' (ABS-CBN TV-11 Naga) * ''Maupay nga Aga Kapamilya'' (ABS-CBN TV-2 Tacloban) * ''Pamahaw Espesyal'' (ABS-CBN TV-4 Cagayan de Oro) * ''Panay Sikat'' (ABS-CBN TV-10 Iloilo) ** ''Panay Sikat Sabado'' * ''The Morning Show'' (ABS-CBN TV-4 Bacolod) ==Tignan din== *[[ABS-CBN]] (inactive) *[[Kapamilya Channel]] *[[ABS-CBN News Channel]] *[[A2Z]] *[[All TV]] *[[TeleRadyo Serbisyo]] *[[DWPM|DWPM Radyo 630]] *[[ABS-CBN Sports and Action|S+A]] (inactive) ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na kawing== * [http://www.abs-cbn.com/ ABS-CBN Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/ ABS-CBN News and Current Affairs Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/anc ABS-CBN News Channel Official Website] * [http://www.dzmm.com.ph/ DZMM Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/patrolph patrol.ph] {{ABS-CBN News and Current Affairs}} {{ABS-CBN}} [[Category:ABS-CBN News and Current Affairs| ]] [[Category:Assets owned by ABS-CBN]] 9g3nczr5a7refwoobc81tzpnp7fl23c Katandaan 0 216209 2235164 2234267 2026-10-18T07:36:13Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235164 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37.</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live }}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] m12yr0sxyvfhx018gp34o2wbc81tz3u 2235165 2235164 2026-10-18T07:37:56Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235165 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live }}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] be0slwcoocap0mef1wo5c4cu5xnrmw4 2235168 2235165 2026-10-18T07:49:07Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235168 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live }}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] eu6mct5cfl9bhvd392d9b2tb2dbv88k 2235169 2235168 2026-10-18T07:49:58Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235169 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 7wd0usybr3vsjsgy86x1ma15o12mz5p 2235170 2235169 2026-10-18T07:50:52Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235170 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ln0fly5l48399es5mm44ke5kqos87xn 2235172 2235170 2026-10-18T07:51:24Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235172 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live }}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] dh1m10c9oxv4y7yfkhokit5iyzgkj7p 2235173 2235172 2026-10-18T07:52:05Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235173 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1st}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 3pqody3m1uouigempb3lat0ahqqjham 2235174 2235173 2026-10-18T07:53:01Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235174 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 }}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] hfiajaeufjt7yz2m1mcnil7ypm5ojqq 2235175 2235174 2026-10-18T07:53:57Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235175 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102.</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2q423y7gz103ukpskmvxo6tuncl4axw 2235176 2235175 2026-10-18T07:54:33Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235176 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56.</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] i74a2yg1dja330j2iibs4qkqz21z3s1 2235177 2235176 2026-10-18T07:54:57Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235177 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] m9yv48zdh7whdbplb042o67g3zadknq 2235181 2235177 2026-10-18T08:04:27Z Jojit fb 38 /* Mental */ 2235181 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name=AgeAgeing_20071016>{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 }}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 14t2gumw57vc8dvvb8iknet7f3qsbuf 2235183 2235181 2026-10-18T08:05:09Z Jojit fb 38 /* May kaugnayan sa kasanayan */ 2235183 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] t7qgmckf3whoidly2wnkgr10m26vlqn 2235192 2235183 2026-10-18T08:45:45Z Jojit fb 38 /* May kaugnayan sa kasanayan */ 2235192 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=Archived copy |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] njaofb09w2osp8573sff7xm6anbq7rj 2235193 2235192 2026-10-18T08:46:56Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235193 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf }}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] eqo6ekv9o2g9kgqcndw6v7u0q6qdz5k 2235194 2235193 2026-10-18T08:47:43Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235194 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ach5unc0zl4x6bf1ph2nwwao68nnas0 2235195 2235194 2026-10-18T08:48:06Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235195 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity | European Respiratory Society |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free }}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 05hjh5ddbrenu6y1d8zgv9pyzdo1czo 2235196 2235195 2026-10-18T08:49:22Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235196 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live }}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] l7mulnsqi8o2eqhh29ixve8v4s1z9dx 2235197 2235196 2026-10-18T08:50:12Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235197 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live }}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] oe9fpdsmszzkhjo57m2yjbmp8avb79q 2235198 2235197 2026-10-18T08:50:38Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235198 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 39kiczzhvz5pbr7qb6bw2puf790324c 2235199 2235198 2026-10-18T08:51:01Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235199 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] e6f0219hqr5tpurt8jbxz6z0r2o3q5a 2235200 2235199 2026-10-18T08:51:30Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235200 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 1l7psfj9qshvrfo4679ui7kfcyk91ug 2235201 2235200 2026-10-18T08:52:33Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235201 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp }}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 3apapvb6cz03h7kh5e7frqbiwmndb8k 2235202 2235201 2026-10-18T08:53:05Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235202 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls | Home and Recreational Safety | CDC Injury Center |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live }}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ge08ih4jlb3tkducsfvfqmfng3sd8hj 2235203 2235202 2026-10-18T08:54:39Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235203 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live }}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] a2hkms2x3pv5fz67qtm6i394skkoohx 2235205 2235203 2026-10-18T08:55:08Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235205 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] nmf8tma6aa2l362fkhmp0dptp0ryir6 2235206 2235205 2026-10-18T08:55:50Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235206 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] enyek1ueaodcmy12mu8jm6hlej3bq6w 2235207 2235206 2026-10-18T08:56:26Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235207 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] csypdlg8xabdof9za4p39yt2xgt2ss0 2235208 2235207 2026-10-18T08:57:00Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235208 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 }}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] f2br9fmpno5b72c5ou9rgvaqv8s5mq0 2235209 2235208 2026-10-18T08:57:33Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235209 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 1ruxzx00314iezh0z578jjj2lztaef5 2235210 2235209 2026-10-18T09:00:03Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235210 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live }}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] janic8q7o67rsob9a81ey97m6yeeljp 2235211 2235210 2026-10-18T09:00:30Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235211 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] q45zlr7dp9s17q37gpza6840yajc3ac 2235212 2235211 2026-10-18T09:01:41Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235212 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] tpf119sajlpwohotigu4itnvyjfdqon 2235213 2235212 2026-10-18T09:02:19Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235213 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live }}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] b0ost6mj9zl6gy6aiy0hvqhoh5tb1p5 2235214 2235213 2026-10-18T09:02:56Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235214 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 }}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] e5d28ueh2cjzs3r2s2dn2f5vpq946dr 2235215 2235214 2026-10-18T09:05:26Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235215 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150.</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 5cmyuuvg3iz0r8ihom7xdex43i9zo7j 2235216 2235215 2026-10-18T09:06:20Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235216 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live }}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] c99s12cz9nod4olhudicjby9d7mmrqt 2235217 2235216 2026-10-18T09:07:48Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235217 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live }}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] hqyln10s7mgqtuj3bcfe9iququcz8qz 2235218 2235217 2026-10-18T09:08:26Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235218 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] a4huyjcleg1jodw4x57q92n7unvwxnr 2235219 2235218 2026-10-18T09:09:13Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235219 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] o1bjivnfhvpek7exk15ztnla1vz5g5b 2235220 2235219 2026-10-18T09:09:59Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235220 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|author-link1=John DeLamater|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ib9tunyz2mxrqlts8d36rsqiea6nbf3 2235221 2235220 2026-10-18T09:10:58Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235221 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] bzhqmymq4yc0ymn4pvqkl1bk9iwlegj 2235222 2235221 2026-10-18T09:11:25Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235222 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008).</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] h6fuy4mcow62w1sbwyjt6v92m3vb0qp 2235223 2235222 2026-10-18T09:11:52Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235223 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 9kznj9602j1z9wzom8hprye9ti6kcnn 2235224 2235223 2026-10-18T09:12:18Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235224 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... | Gather |access-date=16 Disyembre 2013 }}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 8c1rzia8rjqik3rb1c1yxv08nl3khgq 2235225 2235224 2026-10-18T09:13:15Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235225 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 }}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] my1v2vyw364wmxah8vub3u12qgp4wer 2235226 2235225 2026-10-18T09:13:50Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235226 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] p41nlyb550ioln4jxqsqrdybbfvged7 2235227 2235226 2026-10-18T09:14:21Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235227 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live }}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] sd9jv2vo93vsjib0mrjs2ugcezo0kk4 2235228 2235227 2026-10-18T09:15:07Z Jojit fb 38 /* Pisikal */ 2235228 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = [[William Blake Archive]]|access-date = 10 Hunyo 2014}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 04pk2e0zctyhrpz72fvmkuco692xj8s 2235229 2235228 2026-10-18T09:16:17Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235229 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170.</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] pkm9b2gk95guin2cmd6p63fldfnd9rh 2235230 2235229 2026-10-18T09:16:59Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235230 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live }}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 4or3pbfzkqe60yydbpxdn1qamejzuef 2235231 2235230 2026-10-18T09:17:45Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235231 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2b3ulov3hjg8z65r3a1rylc9xfrj4hp 2235232 2235231 2026-10-18T09:18:21Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235232 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live }}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] nct78hjl2602a7bk87l04lvllo4obf2 2235233 2235232 2026-10-18T09:18:55Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235233 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live }}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1st}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live }}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] rylruwamoq6zwi2llt36wz5zzso46hk 2235234 2235233 2026-10-18T09:21:03Z Jojit fb 38 /* Kahinaan ng pangangatawan */ 2235234 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=12 |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 2vc5ho8u1eibp589tpysxbvnl0qw6rd Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Pescara 0 222991 2235117 1926609 2026-10-17T15:47:56Z Ryomaandres 8044 /* Sanggunian */ 2235117 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng 46 na ''[[comune]]'' ng [[Lalawigan ng Pescara]], [[Abruzzo]], sa [[Italya]]. {| class="wikitable" !Kodigo [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] !''[[Comune]]'' !Populasyon <br>(2005) |- |068001 |[[Abbateggio]] | align="right" |447 |- |068002 |[[Alanno]] | align="right" |3,709 |- |068003 |[[Bolognano]] | align="right" |1,242 |- |068004 |[[Brittoli]] | align="right" |397 |- |068005 |[[Bussi sul Tirino]] | align="right" |2,920 |- |068006 |[[Cappelle sul Tavo]] | align="right" |3,790 |- |068007 |[[Caramanico Terme]] | align="right" |2,089 |- |068008 |[[Carpineto della Nora]] | align="right" |728 |- |068009 |[[Castiglione a Casauria]] | align="right" |910 |- |068010 |[[Catignano]] | align="right" |1,488 |- |068011 |[[Cepagatti]] | align="right" |9,610 |- |068012 |[[Città Sant'Angelo]] | align="right" |13,025 |- |068013 |[[Civitaquana]] | align="right" |1,351 |- |068014 |[[Civitella Casanova]] | align="right" |2,042 |- |068015 |[[Collecorvino]] | align="right" |5,550 |- |068016 |[[Corvara, Abruzzo|Corvara]] | align="right" |289 |- |068017 |[[Cugnoli]] | align="right" |1,642 |- |068018 |[[Elice]] | align="right" |1,737 |- |068019 |[[Farindola]] | align="right" |1,730 |- |068020 |[[Lettomanoppello]] | align="right" |3,137 |- |068021 |[[Loreto Aprutino]] | align="right" |7,672 |- |068022 |[[Manoppello]] | align="right" |6,091 |- |068023 |[[Montebello di Bertona]] | align="right" |1,101 |- |068024 |[[Montesilvano]] | align="right" |43,258 |- |068025 |[[Moscufo]] | align="right" |3,231 |- |068026 |[[Nocciano]] | align="right" |1,767 |- |068027 |[[Penne, Abruzzo|Penne]] | align="right" |12,518 |- |068028 |[[Pescara]] | align="right" |122,577 |- |068029 |[[Pescosansonesco]] | align="right" |553 |- |068030 |[[Pianella]] | align="right" |7,788 |- |068031 |[[Picciano]] | align="right" |1,375 |- |068032 |[[Pietranico]] | align="right" |593 |- |068033 |[[Popoli]] | align="right" |5,607 |- |068034 |[[Roccamorice]] | align="right" |1,021 |- |068035 |[[Rosciano]] | align="right" |3,161 |- |068036 |[[Salle, Abruzzo|Salle]] | align="right" |312 |- |068037 |[[Sant'Eufemia a Maiella]] | align="right" |342 |- |068038 |[[San Valentino in Abruzzo Citeriore]] | align="right" |1,947 |- |068039 |[[Scafa]] | align="right" |3,979 |- |068040 |[[Serramonacesca]] | align="right" |591 |- |068041 |[[Spoltore]] | align="right" |16,546 |- |068042 |[[Tocco da Casauria]] | align="right" |2,826 |- |068043 |[[Torre de' Passeri]] | align="right" |3,136 |- |068044 |[[Turrivalignani]] | align="right" |863 |- |068045 |[[Vicoli]] | align="right" |437 |- |068046 |[[Villa Celiera]] | align="right" |849 |- | |Total | align="right" |307,974 |- |} ==Sanggunian== *[[Istituto Nazionale di Statistica]] {{Lalawigan ng Pescara}} [[Category:Mga comune ng Italya|Pescara]] [[Category:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo| ]] payxm7mtjl0f3cjs8aszrsrpqq7cm4y Surah Al-Ahqaf 0 228194 2235143 2017530 2026-10-17T23:53:37Z Atcovi 50235 mujawwad --> murattal 2235143 wikitext text/x-wiki {{infobox surah | number = 46 | number-3 = 046 | name = Al-Aḥqāf | name-ar = اَلْأَحْقَافُ | name-en = Ang mga [[burol ng buhangin]] | prev_sura = Quran 45 | next_sura = Quran 47 | classification = Meccan | othernames-ar = <!-- alternate Arabic names --> | othernames = The Dunes, The Sandhills, The Sand-Dunes | juz = 26 | rukus = 4 | verses = 35 | words = <!-- optional, uncommon --> | letters = <!-- optional, uncommon --> | muqattaat = Ḥā Mīm حم | sajdahs = <!-- only if applicable --> | audio = Chapter 46, Al-Ahqaf (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3 }} Ang '''Surat Al-Ahqaf''' (Arabiko: سورة الأحقاف‎, Ang mga [[burol ng buhangin]]) ang ika-46 sura ng [[Koran]] na may 35 ayat. Ang Propeta ay inordinahan upang sabihin sa mga tao ng [[Quraish]] na huwag sumamba sa ibang mga diyos maliban kay Allah. {{Koran}} [[Kategorya:Mga Sura]] 1cxkduyc1q0g17lklzuc65tp0tt62x2 Surah Muhammad 0 228195 2235125 2017528 2026-10-17T16:28:10Z Atcovi 50235 mujawwad --> murattal 2235125 wikitext text/x-wiki {{infobox surah | number = 47 | number-3 = 047 | name = Muḥammad | name-ar = محمد | name-en = [[Muhammad]] | prev_sura = Quran 46 | next_sura = Quran 48 | classification = Medinan | othernames-ar = <!-- alternate Arabic names --> | othernames = <!-- alternate English names in Pickthall, Arberry, and Asad translations --> | juz = 26 | rukus = 4 | verses = 38 <ref>[[Hafs recitation]]</ref> | words = <!-- optional, uncommon --> | letters = <!-- optional, uncommon --> | muqattaat = <!-- only if applicable --> | sajdahs = <!-- only if applicable --> | audio = Chapter 47, Muhammad (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3 }} Ang '''Surat Muhammad''' (Arabiko: سورة محمد Muḥammad) ang ika-47 sura ng [[Koran]] na may 38 ayat. Ang pamagat nito ay hinango sa direktang pagbanggit sa Propeta [[Muhammad]] sa 47:2. Ito ay may pangalan ring Al-Qital na isinaling pakikipaglaban dahil sa konteksto ng sura na nauukol sa spesipikong alitan na lumitaw mula sa mga taong nagbabawal sa pagtanggap at pagpapalaganap ng [[Islam]]. Ito ay tumutukoy sa [[Labanan ng Badr]] kung saan ang isang hukbo ay tinipon upang lusubin ang Medina. Ang labanan ay nangyari noong [[Ramadan]] sa taong 2 ng kalendaryong Islamiko. {{Koran}} [[Kategorya:Mga Sura]] pdo53mwzuk0khcqu2rn9t3az2wqz43q Phocidae 0 228773 2235237 2234971 2026-10-18T10:42:54Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235237 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Phocidae | image = Seehund11cele4 edit.jpg | image_width = | image_caption = ''[[Phoca vitulina]]'' | taxon = Phocidae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], [[1821]] | subdivision_ranks = Genus | subdivision = * ''[[Cystophora]]'' * ''[[Erignathus]]'' * ''[[Halichoerus]]'' * ''[[Histriophoca]]'' * ''[[Hydrurga]]'' * ''[[Leptonychotes]]'' * ''[[Lobodon]]'' * ''[[Mirounga]]'' * ''[[Monachus]]'' * ''[[Ommatophoca]]'' * ''[[Pagophilus]]'' * ''[[Phoca]]'' * ''[[Pusa (genus)|Pusa]]'' }} Ang '''Phocidae''' isang kubang [[mamalya]]ng mga pamilya tinaguriang tunay na [[karnerong-dagat]]. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q25587 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | [[Talaksan:Klappmuetze MK.jpg|center|128px]] | ''[[Cystophora]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001029 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Gryphoca]]'' | | |- | | ''[[Hadrokirus]]'' | | |- | | ''[[Halicyon]]'' | | |- | | ''[[Heliophoca]]'' | | |- | | ''[[Kawas]]'' | | |- | | ''[[Macrorhinus]]'' | | |- | | ''[[Mesotaria]]'' | | |- | [[Talaksan:Mirounga leonina.jpg|center|128px]] | ''[[Mirounga]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001047 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Monachopsis]]'' | | |- | [[Talaksan:Cms-newyorkzoologicalsociety1910.jpg|center|128px]] | ''[[Monachus]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001050 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Neomeris]]'' | | |- | [[Talaksan:Monachus schauinslandi.jpg|center|128px]] | ''[[Neomonachus]]'' | | |- | | ''[[Noriphoca gaudini]]'' | | |- | | ''[[Palaeophoca]]'' | | |- | [[Talaksan:Common Seal Phoca vitulina.jpg|center|128px]] | ''[[Phoca]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001058 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Phocanella]]'' | | |- | [[Talaksan:Phocidae - Pliophoca etrusca-001.JPG|center|128px]] | ''[[Pliophoca]]'' | | |- | | ''[[Pristiphoca]]'' | | |- | | ''[[Prophoca]]'' | | |- | [[Talaksan:Pusa hispida hispida NOAA 2.jpg|center|128px]] | ''[[Pusa]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001066 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Stenorhynchus]]'' | | |} {{Wikidata list end}} [[Kategorya:Karnerong-Dagat]] [[kategorya:Carnivora]] f16os612rdl16zn8uetf00kdxc21xj3 Lacio 0 231008 2235059 2017639 2026-10-17T14:25:45Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Lazio]] sa [[Lacio]] 2017639 wikitext text/x-wiki {{Infobox Region of Italy |Name = Latium |Italian_name = Lazio |region_coa = Lazio Coat of Arms.svg |coa_size = 50px |map = Lazio in Italy.svg |flag = Lazio Flag.svg |country = [[Italya]] |capital = Roma |area = 17236 |area_source = |area_percent = 5.7 |population = 5550459 |pop_percent = 9.3 |pop_ref = |pop_date = 2012-10-30 |population_demonym = Lazian(s) / Laziali / Laziale |provinces = |GDP = 174.1<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1 |title=Eurostat - ''Tables, Graphs and Maps Interface'' (TGM) table |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2011-08-12 |accessdate=2011-09-16}}</ref> |GDP_year = 2008 |GDP_percent = |GDP_per_capita = 30,800<ref name="GDP">[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/11/28&type=HTML ''EUROPA - Press Releases - Regional GDP per inhabitant in 2008 GDP per inhabitant ranged from 28% of the EU27 average in Severozapaden in Bulgaria to 343% in Inner London'']</ref> |GDP_cap_year = 2008 |Website = [http://www.regione.lazio.it/ www.regione.lazio.it] |leader_title = |leader = Nicola Zingaretti |leader_party = Partido Demokratiko |ruling_party1 = |ruling_party2 = |NUTS = ITE |iso region = }} Ang '''Lazio''' ({{IPA-it|ˈlatt͡sjo|pron}}, {{lang-la|[[Latium]]}}) ay isa sa mga 20 rehiyong administratibo ng [[Italya]] na matatagpuan sa gitnang seksiyon pang-[[tangway]] ng bansa. May mga 5.7 million residente at may GDP na 170 bilyong [[euro]], ang Lazio ay ang pangatlong may pinakamaraming [[populasyon]] sa rehiyon ng Italya, at pangalawang pinakamalaking [[ekonomiya]] ng bansa. [[Roma]] ang kapital nito na siya ring kapital at pinakamalaking lungsod ng Italya. == Heograpiya == [[Talaksan:Lazio_SRTM.png|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lazio_SRTM.png/220px-Lazio_SRTM.png|left|thumb|Relief na mapa ng Lazio]] Ang Lazio ay binubuo ng isang lupain na {{Convert|17,242|km2|sqmi}} at may hangganan ito sa [[Toscana]], [[Umbria]], at [[Marcas|Marche]] sa hilaga, [[Abruzzo]] at [[Molise]] sa silangan, [[Campania]] sa timog, at sa [[Dagat Tireno]] sa kanluran. Pangunahing patag ang rehiyon, na may maliliit na bulubunduking lugar sa pinakasilangang at timog na mga distrito. [[Talaksan:Vallée_de_l'Aniene_et_Monts_Prénestiens.JPG|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vall%C3%A9e_de_l%27Aniene_et_Monts_Pr%C3%A9nestiens.JPG/220px-Vall%C3%A9e_de_l%27Aniene_et_Monts_Pr%C3%A9nestiens.JPG|left|thumb|Panorama ng Lambak [[Aniene]]]] == Ekonomiya == Ang agrikultura, sining, pag-aalaga ng hayop, at pangisdaan ang pangunahing tradisyonal na pinagmumulan ng kita. Ang agrikultura ay nailalarawan sa pamamagitan ng paglilinang ng mga ubas ng alak, prutas, gulay, at olibo. Ang Lazio ay ang pangunahing rehiyon na nagtatanim ng [[Kiwifruit|kiwi]] sa Italya. Humigit-kumulang 73% ng populasyong nagtatrabaho ay nagtatrabaho sa sektor ng serbisyo, na nag-aambag ng 85.8% ng rehiyonal na GDP; ito ay isang malaking proporsiyon, ngunit nabigyang-katarungan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng Roma, na kung saan ay ang ubod ng pampublikong administrasyon, media, utilidad, telekomunikasyon, transportasyon, turismo, at iba pang mga sektor. Maraming pambansa at multinasyunal na korporasyon, pampubliko at pribado, ang may punong-tanggapan sa Roma ([[Eni|ENI]], [[Anonima Petroli Italiana|Italiana Petroli]], [[Enel]], [[Acea (kompanya)|Acea]], [[Grupo ng Terna|Terna]], [[Grupo TIM|TIM]], [[Mag-post ng italian|Poste italiane]], [[Leonardo SpA|Leonardo]], [[ITA Airways]], [[Ferrovie dello Stato Italyano|Ferrovie dello Stato Italiane]], at [[RAI]]). Ang limitadong industriyal na sektor ng Lazio at mataas na mga industriya ng serbisyo ay nagbigay-daan sa rehiyon na madaig nang husto ang ekonomiya ng Italya noong 2009 sa gitna ng pandaigdigang krisis sa pananalapi. Ngunit malakas itong naapektuhan ng krisis sa [[COVID-19]] noong 2020-2021 dahil sa mga lockdown. == Lutuin == Ang isa sa pinakatanyag na anyo ng pagkain sa Lazio ay pasta. Ang mga pagkaing naimbento sa rehiyon ay kinabibilangan ng:<gallery> Spaghetti_carbonara.jpg|[[Carbonara|Spaghetti alla carbonara]] Bucatini_allamatriciana.jpg|[[Amatriciana sauce|Bucatini all'amatriciana]] Pizzeria_Bella_Italia_%28Cr%C3%A9pieux-la-Pape%29_-_Penne_all%27arabiata_%282%29_%28f%C3%A9vrier_2020%29.jpg|[[Arrabbiata sauce|Penne all'arrabbiata]] Pasta_alla_Gricia.jpg|[[Pasta alla gricia|Spaghetti alla Gricia]] The_Only_Original_Alfredo_Sauce_with_Butter_and_Parmesano-Reggiano_Cheese.png|[[Fettuccine Alfredo]] Guanciale_closeup (cropped).jpg|[[Guanciale]] </gallery> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kaurian:Mga rehiyon ng Italya]] 4k9kmtp3qjdqgia5vpxwtc26kq2a3fx 2235061 2235059 2026-10-17T14:26:29Z Ryomaandres 8044 2235061 wikitext text/x-wiki {{Infobox Region of Italy |Name = Latium |Italian_name = Lazio |region_coa = Lazio Coat of Arms.svg |coa_size = 50px |map = Lazio in Italy.svg |flag = Lazio Flag.svg |country = [[Italya]] |capital = Roma |area = 17236 |area_source = |area_percent = 5.7 |population = 5550459 |pop_percent = 9.3 |pop_ref = |pop_date = 2012-10-30 |population_demonym = Lazian(s) / Laziali / Laziale |provinces = |GDP = 174.1<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00003&plugin=1 |title=Eurostat - ''Tables, Graphs and Maps Interface'' (TGM) table |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2011-08-12 |accessdate=2011-09-16}}</ref> |GDP_year = 2008 |GDP_percent = |GDP_per_capita = 30,800<ref name="GDP">[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/11/28&type=HTML ''EUROPA - Press Releases - Regional GDP per inhabitant in 2008 GDP per inhabitant ranged from 28% of the EU27 average in Severozapaden in Bulgaria to 343% in Inner London'']</ref> |GDP_cap_year = 2008 |Website = [http://www.regione.lazio.it/ www.regione.lazio.it] |leader_title = |leader = Nicola Zingaretti |leader_party = Partido Demokratiko |ruling_party1 = |ruling_party2 = |NUTS = ITE |iso region = }} Ang '''Lacio''' o '''Lazio''' ({{IPA-it|ˈlatt͡sjo|pron}}, {{lang-la|[[Latium]]}}) ay isa sa mga 20 rehiyong administratibo ng [[Italya]] na matatagpuan sa gitnang seksiyon pang-[[tangway]] ng bansa. May mga 5.7 million residente at may GDP na 170 bilyong [[euro]], ang Lacio ay ang pangatlong may pinakamaraming [[populasyon]] sa rehiyon ng Italya, at pangalawang pinakamalaking [[ekonomiya]] ng bansa. [[Roma]] ang kapital nito na siya ring kapital at pinakamalaking lungsod ng Italya. == Heograpiya == [[Talaksan:Lazio_SRTM.png|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lazio_SRTM.png/220px-Lazio_SRTM.png|left|thumb|Relief na mapa ng Lacio]] Ang Lacio ay binubuo ng isang lupain na {{Convert|17,242|km2|sqmi}} at may hangganan ito sa [[Toscana]], [[Umbria]], at [[Marcas|Marche]] sa hilaga, [[Abruzzo]] at [[Molise]] sa silangan, [[Campania]] sa timog, at sa [[Dagat Tireno]] sa kanluran. Pangunahing patag ang rehiyon, na may maliliit na bulubunduking lugar sa pinakasilangang at timog na mga distrito. [[Talaksan:Vallée_de_l'Aniene_et_Monts_Prénestiens.JPG|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Vall%C3%A9e_de_l%27Aniene_et_Monts_Pr%C3%A9nestiens.JPG/220px-Vall%C3%A9e_de_l%27Aniene_et_Monts_Pr%C3%A9nestiens.JPG|left|thumb|Panorama ng Lambak [[Aniene]]]] == Ekonomiya == Ang agrikultura, sining, pag-aalaga ng hayop, at pangisdaan ang pangunahing tradisyonal na pinagmumulan ng kita. Ang agrikultura ay nailalarawan sa pamamagitan ng paglilinang ng mga ubas ng alak, prutas, gulay, at olibo. Ang Lacio ay ang pangunahing rehiyon na nagtatanim ng [[Kiwifruit|kiwi]] sa Italya. Humigit-kumulang 73% ng populasyong nagtatrabaho ay nagtatrabaho sa sektor ng serbisyo, na nag-aambag ng 85.8% ng rehiyonal na GDP; ito ay isang malaking proporsiyon, ngunit nabigyang-katarungan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng Roma, na kung saan ay ang ubod ng pampublikong administrasyon, media, utilidad, telekomunikasyon, transportasyon, turismo, at iba pang mga sektor. Maraming pambansa at multinasyunal na korporasyon, pampubliko at pribado, ang may punong-tanggapan sa Roma ([[Eni|ENI]], [[Anonima Petroli Italiana|Italiana Petroli]], [[Enel]], [[Acea (kompanya)|Acea]], [[Grupo ng Terna|Terna]], [[Grupo TIM|TIM]], [[Mag-post ng italian|Poste italiane]], [[Leonardo SpA|Leonardo]], [[ITA Airways]], [[Ferrovie dello Stato Italyano|Ferrovie dello Stato Italiane]], at [[RAI]]). Ang limitadong industriyal na sektor ng Lacio at mataas na mga industriya ng serbisyo ay nagbigay-daan sa rehiyon na madaig nang husto ang ekonomiya ng Italya noong 2009 sa gitna ng pandaigdigang krisis sa pananalapi. Ngunit malakas itong naapektuhan ng krisis sa [[COVID-19]] noong 2020-2021 dahil sa mga lockdown. == Lutuin == Ang isa sa pinakatanyag na anyo ng pagkain sa Lacio ay pasta. Ang mga pagkaing naimbento sa rehiyon ay kinabibilangan ng:<gallery> Spaghetti_carbonara.jpg|[[Carbonara|Spaghetti alla carbonara]] Bucatini_allamatriciana.jpg|[[Amatriciana sauce|Bucatini all'amatriciana]] Pizzeria_Bella_Italia_%28Cr%C3%A9pieux-la-Pape%29_-_Penne_all%27arabiata_%282%29_%28f%C3%A9vrier_2020%29.jpg|[[Arrabbiata sauce|Penne all'arrabbiata]] Pasta_alla_Gricia.jpg|[[Pasta alla gricia|Spaghetti alla Gricia]] The_Only_Original_Alfredo_Sauce_with_Butter_and_Parmesano-Reggiano_Cheese.png|[[Fettuccine Alfredo]] Guanciale_closeup (cropped).jpg|[[Guanciale]] </gallery> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} [[Kaurian:Mga rehiyon ng Italya]] q23c9qd1xlh8h21ltkr5176uh95aa52 Leni Robredo 0 231427 2235161 2170046 2026-10-18T06:41:56Z Kizzaheart 167674 Nagdagdag ng isang talata 2235161 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues}} {{pp-pc|small=yes}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = Ang [[Kagalang-galang]] | name = Maria Leonor G. Robredo | image = Leni_Robredo_Portrait.png | caption = Si Robredo nang 2022 | office = [[Talaan ng mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Ika-14]] na [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] | term_start = Hunyo 30, 2016 | term_end = Hunyo 30, 2022 | president = [[Rodrigo Duterte]] | predecessor = [[Jejomar Binay|Jejomar C. Binay]] | successor = [[Sara Duterte]] | office1 = Tagapangulo ng Sangguniang Tagapag-ugnay sa Pagpapaunlad ng Pabahay at Kalungsuran | term_start1 = Hulyo 12, 2016 | term_end1 = Disyembre 5, 2016 | president1 = [[Rodrigo Duterte]] | predecessor1 = Chito Cruz | successor1 = Leoncio Evasco Jr. | office2 = Kasapi ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] mula sa [[Distritong pambatas ng Camarines Sur|Ikatlong Distrito]] ng [[Camarines Sur]] |term_start2 = Hunyo 30, 2013 |term_end2 = Hunyo 30, 2016 | predecessor2 = [[Luis Villafuerte, Sr.]] | successor2 = Gabriel Bordado | party = [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]] <!-- personal details --> | birth_name = Maria Leonor Santo Tomas Gerona | birth_date = {{birth date and age|1965|4|23|}}<ref name="bandera1"/> | birth_place = [[Naga, Camarines Sur|Naga]], [[Camarines Sur]], Pilipinas | occupation = [[Abogado]], Ekonomista, Negosyante | profession = | residence = [[Quezon City Reception House]] | alma_mater = [[University of the Philippines Diliman]] <small>([[Bachelor of Arts|B.A.]])</small><br/>[[San Beda College]] <small>([[Master of Business Administration|M.B.A.]])</small><br/>[[University of Nueva Caceres]] <small>([[Bachelor of Laws|LL.B.]])</small> | spouse = [[Jesse Robredo]] <br><small>kasal 1987; namatay 2012</small> | children = 3 | website = {{URL|http://www.lenirobredo.com|Opisyal na website}}<br>{{URL|http://www.ovp.gov.ph|Website ng Pangalawang Pangulo ng Pilipinas}} | footnotes = }} Si '''Maria Leonor Gerona Robredo''' ('''Santo Tomas Gerona''' noong dalaga; isinilang Abril 23, 1965),<ref name="bandera1">{{cite news|url=http://bandera.inquirer.net/121461/leni-im-tough-i-fight-for-what-is-right|title=Leni: I'm tough, I fight for what is right|trans-title=Leni: Matibay ako, pinaglalaban ko kung ano ang tama|lang=en|last=Begas|first=Leifbilly|work=[[Inquirer Bandera]]|date=Mayo 4, 2016|access-date=Enero 17, 2022|archive-date=Enero 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110161314/http://bandera.inquirer.net/121461/leni-im-tough-i-fight-for-what-is-right|url-status=live}}</ref><ref name="Inquirer">{{cite news|title=Vote PH 2016: Leni Robredo|lang=en|url=http://www.inquirer.net/elections2016/leni-robredo|access-date=April 12, 2016|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|date=Abril 10, 2016|archive-date=Abril 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405092120/http://www.inquirer.net/elections2016/leni-robredo|url-status=live}}</ref> mas kilala bilang si '''Leni Robredo''', ay isang Pilipinong abogado, pulitiko, at aktibista na nanungkulan bilang ang [[Talaan ng mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|ika-14 na Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]]. Siya ang asawa ng dating kalihim ng [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal|Interyor at Pamahalaang Lokal]] na si [[Jesse Robredo]]. Bago siya maging pangalawang pangulo ng bansa, nanunungkulan si Robredo bilang kinatawan ng [[ikatlong distrito ng lalawigan ng Camarines Sur]] mula 2013 hanggang 2016. Pagkatapos nito, tumakbo siya bilang pangalawang pangulo sa ilalim ng [[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]], kasama si [[Mar Roxas]] bilang katambalan niya. Dito, natalo niya si [[Bongbong Marcos]] nang lagpas 270,000 boto.<ref name="Inquirer 1">{{cite news|last=Cayabyab|first=Marc Jayson|title=Leni Robredo is vice president|trans-title=Si Leni Robredo na ang pangalawang pangulo|lang=en|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|url=http://newsinfo.inquirer.net/787873/leni-robredo-is-vice-president|access-date=Enero 17, 2022|archive-date=Hulyo 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702095346/http://newsinfo.inquirer.net/787873/leni-robredo-is-vice-president|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=Oktubre 19, 2019|title=Philippine VP Robredo Widens Lead Over Marcos in Protest Recount|trans-title=VP Robredo ng Pilipinas, lumaki ang lamang kay Marcos sa protest recount|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-19/philippine-vp-robredo-widens-lead-over-marcos-in-protest-recount|access-date=Enero 17, 2022|website=Bloomberg.com}}</ref> Siya ang ikalawang babaeng pangalawang pangulo ng Pilipinas, pagkatapos ni [[Gloria Macapagal Arroyo]] noong 1998, at ang unang [[Rehiyon ng Bikol|taga-Bikol]] na umupo sa naturang puwesto. Isa siya sa mga tumatakbo bilang susunod na pangulo ng Pilipinas sa [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2022|halalan 2022]].<ref name=":4">{{Cite news|last=Tan|first=Lara|date=Oktubre 7, 2021|title=VP Robredo to run for president in 2022|trans-title=Tatakbo sa pagkapangulo si VP Robredo sa 2022|lang=en|url=https://cnnphilippines.com/news/2021/10/7/Leni-Robredo-president-2022-elections.html|access-date=Enero 17, 2022|work=CNN Philippines|archive-date=Oktubre 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007031325/https://cnnphilippines.com/news/2021/10/7/Leni-Robredo-president-2022-elections.html|url-status=live}}</ref> == Kabataan at edukasyon == Isinilang si Maria Leonor Santo Tomas Gerona noong Abril 23, 1965 sa [[Naga, Camarines Sur]].<ref name="RAPPLERrunning">{{cite web|last=Cupin|first=Bea|title=Leni Robredo: I can’t refuse call to serve|trans-title=Leni Robredo: Di ko kayang tanggihan ang tawag ng paglingkod|lang=en|date=Oktubre 5, 2015|access-date=Enero 17, 2022|url=http://www.rappler.com/nation/politics/elections/2016/108123-leni-robredo-vice-presidential-bet|title=Leni Robredo: I can't refuse call to serve|work=Rappler|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007235206/http://www.rappler.com/nation/politics/elections/2016/108123-leni-robredo-vice-presidential-bet|archive-date=Oktubre 7, 2015}}</ref> Siya ang panganay sa tatlong anak nina Antonio Gerona, isang retiradong hukom, at Salvacion Sto. Tomas.<ref name="INQknew">{{cite news|author=Philippine Daily Inquirer|title=That first night, I knew he was gone—Robredo's wife|trans-title=Nung unang gabi na yon, alam ko na'ng wala na siya—asawa ni [Jesse] Robredo|lang=en|url=https://newsinfo.inquirer.net/256594/that-first-night-i-knew-he-was-gone-robredos-wife|access-date=Enero 17, 2022|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|date=Agosto 24, 2012|archive-date=Hulyo 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701003648/https://newsinfo.inquirer.net/256594/that-first-night-i-knew-he-was-gone-robredos-wife|url-status=live}}</ref> Sa [[Universidad de Sta. Isabel]] sa Naga nag-aral si Gerona ng panimulang edukasyon. Dito niya tinapos ang kanyang elementarya noong 1978 at mataas na paaralan noong 1982.<ref name="INQknew"/> Nakapagtapos siya ng antas sa [[ekonomika]] mula sa Paaralan ng [[Ekonomika]] sa [[Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] noong 1986.<ref name="BuezaRappler">{{cite news |last1=Bueza |first1=Michael |title=Are 2016 VP bets truthful about academic degrees? |trans-title=Totoo ba ang mga sinabi ng mga 2016 VP bet tungkol sa digri nila?|lang=en|url=https://www.rappler.com/newsbreak/in-depth/fact-check-academic-degrees-2016-vice-presidential-bets |access-date=Enero 17, 2022 |work=Rappler |date=Pebrero 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007124223/https://www.rappler.com/newsbreak/in-depth/fact-check-academic-degrees-2016-vice-presidential-bets |archive-date=Oktubre 7, 2020}}</ref> Pagkatapos nito, kumuha siya ng digri sa batas sa [[Unibersidad ng Nueva Caceres]], at nagtapos noong 1992.<ref name="BuezaRappler"/> Naipasa niya ang [[bar exam]] noong 1997, matapos niyang maibagsak muna ito noong 1992.<ref name="Bar_flunker">{{cite news |last1=Yap |first1=DJ |title=Bar flunker Leni Robredo tells of rebound |trans-title=Nagkuwento ng rebound ang bar flunker na si Leni Robredo|lang=en|url=https://newsinfo.inquirer.net/777063/bar-flunker-leni-robredo-tells-of-rebound |access-date=Enero 17, 2022 |work=Philippine Daily Inquirer |date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227130033/https://newsinfo.inquirer.net/777063/bar-flunker-leni-robredo-tells-of-rebound |archive-date=Pebrero 27, 2021}}</ref> == Kongreso == Bago ang [[Pagbagsak ng eroplanong Piper Seneca sa Pilipinas ng 2012|pagkamatay ng asawa niya noong 2012]], hindi masyado nakilahok si Robredo sa pulitika. Noong [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2013|halalan 2013]], tumakbo siya bilang kinatawan ng ikatlong distrito ng [[Camarines Sur]] at nanalo. Siya ang pangalawang tagapangulo ng mga komite ng Kongreso sa mabuting pamamahala, pananagutang pampubliko, at pagbabago sa mga batas. Bukod rito, miyembro rin siya ng 11 house panel. Isa siya sa mga matitinding tagapagtaguyod ng batas sa Kalayaan sa Impormasyon, at tagasuporta sa [[Panimulang Batas ng Bangsamoro]]. {| class=wikitable |+ <center>Maria Leonor Gerona-Robredo<br/> <small>ika-16 na Kongreso</small></center> ! Batas ! Bill ! Maiksing Pamagat ! Isinabatas ! Kopya |- | RA 10672 | HB 4073 | ''Granting Philippine Citizenship To Farrell Eldrian Wu'' | Agosto 19, 2015 | [https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2015/ra_10672_2015.html LawPhil] |- | RA 10922 | HB 5452 | ''Economic and Financial Literacy Act'' | Hulyo 22, 2016 | [https://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra2016/ra_10922_2016.html LawPhil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182955/https://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra2016/ra_10922_2016.html |date=2022-01-18 }} |- | RA 10708 | HB 5831 | ''Tax Incentives Management and Transparency Act'' (TIMTA) | Disyembre 9, 2015 | [https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2015/ra_10708_2015.html LawPhil] |- | colspan="5" | <small>'''Pinagkunan:''' Website ng [[Kongreso ng Pilipinas]].<br />'''Paalala:''' Ang mga kasama sa listahan na ito ay ang mga bill na naging batas, kung saan siya ang (o isa sa mga) ''principal author'' nito.</small> |} ===Mga naipasa o isinulong na batas sa Kongreso=== Sinulat ni Robredo ang People Empowerment Bill (HB 4911<ref name="auto3">{{cite web|title = Leni on BUB, cabinet portfolio and others – Liberal Party of the Philippines|url=http://www.liberalparty.org.ph/leni-on-bub-cabinet-portfolio-and-others/|website=Liberal Party of the Philippines|access-date=December 3, 2015|language=en-US}}</ref>) na naglalayon sa mas maraming partisipasypon ng mga Pilipino sa paggawa ng desisyon at batas<ref>{{cite web|title=[HB4911] People Empowerment Bill.pdf|url=https://drive.google.com/file/d/0BwpCSR3_0B62cXJ0UTBJeHJQYzQ/view|website=Google Docs|access-date=December 3, 2015}}</ref> at batas ng pagsali ng mga mamamayan sa proseso ng budget ng pamahalaan(HB 3905) na naglalayon na pataasin ang pagsali ng mga mamamayan sa mga desisyon na nauukol sa paglikha ng mga badyet sa mga proyekto ng pamahalaaan.<ref name="auto3"/><ref name="auto4">{{cite AV media|people=[[Maria Ressa]] (Interviewer), Leni Robredo|title=Rappler Talk: Leni Robredo on running for VP|medium=YouTube Video|publisher=[[Rappler]]|date=October 12, 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=kqyTy1HZcu8|access-date=December 3, 2015}}</ref> Sinulat rin Robredo ang panukalang batas kontra [[diskriminasyon]] (HB 3432) batay sa etnisidad, estado sa buhay, lahi, relihiyon, kasarian, orientasyong seksuwal, gender identity at ekspresyon, wika, kapansanan, estado ng HIV at iba pa.{{fact}} Isinulong niya ang bersiyon sa kapulungan (House Bill 05831) na naging Republic Act RA10708, the Tax Incentives Management(Mga paghihimok sa pangangasiwa ng pagbubuwis) at ang batas ng pagiging buikas noong 2009 (TIMTA).<ref>{{cite news|title = Senate passes Tax Incentives Management and Transparency Act|url = http://www.rappler.com/business/economy-watch/95691-senate-passes-tax-incentives-management-transparency-act|work=Rappler|access-date = December 3, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2015/06/14/1465668/house-oks-tax-incentives-transparency-bill|title=House OKs Tax Incentives Transparency bill|work=[[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher=Philstar Global Corp.|access-date=2022-01-17|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002185645/http://www.philstar.com/headlines/2015/06/14/1465668/house-oks-tax-incentives-transparency-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bworldonline.com/content.php?section=Opinion&title=grief-and-why-i-will-campaign-for-leni&id=119434|title=Grief, and why I will campaign for Leni|work=BusinessWorld|access-date=2022-01-17|archive-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706210144/http://www.bworldonline.com/content.php?section=Opinion&title=grief-and-why-i-will-campaign-for-leni&id=119434|url-status=dead}}</ref> Isa pang batas na isinulong ni Robredo ang kontra dinastiya sa pamahalaan.<ref name=":5">{{cite web|title = Cong. Robredo's Statement on the Anti-Dynasty Bill – Leni Robredo Official Website|url = http://www.lenirobredo.com/cong-robredos-statement-on-the-passage-of-the-anti-dynasty-bill/|website = Leni Robredo Official Website|access-date = December 3, 2015|language = en-US|archive-date = September 10, 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160910022618/https://lenirobredo.com/cong-robredos-statement-on-the-passage-of-the-anti-dynasty-bill/|url-status = live}}</ref><ref name=":5"/><ref name="Philstar Global Corp">{{cite news|title = Robredo: Dynasty bill may be passed yet|url = http://www.philstar.com/region/2015/09/05/1496249/robredo-dynasty-bill-may-be-passed-yet|work = [[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher = Philstar Global Corp.|access-date = December 3, 2015|archive-date = December 8, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208053919/http://www.philstar.com/region/2015/09/05/1496249/robredo-dynasty-bill-may-be-passed-yet|url-status = live}}</ref><ref name="Philstar Global Corp"/><ref name="smartparenting.com.ph">{{cite web|title=Healthy Beverage Options Act 4021 Proposed for Schools|url=http://www.smartparenting.com.ph/news/healthy-beverage-options-act-4021-proposed-for-schools|website=SmartParenting.com.ph|access-date=December 3, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208115219/http://www.smartparenting.com.ph/news/healthy-beverage-options-act-4021-proposed-for-schools|url-status=live}}</ref> at ang batas ng malinis na inumin (House Bill 4021).<ref name="smartparenting.com.ph"/> Kabilang sa mga batas na isinulong ni Robredo ang batas sa kalayaan ng Impormasyon.<ref>{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/654464/leni-robredo-urges-adoption-of-house-foi-bill-version|title=Leni Robredo urges adoption of House FOI bill version|author=Marc Jayson Cayabyab|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|access-date=September 22, 2015|archive-date=September 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927122531/http://newsinfo.inquirer.net/654464/leni-robredo-urges-adoption-of-house-foi-bill-version|url-status=live}}</ref> at [[Bangsamoro Basic Law]]<ref>{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/692588/list-how-did-your-representatives-vote-on-the-bbl|title=LIST: How did your representatives vote on the BBL?|author=Aries Joseph Hegina|work=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|access-date=September 22, 2015|archive-date=September 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929053719/http://newsinfo.inquirer.net/692588/list-how-did-your-representatives-vote-on-the-bbl|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sunstar.com.ph/cagayan-de-oro/local-news/2015/05/12/22-house-members-urge-support-bbl-407119|title=22 House members urge support for Bangsamoro Basic Law|work=SunStar|access-date=September 22, 2015|archive-date=September 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924201423/http://www.sunstar.com.ph/cagayan-de-oro/local-news/2015/05/12/22-house-members-urge-support-bbl-407119|url-status=live}}</ref> gayundin ang kalinisan, bukas na pamahalaan at pagsisiwalat ng lahat ng mga transaksiyon ng budget ng Pilipinas (HB 19).<ref>{{cite news|title = Leni Robredo's first bill: Full disclosure in gov't transactions|url = http://www.philstar.com/headlines/2013/07/01/960401/leni-robredos-first-bill-full-disclosure-govt-transactions|work=[[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher=Philstar Global Corp.|access-date = December 3, 2015}}</ref> at ang patakarang bukas na pinto sa Publiko (House Bill No. 6286),<ref name="HB6286">{{cite web|title = House Bill No. 6286 (Open Door Policy Act).pdf|url = https://drive.google.com/file/d/0B5id4DkjPBsDS2ZaaTRXblVuR2M/view|website = Google Docs|access-date = December 3, 2015}}</ref> ===Mga komite sa kongreso === Naupo si Robredo bilang Bise Chairman ng Komite sa mabuting pamamahala at pagiging bukas ng pamahalaan sa publiko.<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/539542/news/nation/leni-robredo-the-reluctant-candidate-now-seeks-vp-post-in-2016|title=Leni Robredo: The reluctant candidate now seeks VP post in 2016|work=GMA News|access-date=October 5, 2015|archive-date=October 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007163935/http://www.gmanetwork.com/news/story/539542/news/nation/leni-robredo-the-reluctant-candidate-now-seeks-vp-post-in-2016|url-status=live}}</ref> == Pangalawang Pangulo == Ang Opisina ng Pangalawang Pangulo ni Robredo ang nakatanggap ng pinakamataas na grado ng audit(pagtingin sa paghawak ng pananalapi sa budget nito) sa Commission on Audits.<ref name="coa">https://newsinfo.inquirer.net/1486153/ovp-2022-budget-cut-by-21-lawmakers-want-it-to-have-at-least-p1-billion</ref> Noong 2022, ang budget ng Opisina ni Robredo ay binawasan ng 21 Porsiyento ng gobyerno ni [[Rodrigo Duterte]].<ref name="coa"/> Ang budget ng Opisina ng Pangulo ay inilaan ni Robredo para COVID-19 response at mga angat buhay programa.<ref>{{Cite web |url=https://ovp.gov.ph/post/vp-leni-we-made-ovp-budget-responsive-pandemic.html |title=Archive copy |access-date=2022-03-28 |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509115621/https://ovp.gov.ph/post/vp-leni-we-made-ovp-budget-responsive-pandemic.html |url-status=dead }}</ref> {{Infobox president styles | name = Leni Robredo | image = [[File:Seal of the Vice President of the Republic of the Philippines.svg|50px]] | dipstyle = ''[[Excellency|Her Excellency]]'' | offstyle = ''Your Excellency'' | altstyle = ''Madame Vice President'' }} == Alkalde ng Lungsod ng Naga (2025-kasalukuyan) == === Eleksyon === Noong Hunyo 21, 2024, ipinabatid ni Robredo ang kanyang intensyon sa pag takbo bilang alkalde ng Lungsod ng Naga sa halalan taong 2025-- posisyong ginampanan ng kanyang asawa mula 1988 hanggang 1998 at muli noong 2001 hanggang 2010. Kinumpirma niya ang pagtakbo bilang alkalde noong Setyembre 20. Isinumite niya ang kanyang kandidatura sa ilalim ng Partido Liberal sa Commission on Elections (COMELEC) sa Naga. Kanyang naging katambal si Kinatawan ng Kongreso Gabriel Bordado bilang kanyang bise alkalde. Nanalo siya sa eleksyon laban sa tatlong katunggaling kandidato. Nahalal din si Bordado bilang bise alkalde sa isang mahigpit na laban. == Personal na buhay == [[File:Leni Robredo's family July 2016.jpg|thumb|Si Robredo kasama ang kanyang mga anak]] Kilala si Leni Robredo sa kanyang payak na pamumuhay.<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/134741-becoming-leni-robredo|title=Becoming Leni Robredo|work=rappler.com|accessdate=November 16, 2016}}</ref> Naging asawa siya ni [[Jesse Robredo]], na nakilala niya habang siya ay nagtatrabaho sa ''Bicol River Basin Development Program'', mula 1987 hanggang sa kamatayan nito noong 2012. Mayroon silang tatlong anak, sina [[Aika Robredo|Jessica Marie]], Janine Patricia, at Jillian Therese.<ref name="Inquirer"/> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== {{start box}} {{succession box | before= [[Jejomar Binay]] | title= [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] | years= 2016–2022 | after= [[Sara Duterte]] }} {{end box}} {{Leni Robredo}} {{Mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas}} {{BD|1964||Robredo, Leni}} [[Kategorya:Kababaihang politiko sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga YouTuber sa Pilipinas]] jja5dxjb4aj4unrmv9edw9k2nzx2jjn Yumi Tanimura 0 250087 2235137 2049688 2026-10-17T20:51:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235137 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Oktubre 2016}} {{Infobox musical artist | name = Yumi Tanimura | image = | caption = | background = solo_singer | birth_name = {{Nihongo|Yumi Tanimura|谷村有美}} | alias = | birth_date = {{birth date and age|1967|10|17|fd=y}} | birth_place = [[Kagoshima Prefecture|Kagoshima]], [[Japan]] | origin = [[Japan|Hapon]] | instrument = Piano, Keyboard, Vocal | genre = [[Pop music|Pop]] | occupation = [[Mang-aawit]], Manunulat ng kanta | years_active = 1987–kasalukuyan | label = CBS Sony → Sony Records (1987 - 1998) <br> zetima (2000-2007) <br> Sony Music Entertainment (2007-kasalukuyan) | associated_acts = | website = [http://6109.jp/yumi-tanimura/ Yumi Tanimura's Blog: Digi-Yumi] }} Si ''' Yumi Tanimura ''' ay isang mang-aawit mula sa bansang [[Hapon]]. Ipinanganak siya noong ika-17&nbsp;ng Oktobre, 1967<ref>{{Cite web |url=http://tower.jp/artist/289346 |title=Yumi Tanimura - TOWER RECORDS ONLINE |work=TOWER RECORDS ONLINE |publisher=[[タワーレコード]] |accessdate=2016-09-14}}</ref>, sa siyudad ng Kagoshima Prefecture. ==Mga Tampok ng Plaka== ===Mga Single=== # [1987.11.21] Not For Sale # [1988.06.21] {{Nihongo|Grass no Gozen 4ji|ガラスの午前4時}} # [1988.10.21] Boy Friend # [1989.04.07] {{Nihongo|Ganbare Broken Heart|がんばれブロークン・ハート}} # [1989.07.21] {{Nihongo|Ashita no Koi ni Nage Kiss|明日の恋に投げKISS}} # [1990.04.21] {{Nihongo|June Showers/Cinderella no Yuuki|6月の雨/シンデレラの勇気}} # [1990.09.21] {{Nihongo|Parade Parade|パレード・パレード}} # [1990.11.21] {{Nihongo|Friends/Blue Jairarenai (Saturday Night Party Mix)|友達/BLUEじゃいられない (Saturday Night Party Mix)}} # [1991.04.25] {{Nihongo|Shiawase Sagashite|幸せ探して}} # [1991.06.21] {{Nihongo|21 Seiki no Koibito|21世紀の恋人}} # [1991.11.01] {{Nihongo|Eien no Hajimari|永遠のはじまり}} # [1992.06.01] {{Nihongo|Tokimeki wo Believe|ときめきをBelieve}} # [1992.11.21] {{Nihongo|Ichiban Daisuki Datta|いちばん大好きだった}} # [1993.06.21] {{Nihongo|Last Kiss|最後のKISS|}} # [1993.10.01] いちばん大好きだった/Tonight/がんばれブロークン・ハート (Reissued) # [1993.11.21] SOMEBODY LOVES YOU # [1994.05.21] {{Nihongo|Shiawase no Namida|しあわせの涙}} # [1994.07.21] {{Nihongo|Kon'ya Anata ni Furaretai|今夜あなたにフラレたい}} # [1994.11.02] {{Nihongo|Ashita no Watashi ni Aitakute/Anata ni Ai wo|あしたの私に会いたくて/あなたに愛を}} # [1995.02.22] {{Nihongo|Shinjiru mono ni Sukuwareru|信じるものに救われる}} # [1995.07.21] MOON # [1996.05.02] {{Nihongo|Shiawase no Katachi|しあわせのかたち}} # [1997.04.21] {{Nihongo|Semete no I Love You|せめてもの I LOVE YOU}} # [1997.08.21] FACE UP # [1998.08.05] {{Nihongo|Niji no Fumoto de|虹のふもとで}} # [2000.10.12] A・RA・WA # [2001.02.21] {{Nihongo|Best Seller/Majitsu no Hana|ベストセラー/真実の花}} # [2001.12.05] {{Nihongo|Entrance/Namae no nai uta|エントランス/名前のないうた}} ===Mga Album=== # [1987.11.21] BELIEVE IN # [1988.09.01] Face # [1989.06.21] Hear # [1990.05.12] PRISM # [1991.05.15] {{Nihongo|Ai wa Genki Desu.|愛は元気です。}} # [1991.12.12] White Songs (Special Mini Album) # [1992.12.12] Docile # [1993.08.21] {{Nihongo|Ai suru e: A Mon Coeur|愛する人へ〜A MON COEUR〜}} # [1994.12.01] {{Nihongo|Happiness Place|幸福の場所}} # [1995.10.21] {{Nihongo|Attouteki ni Kataomoi|圧倒的に片想い}} # [1997.10.01] Daybreak # [2001.06.20] {{Nihongo|My Pleasure: With my Pleasure|マイ・プレジャー〜With my pleasure〜}} ===Mga Greatest Album=== # [1991.11.21] with # [1994.08.01] with II # [1998.05.20] {{Nihongo|Kono Ai no Hajimari mo, Koi no Owari mo|この愛の始まりも 恋の終わりも}} # [1998.12.12] with III # [2007.12.19] {{Nihongo|Crystal Time: Yumi Tanimura's Complete Recordings Sony Music Years Box|Crystal Time〜谷村有美 コンプリート・レコーディングス Sony Music Years BOX〜}} # [2009.12.23] {{Nihongo|Tanimura Best|タニムラベスト}} ===Omnibus Album=== # [1992.03.01] {{Nihongo|Birth: Yumi Tanimura's Selection|BIRTH〜谷村有美・セレクション}} ==Videography== ===Video Clip=== * [1990.09.21] {{Nihongo|Ganbare Broken Heart|がんばれブロークン・ハート}} * [1990.12.21] {{Nihongo|Parade Parade|パレード・パレード}} ===Mga Koleksyong Video Clip=== * [1990.12.21] MY PRISM * [1998.05.20] Two Hearts 〜with the complete video clips〜 ** Lahat ito ay inilabas sa DVD noong 17 Disyembre 2003. ===Live Video=== * [1991.09.21] Feel Mie 1988-1991 ** inilabas sa DVD noong 17 Nobyembre 2004. * [1993.01.21] feel mie special sound picnic ** inilabas sa DVD noong 23 Pebrero 2005. * [1993.10.01] feel mie 1991-1992 ** inilabas sa DVD noong 18 Mayo 2005. * [1994.12.01] FEEL MIE SPECIAL 1993 愛する人へ〜A MON COEUR〜 ** inilabas sa DVD noong 24 Agosto 2005. * [1995.12.01] FEEL MIE 1993-1994 ** inilabas sa DVD noong 7 Disyembre 2005. * [1996.07.21] FEEL MIE SPECIAL 1996 圧倒的に片想い ** inilabas sa DVD noong Marso 2006. * [1997.08.01] FEEL MIE SPECIAL 1996-1997 LIVE LIVE LIVE 〜しあわせのかたち〜 ** inilabas sa DVD noong 24 Mayo 2007. * [2004.12.24] Yumi Tnimura Heartful Christmas 03-04 ===CD / CD-ROM=== * [1994.xx.xx] VIDEO CD demonstration disc『Yumi Tanimura on VIDEO CD』 * [1997.05.29] Internet Access Passport * [1997.10.31] PNGUIN PIANO * [1999.03.10] Platinum Cafe〜YUMI TANIMURA the complete databaserom ==Panlabas sa Telebisyon== * {{Nihongo|Dawn at Six|ドーナツ6}} * {{Nihongo|Best Sound IV|ベストサウンドIV}} * {{Nihongo|Hotel Story: Summer!|ホテル物語・夏!}} * VIDEO JAM ==Mga Programa sa Radyo== * {{Nihongo|Tanimura Yumi no Catch me Nesobire Night|谷村有美のキャッチ・ミー 寝そびれナイト|}} (TBS Radio) * {{Nihongo|Morikawa Miho & Tanimura Yumi no Hajigeru Night Born|森川美穂と谷村有美のはじけるナイト・ボーン|}} (TBS Radio) * FM ROCK KIDS (FM Hokkaido) * {{Nihongo|Pop 'n Rouge|ポップン・ルージュ|}} (TBS Radio) * Cook Sunday Morining (Culture Radio Station) * {{Nihongo|Kimama ni Feel Mie|気ままにFeel Mie|}} (FM Yokohama Abril 07, 1989 - Marso 25, 1994) * FUNKY STUDIO 802 MUSIC GUMBO（FM802: Hunyo 1989 - Setyembre 1998、Miyerkules) * {{Nihongo|Pajama Kibun de|パジャマ気分で|}} (TBS Radio) * {{Nihongo|4 Way Music Street|4ウェイ ミュージック ストリート|}}（FM Sendai, FM Gunma, FM Shizuoka, FM Hiroshima, FM Ehime, FM Nagasaki) * {{Nihongo|FM Request Hour|FMリクエストアワー|}} (NHK-FM, Abril 13, 1991 - Abril 03, 1993) * {{Nihongo|Music Square|ミュージックスクエア|}} (NHK-FM, Abril 06, 1993 - Marso 28, 1995, Martes) * {{Nihongo|Challenge the Dream|チャレンジ・ザ・ドリーム|}} (TFM) * {{Nihongo|Tsunkuban|つんくばん|}} （TBS Radio, Abril - Setyembre 2001) * HEART FULL cafe (Date fm, Abril 02, 2006 - Marso 2008) * {{Nihongo|Shuukan Tanimura Yumi de Gozaimasu|週間 谷村有美でございます|}} (Oktobre 11, 2008 - Marso 28, 2009) * {{Nihongo|Yumi Tanimura's Hold Out As Long As You Can+|谷村有美のそれなりに+}} (Dating Pamagat: {{Nihongo|Hold Out as Long as You Can Monday|それなりに月曜日}}) (Oktobre 03, 2005 - Setyembre 30, 2019) * {{nihongo|Tanimura Yumi, Leave it to me!|谷村有美に「お任せください！」}} (Abril 2017 - Oktubre 2017) ==Mga Patalastas== * {{Nihongo|Pokka Corporation "Bourbon Street"|ポッカコーポレーション「バーボンストリート」|}} (1990) * {{Nihongo|Roland EM Series|ローランド「EMシリーズ」|}}(1990) * {{Nihongo|Sony Music Entertainment Mini Disc|ソニー・ミュージックエンタテインメント「MD（ミニディスク）」|}} (1994) == Mga sanggunian == {{Reflist|1}} ==Panlabas ng Links== * [http://www.yumi-tanimura.com Yumi Tanimura's BLOG digi-yumi]（Official Blog） * [http://www.off-station.co.jp/yumi/ Faith]（Official Fan Club） * {{Twitter|tanimurayumi|Yumi Tanimura}} * [http://musicbird.jp/programs/sorenari/ Sorenari+ Official Site] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] {{stub}} 2yuyjci5xlwp0dkpw9badmck627e3k6 Magandang Buhay 0 253437 2235239 2212636 2026-10-18T10:43:08Z Maya Knox 167691 Corrected the spelling of a Researcher's name 2235239 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = | native_name = | genre = [[Talk show]] | creator = Ian Reyno | based_on = | inspired_by = | developer = Evelyn Raymundo <br> Luis Andrada | writer = Head Writer: Darla Sauler <br> Ruth Padriga Writer: <br> Macoy Infante <br>Daphne Catsao <br> Joeben Elpedes <br> Iman Manoguid <br> Audrey Delizo Researcher: <br> Ayla Rhey <br>Robert Christian Romulo <br>Julus Enoch Fechalin <br>Angelica Santos | screenplay = | story = | director = Arnel Natividad <br> Pinggoy Generoso <br> Jon Raymund Moll <br> Rico Guerrero <br> Erick Salud <br> Jay Mendoza <br> Jose Mari Reyes | creative_director = | presenter = [[Karla Estrada]] <br> [[Melai Cantiveros|Melai Cantiveros-Francisco]] <br> [[Jolina Magdangal|Jolina Magdangal-Escueta]] | starring = | judges = | voices = | narrated = | theme_music_composer = Jonathan Manalo | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[Pilipinas]] | language = Filipino | num_seasons = | num_episodes = 2,900 | list_episodes = | executive_producer = | producer = Aicah Sopeña <br> Jasmin Pallera | news_editor = | location = Studio 9, [[ABS-CBN Broadcasting Center]], [[Diliman]], [[Lungsod ng Quezon]] | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 90&nbsp;minutes <br> 60&nbsp;minutes (during ''[[NBA Finals]]'') <br> Monday–Friday at 8:00 ([[Philippine Standard Time|PST]]) | company = | distributor = | budget = | network = | picture_format = [[1080i]] ([[High-definition television|HDTV]]) | audio_format = | first_run = | released = | first_aired = {{start date|2016|4|18}} | last_aired = {{end date|2026|6|26}} | preceded_by = ''[[Kris TV]]'' | followed_by = | related = | website = http://magandangbuhay.abs-cbn.com | website_title = | production_website = | production_website_title = }} Ang '''''Magandang Buhay''''' ay isang palabas sa [[telebisyon]] ng [[ABS-CBN]], ang host ay sina [[Karla Estrada]], [[Melai Cantiveros-Francisco]] at [[Jolina Magdangal-Escueta]]. Ito ay unang pinalabas noong 18 Abril 2016.<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.abs-cbn.com/tv/shows/magandangbuhay/videos/2016/04/15/2741516-magandang-buhay-starting-april-18-on-abs-cbn-umaganda |title=Magandang Buhay: Starting April 18 on ABS-CBN Umaganda |access-date=2017-03-26 |archive-date=2017-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523053551/http://entertainment.abs-cbn.com/tv/shows/magandangbuhay/videos/2016/04/15/2741516-magandang-buhay-starting-april-18-on-abs-cbn-umaganda |url-status=dead }}</ref> Ang talk show ay inilunsad noong 18 Abril 2016 at ipinalabas tuwing umaga nang Miyerkules mula 8:00 nang umaga hanggang 9:30 nang umaga, pagkatapos ng [[Umagang Kay Ganda]] at bago ang Kapamilya Blockbusters, at magpalabas ng telebisyon sa [[Jeepney TV]] tuwing Sabado ng Linggo mula 4:20&nbsp;ng hapon hanggang 5:15 pm., nang hapon. Ito rin ay nagpapalabas sa buong mundo sa pamamagitan ng [[The Filipino Channel|TFC]]. Ang Magandang Buhay ay nagwakas sa 26 Hunyo 2026 pagkatapos ng isang dekada dahil sa mababang ratings. ==Kasaysayan== Mula 18 Abril 2016 hanggang 17 Hunyo 2016, ang Magandang Buhay ay debuted sa kanyang sa unang beses na oras sa 7:30 am–9:00am, pinalitan ang Kris TV. Sa 21 Hunyo 2016, ang Magandang Buhay ay permanenteng inilipat sa isang bagong timeslot sa alas-8: 00&nbsp;ng umaga hanggang 9:00&nbsp;ng umaga, dahil sa iba pang umaga sa Umagang Kay Ganda na lumalaki hanggang 3 oras mula 20 Hunyo 2016. ==Mga Variation ng Broadcast== Habang nagpapatuloy ang programa sa harap ng block ng Kapamilya Blockbusters sa Maynila, ang ABS-CBN Regional TV stations na nakatanggap ng isang lokal na TV Patrol newscast sa alas-5&nbsp;ng hapon ay nagdadala ng programa nang buo sa Manila; Gayunpaman, ang full-time na pagsasanay ay binabawasan ang block ng KB sa pamamagitan ng 30 hanggang 45 minuto habang ang 9:30 am slot ay ginagamit upang mag-air ng isang programa ng Kapamilya Gold na pre-empted nang lokal na newscast, na sinusundan nang pagbabalik sa mga istasyon sa Rehiyon, pagkatapos nang network programming (sa kabila ng pagpapatakbo ng block ng pelikula sa kalagitnaan ng pag-unlad). [2] Mula noong 2016, kapag live na ang NBA Finals sa pangunahing channel, ang palabas ay maaaring paikliin ng 60 minuto o laktawan nang buo sa panahon ng laro. {{Multiple image |direction = vertical |align = right |header = '''''Momshie's'''| image1 =Jolina 2000.jpg|image2 =Shake, Rattle and Roll XV Official Trailer - Melai Cantiveros.jpg|caption1 = [[Jolina Magdangal]]|caption2 =[[Melai Cantiveros]]}} ==Punong abala== * [[Karla Estrada]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Jolina Magdangal]] ==Sa sikat na kultura== Nilikha ng Magandang Buhay ang salitang "Momshie" na ipinakilala bilang isang termino ng pagmamapuri para sa tatlong hukbo pati na rin ang mga ina. Sa kalaunan ay naging isang karaniwang palayaw na nagtatapos sa suffix '-shie', na tumutukoy sa mga bata bilang Anakshies, mga ama bilang Popshies, at higit pa. ==Tribya== Si Estrada, Cantiveros at Magdangal ay dating guest co-host para sa Kris TV na ngayon ay wala sa usapang palabas, na idinaraos ni Kris Aquino. Ang tatlong host ay dating mga contestant sa unang season ng Your Face Sounds Familiar sa 2015. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Palatuntunan ng ABS-CBN]] {{stub}} sjgpb6gpt46lotn27b24fvz27gmyrvt Talaan ng mga lungsod sa Maruekos 0 256941 2235066 2087316 2026-10-17T14:35:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235066 wikitext text/x-wiki {{About|mga lungsod sa teritoryo ng Maruekos na pandaigdigang kinikilala|mga lungsod sa mga Katimugang Lalawigan|Talaan ng mga lungsod sa Kanluraning Sahara}} [[Talaksan:Map of Morocco from CIA World Factbook.png|thumb|300px|Mapa ng [[Maruekos]]]] Ito ay '''talaan ng mga lungsod sa [[Maruekos]]''' (''Morocco''), yaong kinikilala bilang mga pook urbano noong senso 2014. Hindi kasama rito ang mga nayon at pamayanang rural. ==Talaan ng mga lungsod ayon sa populasyon== {{multiple image|direction=vertical | image1 = | caption1 = [[Casablanca]], pinakamalaking lungsod ng [[Maruekos]] | image2 = Fes.Dar el-Makhzen.jpg | caption2 = [[Fes]] | image3 = Tangier 5184a.jpg | caption3 = [[Tangier]] | image4 = Koutbia.jpg | caption4 = [[Marrakesh]] | image5 = Marina de Sale P1060395.JPG | caption5 = [[Salé]] | image6 = Meknes-Medina.jpg | caption6 = [[Meknès]] | image7 = Kasbah des Oudaias P1060356.JPG | caption7 = [[Rabat]], kabisera ng Maruekos | image8 = Tétouan.jpg | caption8 = [[Tetuan]] | image9 = Vue sur la plage.jpg | caption9 = [[Safi, Morocco|Asfi]] | image10 = Oujda.Mosque 01.JPG | caption10 = [[Oujda]] | image11 = Areal view of Agadir.jpg | caption11 = [[Agadir]] | image12 = Temara plage.JPG | caption12 = [[Temara]] }} {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Lungsod ! scope="col" |Populasyon<br>(senso 2014)<ref>[http://rgph-2014.hcp.ma/attachment/562303/ 2014 Morocco Population Census] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{better source|date=Hulyo 2015}} ! scope="col" |Rehiyon |- | [[Casablanca]]||5,117,832||[[Grand Casablanca]] |- | [[Fez, Morocco|Fez]]||2,112,072||[[Fès-Boulemane]] |- | [[Tangier]]||1,747,952||[[Tangier-Tetouan]] |- | [[Marrakesh]]||1,528,850||[[Marrakesh-Tensift-El Haouz]] |- | [[Salé]]||920,403||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[Meknes]]||835,695<ref>"Official Report of General Census of Population and Housing, page 17", High Commission for Planning, web: [http://rgph2014.hcp.ma/file/167576/ HCP Web Site]</ref>||[[Meknès-Tafilalet]] |- |[[Rabat]]||777,827||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[Kenitra]]||672,700||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[Tetouan]]||463,968||[[Tangier-Tetouan]] |- | [[Beni Mellal]]||447,330||[[Tadla-Azilal]] |- | [[Safi, Morocco|Safi]]||415,323||[[Doukkala-Abda]] |- | [[Oujda]]||410,808||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Inezgane Ait Melloul]]||385,612||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[Agadir|Agadir-Ida Ou Tanan]]||384,987||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[Nador]]||369,102||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Khouribga]]||326,674||[[Chaouia-Ouardigha]] |- | [[Settat]]||323,821||[[Chaouia-Ouardigha]] |- | [[Temara]]||313,510||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[El Jadida]]||298,673||[[Doukkala-Abda]] |- | [[Khenifra]]||269,930||[[Meknès-Tafilalet]] |- | [[Taza]]||250,258||[[Taza-Al Hoceima-Taounate]] |- | [[Mohammedia]]||241,962||[[Grand Casablanca]] |- | [[Larache]]||219,577||[[Tangier-Tetouan]] |- | [[Khemisset]]||219,018||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[Sidi Kacem]]||208,271||[[Rabat-Salé-Kénitra]] |- | [[Azrou]]||200,000||[[Fès-Meknès]] |- | [[Errachidia]]||195,440||[[Meknès-Tafilalet]] |- | [[Taroudant|Tarudant]]||186,471||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[El Kelaa Des Sraghna]]||181,517||[[Marrakesh-Tensift-El Haouz]] |- | [[Berkane]]||156,145||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Ouarzazate]]||148,537||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[Taourirt, Morocco|Taourirt]]||119,331||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Al Hoceima]]||118,463||[[Taza-Al Hoceima-Taounate]] |- | [[Essaouira]]||95,566||[[Marrakesh-Tensift-El Haouz]] |- | [[Tiznit]]||82,858||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[Azilal]]||81,699||[[Tadla-Azilal]] |- | [[Ifrane]]||73,782||[[Meknès-Tafilalet]] |- | [[Mediouna, Morocco|Mediouna]]||73,683||[[Grand Casablanca]] |- | [[Benslimane]]||73,506||[[Chaouia-Ouardigha]] |- | [[Taounate]]||67,942||[[Taza-Al Hoceima-Taounate]] |- | [[Jerada]]||64,810||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Sefrou]]||64,000||[[Fès-Boulemane]] |- | [[Figuig]]||63,159||[[Oriental (Morocco)|Oriental]] |- | [[Tan-Tan]]||60,509||[[Guelmim-Es Semara]] |- | [[Nouaceur]]||60,089||[[Grand Casablanca]] |- | [[Ouezzane]]||59,500||[[Tangier-Tetouan]] |- | [[Chefchaouen]]||54,762||[[Tangier-Tetouan]] |- | [[Boulemane]]||53,810||[[Fès-Boulemane]] |- | [[Al Haouz]]||52,193||[[Marrakesh-Tensift-El Haouz]] |- | [[Chichaoua]]||43,862||[[Marrakesh-Tensift-El Haouz]] |- | [[Zagora, Morocco|Zagora]]||42,802||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[Biougra|Chtouka Ait Baha]]||39,694||[[Souss-Massa-Drâa]] |- | [[El Hajeb]]||35,282||[[Meknès-Tafilalet]] |- | [[Mechra Bel Ksiri]]||29,601||[[Sidi Kacem]] |- | [[Moulay Yacoub]]||3,153||[[Fès-Boulemane]] |} ==Tingnan din== * [[Ceuta]] * [[Melilla]] * [[Mga rehiyon ng Maruekos]] * [[Kanluraning Sahara]] * [[Talaan ng mga lungsod sa Kanluraning Sahara]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga ugnay panlabas== * [http://www.hcp.ma Haut commissariat au Plan ] {{Africa in topic|Talaan ng mga lungsod sa}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Maruekos| ]] [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod ayon sa bansa|Maruekos, Talaan ng mga lungsod sa]] [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod sa Aprika|Maruekos]] h6iclh84wiwzzvs5j2nkvbdkyju0mdf Elyson de Dios 0 269235 2235036 2234715 2026-10-17T12:49:54Z Glenmbhin23 131388 /* Telebisyon */ 2235036 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – ''True Manila Encounters'' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – ''The Loyalty Game'' * 2026 – ''My Bespren Emman'' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – ''Sins of the Father'' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – ''Incognito'' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – ''High Street'' bilang Kurt * 2023 – ''Nag-aapoy na Damdamin'' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – ''Love Bites Season 2: Wedding Booth'' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> * 2022 – ''Tara G''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – ''The Goodbye Girl'' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – ''How to Move On in 30 Days'' bilang Lance * 2022 – ''Dear God'' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – ''Huwag Kang Mangamba'' bilang Ryan * 2021 – ''Maalaala Mo Kaya: Bible'' bilang kapatid ni Bert * 2020 – ''Maalaala Mo Kaya: Kotse'' * 2020 – ''Ipaglaban Mo: Yes Sir'' * 2017 – ''D'Originals'' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – ''Karelasyon: Tukso'' bilang Benjo * 2016 – ''Poor Señorita'' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – ''Magpakailanman: My Missing Carrot Man'' bilang Tyson Destor * 2016 – ''Maynila: My Classmate'' bilang Lucky * 2016 – ''Dear Uge'' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – ''The Last Resort'' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – ''Untold'' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – ''In His Mother's Eyes'' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – ''Run Into Love'' bilang Kokoy * 2025 – ''Till Debt Do Us Part'' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – ''Ang Prinsesa at Ang Pooreza'' bilang Leeroy * 2025 – ''Saving Sarah'' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – ''Tabing Ilog: The Musical'' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] o9jv1x3i1en0nqzgi4ku3j6324e9fi8 2235127 2235036 2026-10-17T17:15:33Z Glenmbhin23 131388 /* Telebisyon */ 2235127 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – ''True Manila Encounters'' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – ''The Loyalty Game'' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – ''My Bespren Emman'' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – ''Sins of the Father'' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – ''Incognito'' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – ''High Street'' bilang Kurt * 2023 – ''Nag-aapoy na Damdamin'' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – ''Love Bites Season 2: Wedding Booth'' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> * 2022 – ''Tara G''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – ''The Goodbye Girl'' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – ''How to Move On in 30 Days'' bilang Lance * 2022 – ''Dear God'' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – ''Huwag Kang Mangamba'' bilang Ryan * 2021 – ''Maalaala Mo Kaya: Bible'' bilang kapatid ni Bert * 2020 – ''Maalaala Mo Kaya: Kotse'' * 2020 – ''Ipaglaban Mo: Yes Sir'' * 2017 – ''D'Originals'' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – ''Karelasyon: Tukso'' bilang Benjo * 2016 – ''Poor Señorita'' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – ''Magpakailanman: My Missing Carrot Man'' bilang Tyson Destor * 2016 – ''Maynila: My Classmate'' bilang Lucky * 2016 – ''Dear Uge'' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – ''The Last Resort'' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – ''Untold'' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – ''In His Mother's Eyes'' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – ''Run Into Love'' bilang Kokoy * 2025 – ''Till Debt Do Us Part'' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – ''Ang Prinsesa at Ang Pooreza'' bilang Leeroy * 2025 – ''Saving Sarah'' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – ''Tabing Ilog: The Musical'' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] kh0y4jn8dqh4n6xunxex27ldy90oyai 2235147 2235127 2026-10-18T04:07:18Z Glenmbhin23 131388 /* Telebisyon */ 2235147 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – '''''The Loyalty Game''''' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt * 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> (Episode: ''Wedding Booth'') * 2022 – '''''Tara G'''''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – '''''The Goodbye Girl''''' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance * 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan * 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'') * 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'') * 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'') * 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'') * 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'') * 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'') * 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – ''The Last Resort'' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – ''Untold'' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – ''In His Mother's Eyes'' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – ''Run Into Love'' bilang Kokoy * 2025 – ''Till Debt Do Us Part'' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – ''Ang Prinsesa at Ang Pooreza'' bilang Leeroy * 2025 – ''Saving Sarah'' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – ''Tabing Ilog: The Musical'' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] nfsduh3opquz9mh75j1xqq7rq291ys1 2235148 2235147 2026-10-18T04:08:09Z Glenmbhin23 131388 /* Pelikula */ 2235148 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – '''''The Loyalty Game''''' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt * 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> (Episode: ''Wedding Booth'') * 2022 – '''''Tara G'''''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – '''''The Goodbye Girl''''' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance * 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan * 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'') * 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'') * 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'') * 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'') * 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'') * 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'') * 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – ''Run Into Love'' bilang Kokoy * 2025 – ''Till Debt Do Us Part'' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – ''Ang Prinsesa at Ang Pooreza'' bilang Leeroy * 2025 – ''Saving Sarah'' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – ''Tabing Ilog: The Musical'' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] qxsog3jlmb8sczrlsiipmj1x0ek4vga 2235149 2235148 2026-10-18T04:08:54Z Glenmbhin23 131388 /* Dihital na Plataporma */ 2235149 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – '''''The Loyalty Game''''' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt * 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> (Episode: ''Wedding Booth'') * 2022 – '''''Tara G'''''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – '''''The Goodbye Girl''''' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance * 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan * 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'') * 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'') * 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'') * 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'') * 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'') * 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'') * 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy * 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy * 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – ''Tabing Ilog: The Musical'' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] gffqxa0jn082qmpsi0ay1o46pvs14cf 2235150 2235149 2026-10-18T04:09:09Z Glenmbhin23 131388 /* Teatro */ 2235150 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – '''''The Loyalty Game''''' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt * 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> (Episode: ''Wedding Booth'') * 2022 – '''''Tara G'''''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – '''''The Goodbye Girl''''' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance * 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan * 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'') * 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'') * 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'') * 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'') * 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'') * 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'') * 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy * 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy * 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 18ywj40rzaddk4lwv5z7thf9cetx8qr 2235151 2235150 2026-10-18T04:38:31Z Glenmbhin23 131388 /* Telebisyon */ Added citation 2235151 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =Elyson De Dios | image = | caption = | birth_name = Elyson De Dios | birth_date = {{birth date and age|1999|5|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipino]] | height = {{height|m=1.75}} | occupation = [[Aktor]], [[modelo]] | years_active = 2015-kasalukuyan | alma_mater = | website = {{Instagram|elysondedios}} }} '''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.<ref>{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}</ref> Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam<ref>{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original "True Manila Encounters" |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}</ref> (Episode 2: ''Occupant'') * 2026 – '''''The Loyalty Game''''' bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7) * 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara<ref>{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt * 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> * 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay<ref>{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of "Love Bites" offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}</ref> (Episode: ''Wedding Booth'') * 2022 – '''''Tara G'''''<ref>{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}</ref> * 2022 – '''''The Goodbye Girl''''' bilang Royce<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}</ref> (Episode 3) * 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance * 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'') * 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan * 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'') * 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'') * 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'') * 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren<ref>{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> * 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'') * 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon<ref>{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> * 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'') * 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'') * 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon === Pelikula === * 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias<ref>{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}</ref> * 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> * 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz<ref>{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}</ref> === Dihital na Plataporma === * 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy * 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil<ref>{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}</ref> * 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy * 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos<ref>{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}</ref> === Teatro === * 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy<ref>{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 4szs3h6bzmimrk352uoppjtq6nh0p6d Mustelidae 0 275667 2235139 2234908 2026-10-17T21:26:41Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235139 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Mustelidae | image = WEASEL.JPG | image_caption = [[Long-tailed weasel]] | fossil_range = | taxon = Mustelidae | authority = [[Johann Fischer von Waldheim|G. Fischer de Waldheim]], 1817 | type_genus = ''[[Mustela]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Pamilya (biyolohiya)|Subfamilies]] | subdivision = [[Lutrinae]] (otters)<br /> [[Melinae]] (European badgers)<br /> [[Mellivorinae]] (honey badgers)<br /> [[Taxidiinae]] (American badgers)<br /> [[Mustelinae]] (weasels, tayra, wolverines, martens, polecats)<br /> }} Ang '''Mustelidae''' (mula sa [[Latin]] ''mustela'', weasel) ay isang pamilya ng mga carnivorous mammals, kabilang ang weasels, badgers, oters, martens, mink, at wolverines, bukod sa iba pa. Ang mga mustelids ay magkakaiba at ang pinakamalaking pamilya sa [[Carnivora]]. Ang panloob na pag-uuri ay pinagtatalunan pa rin, na may mga karibal na panukala na naglalaman ng dalawa at walong subfamily. Ang isang pag-aaral, na inilathala noong 2008, ay tumutukoy sa pangalawang pamilyang Mustelinae, at nagpapahiwatig na ang Mustelidae ay binubuo ng apat na pangunahing mga klado at tatlong mas maliit na mga lineage. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q25437 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Amblonyx]]'' | | |- | | ''[[Anahyster]]'' | | |- | [[Talaksan:Zagreb Zoo small-clawed otter 01.jpg|center|128px]] | ''[[Aonyx]]'' | da:Fingerodder<br/>en:Small-clawed otter<br/>hr:Beznokte vidre<br/>th:นากไร้เล็บ<br/>th:นากเล็ก<br/>tr:Parmaklı samur<br/>zh:小爪水獺屬 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001077 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Arctomeles]]'' | | |- | [[Talaksan:Arctonyx collaris - Sterndale.jpg|center|128px]] | ''[[Arctonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001135 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Eira barbara.jpg|center|128px]] | ''[[Eira]]'' | de:Tayra<br/>en:Tayra<br/>es:Irará<br/>nl:Tayra<br/>pt:Irara | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001143 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Sea otter cropped.jpg|center|128px]] | ''[[Enhydra]]'' | zh:沼菊属<br/>fr:Enhydre | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001089 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Enhydrictis galictoides.JPG|center|128px]] | ''[[Enhydrictis]]'' | | |- | | ''[[Ferinestrix]]'' | | |- | [[Talaksan:Galictis.jpg|center|128px]] | ''[[Galictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001154 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Grison]]'' | | |- | | ''[[Grisonella]]'' | | |- | [[Talaksan:Gulo gulo 03.jpg|center|128px]] | ''[[Gulo]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001165 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Gymnopus]]'' | | |- | | ''[[Helictis]]'' | | |- | | ''[[Howellictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Spotted-necked otter 1.jpg|center|128px]] | ''[[Hydrictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001094 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Striped polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Ictonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001173 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Isolalutra]]'' | | |- | [[Talaksan:LutraCanadensis fullres.jpg|center|128px]] | ''[[Lontra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001096 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Fischotter Lutra lutra1.jpg|center|128px]] | ''[[Lutra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001111 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Lutragale]]'' | | |- | [[Talaksan:Mink.jpg|center|128px]] | ''[[Lutreola]]'' | | |- | | ''[[Lutronectes]]'' | | |- | [[Talaksan:Martes martes crop.jpg|center|128px]] | ''[[Martes]]'' | fr:Martres<br/>fr:Martes | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001203 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Meles (Genus).jpg|center|128px]] | ''[[Meles]]'' | de:Europäische Dachse<br/>en:European Badgers<br/>fr:Blaireau européen<br/>lt:Barsukas<br/>lv:Eirāzijas āpši<br/>pt:Texugo-europeu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001275 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Melivora]]'' | | |- | [[Talaksan:Formosan ferret-badger in Shoushan Zoo.jpg|center|128px]] | ''[[Melogale]]'' | en:Ferret-badger<br/>th:หมาหริ่ง<br/>th:หมาหรึ่ง<br/>tr:Güneş porsukları<br/>sl:sončni jazbec | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001306 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Mustela species mosaic.jpg|center|128px]] | ''[[Mustela]]'' | sl:podlasica | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001325 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Mydeus]]'' | | |- | [[Talaksan:I Am Weasel (15483000477).jpg|center|128px]] | ''[[Neogale]]'' | | |- | [[Talaksan:American mink geograph.co.uk 2083077.jpg|center|128px]] | ''[[Neovison]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001482 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Oaxacagale]]'' | | |- | | ''[[Paraonyx]]'' | | |- | [[Talaksan:Fishers (14584727897).jpg|center|128px]] | ''[[Pekania]]'' | | |- | | ''[[Poecilictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Whitenapedweasellg2.jpg|center|128px]] | ''[[Poecilogale]]'' | af:Slangmuishond<br/>en:African Striped Weasel<br/>zh:白頸鼬<br/>zu:Nyengelezi | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001500 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Putorius]]'' | | |- | | ''[[Taxus]]'' | | |- | | ''[[Trichomanis]]'' | | |- | | ''[[Trocharion]]'' | | |- | | ''[[Ursitapus]]'' | | |- | [[Talaksan:Marbled polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Vormela]]'' | de:Tigeriltis<br/>en:Marbled Polecat<br/>nl:Gevlekte Bunzing | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001514 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Zorilla]]'' | | |} {{Wikidata list end}} [[kategorya:Mustelidae|*]] k9mx8byakvoh7of09nlnjvy05vxrr8x Procyonidae 0 275668 2235235 2234992 2026-10-18T10:42:46Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2235235 wikitext text/x-wiki {{Walang-sanggunian|date=Disyembre 2017}} {{automatic taxobox | name = Procyonidae | image = Procyon lotor 2.jpg | image_caption = ''[[Procyon lotor]]'' | fossil_range = | taxon = Procyonidae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1825 | subdivision_ranks = [[Genus|Genera]] | subdivision = ''[[Bassariscus]]''<br> ''[[Procyon (genus)|Procyon]]''<br> ''[[Nasua]]''<br> ''[[Nasuella]]''<br> ''[[Bassaricyon]]''<br> ''[[Kinkajou|Potos]]'' }} Ang '''Procyonidae''' ay isang pamilyang mga [[mamalya]] ng order na [[Carnivora]]. Kasama raccoons, [[coati]]s, [[kinkajou]]s, [[olingo]]s, [[olinguito]]s, ringtails at cacomistles. Ang Procyonids ay naninirahan sa isang malawak na hanay ng mga kapaligiran at sa pangkalahatan ay walang kamag-anak. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q147114 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | [[Talaksan:Illustrations of the species of Bassaricyon.jpg|center|128px]] | ''[[Bassaricyon]]'' | en:Olingos<br/>uk:Олінго | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001596 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Bassaricyonoides]]'' | | |- | | ''[[Bassaris]]'' | | |- | [[Talaksan:Bassariscus.jpg|center|128px]] | ''[[Bassariscus]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001602 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:CoatiNosara.jpg|center|128px]] | ''[[Nasua]]'' | ca:Coatí<br/>de:Nasenbär<br/>en:Coati<br/>es:Coati<br/>fi:Koatit<br/>gn:Coa-ti<br/>he:חוטמן<br/>ja:ハナグマ<br/>pt:Quati<br/>uk:Коаті<br/>pl:Ostronos<br/>nb:nesebjørner<br/>sl:nosati medved<br/>sl:koati | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001624 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Ulisse Aldrovandi - Mountain Coati.jpg|center|128px]] | ''[[Nasuella]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001644 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Kinkajou2.jpg|center|128px]] | ''[[Potos]]'' | da:Snohalebjørn<br/>de:Wickelbär<br/>en:Kinkajou<br/>nl:Kinkajoe<br/>sv:Veckelbjörn<br/>th:คินคาจู<br/>th:หมีน้ำผึ้ง<br/>uk:Кінкажу | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001649 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Procyon lotor (Common raccoon).jpg|center|128px]] | ''[[Procyon]]'' | ca:ós rentador<br/>en:Raccoons<br/>eo:Lavurso<br/>eo:Prociono<br/>eo:Rakuno<br/>es:Mapaches<br/>fi:Pesukarhut<br/>fr:Raton laveur<br/>mk:Ракун<br/>nl:Wasberen<br/>nb:Vaskebjørner<br/>ru:Енот<br/>uk:Єнот | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001658 Mammal Species of the World] |} {{Wikidata list end}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Authority control}} {{stub|Mamalya}} [[kategorya:Procyonidae|*]] 3hctp06m6z1znw1b5hh1utx49lws1yk Thanos 0 279557 2235126 2231989 2026-10-17T16:46:52Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235126 wikitext text/x-wiki {{Infobox comics character|character_name=Thanos|converted=y|publisher=[[Marvel Comics]]|debut=''The Invincible Iron Man'' #55 (Pebrero 1973)<ref>{{cite book |last =Rovin |first =Jeff |title =The Encyclopedia of Super-Villains |publisher =Facts on File |date =1987 |location =New York |isbn = 0-8160-1356-X |page=341}}[https://archive.org/details/encyclopediaofsu0000rovi_h5r9/page/340/mode/2up]</ref><ref>{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/360/mode/2up |language=en}}</ref>|creators=Jim Starlin<br />Mike Friedrich|alter_ego=|species=Magkahalong Eternal–Deviant|homeworld=Titan|alliances=Infinity Watch<br />Black Order|aliases=The Mad Titan|powers=*Lakas na higit sa tao, bilis, tibay, katatagan, at liksi *Pagkakaroon ng halos lahat ng makapangyarihang mistikal na artepakto at sandata *Pisiyolohiyang higit sa tao ng mga Eternal *Mahusay sa labanang mano-mano *Pagpapalabas ng enerhiyang [[plasma]] *Talino na antas-henyo *Halos di-matitinag *Dalubhasang taktikong militar|cat=super|subcat=Marvel Comics|villain=y|sortkey=Thanos}} Si '''Thanos''' ({{IPAc-en|ˈ|θ|æ|n|ɒ|s}}) ay isang karakter na lumilitaw sa mga komiks na Amerikano na inilalathala ng [[Marvel Comics]]. Nilikha ng manunulat at tagaguhit na si Jim Starlin, unang lumitaw ang karakter sa ''The Invincible Iron Man'' #55 (petsa ng pabalat: Pebrero 1973). Isang pinunong mandirigma ng lahing Eternal–Deviant mula sa buwan ng Titan, itinuturing si Thanos bilang isa sa pinakamakapangyarihang nilalang sa Marvel Universe. Dahil sa kaniyang mga hilig sa paglipol ng lahi, nakipaglaban siya sa maraming bayani kabilang ang Avengers, X-Men, [[Fantastic Four]], at Guardians of the Galaxy. Sa paglikha kay Thanos, kumuha ng inspirasyon si Starlin mula sa seryeng ''New Gods'' ni Jack Kirby para sa [[DC Comics]], lalo na sa tauhang si [[Darkseid]]. Karaniwang inilalarawan si Thanos bilang isang kontrabida, bagaman inilalarawan siya ng maraming kuwento na naniniwalang makatwiran ang kaniyang mga pagkilos. Marahil ang pinakakilalang kuwento ng tauhan ay ang ''The Infinity Gauntlet'' (1991), ang kasukdulan ng ilang salaysay kung saan natipon niya ang anim na Infinity Gems at ginamit ang mga ito upang patayin ang kalahati ng populasyon ng sansinukob, kabilang ang marami sa mga bayani nito, upang makuha ang pag-ibig ni Mistress Death, ang buhay na sagisag ng kamatayan sa Marvel Universe. Bagaman kalaunang binaligtad ang mga pangyayaring ito, nanatili ang kuwento bilang isa sa mga pinakatanyag na inilathala ng Marvel. Nagpasimula sa Panahon ng Tanso ng mga komiks, lumitaw ang tauhan sa mahigit limang dekada ng mga publikasyon ng Marvel, gayundin sa maraming adaptasyon sa iba pang midya, kabilang ang mga animasyong serye sa telebisyon at [[larong bidyo]]. Sa [[Marvel Cinematic Universe]], unang ginampanan ang tauhan ni Damion Poitier sa pelikulang ''[[The Avengers (2012 film)|The Avengers]]'' (2012) at pagkatapos ay ni Josh Brolin sa ''Guardians of the Galaxy'' (2014), ''[[Avengers: Age of Ultron]]'' (2015), ''[[Avengers: Infinity War]]'' (2018), ''[[Avengers: Endgame]]'' (2019), at sa unang ''season'' ng animasyong seryeng ''What If...?'' (2021). == Epekto sa kultura at pamana == === Tugon ng mga kritiko === joInilagay ni George Marston ng ''Newsarama'' si Thanos sa unang puwesto sa kanilang listahang "''Best Marvel supervillains''" (Pinakamahusay na superkontrabida ng Marvel),<ref>{{Cite web |last=Marston |first=George |date=4 Agosto 2022 |title=Best Marvel Supervillains |url=https://www.gamesradar.com/best-marvel-supervillains/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Newsarama |language=en}}</ref> habang inilagay naman siya sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang "''Best Marvel characters of all time''" (Pinakamahusay na karakter ng Marvel sa lahat ng oras).<ref>{{Cite web |last=Arrant |first=Chris |date=20 Setyembre 2022 |title=The Best Marvel Characters Of All Time Ranked |url=https://www.gamesradar.com/marvel-characters/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Newsarama |language=en}}</ref> Inilagay ng ''The A.V. Club'' si Thanos sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang "''28 Best Marvel Villains''" (28 Mahuhusay na Kontrabida ng Marvel).<ref>{{Cite web |date=11 Nobyembre 2022 |title=The 28 Best Marvel Villains Ranked |url=https://www.avclub.com/the-best-marvel-villains-ranked-1849759869 |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=The A.V. Club |language=en}}</ref> Inilagay ng ''IGN'' si Thanos sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang "''Top 25 Marvel Villains''" (Pinakamataas na 25 Kontrabida ng Marvel),<ref>{{Cite web |last1=Schedeen |first1=Jesse |last2=Yehl |first2=Joshua |date=27 Marso 2019 |title=The Top 25 Marvel Villains |url=https://www.ign.com/articles/2019/03/27/top-25-marvel-villains |access-date=7 Pebrero 2023 |website=IGN |language=en}}</ref> at ika-47 sa kanilang listahang "''Top 100 Comic Book Villains''" (Pinakamataas na 100 na Kontrabida sa Komiks).<ref>{{Cite web |title=Top 100 Comic Book Villains |url=https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/23 |website=IGN |language=en}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inilagay ni Rachel Ulatowski ng ''The Mary Sue'' si Thanos sa ika-7 puwesto sa kanilang listahang "''Strongest Marvel Villains''" (Pinakamalakas na Kontrabida ng Marvel).<ref>{{Cite web |last=Ulatowski |first=Rachel |date=26 Hulyo 2022 |title=Strongest Marvel Villains, Ranked |url=https://www.themarysue.com/strongest-marvel-villains-ranked/ |access-date=6 Pebrero 2023 |website=The Mary Sue |language=en}}</ref> Inilagay naman ni Jason Serafino ng ''Complex'' si Thanos sa ika-21 puwesto sa kanilang listahang "''25 Greatest Comic Book Villains of All Time''" (25 Pinakamagagaling na Kontrabida sa Komiks sa Lahat ng Panahon).<ref>{{Cite web |last=Serafino |first=Jason |date=8 Setyembre 2013 |title=The 25 Greatest Comic Book Villains of All Time |url=https://www.complex.com/pop-culture/2013/09/greatest-comic-book-villains/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Complex |language=en}}</ref> Isinama ng ''Screen Rant'' si Thanos sa kanilang listahang "''20 Most Powerful Marvel Villains''" (20 Pinakamalakas na Kontrabida ng Marvel),<ref>{{Cite web |last=Dyce |first=Andrew |date=25 Hulyo 2015 |title=20 Most Powerful Marvel Villains |url=https://screenrant.com/most-powerful-marvel-comics-villains/ |access-date=6 Pebrero 2023 |website=Screen Rant |language=en}}</ref> at inilagay siya sa ika-8 puwesto sa kanilang listahang "''10 Most Powerful Members Of The Eternals''" (10 Pinakamalakas na Kasapi ng The Eternals),<ref>{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=27 Mayo 2021 |title=10 Most Powerful Members Of The Eternals |url=https://screenrant.com/marvel-eternals-strongest-members/ |access-date=30 Agosto 2022 |website=Screen Rant |language=en-US}}</ref> at ika-10 sa kanilang listahang "''25 Greatest Comic Book Supervillains Of All Time''" (25 Pinakamagagaling Superkontrabida sa Komiks sa Lahat ng Panahon).<ref>{{Cite web |last=Blunden |first=Fred |date=10 Marso 2017 |title=The 25 Greatest Comic Book Supervillains Of All Time, Ranked |url=https://screenrant.com/comic-book-supervillains-ranked-all-time/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Screen Rant |language=en-US}}</ref> Inilagay ng ''Comic Book Resources'' si Thanos sa unang puwesto sa kanilang listahang "''13 Most Important Marvel Villains''" (13 Pinakamahalagang Kontrabida ng Marvel),<ref>{{Cite web |last=Harth |first=David |date=13 Marso 2022 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}</ref> ika-2 sa kanilang listahang "''10 Strongest Characters From Eternals Comics''" (10 Pinakamalakas na Karakter Mula sa Komiks ng Eternals),<ref>{{Cite web |last=Harth |first=David |date=13 Nobyembre 2021 |title=The 10 Strongest Characters From Eternals Comics |url=https://www.cbr.com/eternals-comics-strong-powerful-characters-marvel/ |access-date=30 Agosto 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}</ref> at ika-2 sa kanilang listahang "''15 Most Powerful Eternals''" (15 Pinakamakapangyarihang Eternal).<ref>{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=27 Hulyo 2019 |title=The 15 Most Powerful Eternals, Ranked |url=https://www.cbr.com/most-powerful-eternals-ranked/ |access-date=14 Oktubre 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}</ref> === Epekto === Noong Hulyo 2018, naging ''viral'' ang Reddit porum na /r/ThanosDidNothingWrong, na nakatuon sa pagbabahagi ng mga teorya at [[Meme|meme]] tungkol sa tauhan, nang ipahayag na ipagbabawal ang kalahati ng mga tagasubaybay ng porum, na ginaya ang plano ni Thanos na lipulin ang kalahati ng lahat ng buhay sa sansinukob. Tumaas ang bilang ng mga tagasubaybay mula 100,000 tagagamit noong Hunyo hanggang mahigit 700,000 noong Hulyo 9, na humantong sa pagbabawal sa mahigit 350,000 tagagamit, ang pinakamalaking naturang pagbabawal sa kasaysayan ng Reddit.<ref>{{Cite news |date=4 Hulyo 2018 |title=Thanos sparks biggest ever ban on Reddit |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-44710094 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719212552/https://www.bbc.com/news/newsbeat-44710094 |archive-date=19 Hulyo 2018 |df=dmy-all|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clark |first=Travis |date=10 Hulyo 2018 |title=The Thanos subreddit successfully banned over 300,000 members in honor of 'Infinity War' |url=http://www.businessinsider.com/thanos-thanosdidnothingwrong-reddit-ban-snap-2018-7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160832/https://www.businessinsider.com/thanos-thanosdidnothingwrong-reddit-ban-snap-2018-7 |archive-date=20 Setyembre 2018 |access-date=11 Setyembre 2018 |website=Business Insider |df=dmy-all|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Griffin |first=Andrew |date=10 Hulyo 2018 |title=Reddit just saw its biggest ban ever in honour of Thanos |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/reddit-ban-avengers-infinity-war-thanos-was-right-subreddit-forum-a8440116.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726084857/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/reddit-ban-avengers-infinity-war-thanos-was-right-subreddit-forum-a8440116.html |archive-date=26 Hulyo 2018 |access-date=11 Setyembre 2018 |website=Independent.co.uk |df=dmy-all|language=en}}</ref> Sinabi ni JV Chamar ng ''[[Forbes]]'' na ang "''Thanos did nothing wrong''" (walang ginawang mali si Thanos) ay naging isang tanyag na [[internet]] meme, at na nagbibigay ang pelikulang ''Endgame'' ng ilang katibayan na pabor sa pananaw na ito, lalo na nang sabihin ni [[Captain America]], "''I saw a pod of whales when I was coming over the bridge ... There's fewer ships, cleaner water.''" (Nakakita ako ng isang pangkat ng mga [[balyena]] habang tumatawid ako sa tulay ... Mas kakaunti ang mga barko, mas malinis ang tubig.) Binanggit ng may-akda na dahil sa kasalukuyang krisis sa [[extinction|pagkalipol]] na dulot ng mga pagkilos ng tao, "maaari ngang ipangatuwiran na walang ginawang masama si Thanos — at sa kalaunan, maaaring nailigtas talaga ng kontrabida ang mundo."<ref>{{Cite news |last=Chamary |first=JV |date=7 Mayo 2019 |title=The Science Of 'Avengers: Endgame' Proves Thanos Did Nothing Wrong |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/jvchamary/2019/05/07/avengers-endgame-biodiversity/#21b2744d775b |url-status=live |access-date=29 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818125300/https://www.forbes.com/sites/jvchamary/2019/05/07/avengers-endgame-biodiversity/#21b2744d775b |archive-date=18 Agosto 2021|language=en}}</ref> [[Talaksan:Bitoy in eatbulaga.jpg|thumb|Si Michael V. na gumanap sa ''Bubble Gang'' bilang parodya ni Thanos]] Sa Pilipinas, ginampanan ni [[Michael V.]] si Thanos bilang "Allan Peter Kuya Thanos" sa dalawang-bahaging espesyal ng ''[[Bubble Gang]]'' na ''The ScAvengers'', na ipinalabas noong Nobyembre 2019 bilang bahagi ng ika-24 na anibersaryo ng palabas.<ref>{{Cite web |last=Layug |first=Margaret Claire |date=4 Nobyembre 2019 |title=Who's who in Bubble Gang’s upcoming ‘Avengers’ parody? |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/714154/who-s-who-in-bubble-gang-s-upcoming-avengers-parody/story/ |access-date=6 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Nobyembre 5, 2019 |title=Michael V, gaganap bilang Alan Peter Kuya Thanos sa Avengers parody ng Bubble Gang |url=https://www.pep.ph/pepalerts/pep-troika/147344/michael-v-alan-peter-kuya-thanos-avengers-parody-bubble-gang-a4118-20191105 |access-date=2026-10-06 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Ang pangalan na "Allan Peter Kuya Thanos" ay paglalaro sa pangalan ni politiko [[Alan Peter Cayetano]], na pinagsama sa pangalan ng tauhang si Thanos. Ang ''The ScAvengers'' ay isang parodya ng ''The Avengers'' ng Marvel Studios, kung saan tampok ang isang grupo ng mga taong walang tirahan na namumulot ng mga bagay para mabuhay at nakatuklas ng pambihirang mga bagay na nahulog mula sa kalawakan. Sa kuwento na tulad din sa kuwento the ''The Avengers'', si Kuya Thanos ang pangunahing kontrabida na naglalayong lipulin ang kalahati ng populasyon ng sansinukob sa pamamagitan ng pagpitik ng kaniyang mga daliri. Kabilang sa iba pang tauhan sina "Thorpe" (parodya ni Thor), "Plantsa Man" (parodya ni [[Iron Man]]), "Capt. America Tiki Tiki" (parodya ni Captain America), "Black Panty" (parodya ni [[Black Widow (Marvel Comics)|Black Widow]]), "Hukay-Ukay" o "Boy Pana" (parodya ni [[Hawkeye (komiks)|Hawkeye]]), "Hulkluban" (parodya ni [[Hulk]]), at "Squatter-Man" (parodya ni [[Spider-Man]]). ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga karakter ng Marvel Comics]] [[Kategorya:Mga mass murderer na pangkaisipan]] [[Kategorya:Mga karakter sa pelikulang superhero]] gmb5ac0508z1wckwic7vaoc1sxnlwpj Viverridae 0 281772 2235134 2206899 2026-10-17T19:26:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 8 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235134 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Viverridae | fossil_range = {{Fossil range|34|0}}[[Eocene]] sa kamakailang | image = Viverrids mosaic.jpg | image_caption = | taxon = Viverridae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | subdivision_ranks = [[Pamilya (biyolohiya)|Subpamilya]] | subdivision = [[Hemigalinae]]<br/> [[Paradoxurinae]]<br/> [[Prionodontinae]]<br/> [[Viverrinae]] }} Ang '''Viverridae''' ay isang [[pamilya (biyolohiya)|pamilya]] ng mga maliliit hanggang katamtamang-laki na [[mamalya]], ang '''viverrids''', na binubuo ng 15 genera, na binabahagi sa 38 species. Ang pamilyang ito ay pinangalanan at unang inilarawan ni [[John Edward Gray]] noong 1821. Ang mga miyembro ng pamilyang ito ay karaniwang tinatawag na mga ''civet'' o ''genet''. Ang mga viverrids ay matatagpuan sa [[Timog Asya|Timog]] at [[Timog-silangang Asya]], sa kabuuan ng Linya ng Wallace, sa buong [[Africa]], at sa [[timog Europa]]. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT DISTINCT ?item WHERE { ?item p:P31 ?statement0. ?statement0 (ps:P31) wd:Q16521. ?item p:P171 ?statement1. ?statement1 (ps:P171/(wdt:P171*)) wd:Q185864. ?item p:P105 ?statement2. ?statement2 (ps:P105) wd:Q34740. } |columns=P18:Larawan,label:Pangalan,P959:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Pangalan ! MSW |- | [[Talaksan:Binturong in Overloon.jpg|center|128px]] | Arctictis | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000272 14000272] |- | | Arctogalidia | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000280 14000280] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | | Athylax | |- | | Calogale | |- | | Cynicitis | |- | [[Talaksan:Mampalon (Cynogale Bennettii).png|center|128px]] | Cynogale | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000355 14000355] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[Talaksan:Genetta genetta felina (Wroclaw zoo).JPG|center|128px]] | genet | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000385 14000385] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | | Hemigale | |- | | Ictides | |- | [[Talaksan:Macrogalidia musschenbroekii.jpg|center|128px]] | Macrogalidia | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000296 14000296] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | | Mangusta | |- | | Myonax | |- | | Osbornictis | |- | [[Talaksan:Palm civet on tree (detail).jpg|center|128px]] | Paguma | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000298 14000298] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[Talaksan:Marapatti.jpg|center|128px]] | Paradoxurus | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000316 14000316] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[Talaksan:African linsang 1.jpg|center|128px]] | Poiana | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000412 14000412] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[Talaksan:Viverra zibetha ras.jpg|center|128px]] | Musang | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000417 14000417] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {{Wikidata list end}} {{stub}} [[kategorya:Viverridae|*]] 61dkrlt5i6um3jysf72qnkdlacr6mfj Catriona Gray 0 286682 2235191 2155680 2026-10-18T08:41:18Z Katregidor 167684 Nagdagdag ng mga talata 2235191 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder |name=Catriona Gray |image=Catriona Gray (46030717675).jpg |caption=Si Gray noong 2019 |birth_name={{nowrap|Catriona Elisa Gray}}<ref group="fn" name="sur"/> |title=Miss World Philippines 2016<br>Miss Universe Philippines 2018<br>Miss Universe 2018 |nationalcompetition=<!-- Please DO NOT ADD the special awards that she won and do not change her placement for Miss World 2016, there is no exact source saying that Catriona Gray was the Third Runner-up! --> [[Miss World Philippines 2016]]<br> (Panalo) <br>[[Miss World 2016]]<br> (Pasok sa nangungunang 5) <br>[[Binibining Pilipinas 2018]]<br> (Panalo)<br>[[Miss Universe 2018]]<br>(Panalo) |birth_date={{Birth date and age |df=yes|1994|01|06}} |birth_place=Cairns, [[Queensland]], [[Australia]] |height={{height|ft=5|in=10.5}} |eye_color=Kayumanggi |hair_color=Kayumanggi }} Si '''Catriona Elisa Gray'''{{#tag:ref|Ipinanganak si Catriona Gray sa Australya, kung kaya hindi niya ina-angkin ang kanyang panggitnang pangalan na Magnayon.|group = fn|name = sur}} (ipinanganak noong ika-6&nbsp;ng Enero, 1994) ay isang [[Mga Pilipino|Pilipina]]-[[Australia|Australyanang]] modelo, aktres, mang-aawit, visual artist,<ref>{{Cite web|url=https://www.realliving.com.ph/lifestyle/did-you-know-that-catriona-gray-is-an-awesome-artist-a1622-20180319|title=Miss Universe Philippines Catriona Gray Is An Awesome Artist|last=Fern|first=M. A.|last2=Mar 19|first2=ez|website=realliving.com.ph|language=en|access-date=5 Enero 2019|last3=2018}}</ref> at beauty pageant titleholder na noon ay nakoronahan bilang Miss Universe 2018. Siya ang ika-apat na Pinay na nanalo sa nasabing patimpalak. Bago siya nakoronahan bilang Miss Universe, siya ay unang nagwagi at nakoronahan sa Miss World Philippines 2016.<ref>{{Cite web|url=http://www.rappler.com//life-and-style/specials/miss-world/philippines/147998-miss-world-2016-full-list-winners|title=FULL LIST: Winners, Miss World Philippines 2016|last=Rappler.com|website=Rappler|language=en|access-date=5 Enero 2019}}</ref> == Buhay at pag-aaral == Si Gray ay isinilang sa Cairns, [[Queensland]]<ref>{{cite web|url=http://www.cairnspost.com.au/news/cairns/cairns-beauty-catriona-gray-crowned-miss-universe-philippines-2018/news-story/47e3c92372797f8649b74db23563374d|title=Cairns beauty Catriona Gray crowned Miss Universe Philippines 2018|date=19 Marso 2018}}</ref> sa ama na isang [[Scotland|Scottish]] na si Ian Gray, mula sa Fraserburgh, at isang Pilipinang ina na si Normita Ragas Magnayon na tubong [[Oas, Albay|Oas]], [[Albay]].<ref>{{cite web|url=http://www.manilastandard.net/news/top-stories/283236/catriona-living-mom-s-dream.html|title=Catriona living mom's dream|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127180756/http://manilastandard.net/news/top-stories/283236/catriona-living-mom-s-dream.html|url-status=dead}}</ref> Ang kaniyang pangalan ay isinunod sa pangalan ng ina ng kanyang ama na si Catherine Gray (née Ross), isang imigrante sa [[Kanlurang Australia]] mula sa Scotland sa taong 1952<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/buzz/miss-philippines-catriona-gray-bags-miss-universe-2018-title/articleshow/67121868.cms|title=Miss Universe 2018 winner: Miss Philippines Catriona Gray}}</ref> at kay Elsa Magnayon (née Ragas), ang lola niya mula sa kaniyang ina mula sa Oas, Albay, [[Pilipinas]]. Si Gray ay isang mag-aaral sa Trinity Anglican School sa Cairns kung saan siya ay kapitan ng bahay at isang chorister ng paaralan.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/TASCairns/posts/2399752820097032?__xts__[0]=68.ARAXghtQPrBfS1yzgIRjx60Xwziy1PzjMfn6LlXtOgkaHjhzOl4Q1yJNJUg7CrNaQWV87YH1R62WyKkTup7curvejKIJxb-D_GSwSGdEZM7V4DMbYajnzv75GXFKvMuI4r1tGLGbBcaCSEpYpuU9mwYFXpgl8mVLjXf-9FpPVpFisikVgg-38bHBl8XN4pdmLvrThPvm4FLfy5Vh5iprMc0nGWSqUskZaoOS1vl_yG-ofkBIQBLKW4f-Hn3DYKEq1vbADe898vnuFKBbUOQcXj_EL0QgDX4h_D7tCcrt0IZbV9r72TPXestZr0UqvStxD7Al9mGAQTMyNks1B64CsD1ciQ&__tn__=-R|title=Trinity Anglican School, Cairns December 17 at 1:01 PM}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.centraltelegraph.com.au/news/cairns-beauty-catriona-gray-crowned-miss-universe-/3365010/|title=Qld beauty crowned Miss Universe Philippines|access-date=2019-03-09|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215225644/https://www.centraltelegraph.com.au/news/cairns-beauty-catriona-gray-crowned-miss-universe-/3365010/|url-status=dead}}</ref> Nakatanggap siya ng sertipiko ng master sa [[Teorya ng tugtugin|teorya ng musika]] mula sa online na paaralan ng Berklee College of Music sa [[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Massachusetts]].<ref>{{Cite web|url=https://www.journal-news.com/entertainment/miss-universe-2018-who-miss-philippines-catriona-gray-this-year-winner/qxvLxsDbLtxFXOmMYCa8FI/|title=Miss Universe 2018: Who is Miss Philippines Catriona Gray, this year's winner?|last=Michelle Ewing|first=Cox Media Group National Content Desk|website=journal-news|language=English|access-date=5 Enero 2019|archive-date=13 Abril 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413092236/https://www.journal-news.com/entertainment/miss-universe-2018-who-miss-philippines-catriona-gray-this-year-winner/qxvLxsDbLtxFXOmMYCa8FI/|url-status=dead}}</ref> Bilang karagdagan, nakakuha siya ng sertipiko sa panlabas na libangan at isang itim na sinturon sa Choi Kwang-Do sining sa paglaban.<ref>{{cite web|url=https://www.esquiremag.ph/women/women-we-love/catriona-gray-is-our-new-miss-universe-philippines-a00203-20180319|title=Thank God for Catriona Gray—Singer, Martial Artist, Advocate, And Now, Miss Universe Philippines}}</ref> Dagdag dito, si Gray ay naging mang-aawit ng isang banda na jazz ng kanyang paaralan; siya rin ay gumanap sa mga lokal na produksyon ng ''[[Miss Saigon]]''. Nang siya ay makapagtapos ng pag-aaral ng sekondarya, lumipat siya sa [[Maynila]] kung saan siya ay nagtatrabaho bilang isang komersyal na modelo.<ref>{{cite news|title=5 Things to Know About Miss Universe 2018 Catriona Gray|url=https://www.eonline.com/ap/news/997154/5-things-to-know-about-miss-universe-2018-catriona-gray|publisher=E! Online|date=16 Disyembre 2018}}</ref> Si Catriona Gray ay nadiagnose na may scoliosis sa noong labingdalawang ngunit hindi siyang sumailalim sa paggagamot sa kanyang karanasan at kanyang ipinahayag ang kanyang karanasan sa pamamagitan ng isang video bilang sa paggunita sa National Scoliosis Month noong 2024. Si Gray ay muling nabinyagan Sa Kristiyanismo noong 2024 == Mga paligsahan ng kagandahan == === Little Miss Philippines === Ang simula ng kaniyang paglahok sa mga patimpalak ng pagandahan ay nagsimula noong 1999 nang siya ay nanalo ng Little Miss Philippines sa gulang na lima.<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/entertainment/2018/12/17/catriona-gray-miss-universe-2018-little-miss-philippines.html|title=LOOK: Catriona Gray was once Little Miss Philippines|date=10 Abril 2018|language=en|work=CNN Philippines|access-date=9 Marso 2019|archive-date=18 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218193717/http://cnnphilippines.com/entertainment/2018/12/17/catriona-gray-miss-universe-2018-little-miss-philippines.html|url-status=dead}}</ref> [[Talaksan:Catriona_Gray_in_New_York,_February_2019.jpg|thumb|Si Gray sa NFL Honors sa [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], [[Georgia (estado sa Estados Unidos)|Georgia]] noong Pebrero 2019.]] === Miss World === ==== Miss World Philippines 2016 ==== Noong Oktubre 2, 2016, si Gray ay nakoronahan ng Miss World Philippines 2016 kung saan siya ay nanalo ng mga sumusunod na mga espesyal na parangal:<ref>{{cite web|url=http://www.thetrendingfacts.com/2018/04/what-are-chances-of-catriona-gray-for.html|title=What are the Chances of Catriona Gray|date=10 Abril 2018|language=en|work=The Trending Facts|access-date=9 Marso 2019|archive-date=31 Mayo 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531235823/http://www.thetrendingfacts.com/2018/04/what-are-chances-of-catriona-gray-for.html|url-status=dead}}</ref> * Pinakamahusay sa Swimsuit * Pinakamahusay sa Evening Gown * Pinakamahusay sa Fashion Runway * Pinakamahusay sa Talento<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/life-and-style/specials/miss-world/philippines/147979-miss-world-philippines-2016-winner-catriona-gray|title=Catriona Gray crowned Miss World Philippines 2016|date=2 Oktubre 2016|language=en|work=Rappler}}</ref> Bilang karagdagan, siya ay nanalo sa mga sumusunod na parangal ng endorsement ng korporasyon: * Binibining FIG Image Gateway * Binibining Folded and Hung * Binibining Hannah Beach Resort * Binibining Figlia * Binibining [[Manila Hotel]] * Binibining Organique ==== Miss World 2016 ==== Matapos mapanalunan ang kanyang pambansang kompetisyon, nakipagkompetensya si Gray sa Miss World 2016 na ginanap sa MGM National Harbour, sa Oxon Hill, Maryland, Estados Unidos kung saan siya ay umabot sa ikalimang puwesto. Siya ay nanalo ng mga sumusunod na parangal: * Multimedia Award<ref name="awards">{{cite web|url=https://www.pep.ph/news/65629/philippine-bet-catriona-gray-secures-spot-in-top-20-of-miss-world-2016|title=Philippine bet Catriona Gray secures spot in top 20 of Miss World 2016|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403204353/https://www.pep.ph/news/65629/philippine-bet-catriona-gray-secures-spot-in-top-20-of-miss-world-2016|url-status=dead}}</ref> * Talent Award (pang-2)<ref name="awards" /> * Top 5 (''Kagandahan na may isang'' proyekto ng ''Layunin'') <ref name="awards" /> === Miss Universe === ==== Binibining Pilipinas 2018 ==== Noong Enero 8, 2018, isinumite ni Gray ang kanyang application form sa tanggapan ng [[Binibining Pilipinas]] sa Araneta Center upang opisyal na sumali sa 2018 national pageant.<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/life/01/08/18/after-miss-world-catriona-gray-eyes-bb-pilipinas-crown|title=After Miss World, Catriona Gray eyes Bb. Pilipinas crown|work=[[ABS-CBNnews.com]]|date=8 Enero 2018}}</ref> Noong ika -16&nbsp;ng Enero taong 2018, opisyal na tinanggap ng pambansang direktor na si Stella Araneta ang kanyang aplikasyon at kinumpirma na siya ay isa sa mga binibining nakapasok sa patimpalak ng pagandahan na Binibining Pilipinas 2018. Sa kanyang pambansang kasuotan,siya ay nagsuot ng isang damit ng prinsesa na [[Muslim]] mula sa rehiyon ng [[Mindanao]]. Noong ika-18&nbsp;ng Marso taong 2018, siya ay nakoronahan bilang Miss Universe Philippines 2018&nbsp;ng papalabas na titleholder na si Rachel Peters.<ref name="binibini"/><ref>{{cite web|url=http://www.zeibiz.com/2018/03/watch-catriona-gray-named-binibining-pilipinas-2018-miss-universe-winner/|title=Catriona Gray is Binibining Pilipinas 2018 Miss Universe Winner|date=18 Marso 2018|access-date=9 Marso 2019|archive-date=28 Agosto 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828173608/https://www.zeibiz.com/2018/03/watch-catriona-gray-named-binibining-pilipinas-2018-miss-universe-winner/|url-status=dead}}</ref> Nakuha ni Gray ang sumusunod na mga parangal sa korporasyon at paligsahan: * Pinakamahusay sa National Costume Award * Pinakamahusay sa Evening Gown * Pinakamahusay sa Swimsuit * Miss Jag Denim Queen Award (Endorso) * Miss Ever Bilena Cosmetics Award (Endorso)<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/entertainment/01/16/18/full-list-official-top-40-candidates-of-bb-pilipinas-2018|title=FULL LIST: Official Top 40 candidates of Bb. Pilipinas 2018|work=[[ABS-CBNnews.com]]|date=16 Enero 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.abs-cbn.com/life/03/18/18/catriona-gray-bags-5-special-awards|title=Catriona Gray bags 5 special awards|publisher=ABS-CBN|date=18 Marso 2018|accessdate=19 March 2018}}</ref> Nakuha rin niya ang sumusunod na mga papremyo ng sikat na paligsahan: * Dairy Queen's Award (Unang Prize) <ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/catrionaelisagray/posts/2073911485960185|title=Catriona Gray|website=www.facebook.com}}</ref> {{Self-published inline|date=Disyembre 2018}} <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> * [[Pizza Hut]] 's Award 2018<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/pizzahutphilippines/posts/congratulations-to-bb-pilipinas-candidate-20-ms-catriona-gray-for-getting-the-mo/10155144443981175/|title=Bb 20, Catriona Gray wins #SayItWithPizzaHut}}</ref> {{Additional citations needed|date=Disyembre 2018}} Sa kasaysayan ng patimpalak ng pagandahan sa Pilipinas, si Gray ang unang Pinay na kumakatawan sa bansa sa parehong [[Miss World]] at [[Miss Universe]], at ang ikalawang kumatawan sa Pilipinas sa dalawang pangunahing international pageant, ang nauna ay si [[Carlene Aguilar]] noong 2005. Sa kanyang pambansang kumpetisyon, tinanong ng [[Embahador ng Estados Unidos sa Pilipinas]] na si Sung Yong Kim ang mga sumusunod: "Matapos ang [[Krisis sa Marawi|bangungot na digmaan]] - Ang [[Marawi]] ngayon ay gumagawa ng paraan upang makabangon muli, ano ang magiging mensahe mo sa mga kabataang babae ng Marawi?":<ref name="binibini"/> {{quote|text=Gray: ''"...My answer and my message to the women is to be strong. As women, we're the head of the household and we have amazing influence, not only in our own families, as mothers, sisters and friends, but also in our community. If we could get the women to stay strong and be that image of strength for the children and the people around them, then once the rebuilding is complete and is underway, the morale of the community will stay strong and high..."''|sign=|source=}} ==== Miss Universe 2018 ==== [[Talaksan:Catriona_Gray_NAIA_welcome_2.jpg|right|thumb|250px|Ang mainit na pagsalubong kay Gray sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] sa kaniyang pagbabalik sa Pilipinas matapos na makoronahan bilang Miss Universe 2018.]] Sa pagtatanghal ng pambansang kasuotan, ipinakita ni Gray ang isang beaded na tribong pang kasuotan na nagtatampok ng mga katutubong tribo ng sinaunang mga paganong Pilipino, kasama ang isang malalaking ''[[Parol]]'' pininturahan na Christmas lantern na hinila ng isang roller device. Ang kasuotan ay sinamahan ng isang [[shamanismo]] na sayaw ng makasaysayang paganismo ng [[Babaylan]]. Ang kasuotan ay nakakuha ng parehong suporta at kritisismo, dahil sa napansin na kahirapan sa paglalakad at ang kabiguan ng mga [[LED]] upang gumana, habang binanggit ni Gray ang kanyang sakit sa Scoliosis.<ref name="binibini">{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/life/03/19/18/catriona-gray-to-represent-ph-in-miss-universe-2018|title=Catriona Gray to represent PH in Miss Universe 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/647033/catriona-gray-is-the-new-miss-universe-philippines/story/|title=Catriona Gray is the new Miss Universe Philippines!}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thetrendingfacts.com/2018/04/what-are-chances-of-catriona-gray-for.html|title=What are the chances of Catriona Gray for Miss Universe 2018?|access-date=2019-03-09|archive-date=2023-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531235823/http://www.thetrendingfacts.com/2018/04/what-are-chances-of-catriona-gray-for.html|url-status=dead}}</ref> Sa paunang yugto sa patimpalak, ginawa ni Catriona ang isang mabagal na galaw na lakad (binigyan ng palayaw na ''lava walk'')<ref>{{Cite web|url=https://www.revelist.com/celebrity/catriona-gray-lava-walk/14294|title=Miss Universe's 'Lava Walk' Makes Kendall Jenner's Runway Stomp Look Even Worse|website=Revelist|language=en|access-date=1 Pebrero 2019|archive-date=2 Pebrero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095510/http://www.revelist.com/celebrity/catriona-gray-lava-walk/14294|url-status=dead}}</ref> sa rampa sa kompetisyong swimwear suot pink swimsuit, na kung saan ay pinuri ng mga [[supermodelo]] na sina [[Tyra Banks]] at Ashley Graham,<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/miss-universe-2018-catriona-gray-lava-walk-tyra-banks|title=Miss Universe 2018 Catriona Gray Wowed Even Supermodels With Her Walk|website=Vogue|language=en|access-date=5 Enero 2019}}</ref> isang fashion commentator at mga [[Netizen|manonood sa Internet]].<ref>{{cite news|last1=MARQUEZ|first1=CONSUELO|title=Netizens hail Miss Philippines Catriona Gray's 'slow-mo' walk in swimwear competition|url=http://www.asiaone.com/entertainment/netizens-hail-miss-philippines-catriona-grays-slow-mo-walk-swimwear-competition|accessdate=17 Disyembre 2018|work=Asia News Network|publisher=Asiaone.com|date=14 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216220506/http://www.asiaone.com/entertainment/netizens-hail-miss-philippines-catriona-grays-slow-mo-walk-swimwear-competition|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Archana|first1=KC|title=No One Can Get Over Miss Philippines Catriona Gray's Slow-Mo Turn At Miss Universe 2018 Prelims|url=https://m.indiatimes.com/trending/no-one-can-get-over-miss-philippines-catriona-gray-s-slow-mo-turn-at-miss-universe-2018-prelims-358549.html|accessdate=17 Disyembre 2018|work=Indiatimes Lifestyle Network|publisher=indiatimes.com|date=14 Disyembre 2018}}</ref> Si Gray ay kumakatawan sa Pilipinas sa 2018 Miss Universe noong ika-17&nbsp;ng Disyembre taong 2018 na ginanap sa IMPACT Arena, Muang Thong Thani sa lalawigan ng Nonthaburi, [[Thailand]]. Sa unang tanong at sagot sa unang round, tinanong si Grey ng host na si [[Steve Harvey]], "Kamakailan ang [[Canada]] ay sumali sa [[Uruguay]] bilang pangalawang bansa sa mundo upang gawing ligal ang marihuwana. Ano ang iyong pananaw sa pagiging ligal ng marihuwana?"<ref name="Philstar: World → Universe">{{Cite news|url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/12/17/1877747/world-universe-catriona-gray-now-fourth-filipina-miss-universe|title=From world to universe: Catriona Gray is now fourth Filipina Miss Universe|last=Adel|first=Rosette|date=17 Disyembre 2018|work=Philstar Global|access-date=17 Disyembre 2018|publisher=STAR Group of Publications|language=en-US}}</ref> Tumugon siya: <blockquote> ''Ako para sa mga ito ay ginagamit para sa medikal na paggamit, ngunit hindi kaya para sa recreational paggamit.'' ''Dahil sa tingin ko kung ang mga tao ay magtatalo: Kung gayon, ano ang tungkol sa alak at sigarilyo?'' ''Well, lahat ng bagay ay mabuti ngunit sa moderation.'' <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.philstar.com/headlines/2018/12/17/1877760/full-text-miss-universe-2018-qa-top-5-final-3|title=FULL TEXT: Miss Universe 2018 Q&A with top 5, final 3|last=Cabico|first=Gaea Katreena|date=December 17, 2018|website=philstar.com|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref></blockquote> Sa pinakahuling katanungan ng patimpalak, ang nangungunang tatlong kalahok ay tinanong ng parehong tanong ni Harvey: "Ano ang pinakamahalagang aral na natutuhan mo sa iyong buhay at paano mo ito ilalapat sa iyong panahon bilang Miss Universe?" Sumagot siya: <blockquote> ''I work a lot in the slums of Tondo, Manila and the life there is very... it's poor and it's very sad. And I’ve always taught myself to look for the beauty in it; to look in the beauty in the faces of the children, and to be grateful. And I would bring this aspect as a Miss Universe to see situations with a silver lining, and to assess where I could give something, where I could provide something as a spokesperson. And this I think if I could also teach people to be grateful, we could have an amazing world where negativity could not grow and foster, and children will have a smile on their faces.''<ref name=":0" /> </blockquote> Sa katapusan ng kaganapan, nanalo si Gray sa patimpalak at nakoronahan ng kanyang hinalinhan, si Demi-Leigh Nel-Peters ng [[South Africa|Timog Aprika]]. Siya ang ikaapat na Pinay na Miss Universe matapos sina [[Gloria Diaz]] noong 1969, Margie Moran noong 1973 at si [[Pia Wurtzbach]] noong [[Miss Universe 2015|2015]].<ref name="Philstar: World → Universe"/><ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-46588860</ref> == Diskograpiya == === Singles === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:10em;" | Pamagat ! scope="col" style="width:17em;" | Mga Detalye |- ! scope="row" | ''Nandito kami sa Magkasama'' | * Inilabas: Nobyembre 23, 2018 * Label: Young Focus para sa Edukasyon at Pag-unlad, Marcus Davis Jr. * Format: digital download , streaming |} ==Mga nota== {{reflist|group=fn}} == Mga sanggunian == <references group="" responsive=""></references>{{Portada|Philippines}} * {{Facebook|catrionaelisagray}} {| class="wikitable succession-box" id="247" style="margin:0.5em auto; font-size:95%;clear:both;" ! colspan="3" id="250" style="border-top: 5px solid #FFF179;" | Mga parangal at tagumpay |- style="text-align:center;" | rowspan="1" style="width:30%;" | Nauna sa pamamagitan ng <br> <span style="font-weight: bold">[[Demi-Leigh Nel-Peters]]</span> | rowspan="1" style="width: 40%; text-align: center;" | '''[[Miss Universe]]''' <br> [[Miss Universe 2018|2018]] | rowspan="1" style="width: 30%; text-align: center;" | Nagtagumpay sa pamamagitan ng <br> <span style="font-weight: bold">[[Zozibini Tunzi]]</span> |- style="text-align:center;" | rowspan="1" style="width:30%;" | Nauna sa pamamagitan ng <br> <span style="font-weight: bold">[[Rachel Peters]]</span> | rowspan="1" style="width: 40%; text-align: center;" | '''[[Binibining Pilipinas|Miss Universe Philippines]]''' <br> [[Binibining Pilipinas 2018|2018]] | rowspan="1" style="width: 30%; text-align: center;" | Nagtagumpay sa pamamagitan ng <br> <span style="font-weight: bold">Nanunungkulan</span> |- style="text-align:center;" | rowspan="1" style="width:30%;" | Nauna sa pamamagitan ng <br /> <span style="font-weight: bold">[[Hillarie Parungao]]</span> | rowspan="1" style="width: 40%; text-align: center;" | '''[[Miss World Philippines]]''' <br> [[Miss World Philippines 2016|2016]] | rowspan="1" style="width: 30%; text-align: center;" | Nagtagumpay sa pamamagitan ng <br> <span style="font-weight: bold">[[Laura Lehmann]]</span> |} {{Miss Universe titleholders}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1994]] [[Kategorya:Miss Universe 2018]] [[Kategorya:Mga Pilipinang nanalo sa patimpalak ng kagandahan]] [[Kategorya:Miss Universe]] [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Australia]] k6v11ch5lvk222grnf3u2nz732cp8ge Talaan ng mga pagganap ni Isabelle Huppert 0 296202 2235080 2228222 2026-10-17T14:54:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235080 wikitext text/x-wiki [[Isabelle Huppert|Si Isabelle Huppert]] ay isang artista sa Pransya na lumitaw sa higit sa 120 mga tampok na pelikula, na karamihan sa mga naka-star na papel.{{fact}} Itinuring bilang isa sa mga pinarangalan na artista sa sinehan ng Pransya,{{fact}} siya ay lumitaw sa mga pelikulang pinamunuan nina [[Claude Chabrol]], [[Jean-Luc Godard]] at [[Michael Haneke]].{{fact}} Nag-star din siya sa maraming mga paggawa ng entablado, sa Paris at sa buong mundo. Ang kanyang unang malaking pagsikat ay dumating sa [[Bertrand Blier]] 's ''[[Pupunta Lugar (1974 film)|Les Valseuses]]'' (1974), na isang tagumpay sa Pransya.{{fact}} Ang unang pelikula ng wikang Ingles ng Huppert ay si ''[[Rosebud (1975 film)|Rosebud]]'' (1975), sa direksyon ni [[Otto Preminger]] at pinagbibidahan ni [[Peter O'Toole]] . Noong 2017, siya ay lumitaw sa 21 mga pelikula na na-screen sa ''Competition'' sa [[Cannes Film Festival]].{{fact}} Sa Cannes siya ay nanalo ng [[Pinakamahusay na Award ng Actress (Cannes Film Festival)|Best Actress Award ng]] dalawang beses, para sa kanyang mga tungkulin sa ''[[Violette Nozière]]'' (1978) at ''[[Ang Piano Guro (pelikula)|The Piano Teacher]]'' (2001).{{fact}} Nanalo rin siya ng isang [[BAFTA Award for Most Promising Newcomer sa Nangungunang Mga Pelikulang Pelikula|BAFTA Award para sa Most Promising Newcomer]] for ''[[The Lacemaker]]'' (1977),{{fact}} at dalawang [[Volpi Cup]]s sa [[Pista ng Pelikula ng Venice|Venice]] for ''[[Kuwento ng Babae|Story of Women]]'' (1988) at ''[[La Cérémonie]]'' (1995).{{fact}} Siya ay hinirang para sa 16 [[Mga Gawad ng César|César Awards]], dalawang beses na nanalo ng [[César Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Best Actress]] award, para sa ''La Cérémonie'' at para kay ''[[Elle (pelikula)|Elle]]''.{{fact}} Nanalo si Huppert ng [[Golden Globe Award para sa Pinakamagaling na Aktres sa isang Larawan ng Paggalaw - Drama|Golden Globe Award]] at nakatanggap ng isang nominasyon para sa [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Academy Award para sa Pinakamagandang Aktres]] para sa kanyang trabaho sa [[Paul Verhoeven]] 's ''Elle'' (2016). == Pelikula == {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Denotes films that have not yet been released}} |Pelikula na hindi pa naipapalabas |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Direktor ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |''[[Faustine et le Bel Été]]'' |1972 |Student #2 |{{sort|Companeez|[[Nina Companeez]]}} |{{small|(Out of Competition – [[1972 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Faustine et le Bel Été (1972)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/faustine_et_le_bel_ete|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=28 November 2017}}</ref><ref name="hupperttribute2">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/festivals-and-awards/ciff-2014-tribute-isabelle-huppert|title=CIFF 2014 Tribute: Isabelle Huppert|last=Sobczynski|first=Peter|publisher=Ebert Digital|work=[[RogerEbert.com]]|date=10 October 2014|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Bar at the Crossing]]'' |1972 |Annie Smith |{{sort|Levent|[[Alain Levent]]}} |{{small|(In Competition – [[22nd Berlin International Film Festival|1972 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.vulture.com/2017/02/the-lesser-known-roles-of-this-years-oscar-nominated-actors.html|title=Saluting the Lesser-Known Roles of This Year’s Oscar-Nominated Actors|last=Bramesco|first=Charles|work=[[Vulture.com|Vulture]]|date=14 February 2017|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[César and Rosalie]]'' |1972 |Marite |{{sort|Sautet|[[Claude Sautet]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=César and Rosalie (1972)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/cesar_and_rosalie/|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Successive Slidings of Pleasure]]'' |1974 |Bit |{{sort|Robbe-Grillet|[[Alain Robbe-Grillet]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Successive Slidings of Pleasure (1974)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/successive_slidings_of_pleasure|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Going Places (1974 film)|Going Places]]'' |1974 |Jacqueline |{{sort|Blier|[[Bertrand Blier]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Going Places (1974)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/going_places|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[L'Ampélopède]]'' |1974 |The storyteller |{{sort|Weinberg|[[Rachel Weinberg]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=L'Ampélopède (1974)|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6ebc9d9e|publisher=[[British Film Institute]]|accessdate=28 November 2017|archive-date=28 Nobiyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128095013/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6ebc9d9e|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Serious as Pleasure]]'' |1975 |A girl brought home |[[Robert Benayoun]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Common Man (film)|The Common Man]]'' |1975 |Brigitte Colin |[[Yves Boisset]] |{{small|(In Competition – [[25th Berlin International Film Festival|1975 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Rosebud (1975 film)|Rosebud]]'' |1975 |Helene Nikolaos |[[Otto Preminger]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Aloïse (film)|Aloïse]]'' |1975 |Aloïse as a child |[[Liliane de Kermadec]] |{{small|(In Competition – [[1975 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Big Delirium]]'' |1975 |Marie |[[Dennis Berry (director)|Dennis Berry]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Docteur Françoise Gailland]]'' |1976 |Élisabeth Gailland |[[Jean-Louis Bertucelli]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Judge and the Assassin]]'' |1976 |Rose |[[Bertrand Tavernier]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Little Marcel]]'' |1976 |Yvette |[[Jacques Fansten]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[I Am Pierre Riviere]]'' |1976 |Aimée |[[Christine Lipinska]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Lacemaker]]'' |1977 |Pomme |[[Claude Goretta]] |{{small|(In Competition – [[1977 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Spoiled Children (1977 film)|Spoiled Children]]'' |1977 |The secretary of the deputy |[[Bertrand Tavernier]] |Uncredited | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Indians Are Still Far Away]]'' |1977 |Jenny |{{Interlanguage link multi|Patricia Moraz|fr}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Violette Nozière]]'' |1978 |Violette Nozière |[[Claude Chabrol]] |{{small|(In Competition – [[1978 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''Scénario de 'Sauve qui peut la vie'' |1979 |Herself |[[Jean-Luc Godard]] |Short film | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Return to the Beloved]]'' |1979 |Jeanne Kern |[[Jean-François Adam]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Brontë Sisters]]'' |1979 |[[Anne Brontë]] |[[André Téchiné]] |{{small|(In Competition – [[1979 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Every Man for Himself (1980 film)|Every Man for Himself]]'' |1980 |Isabelle Rivière |[[Jean-Luc Godard]] |{{small|(In Competition – [[1980 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Heiresses (1980 film)|The Heiresses]]'' |1980 |Irène |[[Márta Mészáros]] |{{small|(In Competition – [[1980 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Loulou (film)|Loulou]]'' |1980 |Nelly |[[Maurice Pialat]] |{{small|(In Competition – [[1980 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Heaven's Gate (film)|Heaven's Gate]]'' |1980 |[[Ella Watson]] |[[Michael Cimino]] |{{small|(In Competition – [[1981 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Lady of the Camellias (1981 film)|The Lady of the Camellias]]'' |1981 |Alphonsine Plessis |[[Mauro Bolognini]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Wings of the Dove (1981 film)|The Wings of the Dove]]'' |1981 |Marie |[[Benoît Jacquot]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Coup de Torchon]]'' |1981 |Rose Mercaillou |[[Bertrand Tavernier]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Eaux profondes]]'' |1981 |Melanie |[[Michel Deville]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Passion (1982 film)|Passion]]'' |1982 |Isabelle |[[Jean-Luc Godard]] |{{small|(In Competition – [[1982 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Trout (film)|The Trout]]'' |1982 |Frédérique |[[Joseph Losey]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Story of Piera]]'' |1983 |Piera |[[Marco Ferreri]] |{{small|(In Competition – [[1983 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Entre Nous (film)|Entre Nous]]'' |1983 |Lena Weber |[[Diane Kurys]] |Also known as ''Coup de foudre'' | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[My Best Friend's Girl (1983 film)|My Best Friend's Girl]]'' |1983 |Viviane |[[Bertrand Blier]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[La Garce]]'' |1984 |Aline Kaminker / Édith Weber |[[Christine Pascal]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Sincerely Charlotte]]'' |1985 |Charlotte |[[Caroline Huppert]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[All Mixed Up (film)|All Mixed Up]]'' |1985 |Rose-Marie Martin |[[Josiane Balasko]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Cactus (1986 film)|Cactus]]'' |1986 |Colo |[[Paul Cox (director)|Paul Cox]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Bedroom Window (1987 film)|The Bedroom Window]]'' |1987 |Sylvia Wentworth |[[Curtis Hanson]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Possessed (1988 film)|The Possessed]]'' |1988 |Maria Sjatov |[[Andrzej Wajda]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Story of Women]]'' |1988 |Marie |[[Claude Chabrol]] |{{small|(In Competition – [[45th Venice International Film Festival|1988 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Milan noir]]'' |1988 |Sarah |{{Interlanguage link multi|Ronald Chammah|fr}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Migrations (film)|Migrations]]'' |1989 |Dafina Isakovic |[[Aleksandar Petrović (film director)|Aleksandar Petrović]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[A Woman's Revenge (1990 film)|A Woman's Revenge]]'' |1990 |Cécile |[[Jacques Doillon]] |{{small|(In Competition – [[40th Berlin International Film Festival|1990 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Malina (film)|Malina]]'' |1991 |The Woman |[[Werner Schroeter]] |{{small|(In Competition – [[1991 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Madame Bovary (1991 film)|Madame Bovary]]'' |1991 |Emma Bovary |[[Claude Chabrol]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Love After Love (1992 film)|Love After Love]]'' |1992 |Lola |[[Diane Kurys]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Flood (1994 film)|The Flood]]'' |1993 |Sofia |{{Interlanguage link multi|Igor Minaiev|fr}} |Also associate producer | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Amateur (1994 film)|Amateur]]'' |1994 |Isabelle |[[Hal Hartley]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[La Séparation]]'' |1994 |Anne |[[Christian Vincent (director)|Christian Vincent]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[La Cérémonie]]'' |1995 |Jeanne |[[Claude Chabrol]] |{{small|(In Competition – [[52nd Venice International Film Festival|1995 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Elective Affinities]]'' |1996 |Carlotta |[[Paolo and Vittorio Taviani]] |{{small|(Out of Competition – [[1996 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Les Palmes de M. Schutz]]'' |1997 |[[Marie Curie]] |[[Claude Pinoteau]] | style="text-align:center;" | | |- ! scope="row" |''[[The Swindle (1997 film)|The Swindle]]'' |1997 |Elizabeth / Betty |[[Claude Chabrol]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The School of Flesh]]'' |1998 |Dominique |[[Benoît Jacquot]] |{{small|(In Competition – [[1998 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[No Scandal]]'' |1999 |Agnès Jeancourt |[[Benoît Jacquot]] |{{small|(In Competition – [[56th Venice International Film Festival|1999 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Modern Life (film)|Modern Life]]'' |2000 |Claire |[[Laurence Ferreira Barbosa]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[False Servant]]'' |2000 |La comtesse |[[Benoît Jacquot]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The King's Daughters]]'' |2000 |Madame de Maintenon |[[Patricia Mazuy]] |{{small|(Un Certain Regard – [[2000 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Sentimental Destinies]]'' |2000 |Nathalie Barnery |[[Olivier Assayas]] |{{small|(In Competition – [[2000 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Comedy of Innocence]]'' |2000 |Ariane |[[Raúl Ruiz (director)|Raúl Ruiz]] |{{small|(In Competition – [[57th Venice International Film Festival|2000 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Merci pour le Chocolat]]'' |2000 |Marie-Claire 'Mika' Muller |[[Claude Chabrol]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Piano Teacher (film)|The Piano Teacher]]'' |2001 |Erika Kohut |[[Michael Haneke]] |{{small|(In Competition – [[2001 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[8 Women]]'' ''(8 femmes)'' |2002 |Augustine |[[François Ozon]] |{{small|(In Competition – [[52nd Berlin International Film Festival|2002 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Two (2002 film)|Two]]'' |2002 |Magdalena / Maria |[[Werner Schroeter]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[La vie promise]]'' |2002 |Sylvia |[[Olivier Dahan]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Time of the Wolf]]'' |2003 |Anne Laurent |[[Michael Haneke]] |{{small|(Out of Competition – [[2003 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Ma Mère]]'' |2004 |Hélène |[[Christophe Honoré]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[I Heart Huckabees]]'' |2004 |Caterine Vauban |[[David O. Russell]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Les Sœurs fâchées]]'' |2004 |Martine Demouthy |[[Alexandra Leclère]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Gabrielle (2005 film)|Gabrielle]]'' |2005 |Gabrielle Hervey |[[Patrice Chéreau]] |{{small|(In Competition – [[62nd Venice International Film Festival|2005 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Comedy of Power]]'' |2006 |Jeanne Charmant-Killman |[[Claude Chabrol]] |{{small|(In Competition – [[56th Berlin International Film Festival|2006 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Private Property (2006 film)|Private Property]]'' |2006 |Pascale |[[Joachim Lafosse]] |{{small|(In Competition – [[63rd Venice International Film Festival|2006 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Hidden Love]]'' |2007 |Danielle |[[Alessandro Capone]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Medea Miracle]]'' |2007 |Irène / Médée |{{Interlanguage link multi|Tonino De Bernardi|it}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Home (2008 film)|Home]]'' |2008 |Marthe |[[Ursula Meier]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Sea Wall]]'' |2008 |Mother |[[Rithy Panh]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Villa Amalia (film)|Villa Amalia]]'' |2009 |Ann |[[Benoît Jacquot]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[White Material]]'' |2009 |Maria Vial |[[Claire Denis]] |{{small|(In Competition – [[66th Venice International Film Festival|2009 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Copacabana (2010 film)|Copacabana]]'' |2010 |Elisabeth Delmotte, known as Babou |[[Marc Fitoussi]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''{{Interlanguage link multi|Sans queue ni tête|fr}}'' |2010 |Alice Bergerac |[[Jeanne Labrune]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Fantastic Mr. Fox (film)|Fantastic Mr. Fox]]'' |2010 |Mrs. Felicity Fox (voice) |[[Wes Anderson]] |French dubbed version | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Die Blutgräfin (film)|Die Blutgräfin]]'' |2011 |Maid Hermine |[[Ulrike Ottinger]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[My Little Princess]]'' |2011 |Hanna Giurgiu |[[Eva Ionesco]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[My Worst Nightmare]]'' |2011 |Agathe Novic |[[Anne Fontaine (filmmaker)|Anne Fontaine]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''{{Interlanguage link multi|Dubaï Flamingo|fr}}'' |2012 |The goat (voice) |{{ill|Delphine Kreuter|fr}} |Uncredited | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Captive (2012 film)|Captive]]'' |2012 |Thérèse Bourgoine |[[Brillante Mendoza]] |{{small|(In Competition – [[62nd Berlin International Film Festival|2012 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Amour (2012 film)|Amour]]'' |2012 |Eva |[[Michael Haneke]] |{{small|(In Competition – [[2012 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[In Another Country (film)|In Another Country]]'' |2012 |Anne |[[Hong Sang-soo]] |{{small|(In Competition – [[2012 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Dormant Beauty]]'' |2012 |Divina Madre |[[Marco Bellocchio]] |{{small|(In Competition – [[69th Venice International Film Festival|2012 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Lines of Wellington]]'' |2012 |Cosima Pia |[[Valeria Sarmiento]] |{{small|(In Competition – [[69th Venice International Film Festival|2012 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Nun (2013 film)|The Nun]]'' |2013 |Supérieure Saint Eutrope |[[Guillaume Nicloux]] |{{small|(In Competition – [[63rd Berlin International Film Festival|2013 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Michael H – Profession: Director]]'' |2013 |Herself |Yves Montmayeur |Documentary | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Dead Man Down]]'' |2013 |Maman Louzon |[[Niels Arden Oplev]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Tip Top (film)|Tip Top]]'' |2013 |Esther Lafarge |[[Serge Bozon]] |{{small|(Directors' Fortnight – [[2013 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Abuse of Weakness]]'' |2013 |Maud Schoenberg |[[Catherine Breillat]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Disappearance of Eleanor Rigby]]'' |2013 |Mary Rigby |[[Ned Benson]] |{{small|(Un Certain Regard – [[2014 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Paris Follies]]'' |2014 |Brigitte Lecanu |[[Marc Fitoussi]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Dior and I]]'' |2014 |Herself |Frédéric Tcheng |Documentary | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Macadam Stories]]'' |2015 |Jeanne Meyer |[[Samuel Benchetrit]] |{{small|(Special Screening – [[2015 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Louder Than Bombs (film)|Louder Than Bombs]]'' |2015 |Isabelle Reed |[[Joachim Trier]] |{{small|(In Competition – [[2015 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Valley of Love]]'' |2015 |Isabelle |[[Guillaume Nicloux]] |{{small|(In Competition – [[2015 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Things to Come (2016 film)|Things to Come]]'' |2016 |Nathalie Chazeaux |[[Mia Hansen-Løve]] |{{small|(In Competition – [[2016 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Elle (film)|Elle]]'' |2016 |Michèle Leblanc |[[Paul Verhoeven]] |{{small|(In Competition – [[2016 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Tout de suite maintenant]]'' |2016 |Solveig |[[Pascal Bonitzer]] | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''Close Encounters with Vilmos Zsigmond'' |2016 |Herself |Pierre Filmon |{{small|(Cannes Classics – [[2016 Cannes Film Festival]])}}Documentary | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Souvenir (2016 film)|Souvenir]]'' |2016 |Liliane Cheverny, known as Laura |{{Interlanguage link multi|Bavo Defurne|fr}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''What Tears Us Apart'' |2016 |Isabelle |[[Hu Wei (director)|Hu Wei]] |Short film | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Barrage (film)|Barrage]]'' |2017 |Elisabeth |{{sort|Schroeder|[[Laura Schroeder]]}} |{{small|(Forum – [[67th Berlin International Film Festival|2017 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://delano.lu/d/detail/news/drama-barrage-represent-lux-2018-oscars/155120|title=Drama "Barrage" to represent Lux. at 2018 Oscars|work=Delano|first=Jess|last=Bauldry|date=8 September 2017|accessdate=27 January 2018}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Claire's Camera]]'' |2017 |Claire |{{sort|Sang-soo|[[Hong Sang-soo]]}} |{{small|(Special Screening – [[2017 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://theplaylist.net/sofia-coppola-todd-haynes-michael-haneke-bong-joon-ho-twin-peaks-lead-2017-cannes-film-festival-line-up-20170413/|title=Sofia Coppola, Todd Haynes, Michael Haneke, Bong-Joon Ho & ‘Twin Peaks’ Lead 2017 Cannes Film Festival Line Up|website=The Playlist|first=Kevin|last=Jagernauth|date=13 April 2017|accessdate=19 January 2018}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Happy End (2017 film)|Happy End]]'' |2017 |Anne Laurent |{{sort|Haneke|[[Michael Haneke]]}} |{{small|(In Competition – [[2017 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://theplaylist.net/sofia-coppola-todd-haynes-michael-haneke-bong-joon-ho-twin-peaks-lead-2017-cannes-film-festival-line-up-20170413/|title=Sofia Coppola, Todd Haynes, Michael Haneke, Bong-Joon Ho & ‘Twin Peaks’ Lead 2017 Cannes Film Festival Line Up|work=The Playlist|first=Kevin|last=Jagernauth|date=13 April 2017|accessdate=19 January 2018}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Madame Hyde]]'' |2017 |Marie Géquil / Madame Hyde |{{sort|Bozon|[[Serge Bozon]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://pardo.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2017/day-11/isabelle-huppert.html|title=Best Actress: Isabelle Huppert|work=[[Locarno Festival]]|accessdate=19 January 2018|archive-date=12 Agosto 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812173359/https://pardo.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2017/day-11/isabelle-huppert.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Marvin (film)|Reinventing Marvin]]'' |2017 |Isabelle Huppert |{{sort|Fontaine|[[Anne Fontaine]]}} |{{small|(Horizons – [[74th Venice International Film Festival|2017 Venice Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.queerlion.it/en/winner2017|title=Queer Lion Award to "Marvin" by Anne Fontaine|publisher=[[Queer Lion]]|accessdate=19 January 2018|archive-date=9 Septiyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909142459/https://www.queerlion.it/en/winner2017/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Isle of Dogs (film)|Isle of Dogs]]'' |2018 |Interpreter Woman (voice) |{{sort|Anderson|[[Wes Anderson]]}} |{{small|(In Competition – [[68th Berlin International Film Festival|2018 Berlin Film Festival]])}}French dubbed version | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.konbini.com/fr/entertainment-2/garrel-duris-seydoux-le-casting-luxueux-de-la-vf-du-prochain-wes-anderson/|title=Garrel, Duris, Seydoux : le casting luxueux de la VF du prochain Wes Anderson|last=Cios|first=Arthur|work=Konbini|accessdate=22 February 2018|language=FR}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Eva (2018 film)|Eva]]'' |2018 |Eva |{{sort|Jacquot|[[Benoît Jacquot]]}} |{{small|(In Competition – [[68th Berlin International Film Festival|2018 Berlin Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2016/film/global/isabelle-huppert-to-star-in-benoit-jacquots-psychological-thriller-eva-1201931509/|title=Isabelle Huppert to Star in Benoit Jacquot’s Psychological Thriller ‘Eva’|last=Keslassy|first=Elsa|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=1 December 2016|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Greta (2018 film)|Greta]]'' |2018 |Greta |{{sort|Jordan|[[Neil Jordan]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-isabelle-huppert-chloe-grace-moretz-star-thriller-widow-1000624|title=Cannes: Isabelle Huppert, Chloe Grace Moretz to Star in Thriller 'The Widow' (Exclusive)|last=Ford|first=Rebecca|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=5 May 2017|accessdate=28 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Golden Youth (film)|Golden Youth]]'' |2019 |Lucile Wood |{{sort|Ionesco|[[Eva Ionesco]]}} |Also known as ''Une jeunesse dorée'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.lesinrocks.com/2017/10/news/une-jeunesse-doree-le-nouveau-film-deva-ionesco-se-precise|title="Une jeunesse dorée", le nouveau film d'Eva Ionesco se précise|work=[[Les Inrockuptibles]]|accessdate=27 January 2018|language=FR|archive-date=28 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128132636/https://www.lesinrocks.com/2017/10/news/une-jeunesse-doree-le-nouveau-film-deva-ionesco-se-precise/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''White As Snow'' |2019 |Maud |{{sort|Fontaine|[[Anne Fontaine]]}} |Also known as ''Blanche comme neige'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2018/04/12/03002-20180412ARTFIG00257-le-tournage-du-blanche-neige-erotique-d-anne-fontaine-a-commence.php|title=Le tournage du Blanche-Neige érotique d'Anne Fontaine a commencé|last=Lévy|first=Noémie|work=[[Le Figaro]]|date=12 April 2018|accessdate=15 April 2018|language=FR}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Frankie (2019 film)|Frankie]]'' |2019 |Françoise Crémont, known as Frankie |{{sort|Sachs|[[Ira Sachs]]}} |{{small|(In Competition – [[2019 Cannes Film Festival]])}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/02/family-vacation-isabelle-huppert-marisa-tomei-greg-kinnear-ira-sachs-berlin-1202289408/|title=Ira Sachs Packs For ‘A Family Vacation’ With Isabelle Huppert, Marisa Tomei – Berlin|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Nancy|last=Tartaglione|date=14 February 2018|accessdate=9 October 2018}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''Mama Weed'' {{dagger|alt=Denotes films that have not yet been released}} |2020 |Patience Portefeux |{{sort|Salomé|[[Jean-Paul Salomé]]}} |Post-production | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/global/isabelle-huppert-la-daronne-jean-paul-salome-orange-studio-1203017797/|title=Isabelle Huppert to Play Drug Dealer in ‘La Daronne’ (EXCLUSIVE)|last=Keslassy|first=Elsa|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=2 November 2018|accessdate=9 November 2018}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''Luz'' {{dagger|alt=Denotes films that have not yet been released}} |TBA | |Flora Lau |Post-production | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2019/02/isabelle-huppert-interview-greta-1202047935/|title=Killer Instinct: Why Isabelle Huppert Is Still the Most Dangerous Actress in the World|last=Ehrlich|first=David|work=[[IndieWire]]|date=28 February 2019|accessdate=19 April 2019}}</ref> |} == Telebisyon == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Direktor ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |''[[Le Prussien]]'' |1971 |Elisabeth |[[Jean L'Hôte]] |TV film | |- ! scope="row" |''{{Interlanguage link multi|Les Cent Livres des Hommes|fr}}'' |1971 |Gilberte | |Episode: "Du côté des chez Swann" | |- ! scope="row" |''[[Figaro-ci, Figaro-là]]'' |1972 |Pauline |[[Hervé Bromberger]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Histoire vraie]]'' |1973 |Adelaïde |[[Claude Santelli]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Le Maître de pension]]'' |1973 |Annie |[[Marcel Moussy]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Le Drakkar]]'' |1973 |Yolande |Jacques Pierre |TV film | |- ! scope="row" |''[[Vogue la galère]]'' |1973 |Clotilde |[[Raymond Rouleau]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Madame Baptiste]]'' |1974 |Blanche |[[Claude Santelli]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Plaies et bosses]]'' |1974 |Patsy Lackan |[[Yves-André Hubert]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[No Trifling with Love]]'' |1977 |Camille |[[Caroline Huppert]] |TV film | |- ! scope="row" |''[[Un siècle d'écrivains]]'' |1995 |Narrator |[[Jacques Doillon]] |Episode: "Nathalie Sarraute" | |- ! scope="row" |''[[Gulliver's Travels (miniseries)|Gulliver's Travels]]'' |1996 |Houyhnhnm Mistress (voice) |[[Charles Sturridge]] |Episode #1.2 | |- ! scope="row" |''Médée'' |2001 |[[Medea|Médée]] |Don Kent |TV film | |- ! scope="row" |''Isabelle Huppert, une vie pour jouer'' |2001 |Herself |{{Interlanguage link multi|Serge Toubiana|fr}} |Documentary | |- ! scope="row" |''[[Law & Order: Special Victims Unit]]'' |2010 |Sophie Gerard |[[Peter Leto]] |Episode: "Shattered" | |- ! scope="row" |''False Confessions'' |2016 |Araminte |[[Luc Bondy]] |TV film; released in U.S. theatres in July 2017 | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://frenchculture.org/film-tv-and-new-media/in-theaters/false-confessions|title=False Confessions|work=[[Embassy of France, Washington, D.C.|French Embassy in the U.S.]]|accessdate=14 June 2017|archive-date=9 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009102534/http://frenchculture.org/film-tv-and-new-media/in-theaters/false-confessions|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''I Love Isabelle Huppert'' |2017 |Herself |Jean-Marie Nizan and Stéphane Bergouhnioux |Documentary | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://television.telerama.fr/tele/programmes-tv/i-love-isabelle-huppert,115664619.php|title=I Love Isabelle Huppert (2017) - Documentary - The essentials - Télérama.fr|publisher=[[Télérama]]|language=fr|accessdate=5 June 2017}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Call My Agent!]]'' |2018 |Herself |[[Marc Fitoussi]] |Episode: "Isabelle" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.contentsales.francetvdistribution.fr/content/show/1205093|title=France TV - Call my agent! - Seasons 2 & 3|website=francetvdistribution.fr|language=fr|accessdate=29 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629211542/https://www.contentsales.francetvdistribution.fr/content/show/1205093|archive-date=29 Hunyo 2018|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Romanoffs]]'' |2018 |Jacqueline |[[Matthew Weiner]] |Episode: "House of Special Purpose" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2017/08/matthew-weiner-recruits-isabelle-huppert-cast-the-romanoffs-christina-hendricks-john-slattery-1202142790/|title=Matthew Weiner Recruits Isabelle Huppert & ‘Mad Men’ Alums For Amazon Anthology Series ‘The Romanoffs’|last=Andreeva|first=Nellie|website=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=17 December 2017|date=3 January 2018}}</ref> |} == Entablado == {| class="wikitable sortable" !Taon !Dula !Papel !Lugar ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |1971–72 |''[[Les Précieuses ridicules]]'' |Lucile |[[Comédie-Française]], Paris |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=16836|title=Les Précieuses ridicules|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=16 February 2017}}</ref> |- |1972 |''[[A Hunger Artist]]'' |Caged panther |National Theatre Daniel Sorano, Paris / [[Shiraz Arts Festival]] |<ref name="Rezo2">{{cite web|url=http://www.artistikrezo.com/spectacle/portraits/isabelle-huppert.html|title=Isabelle Huppert - Artistik Rezo|publisher=Artistik Rezo|language=fr|date=30 October 2013|accessdate=16 February 2017}}</ref> |- |1973 |''The True Story of Jack the Ripper'' (''La Véritable Histoire de Jack l'éventreur'') | |Café-théâtre Le Sélénite, Paris |<ref>{{cite web|url=http://www.agencesartistiques.com/Fiche-Artiste/169421-caroline-huppert.html|title=Caroline Huppert - Fiche Artiste|publisher=Agences Artistiques|language=fr|accessdate=15 February 2017}}</ref> |- |1973 |''[[The Miser]]'' |Marianne |Tour across universities in 25 American states |<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/awards-chatter-podcast-isabelle-huppert-elle-976899|title='Awards Chatter' Podcast- Isabelle Huppert - ('Elle')|work=[[The Hollywood Reporter]]|last=Feinberg|first=Scott|date=11 February 2017|accessdate=15 February 2017}}</ref> |- |1973 |''Will There Be Another Summer?'' (''Viendra-t-il un autre été ?'') |Murielle |[[Odéon-Théâtre de l'Europe]], Paris |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=15111|title=Viendra-t-il un autre été ?|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=17 February 2017}}</ref> |- |1974 |''[[For Whom the Bell Tolls]]'' |Maria |Comédie de Reims |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=19359|title=Pour qui sonne le glas|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=17 February 2017}}</ref> |- |1975 |''Travel Around My Pot'' (''Voyage autour de ma marmite'') | |Théâtre Essaïon, Paris |<ref name="Rezo2" /> |- |1977 |''No Trifling with Love'' (''On ne badine pas avec l'amour'') |Camille |[[Théâtre des Bouffes du Nord]], Paris |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=25332|title=On ne badine pas avec l’amour|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=17 February 2017}}</ref> |- |1989 |''[[A Month in the Country (play)|A Month in the Country]]'' |Natalia Petrovna |[[Théâtre Édouard VII]], Paris |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=55909|title=Un mois à la campagne|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |1991 |''[[Measure for Measure]]'' |Isabella |Odéon-Théâtre de l'Europe / [[Théâtre National Populaire]], Paris / Opéra-Théâtre de Clermont-Ferrand / Maison de la Culture, Chambéry / Théâtre de Nîmes / Maison de la Culture, Le Havre |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=25926|title=Mesure pour mesure|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |1992 |''[[Jeanne d'Arc au bûcher]]'' |[[Joan of Arc]] |[[Opéra Bastille]], Paris |<ref>{{cite web|url=http://fresques.ina.fr/en-scenes/fiche-media/Scenes00498/claude-regy-monte-jeanne-au-bucher-avec-isabelle-huppert.html|title=Claude Régy monte Jeanne au bûcher avec Isabelle Huppert|publisher=En Scènes|language=fr|accessdate=16 February 2017}}</ref> |- |1993–95 |''[[Orlando: A Biography|Orlando]]'' |Orlando |Théatre Vidy, Lausanne / Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris |<ref>{{cite web|url=http://fresques.ina.fr/en-scenes/fiche-media/Scenes00013/isabelle-huppert-dans-orlando-de-virginia-woolf.html|title=Isabelle Huppert dans Orlando, de Virginia Woolf|publisher=En Scènes|language=fr|accessdate=16 February 2017}}</ref> |- |1996 |''[[Mary Stuart (play)|Mary Stuart]]'' |[[Mary, Queen of Scots]] |[[Royal National Theatre|National Theatre]], London |<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-mary-stuart-when-two-queens-go-to-war-1343544.html|title=THEATRE / Mary Stuart When two Queens go to war.|work=[[The Independent]]|last=Taylor|first=Paul|date=23 March 1996|accessdate=16 February 2017}}</ref> |- |2000–01 |''[[Medea (play)|Medea]]'' |[[Medea]] |[[Festival d'Avignon]], / Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / La Rochelle / Toulouse |<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/02/04/theater/theater-medea-witch-and-woman-takes-paris-and-london.html|title=Medea, Witch and Woman, takes Paris and London|work=[[The New York Times]]|last=Riding|first=Alan|date=4 February 2001|accessdate=10 February 2017}}</ref> |- |2002–03 |''[[4.48 Psychosis]]'' |She |Théâtre des Bouffes du Nord, Paris / Tour around Caen, Geneva, Lorient, Lisbon, Villeurbanne, Rennes, and São Paulo |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=468|title=4.48 Psychose|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2003 |''Jeanne d'Arc au bûcher'' |Joan of Arc |[[Teatro Nacional de São Carlos]], Lisbon |<ref>{{cite web|url=https://www.publico.pt/2003/03/24/culturaipsilon/noticia/isabelle-em-estado-de-graca-287227|title='Jeanne d`Arc au bûcher' estreia esta noite no S. Carlos: Isabelle em estado de graça|publisher=[[Público (Portugal)|Público]]|language=pt|last=Gorjão Henriques|first=Joana|date=24 March 2003|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2005 |''[[Hedda Gabler]]'' |Hedda Gabler |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / Tour around Caen, Geneva, Barcelona, Hérouville-Saint-Clair, and Festival de la Rhur |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=5830|title=Hedda Gabler|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2005 |''4.48 Psychosis'' |She |Théâtre des 13 vents, Paris / [[UCLA School of the Arts and Architecture|UCLA Arts]], Los Angeles / [[Brooklyn Academy of Music]] / Montreal / Berlin / Milan |<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/10/21/theater/reviews/existentialist-musings-clinically-pondered-in-french.html|title=Existentialist Musings, Clinically Pondered in French|work=[[The New York Times]]|last=Isherwood|first=Charles|date=21 October 2005|accessdate=11 February 2017}}</ref> |- |2006–07 |''[[Quartet (Müller)|Quartett]]'' |Madame de Merteuil |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / [[Piccolo Teatro (Milan)|Piccolo Teatro]], Milan / [[Berliner Festspiele]] / Théâtre du Gymnase, Marseille / Comédie de Genève |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=1768|title=Quartett|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2008 |''[[God of Carnage]]'' |Véronique Houillé |[[Théâtre Antoine-Simone Berriau]], Paris |<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/stage/2008/mar/30/theatre3|title=Are You Sitting Uncomfortably?|work=[[The Guardian]]|last=Clapp|first=Susannah|date=30 March 2008|accessdate=9 February 2017}}</ref> |- |2009 |''Quartett'' |Madame de Merteuill |São Paulo / Porto Alegre / [[Brooklyn Academy of Music]] |<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/11/06/theater/reviews/06quartett.html|title=A Minuet Between Sexual Predators|work=[[The New York Times]]|last=Brantley|first=Ben|date=6 November 2009|accessdate=11 February 2017}}</ref> |- |2010–12 |''[[A Streetcar Named Desire]]'' |[[Blanche DuBois]] |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / Berliner Festspiele / [[Maison de la culture de Grenoble]] / [[Grand Théâtre de Luxembourg]] / [[Polish Theatre in Warsaw]] / Athens / Genève / Amsterdam / The Hague / [[Adelaide Festival]] |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=19568|title=Un tramway|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2013–14 |''[[The Maids]]'' |Solange |[[Sydney Theatre Company]], Sydney / [[New York City Center]] |<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/stage/2014/aug/10/cate-blanchett-isabelle-huppert-the-maids-review/|title=Blanchett and Huppert make The Maids less a tragedy than a tantrum|work=[[The Guardian]]|last=Camp|first=James|date=10 August 2014|accessdate=10 February 2017}}</ref> |- |2014–15 |''[[Les Fausses Confidences]]'' |Araminte |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / Tour throughout France |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=50673|title=Les Fausses Confidences|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2016 |''Phèdre(s)'' |[[Phaedra (mythology)|Phèdre]] |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris / Comédie de Clermont-Ferrand / [[Barbican Center|Barbican]], London / Brooklyn Academy of Music / [[Théâtre de Liège]] / Onassis Cultural Center, Athens |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=65472|title=Phèdre(s)|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref> |- |2019 |''The Mother'' |Mother |[[Atlantic Theater Company]], New York City |<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/05/17/theater/atlantic-theater-company-isabelle-huppert.html|title=Atlantic Theater Company Season to Feature Isabelle Huppert|work=[[The New York Times]]|last=Libby|first=Peter|date=17 May 2018|accessdate=25 May 2018}}</ref> |- |2019 |''Mary Said What She Said'' |Mary, Queen of Scots |[[Théâtre de la Ville]], Paris / [[Vienna Festival]], Vienna / [[Cultural Centre of Belém]], Lisbon / [[Teatre Lliure]], Barcelona / [[Thalia Theater (Hamburg)|Thalia Theater]], Hamburg |<ref>{{cite web|url=http://www.robertwilson.com/calendar/2019/5/22/mary-said-what-she-said-paris|title=Mary Said What She Said (Opening) / Paris — Robert Wilson|publisher=Robert Wilson|accessdate=19 May 2019}}</ref> |- |2020 |''[[The Glass Menagerie]]'' |Amanda Wingfield |Odéon-Théâtre de l'Europe, Paris |<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/02/13/theater/isabelle-huppert-atlantic-theater-company.html|title=Isabelle Huppert Is Busy. But There’s Always Time for Theater.|last=Vincentelli|first=Elisabeth|work=[[The New York Times]]|date=13 February 2019|accessdate=19 April 2019}}</ref> |} == Mga pagbasa sa publiko == {| class="wikitable sortable" !Petsa !Titulo !Parasurat !Lugar ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- |20 January 2006 |Selected text |[[Maurice Blanchot]] and [[Françoise Sagan]] |[[Cinémathèque Française]] |<ref>{{cite web|url=http://www.cinematheque.fr/intervention/853.html|title=Lectures par Isabelle Huppert - La Cinémathèque française|publisher=cinematheque.fr|language=fr|accessdate=26 May 2017}}</ref> |- |18 October 2010 |''[[Just Kids]]'' |[[Patti Smith]] |[[Odéon-Théâtre de l'Europe]] |<ref>{{cite web|url=http://www.theatre-odeon.eu/fr/2010-2011/evenements/cela-s-est-passe-a-l-odeon-automne-2010|title=Cela s'est passé à l'Odéon ... Automne 2010|publisher=Odéon-Théâtre de l'Europe|language=fr|accessdate=26 May 2017}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |26 November 2012 |''Une tribu, voilà ce que je suis'', ''Je suis une erreur'', ''Another sleepy dusty delta day''{{efn|From ''Jan Fabre 4 solos''}} |[[Jan Fabre]] |[[Théâtre de Gennevilliers]] |<ref>{{cite web|url=http://www.billetreduc.com/80349/evt.htm|title=Isabelle Huppert lit Jan Fabre - Théâtre de Gennevilliers|publisher=BilletReduc|language=fr|accessdate=26 May 2017}}</ref> |- |2015–18 |''Juliette et Justine, le vice et la vertu'' |[[Marquis de Sade]] |[[Festival d'Avignon]] / [[Théâtre des Capucins]] / Printemps des comédiens / [[Ancient Theatre of Fourvière]] / [[Queen Elizabeth Hall]] |<ref>{{cite web|url=http://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Spectacle=65131|title=Juliette et Justine, le vice et la vertu|publisher=Les Archives du Spectacle|language=fr|accessdate=18 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.southbankcentre.co.uk/whats-on/122943-isabelle-huppert-reads-sade-2018|title=Isabelle Huppert reads Sade|work=[[Southbank Centre]]|accessdate=2 March 2018|archive-date=3 Marso 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303105945/https://www.southbankcentre.co.uk/whats-on/122943-isabelle-huppert-reads-sade-2018|url-status=dead}}</ref> |- |2017–18 |''[[The Lover (Duras novel)|The Lover]]'' |[[Marguerite Duras]] |Shanghai Culture Square / [[Guangzhou Opera House]] / Beijing Tianqiao Performing Arts Center / [[Teatro di San Carlo]] / [[Thalia Hall]] |<ref>{{cite web|url=https://en.damai.cn/event/tickets_122893/|title=How I Met The Master - Isabelle Huppert Reads Marguerite Duras in Shanghai|work=damai.cn|accessdate=27 May 2017|archive-date=14 Hunyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614071837/https://en.damai.cn/event/tickets_122893/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gzdjy.org/perform/show.aspx?id=1503552461|title=GOH Anniversary Season A Night of Marguerite Duras by Isabelle Huppert|work=[[Guangzhou Opera House]]|accessdate=18 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218145152/http://gzdjy.org/perform/show.aspx?id=1503552461|archive-date=18 February 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://theatrebeijing.com/whats_on/drama/2017/how_i_met_the_master.html|title=How I Met The Master - Isabelle Huppert Reads Marguerite Duras|work=Theatre Beijing|accessdate=27 May 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.napoliteatrofestival.it/spettacolo/lamant/|title=L' AMANT - Napoli Teatro Festival Italia|publisher=[[Napoli Teatro Festival Italia]]|language=it|accessdate=14 June 2018|archive-date=14 Hunyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614071739/https://www.napoliteatrofestival.it/spettacolo/lamant/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sibfest.ro/events-2018/isabelle-huppert-reads-l-amant|title=ISABELLE HUPPERT reads L’AMANT|work=[[Sibiu International Theatre Festival]]|accessdate=22 June 2018|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622083854/http://www.sibfest.ro/events-2018/isabelle-huppert-reads-l-amant|url-status=dead}}</ref> |} == Diskograpiya == === Albums === * 2001: ''Madame Deshoulières'' with [[Jean-Louis Murat]]<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/madame-deshouli%C3%A8res-mw0001146778|title=Madame Deshoulières|work=[[AllMusic]]|accessdate=27 October 2017}}</ref> === Tracks === * 1976: "La Commune Est En Lutte" for the soundtrack of ''[[The Judge and the Assassin]]''<ref name="Assassin2">{{cite web|url=https://www.francemusique.fr/emissions/france-musique-la-nuit-quel-meli-melo-dis/sarde-tavernier-le-juge-et-l-assassin-21160|title=Sarde/Tavernier : Le Juge et l'assassin|publisher=[[France Musique]]|language=fr|accessdate=27 October 2017}}</ref> * 1976: "Promenade" for the soundtrack of ''The Judge and the Assassin''<ref name="Assassin2" /> * 1981: "Dans La Chambre Vide (Romance)" for the soundtrack of ''[[Coup de Torchon]]''<ref>{{cite web|url=https://www.filmmusicsite.com/en/soundtracks.cgi?id=5740|title=Coup de Torchon|publisher=Film Music Site|accessdate=27 October 2017}}</ref> * 1985: "Signé Charlotte! (Souvenir Chiffonné)" for the soundtrack of ''[[Sincerely Charlotte]]''<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=J2EbU6i3GNs|title=SOUVENIRS CHIFFONNES / Philippe Sarde / BOF SIGNE CHARLOTTE !|website=[[YouTube]]|publisher=Michael Ponchon|date=22 October 2015|accessdate=27 October 2017}}</ref> * 2002: "[[Message personnel]]" for the soundtrack of ''[[8 Women]]''<ref>{{cite web|url=https://www.soundtrack.net/album/8-femmes-8-women|title=8 Femmes (8 Women) Soundtrack (2002)|publisher=soundtrack.net|accessdate=27 October 2017}}</ref> * 2004: "Rue De Jollières" for the soundtrack of ''[[Les Sœurs fâchées]]''<ref>{{cite web|url=https://www.filmmusicsite.com/en/soundtracks.cgi?id=22862|title=Les Soeurs Fâchées|publisher=Film Music Site|accessdate=27 October 2017}}</ref> * 2016: "Joli Garçon" for the soundtrack of ''[[Souvenir (2016 film)|Souvenir]]''<ref name="Pink2">{{cite web|url=http://www.sonymusic.fr/news/Pink-Martini-38126/news-pink-martini|title=Pink Martini - New album "Joli Garçon" available!|publisher=[[Sony Music]]|language=fr|accessdate=4 July 2017|archive-date=13 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713030105/http://www.sonymusic.fr/news/Pink-Martini-38126/news-pink-martini/|url-status=dead}}</ref> * 2016: "Souvenir" for the soundtrack of ''Souvenir''<ref name="Pink2" /> === Audiobooks === * 1988: ''Le Roseau révolté'' by [[Nina Berberova]]<ref>{{cite web|url=http://www.desfemmes.fr/livre-cd-audio/le-roseau-revolte/|title=Le roseau révolté - Des femmes|publisher=Éditions des femmes|language=fr|accessdate=15 June 2017}}</ref> * 1994: ''The Flood'' (''L’Inondation'') by [[Yevgeny Zamyatin]]<ref>{{cite web|url=http://www.desfemmes.fr/livre-cd-audio/linondation/|title=L'Inondation - Des femmes|publisher=Éditions des femmes|language=fr|accessdate=15 June 2017}}</ref> * 1994: ''Music and Poetry'' (''Musique et Poésie'') by [[Ingeborg Bachmann]] in ''Voices of Women for Democracy'' (''Voix de femmes pour la démocratie'')<ref>{{cite web|url=http://www.desfemmes.fr/livre-cd-audio/voix-de-femmes-pour-la-democratie/|title=Voix de femmes pour la démocratie - Des femmes|publisher=Éditions des femmes|language=fr|accessdate=15 June 2017|archive-date=6 Agosto 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806100813/http://www.desfemmes.fr/livre-cd-audio/voix-de-femmes-pour-la-democratie/|url-status=dead}}</ref> * 2009: ''Tropisms'' (''Tropismes'') by [[Nathalie Sarraute]]<ref>{{cite web|url=http://www.desfemmes.fr/livre-cd-audio/tropismes-entre-la-vie-et-la-mort-lusage-de-la-parole-tu-ne-taimes-pas-ici/|title=Tropismes et 5 autres textes - Nathalie Sarraute - Des femmes|publisher=Éditions des femmes|language=fr|accessdate=15 June 2017}}</ref> == Tala == {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} ca57ty0fghhftk3fja1rya8em8011ju Talaan ng mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas 0 299026 2235152 2232594 2026-10-18T04:48:23Z Julius Santos III 139725 2235152 wikitext text/x-wiki {{For|talaan ng mga analog na himpilang pangtelebisyon|Talaan ng mga analogong himpilang pangtelebisyon sa Pilipinas}} {{Multiple issues|{{primary sources|date=Oktubre 2020}} {{Unreliable sources|date=Abril 2025}} {{more citations needed|date=Oktubre 2020}} {{update|date=Abril 2023}} }} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|400x400px|Pamantayan ng [[dihital na telebisyon]] sa buong mundo.]] Ito ang isang '''talaan ng mga himpilang pantelebisyon na [[dihital na telebisyon sa Pilipinas|naka-dihital sa Pilipinas]]'''.<ref>{{cite web |title=NTC List of DTTB Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/3qwepDblYFlFpRIAxnpr8DeBq7m2qrvCyUDjZHDqcWYLHU55YohnTf2QwdWk8xHnErMQ6iIXPAiLJZM2qJGi32oxvPDGCessrNvB/NTC%20FOI%20223511250758.pdf |website=foi.gov.ph |date=September 6, 2019}}</ref> Mapapanood ang mga tsanel sa nakasaad na lugar. Pinagtibay ng [[National Telecommunication Commission|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon (NTC)]] ang pamantayang [[ISDB-T]] para sa mga telebisyon sa Pilipinas. ==Paunang impormasyon== [[File:ISDB-T CH Seg Prog allocation.svg|thumb|Mga bahagi (''segment'') ng ISDB-T]] Huling isinapanahon noong Marso 2026.<ref>{{cite web |url=http://www.dtvpilipinas.org/ |title=DTV Pilipinas official website |access-date=2020-07-15 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716060054/https://www.dtvpilipinas.org/ |url-status=dead }} {{cite web |url=https://dtvpilipinas.blogspot.com |title=DTV Pilipinas official blogsite }}</ref> Nasa ''test broadcast'' pa rin ang karamihan sa mga nakalistang himpilan. Inaasahang permanenteng magsasara ang lahat ng mga naka-analog na serbisyo pagdating ng taong 2026.<ref name=ntcph>{{cite news |title=Gov't wants analog TV switched off by 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/599484/money/companies/gov-t-wants-analog-tv-switched-off-by-2023 |work=GMA News Online |date=February 14, 2017 |author=Cabuenas, Jon Viktor D.}}</ref> ''Galing sa ibang pahina ng wiking ito pati na rin sa mga sanggunian ang datos na ipinapakita sa talaang ito. Maaaring iba ang masagap na tsanel depende sa lugar o di kaya sa lakas ng signal ng himpilan. Karamihan rin ng mga nakalagay na tsanel rito ay naka-test broadcast, kaya naman maaaring hindi masagap ng ilang lugar ang ilang himpilan dahil sa mahinang signal (o dead spot) o di kaya'y mahina ang lakas ng pagta-transmit ng mga himpilan. May ilan ding mga tsanel na naka-encrypt at maaaring mapanood lamang sa piling mga tagagawang (manufacturer) ng set-top box o mobile dongle.'' {{clear}} ==National Capital Region== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! Callsign ! class="unsortable"| [[Ultra high frequency|UHF]] Channel ! class="unsortable"| [[Dalas]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! class="unsortable"| Pagprograma ! class="unsortable"| Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | rowspan="5" | [[DWGT-TV]] | rowspan="5" | '''14''' | rowspan="5" | '''473.143 MHz''' | '''4.01''' | rowspan="5" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | [[People's Television Network|PTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-Definition Television|HDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''4.02''' | '''PTV SD1''' | [[Congress TV]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="3" | 9 a.m. - 9 p.m. | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.03''' | '''PTV SD2''' | [[DZRB-AM|Radyo Pilipinas 1]] |- | '''4.04''' | '''PTV SD3''' | PTV Sports Network |- | '''4.04''' | '''PTV 1SEG''' | [[People's Television Network|PTV]] | [[16:9]] [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="5" | [[DZBB-TV]] | rowspan="5" | '''15''' | rowspan="5" | '''479.143 MHz''' | '''7.01''' | rowspan="5" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network]] | rowspan="4" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="4" | Komersyal na broadcast (15 kW TPO; 100 kW ERP) |- | '''7.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''7.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''7.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''7.21''' | '''GMA 1Seg''' | [[GMA Network]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | [[1seg]] |- | [[DZMV-TV]] | '''16''' | '''485.143 MHz''' | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''All TV HD''' | [[All TV]] | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | Lunes - Biyernes: 8 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado - Linggo: 8 a.m. - 11 p.m. | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | rowspan="3" | [[DZTV-TV]] | rowspan="3" | '''17''' | rowspan="3" | '''491.143 MHz''' | '''13.01''' | rowspan="3" | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] | '''Congress TV HD''' | [[Congress TV]] | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="1" | Lunes - Biyernes: 9:00 a.m. - 9:00 p.m. | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (3 kW) |- | '''13.02''' | '''IBC HD''' | [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC 13]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 11:00 p.m. Sabado - Linggo: 7:00 a.m. - 10:00 p.m. |- | '''13.03''' | '''DWAN HD''' | [[DWAN-AM|DWAN 1206]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" | [[DWET-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 4:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | [[DZKB-TV]] | rowspan="2" | '''19''' | rowspan="2" | '''503.143 MHz''' | '''19.02''' | rowspan="2" | [[Radio Philippines Network]], [[Nine Media Corporation]] at [[Cignal TV]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[TV5 Network, Inc.]]) | '''RPTV HD''' | rowspan="2" | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi | Komersyal na broadcast (5 kW) |- | '''19.06''' | '''RPTV HD 1Seg''' | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="3" | [[DZOE-TV]] | rowspan="3" | '''20''' | rowspan="3" | '''509.143 MHz''' | '''20.21''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) | '''A2Z''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | rowspan="2" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan) | rowspan="2" | Komersyal na broadcast (10 kW TPO; 30 kW ERP) |- | '''20.24''' | '''Light TV''' | [[DZOZ-DTV|Light TV]] | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- | '''20.31''' | '''A2Z Oneseg''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes 5 a.m. - 12:15 a.m. Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan) | rowspan="1" | [[1Seg]] |- | rowspan="4" | [[DWCP-DTV]] | rowspan="4" | '''21''' | rowspan="4" | '''515.143 MHz''' | '''21.02''' | rowspan="4" | [[Southern Broadcasting Network]] at [[Solar Entertainment Corporation]] | '''SolarFlix''' | [[SolarFlix]] | rowspan="4" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital sa komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''21.03''' | '''Solar Sports''' | [[Solar Sports]] | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''21.04''' | '''DepEd ALS''' | [[Solar Learning]] | Maaaring mag-iba ang mga oras |- | '''21.07''' | '''Shop TV''' | [[Shop TV]] | 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | rowspan="2" {{n/a|PA}} | rowspan="2" | '''23''' | rowspan="2" | '''527.143 MHz''' | '''23.01''' | rowspan="2" | [[Aliw Broadcasting Corporation]] | '''ALIW CHANNEL 23''' | [[Aliw Channel 23]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 4 a.m. - 10 p.m. | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration (3 kW) |- | '''23.02''' | '''DWIZ NEWS TV''' | [[DWIZ]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZEC-DTV]] | rowspan="5" | '''28''' | rowspan="5" | '''557.143 MHz''' | '''28.01''' | rowspan="5" | [[Eagle Broadcasting Corporation]] | '''NET25 HD''' | rowspan="2" | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 5 a.m. – hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''28.02''' | '''NET25 SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.03''' | '''INCTV HD''' | rowspan="2" | [[INC TV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''28.04''' | '''INCTV SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.05''' | '''EBC RESERVED''' | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZRJ-DTV]] | rowspan="5" | '''29''' | rowspan="5" | '''563.143 MHz''' | '''29.21''' | rowspan="5" | [[Rajah Broadcasting Network]] | '''RJ DigiTV''' | [[DZRJ-DTV|RJ DigiTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (2.5 kW) |- | '''29.22''' | '''Timeless TV''' | Timeless TV | 24 Oras | rowspan="4" | Pagsubok na broadcast |- | '''29.23''' | '''Radyo Bandido TV''' | [[DZRJ-AM|Radyo Bandido]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 5 a.m. - hatinggabi |- | '''29.24''' | '''Rock of Manila TV''' | Rock MNL | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) |- | '''29.25''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 Oras |- | rowspan="7" | [[DWKC-DTV]] | rowspan="7" | '''31''' | rowspan="7" | '''575.143 MHz''' | '''31.01''' | rowspan="7" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="7" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW) |- | '''31.02''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.03''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''31.04''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.05''' | '''BILYONARYO NEWS CHANNEL''' | [[Bilyonaryo News Channel]] | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] |- | '''31.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]]/[[D8TV]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZOZ-DTV]] | rowspan="3" | '''33''' | rowspan="3" | '''587.143 MHz''' |'''33.01''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] | '''Light TV HD''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="3" | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. | rowspan="2" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (5 kW TPO; 25 kW ERP) |- | '''33.02''' | '''Light TV SD1''' | Light TV Promotional channel |- | '''33.31''' | '''Light TV 1seg''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="5" | [[DWAO-TV]] | rowspan="5" | '''38''' | rowspan="5" | '''617.143 MHz''' | '''55.01''' | rowspan="5" | [[Progressive Broadcasting Corporation]] | '''UNTV-1''' | [[UNTV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 24 na oras | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (2.5 kW) [mahinang signal] |- | '''55.02''' | '''STV''' | [[STV (Pilipinas)|STV]] / kasalukuyang mirror feed mula sa [[UNTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] |- | '''55.03''' | '''TRUTH CHANNEL''' | [[Truth Channel]] |- | '''55.04''' | '''UNTV Reserve''' | {{n/a|Blank feed}} | rowspan="2" | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | {{n/a|Itim na screen}} |- | '''55.31''' | '''UNTV 1SEG''' | [[UNTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="4" | [[DWVN-DTV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143 MHz''' | '''45.01''' | rowspan="3" | [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Phil HD''' | [[Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="4" | 24 na oras | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Mahina ang paghahatid ng signal, Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (3.5 kW) |- | '''45.02''' | '''Hope Intl''' | [[Hope International (Seventh-day Adventist)|Hope International]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.03''' | '''Hope Live''' | [[Hope Channel Philippines|Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.04''' | [[Global Satellite Technology Services]] | '''One Media''' | [[One Media Network]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZCE-TV]] | rowspan="3" | '''49''' | rowspan="3" | '''683.143 MHz''' | '''01.01''' | rowspan="3" | [[Christian Era Broadcasting Service International]] | '''INC TV HD''' | rowspan="3" | [[DZCE-TV|INC TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="3" | 4 a.m. – hatinggabi | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | '''01.02''' | '''INC TV HD1''' |- | '''01.03''' | '''INC TV SD''' | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" {{n/a|PA}} | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] at [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (Mirror feed mula sa DTT-18) (5 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 4:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |} ==Rehiyon I (Rehiyon ng Ilocos)== ===Ilocos Norte=== ===Ilocos Sur=== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|[[Ultra high frequency|UHF]] Channel !class="unsortable"|[[Dalas]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !class="unsortable"|Pagprograma !class="unsortable"|Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="8" |[[DWBC-TV]] | rowspan="8" |'''15''' | rowspan="8" |'''479.143 MHz''' (Metro Vigan at Northern Luzon) |'''48.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (5 kW) |- |'''48.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.03''' | '''Heart of Asia''' |[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''48.07''' |'''I HEART MOVES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''48.08''' |'''(UNNAMED)''' |{{n/a|Itim na screen}} | TBA |rowspan="2" |Subok na broadcast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''48.31''' |'''GMA 1SEG''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |} </div> ==Cordillera Administrative Region (CAR)== ===Benguet=== {| class="wikitable sortable" ! Callsign ! [[Ultra high frequency|UHF]] ! [[Dalas]] ! [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! Pagprograma ! Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | rowspan="2" | [[DZBS-TV]] | rowspan="2" | '''19''' | rowspan="2" | '''503.143 MHz''' | '''19.02''' | rowspan="2" | [[Radio Philippines Network]] | '''RPTV HD''' | rowspan="2" | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi | Komersyal na broadcast (5 kW) |- | '''19.06''' | '''RPTV HD 1Seg''' | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="2" {{n/a|PA}} | rowspan="2" | '''25''' | rowspan="2" | '''539.143 MHz''' | '''25.01''' | rowspan="2" | [[Eagle Broadcasting Corporation]] | '''NET25''' | [[Net 25]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 4 a.m. - hatinggabi | rowspan="2" | Komersyal na broadcast (1 kW) |- | '''25.02''' | '''INCTV''' | [[DZCE-TV|INCTV]] |- | rowspan="7" | [[DWHB-DTV]] | rowspan="7" | '''26''' | rowspan="7" | '''545.143 MHz''' (Metro Baguio Northern at Central Luzon) | '''26.01''' | rowspan="7" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="7" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW) |- | '''26.02''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''26.03''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''26.04''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- |'''26.05''' | '''BILYONARYO NEWS CHANNEL''' | [[Bilyonaryo News Channel]] | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''26.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] |- | '''26.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="8" | [[DZEA-TV]] | rowspan="8" | '''38''' | rowspan="8" | '''617.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''10.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (15 kW) |- | '''10.02''' | '''GTV''' | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]] | rowspan="3" | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''10.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''10.08''' | {{n/a|'''(UNNAMED)'''}} | {{n/a|Itim na screen}} | {{n/a|TBA}} | rowspan="1" | Itim na screen |- | '''10.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''10.31''' | '''GMA 1Seg''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | [[1seg]] |- | rowspan="4" | [[D-8-XM-TV]] | rowspan="4" | '''42''' | rowspan="4" | '''641.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''4.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV SD1''' | [[D-8-XM-TV|PTV Cordillera]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] (minsan [[1080i]] [[HDTV]]) | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.02''' | '''PTV SD2''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | {{n/a|TBA}} | rowspan="2" | Blangkong screen |- | '''4.03''' | '''PTV SD3''' | {{n/a|Black Screen}} | {{n/a|TBA}} |- | '''4.04''' | '''PTV 1seg''' | [[People's Television Network|PTV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="4" | [[DWFB-DTV]] | rowspan="4" | '''44''' | rowspan="4" | '''653.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''44.01''' | rowspan="3" | [[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN North Luzon''' | [[GNN North Luzon]] | rowspan="4" | 16:9 [[480p]] [[SDTV]] (minsan [[720p]] [[HDTV]]) | rowspan="4" | Lunes-Linggo 5:00 a.m. - 11:00p.m. | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog <br /> patungo sa dihital / Pagsubok sa Broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | '''44.02''' | '''Highland TV''' | Highland TV / RNG Luzon |- | '''44.03''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- | '''44.04''' | rowspan="1"| [[Global Satellite Technology Services]] at [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Phil HD''' | [[Hope Channel Philippines]] |- | rowspan"1" {{n/a|PA}} | rowspan"1" | '''45''' | rowspan"1" | '''659.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''45.01''' | rowspan"1" | [[DZTP|Tirad Pass Network]] | rowspan"1" | '''TPN''' | rowspan"1" | [[DZTP|TPN]] | rowspan"1" | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | rowspan"1" | 5:00 a.m. - hatinggabi | rowspan"1" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | rowspan="4" | [[DZET-TV]] | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (5 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (sa susunod na araw) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- |} ==Rehiyon II (Cagayan Valley)== ==Rehiyon III (Central Luzon)== ===Pampanga=== {| class="wikitable sortable" ! Callsign ! [[Ultra high frequency|UHF]] ! [[Dalas]] ! [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! Pagprograma ! Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | [[DWRW-TV]] | '''36''' | '''605.143 MHz''' | '''36.01''' | [[RadioWorld Broadcasting Corporation]] | '''CLTV36''' | [[Central Luzon Television|CLTV36]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | 9 a.m. - 10 p.m. | {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/<br/>sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}} |- | rowspan="3" | [[DWFU-DTV]] | rowspan="3" | '''44''' | rowspan="3" | '''653.143 MHz''' | '''44.01''' | rowspan="3" | [[First United Broadcasting Corporation]] | '''GNN Pampanga''' | GNN Pampanga [[DWFU-DTV]] | rowspan="3" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="3" {{n/a|TBA}} | rowspan="3" {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/<br/>sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}} |- | '''44.02''' | '''GNN Central Luzon''' | {{n/a|–}} |- | '''44.03''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- |} ==Rehiyon IV-A (CALABARZON)== ===Batangas=== {| class="wikitable sortable" ! Callsign ! [[Ultra high frequency|UHF]] ! [[Dalas]] ! [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! Pagprograma ! Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | rowspan="4" | [[DWBD-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' (Batangas at CALABARZON) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] | '''TV5''' | TV5 Batangas | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rownspan="4" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''5.03''' | ''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | Komersyal na broadcast |- | '''5.35''' | '''One Seg S1''' | TV5 Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="8" | [[D-12-ZB-TV]] | rowspan="8" | '''32''' | rowspan="8" | '''581.143 MHz''' (Batangas at CALABARZON) | '''12.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' | [[D-12-ZB-TV|GMA Batangas]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''12.02''' | '''GTV''' | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''12.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]] | rowspan="3" | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''12.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''12.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''12.08''' | '''(RESERVED)''' | {{n/a|Itim na screen}} | TBA | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- | '''12.11''' | '''DEPED TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes - Sabado) |- | '''12.31''' | '''GMA 1-Seg''' | GMA Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | [[1seg]] |} ==Rehiyon IV-B (MIMAROPA)== ==Rehiyon V (Rehiyon ng Bicol)== ===Camarines Sur=== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="6" {{n/a|PA}} | rowspan="6" | '''19''' | rowspan="6" | '''503.143 MHz''' <br/>([[Nabua, Camarines Sur]]) | '''19.01''' | rowspan="6" | [[Polytechnic State University of Bicol|PSUB]] <br>at<br>[[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]] | '''PSUBTv''' | PSUB TV | rowspan="6" |[[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="6" | 9 a.m. - 8 p.m. | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''19.02''' | '''PSUB COHS''' | Ang TLC Channel |- | '''19.03''' | '''PSUB COBM''' | Kolehiyo ng Pamamahala ng Negosyo |- | '''19.04''' | '''PSUB COEAS''' | BigCAS Channel | rowspan="3" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- | '''19.05''' | '''PSUB Graduate School''' | Ang Grad-Ed Channel |- | '''19.06''' | '''PSUB COE''' | Kolehiyo ng Inhinyero |- | rowspan="8" | [[DWHC-TV]] | rowspan="3" | '''32''' | rowspan="3" | '''581.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) | '''32.01''' | rowspan="3" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] |'''PIE''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] |rowspan="2"|16:9 [[480i]] [[SDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2"|Komersyal na Broadcast |- |'''32.03''' |''' KNOWLEDGE CHANNEL''' |[[Knowledge Channel]] |6:00 a.m. - 11:00 p.m. |- |'''32.31''' |'''PIE oneseg''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="5" |'''35''' | rowspan="5" |'''599.143 MHz''' <br /> (Metro Naga) | '''35.01''' | rowspan="5" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''DEPED TV''' | [[Deped TV]] | rowspan="4" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | rowspan="4" | Pagsubok na broadcast |- | '''35.02''' | '''RESERVED''' | RESERVED | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''35.03''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''35.04''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV (Philippines)|Life TV]] |- | '''35.31''' | '''BEAM TV 1Seg''' | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | M 7 a.m. - 7 p.m. | [[1seg]] |- | rowspan="8" | [[DWAI-TV]] | rowspan="8" | '''38''' | rowspan="8" | '''617.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) | '''07.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' | [[DWAI-TV|GMA Naga]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''07.02''' | '''GTV''' | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''07.03''' | '''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]] | rowspan="3" | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''07.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''07.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- |'''07.08''' |'''(UNNAMED)''' |{{n/a|Itim na screen}} |rowspan="1" |TBA |rowspan="2" |Pagsubok sa brodkast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- | '''07.35''' | '''GMA1SEG''' | [[DWAI-TV|GMA Naga Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |- | rowspan="4" |[[DWMA-TV]] | rowspan="4" |'''46''' | rowspan="4" |'''665.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''8.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' |rowspan="2'|[[DWMA-TV|PTV Naga]] | rowspan="3" |16:9 [[720p]] [[HDTV]](minsan 4:3 up-scaled [[480i]] [[SDTV]]) | rowspan="4" |Mga Araw ng Linggo: <br /> 6 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado at Linggo: <br /> 7 a.m. – hatinggabi (sa susunod na araw) | L rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''8.02''' | '''PTV HD2''' |- | '''8.03''' | '''PTV HD3''' | {{n/a|Black Screen}} |- | '''8.04''' | '''PTV 1seg''' | [[People's Television Network|PTV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="5" |[[DWIL-TV]] | rowspan="5" |'''48''' | rowspan="5" |'''677.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''48.01''' | rowspan="5" |[[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN''' | rowspan="1" |[[Golden Nation Network]] Mga Lokal na Programa | rowspan="5" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" |6 a.m. - hatinggabi | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- |'''48.02''' | '''DepEd TV - Telearalan''' | rowspan="1" | [[DepEd TV]] Mga Lokal na Programa |- |'''48.03''' | '''LGU Naga''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- |'''48.04''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 na oras | Pagsubok sa Broadcast |- |'''48.05''' | '''Reserved Channel GNN Naga TV48''' | rowspan="1" | [[Golden Nation Network]] | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |} </div> == Rehiyon VI (Kanlurang Visayas) == === Aklan === {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable"|[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable"|Programa ! class="unsortable"|Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | rowspan="4" {{n/a|PA}} | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Kalibo]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Kalibo]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |} === Capiz === === Iloilo === {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable"|[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable"|Programa ! class="unsortable"|Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | {{n/a|PA}} | '''16''' | '''485.143 MHz''' | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''ALLTV HD''' | [[All TV]] | 16:9 1080i HDTV | Lunes - Biyernes: 8:00 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 8:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan) | Komersyal na brodkast (10 kW) |- | [[DYJB-TV]] | '''17''' | '''491.143 MHz''' (Guimaras) | '''17.01''' | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] | '''IBC HD''' | [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC 13]] | 16:9 1080i HDTV | Lunes - Biyernes: 6:00 a.m. - 11:00 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 6:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan) | Pagsubok sa brodkast (5 kW) |- | rowspan="4" | [[DYMB-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Iloilo]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Iloilo]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | DYOK-TV | rowspan="2" | '''43''' | rowspan="2" | '''647.143 MHz''' | '''43.21''' | rowspan="2" | [[MBC Media Group]] | '''DZRH NEWS TV''' | rowspan="2" | [[DZRH News Television]] | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="2" | 24 oras | rowspan="2" | Pagsubok sa brodkast (1 kW) |- | '''43.31''' | '''DZRH NEWS TV 1SEG''' | [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]] |} == Isla ng Negros == === Negros Occidental === {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable"|[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable"|Programa ! class="unsortable"|Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | rowspan="4" | [[DYTE-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Bacolod]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Bacolod]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | DYEZ-TV | rowspan="2" | '''39''' | rowspan="2" | '''623.143 MHz''' | '''39.21''' | rowspan="2" | [[MBC Media Group]] | '''DZRH NEWS TV''' | rowspan="2" | [[DZRH News Television]] | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="2" | 24 oras | rowspan="2" | Pagsubok sa brodkast (1 kW) |- | '''39.31''' | '''DZRH NEWS TV 1SEG''' | [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]] |} === Negros Oriental === == Region VII (Gitnang Visayas) == === Cebu === {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable"|[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable"|Programa ! class="unsortable"|Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | {{n/a|PA}} | '''16''' | '''485.143 MHz''' (Metro Cebu at Central Visayas) | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''All TV HD''' | [[All TV]] | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | Lunes - Biyernes: 8 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado - Linggo: 8 a.m. - 11 p.m. | Pagsubok na broadcast (10 kW ERP; 30 kW TPO) |- | rowspan="4" | [[DYET-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' (Metro Cebu at Central Visayas) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Cebu]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Cebu]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="5" | [[DYSS-TV]] | rowspan="5" | '''26''' | rowspan="5" | '''545.143 MHz''' (Metro Cebu at Central Visayas) | '''7.01''' | rowspan="5" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network|GMA Cebu]] | rowspan="4" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="4" | Komersyal na broadcast (15 kW TPO) |- | '''7.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''7.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''7.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''7.21''' | '''GMA 1Seg''' | [[GMA Network|GMA Cebu Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="7" | [[DYCT-DTV]] | rowspan="7" | '''31''' | rowspan="7" | '''575.143 MHz''' | '''31.01''' | rowspan="7" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="7" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW) |- | '''31.02''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.03''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''31.04''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.05''' | '''BILYONARYO NEWS CHANNEL''' | [[Bilyonaryo News Channel]] | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] |- | '''31.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="2" | [[DYBU-TV]] | rowspan="2" | '''43''' | rowspan="2" | '''647.143 MHz''' | '''43.21''' | rowspan="2" | [[MBC Media Group]] | '''DZRH NEWS TV''' | rowspan="2" | [[DZRH News Television]] | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="2" | 24 oras | rowspan="2" | Pagsubok sa brodkast (1 kW) |- | '''43.31''' | '''DZRH NEWS TV 1SEG''' | [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]] |} === Bohol === ==Rehiyon VIII (Silangang Visayas)== === Leyte === {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable"| Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable"| [[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable"| Programa ! class="unsortable"| Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | rowspan="5" | [[DYCL-TV]] | rowspan="5" | '''34''' | rowspan="5" | '''593.143 MHz''' (Tacloban City at Eastern Visayas) | '''7.01''' | rowspan="5" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network|GMA Tacloban]] | rowspan="4" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="4" | Komersyal na broadcast (5 kW) |- | '''7.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''7.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''7.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''7.21''' | '''GMA 1Seg''' | [[GMA Network|GMA Tacloban Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="3" | [[DYPR-DTV]] | rowspan="3" | '''50''' | rowspan="3" | '''689.143 MHz''' |'''27.01''' | rowspan="3" | [[Philippine Collective Media Corporation]] | '''PRTV TACLOBAN''' | [[PRTV Tacloban]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. – hatinggabi | rowspan="3" | Pagsubok sa brodkast (2 kW) |- | '''27.02''' | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5 Tacloban]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''27.03''' | '''A2Z''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z Tacloban]] ([[ZOE Broadcasting Network|ZOE TV]]) | Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan) | [[16:9]] [[720p]] [[HDTV]] |} === Samar === ==Rehiyon IX (Tangway ng Zamboanga)== === Zamboanga del Norte === === Zamboanga del Sur === {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"| Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] !class="unsortable"| [[Dalasan]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] !class="unsortable"| Programa !class="unsortable"| Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="5" | [[DXAX-DTV]] | rowspan="5" | '''40''' | rowspan="5" | '''629.143 MHz''' | '''0.01''' | rowspan="5" | Westwind Broadcasting Corporation & eMedia Production Network | '''eMedia Digital TV''' | [[eMedia]] | rowspan="5" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 4:45 n.u. – 9:30 n.g. | Tuluyang lumipat mula analog papuntang dihital |- | '''0.02''' | '''GPC''' | Global Pinoy Cinema | '''Buong araw''' | {{n/a|TBA}} |- | '''0.03''' | '''PTV''' | [[People's Television Network|PTV]] | rowspan="3" | '''Mula Maynila''' | rowspan="3" | ''Mula Maynila'' |- | '''0.04''' | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5]] |- | '''0.05''' | '''One Sports''' | [[One Sports]] |} ==Rehiyon X (Hilagang Mindanao)== ===Bukidnon=== ===Lanao del Norte=== ===Misamis Oriental=== ==Rehiyon XI (Davao)== ===Lungsod ng Davao=== {| class="wikitable sortable" |- ! Callsign ! class="unsortable" | Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" | [[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Taga-ere (''broadcaster'') ! Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" | Programa ! class="unsortable" | Anyo ng larawan ! Oras ng pag-ere ! Karagdagan |- | {{n/a|PA}} | '''16''' | '''485.143 MHz''' | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''ALLTV HD''' | [[All TV]] | 16:9 1080i HDTV | Lunes - Biyernes: 8:00 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 8:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan) | Komersyal na brodkast (10 kW) |- | rowspan="4" | [[DXET-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="2" | [[DXAQ-TV]] | rowspan="2" | '''19''' | rowspan="2" | '''503.143 MHz''' (Metro Davao) |'''39.01''' | rowspan="2" | [[Sonshine Media Network International]] | '''SMNI''' | [[Sonshine Media Network International|SMNI Davao]] | rowspan="2" | 4:3 upscaled sa 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | 24 na oras | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- | '''39.02''' | '''SMNI UPLINK''' | [[SMNI News Channel]] |- | rowspan="3" | [[DXEX-DTV]] | rowspan="3" | '''20''' | rowspan="3" | '''509.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) |'''20.01''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) | '''A2Z''' | [[A2Z|A2Z Davao]] | rowspan="2" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:45 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan) | rowspan="2" | Komersyal na broadcast (5.5 kW) |- | '''20.02''' | '''Light TV''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- | '''20.22''' | '''A2Z 1Seg''' | [[A2Z|A2Z Davao]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:45 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="7" | [[DXKC-DTV]] | rowspan="7" | '''31''' | rowspan="7" | '''575.143 MHz''' | '''31.01''' | rowspan="7" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="7" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW) |- | '''31.02''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.03''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''31.04''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.05''' | '''BILYONARYO NEWS CHANNEL''' | [[Bilyonaryo News Channel]] | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] |- | '''31.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | [[DXSQ-TV]] | '''38''' | '''617.143 MHz''' (Digos City) | '''38.01''' | [[Sagay Broadcasting Corporation]] | '''Kapampi TV''' | Kakampi TV | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 24 na oras | Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- | rowspan="4" | [[DXNP-TV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143 MHz''' |'''11.01''' | rowspan="4" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | PTV Davao | rowspan="2" | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] | rowspan="4" | '''Lunes''': <br /> 5 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Martes-Biyernes''': <br /> 6 n.u. - 1 n.u. <br /> '''unang Biyernes ng buwan''': <br /> 4 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Sabado''': <br /> 6 n.u. - hatinggabi <br /> '''Linggo''': <br /> 7 n.u. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="2" | ''Test broadcast'' |- |'''11.02''' | '''PTV HD2''' | PTV Manila Feed |- |'''11.03''' | '''PTV SD2''' | rowspan="2" {{n/a|Gray screen}} | ''Nakaitim na iskrin'' | Black screen |- |'''11.04''' | '''PTV 1seg''' | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |} == Region XII (SOCCSKSARGEN) == === South Cotabato === {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="4" | DXER-TV | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) |'''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] | rowspan="3" | 16:9 480i SDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="8" | DXBG-TV | rowspan="8" | '''34''' | rowspan="8" | '''593.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) | '''8.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network|GMA General Santos]] | rowspan="7" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''8.02''' | '''GTV''' |[[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''8.03''' | '''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''8.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''8.07''' | '''I HEART MOVIES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''8.08''' | '''PINOY HITS''' | [[GMA Network|Pinoy Hits]] |- | '''8.11''' ! '''''(UNNAMED)''''' ! Black Screen ! TBA |- | '''8.31''' | '''GMA 1Seg''' | [[GMA Network|GMA General Santos]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | DXBC-TV | rowspan="2" | '''37''' | rowspan="2" | '''611.143 MHz''' (General Santos City) |'''37.01''' | rowspan="2" | [[Brigada Mass Media Corporation]] at [[Baycomms Broadcasting Corporation]] | '''Brigada TV''' | rowspan="2" | Brigada TV | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 4:30 a.m. - 10:00 p.m. | Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- | '''37.31''' | '''Brigada TV 1seg''' | [[1seg]] |} == Region XIII (Caraga Region) == === Agusan del Norte === {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="8" | DXBM-TV | rowspan="8" | '''15''' | rowspan="8" | '''479.143 MHz''' (Butuan City and Caraga) |'''26.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] | rowspan="7" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''26.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- |'''26.03''' | '''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" |6 a.m. - hatinggabi |- |'''26.06''' | '''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''26.07''' |'''I HEART MOVIES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''26.08''' |'''PINOY HITS''' |[[GMA Network|Pinoy Hits]] |- |'''26.11''' !'''''(UNNAMED)''''' !Black Screen !TBA |- |'''26.31''' |'''GMA 1Seg''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |} == Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) == ''Wala pang mga digital TV station sa BARMM.'' == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Dihital na telebisyon na mga himpilan sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas| ]] [[Kategorya:Lists of television channels by country|Philippines]] [[Kategorya:Telebisyon sa Pilipinas]] [[Kategorya:Philippine television-related lists]] [[Kategorya:Mga talaan ng dihital na telebisyon|Pilipinas, Himpilan]] p2g0y5xiipj2jfylyg6shvofskv6xdo Kaharian ng Napoles 0 301929 2235056 2005106 2026-10-17T14:20:16Z Ryomaandres 8044 2235056 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=Kaharian ng Napoles|area_km2=|motto=|official_languages=[[Wikang Napolitano|Napolitano]] <br> [[Latin]] <br> [[Italian language|Italyano]]|population_estimate=5,000,000 sa [[ika-19 na siglo]]|HDI_year=|HDI=|GDP_PPP_year=|GDP_PPP=|area_rank=|demonym=|common_name=Napoles|national_anthem=|national_motto=|capital=[[Napoles]]|government_type=[[Piyudal]] [[absolutong monarkiya]]|image_map=The Kingdom of naples with administrative divisions as they were in 1454.png|symbol_type=Eskudo sa ilalim ng [[Crown of Aragon|Rehimeng Aragonese]]|image_coat=Arms of Ferdinand I of Naples.svg|image_flag=Bandera de Nápoles - Trastámara.svg|native_name={{native name|la|Regnum Neapolitanum}}<br/>{{native name|es|Reino de Nápoles}}<br/>{{native name|it|Regno di Napoli}}<br/>{{native name|nap|Regno 'e Napule}}|currency=[[Tarì]], [[Tornesel]], [[Ducat]], [[Napolitanong lira]], [[Cavallo (coin)|Cavallo]]}}Ang '''Kaharian ng Napoles''' ({{Lang-la|Regnum Neapolitanum}}; {{Lang-es|Reino de Nápoles}}; {{Lang-it|Regno di Napoli}}; {{Lang-nap|Regno 'e Napule}}) ay binubuo ang bahagi ng [[Tangway ng Italya]] timog ng mga [[Estado ng Simbahan|Estadong ng Simbahan]] sa pagitan ng 1282 at 1816. Ito ay itinatag ng [[Digmaan ng mga Sicilianong Vespers]] (1282-1302), nang ang [[Sicilia|pulo ng Sicilia]] ay nag-alsa at sinakop ng [[Korona ng Aragon]], naging isang hiwalay na kaharian na tinatawag ding [[Kaharian ng Sicilia]].<ref name=":03">{{cite book|last=Fremont-Barnes|first=Gregory|title=Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815: Volume 1|publisher=Greenwood|year=2007|page=495|isbn=978-0-313-33446-7}}</ref> Noong 1816, sumanib ulit ito sa pulo ng Sicilia upang mabuo ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. Ang teritoryo ng Kaharian ng Naples noong una ay katumbas ng kabuuan ng mga teritoryo ng kasalukuyang mga rehiyon ng Italya na [[Abruzzo]], [[Molise]], [[Campania]], [[Puglia|Apulia]], [[Basilicata]], at [[Calabria]], kabilang din ang ilang mga lugar ng kasalukuyang timog at silangang [[Lazio]] ([[Cicolano]]), na hanggang 1927 ay kabilang sa [[Campania]], o sa sinaunang lalawigan ng [[Terra di Lavoro]] ([[Sirkondaryo ng Gaeta]] at [[Sirkondaryo ng Sora]]), at sa Abruzzo ([[Sirkondaryo ng Cittaducale]]). == Mga sanggunian == * Colletta, Pietro (13 October 2009), The History of the Kingdom of Naples: From the Accession of Charles of Bourbon to the Death of Ferdinand I, I. B. Tauris, ISBN 978-1-84511-881-5, retrieved 20 February 2011 * Musto, Ronald G. (2013). Medieval Naples: A Documentary History 400–1400. New York: Italica Press. ISBN 9781599102474. OCLC 810773043. * Porter, Jeanne Chenault (2000). Baroque Naples: A Documentary History 1600–1800. New York: Italica Press. ISBN 9780934977524. OCLC 43167960. * Santore, John (2001). Modern Naples: A Documentary History 1799–1999. New York: Italica Press. pp. 1–186. ISBN 9780934977531. OCLC 45087196. [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Italya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Napoles]] n06nnzotufb0uzuuhdc27p7e1q8c7ua 2235057 2235056 2026-10-17T14:22:29Z Ryomaandres 8044 2235057 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=Kaharian ng Napoles|area_km2=|motto=|official_languages=[[Wikang Napolitano|Napolitano]] <br> [[Latin]] <br> [[Italian language|Italyano]]|population_estimate=5,000,000 sa [[ika-19 na siglo]]|HDI_year=|HDI=|GDP_PPP_year=|GDP_PPP=|area_rank=|demonym=|common_name=Napoles|national_anthem=|national_motto=|capital=[[Napoles]]|government_type=[[Piyudal]] [[absolutong monarkiya]]|image_map=The Kingdom of naples with administrative divisions as they were in 1454.png|symbol_type=Eskudo sa ilalim ng [[Crown of Aragon|Rehimeng Aragonese]]|image_coat=Arms of Ferdinand I of Naples.svg|image_flag=Bandera de Nápoles - Trastámara.svg|native_name={{native name|la|Regnum Neapolitanum}}<br/>{{native name|es|Reino de Nápoles}}<br/>{{native name|it|Regno di Napoli}}<br/>{{native name|nap|Regno 'e Napule}}|currency=[[Tarì]], [[Tornesel]], [[Ducat]], [[Napolitanong lira]], [[Cavallo (coin)|Cavallo]]}}Ang '''Kaharian ng Napoles''' ({{Lang-la|Regnum Neapolitanum}}; {{Lang-es|Reino de Nápoles}}; {{Lang-it|Regno di Napoli}}; {{Lang-nap|Regno 'e Napule}}) ay binubuo ang bahagi ng [[Tangway ng Italya]] timog ng mga [[Estado ng Simbahan|Estadong ng Simbahan]] sa pagitan ng 1282 at 1816. Ito ay itinatag ng [[Digmaan ng mga Sicilianong Vespers]] (1282-1302), nang ang [[Sicilia|pulo ng Sicilia]] ay nag-alsa at sinakop ng [[Korona ng Aragon]], naging isang hiwalay na kaharian na tinatawag ding [[Kaharian ng Sicilia]].<ref name=":03">{{cite book|last=Fremont-Barnes|first=Gregory|title=Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815: Volume 1|publisher=Greenwood|year=2007|page=495|isbn=978-0-313-33446-7}}</ref> Noong 1816, sumanib ulit ito sa pulo ng Sicilia upang mabuo ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. Ang teritoryo ng Kaharian ng Naples noong una ay katumbas ng kabuuan ng mga teritoryo ng kasalukuyang mga rehiyon ng Italya na [[Abruzzo]], [[Molise]], [[Campania]], [[Puglia|Apulia]], [[Basilicata]], at [[Calabria]], kabilang din ang ilang mga lugar ng kasalukuyang [[Lazio]] ([[Katimugang Lazio|timog]] at [[Cicolano|silangan]]), na hanggang 1927 ay kabilang sa [[Campania]], o sa sinaunang lalawigan ng [[Terra di Lavoro]] ([[Sirkondaryo ng Gaeta]] at [[Sirkondaryo ng Sora]]), at sa Abruzzo ([[Sirkondaryo ng Cittaducale]]). == Mga sanggunian == * Colletta, Pietro (13 October 2009), The History of the Kingdom of Naples: From the Accession of Charles of Bourbon to the Death of Ferdinand I, I. B. Tauris, ISBN 978-1-84511-881-5, retrieved 20 February 2011 * Musto, Ronald G. (2013). Medieval Naples: A Documentary History 400–1400. New York: Italica Press. ISBN 9781599102474. OCLC 810773043. * Porter, Jeanne Chenault (2000). Baroque Naples: A Documentary History 1600–1800. New York: Italica Press. ISBN 9780934977524. OCLC 43167960. * Santore, John (2001). Modern Naples: A Documentary History 1799–1999. New York: Italica Press. pp. 1–186. ISBN 9780934977531. OCLC 45087196. [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Italya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Napoles]] 0a7oe33x0w8g0cs5ecvcn7535zj4iig 2235062 2235057 2026-10-17T14:27:00Z Ryomaandres 8044 2235062 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=Kaharian ng Napoles|area_km2=|motto=|official_languages=[[Wikang Napolitano|Napolitano]] <br> [[Latin]] <br> [[Italian language|Italyano]]|population_estimate=5,000,000 sa [[ika-19 na siglo]]|HDI_year=|HDI=|GDP_PPP_year=|GDP_PPP=|area_rank=|demonym=|common_name=Napoles|national_anthem=|national_motto=|capital=[[Napoles]]|government_type=[[Piyudal]] [[absolutong monarkiya]]|image_map=The Kingdom of naples with administrative divisions as they were in 1454.png|symbol_type=Eskudo sa ilalim ng [[Crown of Aragon|Rehimeng Aragonese]]|image_coat=Arms of Ferdinand I of Naples.svg|image_flag=Bandera de Nápoles - Trastámara.svg|native_name={{native name|la|Regnum Neapolitanum}}<br/>{{native name|es|Reino de Nápoles}}<br/>{{native name|it|Regno di Napoli}}<br/>{{native name|nap|Regno 'e Napule}}|currency=[[Tarì]], [[Tornesel]], [[Ducat]], [[Napolitanong lira]], [[Cavallo (coin)|Cavallo]]}}Ang '''Kaharian ng Napoles''' ({{Lang-la|Regnum Neapolitanum}}; {{Lang-es|Reino de Nápoles}}; {{Lang-it|Regno di Napoli}}; {{Lang-nap|Regno 'e Napule}}) ay binubuo ang bahagi ng [[Tangway ng Italya]] timog ng mga [[Estado ng Simbahan|Estadong ng Simbahan]] sa pagitan ng 1282 at 1816. Ito ay itinatag ng [[Digmaan ng mga Sicilianong Vespers]] (1282-1302), nang ang [[Sicilia|pulo ng Sicilia]] ay nag-alsa at sinakop ng [[Korona ng Aragon]], naging isang hiwalay na kaharian na tinatawag ding [[Kaharian ng Sicilia]].<ref name=":03">{{cite book|last=Fremont-Barnes|first=Gregory|title=Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815: Volume 1|publisher=Greenwood|year=2007|page=495|isbn=978-0-313-33446-7}}</ref> Noong 1816, sumanib ulit ito sa pulo ng Sicilia upang mabuo ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. Ang teritoryo ng Kaharian ng Naples noong una ay katumbas ng kabuuan ng mga teritoryo ng kasalukuyang mga rehiyon ng Italya na [[Abruzzo]], [[Molise]], [[Campania]], [[Puglia|Apulia]], [[Basilicata]], at [[Calabria]], kabilang din ang ilang mga lugar ng kasalukuyang [[Lazio|Lacio]] ([[Katimugang Lazio|timog]] at [[Cicolano|silangan]]), na hanggang 1927 ay kabilang sa [[Campania]], o sa sinaunang lalawigan ng [[Terra di Lavoro]] ([[Sirkondaryo ng Gaeta]] at [[Sirkondaryo ng Sora]]), at sa Abruzzo ([[Sirkondaryo ng Cittaducale]]). == Mga sanggunian == * Colletta, Pietro (13 October 2009), The History of the Kingdom of Naples: From the Accession of Charles of Bourbon to the Death of Ferdinand I, I. B. Tauris, ISBN 978-1-84511-881-5, retrieved 20 February 2011 * Musto, Ronald G. (2013). Medieval Naples: A Documentary History 400–1400. New York: Italica Press. ISBN 9781599102474. OCLC 810773043. * Porter, Jeanne Chenault (2000). Baroque Naples: A Documentary History 1600–1800. New York: Italica Press. ISBN 9780934977524. OCLC 43167960. * Santore, John (2001). Modern Naples: A Documentary History 1799–1999. New York: Italica Press. pp. 1–186. ISBN 9780934977531. OCLC 45087196. [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Italya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Napoles]] qi43x0s9xa2a7z1gpggfzbw7j663wdw Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Campobasso 0 302357 2235118 2232797 2026-10-17T15:59:20Z Ryomaandres 8044 2235118 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]], [[Molise]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { wd:Q16151 wdt:P150 ?item . ?item wdt:P31 wd:Q747074 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 070001 | [[Acquaviva Collecroce]] | 28.6 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 566<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070002 | [[Baranello]] | 25 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2489<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070003 | Bojano | 52.63 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7393<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070004 | Bonefro | 31.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1201<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070005 | Busso | 23.81 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1171<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070006 | Campobasso | 56.11 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 47075<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070007 | Campochiaro | 35.7 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 594<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070008 | Campodipietra | 19.72 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2433<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070009 | Campolieto | 24.43 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070010 | Campomarino | 76.68 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7732<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070011 | Casacalenda | 67.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1851<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070012 | Casalciprano | 19.07 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 462<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070013 | Castelbottaccio | 11.22 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 245<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070014 | Castellino del Biferno | 15.54 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070015 | Castelmauro | 43.62 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1183<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070016 | Castropignano | 26.96 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 863<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070017 | Cercemaggiore | 56.91 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3601<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070018 | Cercepiccola | 16.79 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 622<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070019 | Civitacampomarano | 38.89 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 302<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070020 | Colle d'Anchise | 15.69 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070021 | Colletorto | 35.91 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1661<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070022 | Duronia | 22.47 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 404<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070023 | Ferrazzano | 16.77 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3265<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070024 | Fossalto | 28.33 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1161<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070025 | Gambatesa | 43.69 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1262<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070026 | Gildone | 29.76 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 749<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070027 | Guardialfiera | 43.53 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 950<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070028 | Guardiaregia | 43.71 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 697<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070029 | Guglionesi | 100.95 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4881<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070030 | Jelsi | 28.5 km²<br/>28.77 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070031 | Larino | 88.77 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6366<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070032 | Limosano | 28.27 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 694<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070033 | Lucito | 31.56 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 631<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070034 | Lupara | 25.87 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 412<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070035 | Macchia Valfortore | 26.77 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070036 | Mafalda | 32.51 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1080<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070037 | Matrice | 20.42 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1032<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070038 | Mirabello Sannitico | 21.43 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070039 | Molise | 5.2 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 147<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070040 | Monacilioni | 27.21 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 466<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070041 | Montagano | 26.62 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 984<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070042 | Montecilfone | 22.92 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1187<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070043 | Montefalcone nel Sannio | 32.57 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1382<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070044 | Montelongo | 12.76 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 307<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070045 | Montemitro | 16.3 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 291<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070046 | Montenero di Bisaccia | 93.32 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6174<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070047 | Montorio nei Frentani | 31.66 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 360<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070048 | Morrone del Sannio | 45.84 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 524<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070049 | Oratino | 17.89 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1676<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070050 | Palata | 43.82 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1535<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070051 | Petacciato | 35.4 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3457<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070052 | Petrella Tifernina | 26.52 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1042<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070053 | Pietracatella | 50.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1240<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070054 | Pietracupa | 10.08 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 208<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070055 | Portocannone | 13.11 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2335<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070056 | Provvidenti | 14.03 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 107<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070057 | Riccia | 70.04 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4814<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070058 | Ripabottoni | 31.96 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 443<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070059 | Ripalimosani | 33.83 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3019<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070060 | Roccavivara | 21.05 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 622<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070061 | Rotello | 70.75 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070062 | Salcito | 28.26 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 630<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070063 | San Biase | 11.85 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 129<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070064 | San Felice del Molise | 24.24 km²<br/>24.37 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 551<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070065 | San Giacomo degli Schiavoni | 11.08 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1363<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070066 | San Giovanni in Galdo | 19.45 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 518<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070067 | San Giuliano del Sannio | 24.05 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 970<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070068 | San Giuliano di Puglia | 42.05 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 982<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070069 | San Martino in Pensilis | 100.66 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4497<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070070 | San Massimo | 27.33 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 817<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070071 | San Polo Matese | 15.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 479<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070072 | Santa Croce di Magliano | 53.37 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3960<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070073 | Sant'Angelo Limosano | 16.87 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 303<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070074 | Sant'Elia a Pianisi | 68.25 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1554<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070075 | Sepino | 61.37 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070076 | Spinete | 17.83 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1168<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070077 | Tavenna | 21.97 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 601<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070078 | Termoli | 55.64 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 32235<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070079 | Torella del Sannio | 16.73 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 708<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070080 | Toro | 24.06 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070081 | Trivento | 73 km²<br/>73.7 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070082 | Tufara | 35.52 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070083 | Ururi | 31.65 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2426<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 070084 | Vinchiaturo | 35.48 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3368<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 84 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Campobasso}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Campobasso]] luremeqvd8rwrqwga9kt5p8mp0ofmpj Fernando I ng Dalawang Sicilia 0 313432 2235102 2055922 2026-10-17T15:21:33Z Ryomaandres 8044 2235102 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=Fernando I<br />{{small|(IV / III)}}|burial_place=[[Santa Chiara, Napoles|Basilika ng Santa Chiara, Napoles]]|signature=|mother=[[Maria Amalia of Sajonia]]|father=[[Carlos III ng España]]|house=[[House of Bourbon-Two Sicilies|Bourbon-Two Sicilies]]|full name=Ferdinando Antonio Pasquale Giovanni Nepomuceno Serafino Gennaro Benedetto di Borbone|issue-pipe=|issue-link=#Issue|issue={{plainlist | * [[Maria Theresa ng Napoles at Sicilia|Maria Theresa, Banal na Emperatris Romano]] * [[Prinsesa Luisa ng Napoles at Sicilia|Maria Luisa, Dakilang Dukesa ng Toscana]] * [[Carlo, Duke ng Calabria|Prinsipe Carlo Tito, Duke ng Calabria]] * [[Maria Anna ng Napoles at Sicilia|Prinsesa Maria Anna]] * [[Francisco I ng Dalawang Sicilia|Francesco I, Hari ng Dalawang Sicilia]] * [[Maria Cristina ng Napoles at Sicilia|Maria Cristina Teresa, Reyna ng Cerdeña]] * [[Prince Gennaro ng Napoles at Sicilia|Prinsipe Gennaro Carlo]] * [[Prince Giuseppe ng Napoles at Sicilia|Prinsipe Giuseppe Carlo]] * [[Maria Amalia ng Napoles at Sicilia|Maria Amalia, Reyna ng mga Pranses]] * Prinsesa Maria Cristina * [[Princess Maria Antonia ng Napoles at Sicilia|Maria Antonia, Prinsesa ng Asturias]] * [[Maria Clotilde ng Napoles at Sicilia|Prinsesa Maria Clotilde]] * [[Maria Henrietta ng Napoles at Sicilia|Prinsesa Maria Enrichetta]] * Prinsipe Carlo Gennaro * [[Leopold, Prinsipe ng Salerno|Leopoldo Giovanni, Prinsipe ng Salerno]] * [[Prinsipe Alberto ng Napoles at Sicilia|Prinsipe Alberto Lodovico]] * [[Maria Isabelle ng Napoles at Sicilia|Prinsesa Maria Isabella]] }}|spouse={{plainlist | * {{marriage|[[Maria Carolina ng Austria]]|1768|1814|end=d}} * {{marriage|[[Lucia Migliaccio]]<br />|1814}} }}|death_place=Napoles, [[Kingdom of the Two Sicilies|Dalawang Sicilia]]|image=Mengs - Ferdinand IV of Naples, Royal Palace of Madrid.jpg|death_date={{Death date and age|1825|1|4|1751|1|12|df=y}}|birth_place=[[Maharlikang Palasyo ng Napoles|Maharlikang Palasyo]], [[Kaharian ng Napoles|Napoles]]|birth_date={{Birth date|1751|1|12|df=y}}|predecessor1=[[Carlos III ng España|Carlos VII at V]]|reign1=6 Oktubre 1759 – {{nowrap|12 Disyembre 1816}}|succession1=[[Hari ng Napoles]] at [[Hari ng Sicilia|Sicilia]]{{efn|name=note|Rule in Naples interrupted during two periods:<br />• 23 January 1799 – 13 June 1799: brief [[Parthenopaean Republic]] proclaimed;<br />• 30 March 1806 – 22 May 1815: dethroned by [[Napoleon]] and replaced by [[Joseph Bonaparte]].}}|successor=[[Francisco I ng Dalawang Sicilia|Francisco I]]|reign=12 Enero 1816 – {{nowrap|4 Enero 1825}}|succession=[[Hari ng Dalawang Sicilia]]|caption=Pinta ni [[Anton Raphael Mengs]], {{circa|1772–1773}}|religion=[[Katoliko Romano]]}} Si '''Fernando I''' (12 Enero 1751 - 4 Enero 1825), ay ang [[Kaharian ng Dalawang Sicilia|Hari ng Dalawang Sicilia]] mula 1816, pagkatapos ng kaniyang pagpapanumbalik kasunod ng tagumpay sa [[Digmaang Napoleoniko]]. Bago iyon, siya ay, mula noong 1759, si '''Fernando''' '''IV''' ng [[Kaharian ng Napoles]] at '''Fernando''' '''III''' ng [[Kaharian ng Sicilia]]. Siya rin ay Hari ng [[Bansang Gozano|Gozo]]. Dalawang beses siyang pinatalsik mula sa trono ng Napoles: isang beses ng rebolusyonaryong [[Republikang Partenopea]] sa loob ng anim na buwan noong 1799 at muli ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]] noong 1805, bago naibalik noong 1816. == Pagkabata == Si Fernando ay ipinanganak sa [[Napoles]] at lumaki sa gitna ng marami sa mga monumento na itinayo doon ng kaniyang ama na makikita ngayon; ang mga Palasyo ng [[Palasyo ng Portici|Portici]], [[Maharlikang Palasyo ng Caserta|Caserta]], at [[Museo di Capodimonte|Capodimonte]]. == Pamumuno == Natapos ang minorya ni Ferdinand noong 1767, at ang una niyang ginawa ay ang pagpapatalsik sa mga [[Heswita]]. Nang sumunod na taon, pinakasalan niya si [[Maria Carolina ng Austria (1752-1814)|Arkidukesa Maria Carolina]], anak ni [[Maria Teresa I ng Austria|Emperatris Maria Theresa]]. Sa pamamagitan ng kontrata ng kasal, ang reyna ay magkakaroon ng boses sa konseho ng estado pagkatapos ng kapanganakan ng kaniyang unang anak na lalaki, at hindi siya nagmadali sa paggamit ng ganitong paraan ng impluwensiyang pampolitika.<ref name="EB1911">{{EB1911|wstitle=Ferdinand IV. of Naples|volume=10|pages=264–265|inline=1}}</ref> == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} 3915rlmxl4965za8bajqkd546ih4c2b Padron:Lalawigan ng Campobasso 10 314588 2235120 1920957 2026-10-17T16:00:04Z Ryomaandres 8044 2235120 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Lalawigan ng Campobasso |title = [[Molise]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Lalawigan ng Campobasso]] |state={{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |imageleft = |image = |list1 = * [[Acquaviva Collecroce]] * [[Baranello]] * [[Bojano]] * [[Bonefro]] * [[Busso]] * [[Campobasso]] * [[Campochiaro]] * [[Campodipietra]] * [[Campolieto]] * [[Campomarino]] * [[Casacalenda]] * [[Casalciprano]] * [[Castelbottaccio]] * [[Castellino del Biferno]] * [[Castelmauro]] * [[Castropignano]] * [[Cercemaggiore]] * [[Cercepiccola]] * [[Civitacampomarano]] * [[Colle d'Anchise]] * [[Colletorto]] * [[Duronia]] * [[Ferrazzano]] * [[Fossalto]] * [[Gambatesa]] * [[Gildone]] * [[Guardialfiera]] * [[Guardiaregia]] * [[Guglionesi]] * [[Jelsi]] * [[Larino]] * [[Limosano]] * [[Lucito]] * [[Lupara, Molise|Lupara]] * [[Macchia Valfortore]] * [[Mafalda, Molise|Mafalda]] * [[Matrice]] * [[Mirabello Sannitico]] * [[Molise, Campobasso|Molise]] * [[Monacilioni]] * [[Montagano]] * [[Montecilfone]] * [[Montefalcone nel Sannio]] * [[Montelongo]] * [[Montemitro]] * [[Montenero di Bisaccia]] * [[Montorio nei Frentani]] * [[Morrone del Sannio]] * [[Oratino]] * [[Palata, Italya|Palata]] * [[Petacciato]] * [[Petrella Tifernina]] * [[Pietracatella]] * [[Pietracupa]] * [[Portocannone]] * [[Provvidenti]] * [[Riccia, Molise|Riccia]] * [[Ripabottoni]] * [[Ripalimosani]] * [[Roccavivara]] * [[Rotello]] * [[Salcito]] * [[San Biase]] * [[San Felice del Molise]] * [[San Giacomo degli Schiavoni]] * [[San Giovanni in Galdo]] * [[San Giuliano del Sannio]] * [[San Giuliano di Puglia]] * [[San Martino in Pensilis]] * [[San Massimo]] * [[San Polo Matese]] * [[Sant'Angelo Limosano]] * [[Sant'Elia a Pianisi]] * [[Santa Croce di Magliano]] * [[Sepino]] * [[Spinete]] * [[Tavenna]] * [[Termoli]] * [[Torella del Sannio]] * [[Toro, Molise|Toro]] * [[Trivento]] * [[Tufara]] * [[Ururi]] * [[Vinchiaturo]] }}{{#if: {{{nocat|}}}| |{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:Province of Campobasso |[[Category:Italy province templates|Campobasso, Province of]] |{{Main other|[[Category:Cities and towns in Molise]] [[Category:Municipalities of the Province of Campobasso]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> lh2jaspcavfu38pwr1ygaloiltdx4g1 Tagagamit:Allyriana000 2 317584 2235142 2234811 2026-10-17T23:21:24Z Allyriana000 119761 2235142 wikitext text/x-wiki {{userboxtop|align=right|backgroundcolor=#cedff2|bordercolor=#4E78A0 solid 5px;|extra-css=border-radius: 8px; padding-bottom:3px; padding-top:5px;|textcolor=black|toptext='''Allyriana000'''}} {{User en}} {{User Wikipedian For|year=2022|month=05|day=13}} {{User contrib|17,480}} {{Userboxbottom}}Magandang araw Pilipinas! Ako si Allyriana, at ako ay mahilig sa pagsubaybay sa mga patimapalak pagandahan tulad ng Miss Universe, Miss World, Miss Earth, at Miss International. Nagsimula akong mag-edit sa English Wikipedia noong Abril 4, 2021, subalit nagsimula lamang ako sa Wikipedia Tagalog noong Mayo 13, 2022. Ako ay ipinanganak sa [[Lungsod Quezon]], kung saan ako lumaki. Ang aking mga hilig ay gumuhit ng mga ''portrait'' ng mga tao at ng mga estruktura, manood ng mga ''series'' tulad ng ''[[RuPaul's Drag Race]]'', The Crown, Money Heist, Jujutsu Kaisen, Demon Slayer at Grey's Anatomy, at kumanta. == Mga nagawang artikulo == === Talaan ng mga artikulo === Ang mga artikulong naka-'''''bold''''' ay ang mga artikulong '''tapos nang ilikha''' o may mga '''sapat na sanggunian''' na para sa mga nilalaman ng artikulo. Ang mga artikulong hindi naka-''bold'' ay ang mga artikulo kinakailangan pang dagdagan ng sapat na impormasyon at sanggunian. Lahat na ng mga artikulo mula sa Cycle 1 ang naka-''bold''. 267 sa 425 (62.5%) na artikulo ang tapos na. Ang mga artikulong may asterisk ay mga artikulong naka-arkibo na ang mga sanggunian. ==== Cycle 1: 21 Abril 2021 - 31 Disyembre 2022 <small>(53 artikulo + 10 artikulong Ingles)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 1 (619 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| ! Abril 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1997''' (21; sa Ingles) |- ! Hunyo 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1996''' (2; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1995''' (6; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1994''' (8; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1993''' (28; sa Ingles) |- ! Setyembre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1964''' (20; sa Ingles) |- ! Oktubre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1992''' (18; sa Ingles) |- ! Nobyembre 2021 |- | * '''The Miss Globe 2021''' (6; sa Ingles) |- ! Disyembre 2021 |- | * '''Señorita Colombia 2021''' (28; sa Ingles) |- ! Abril 2022 |- | * '''Binibining Pilipinas 1991''' (23; sa Ingles) |- ! Hunyo 2022 |- | *'''[[Nadia Ferreira]]''' (10)* *'''[[Miss Universe Philippines]]''' (11)* |- ! Agosto 2022 |- | *'''[[Miss World 2023]]''' (2)* *'''[[Miss World 2018]]''' (3) *'''[[Miss World 2019]]''' (5) |- ! Setyembre 2022 |- | *'''[[Francisco Mañosa]]''' (1) *'''[[Andrea Meza]]''' (19) |- ! Oktubre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1952]]''' (4)* *'''[[Miss Universe 1953]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1954]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1955]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1956]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1957]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1958]]''' (12)* *'''[[Miss Universe 1959]]''' (24)* |- |} {{col-2}} {| |- ! Nobyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1960]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1961]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1962]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1963]]''' (8)* *'''[[Miss World 1951]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1964]]''' (9)* *'''[[Miss Universe 1965]]''' (21)* *'''[[Miss Universe 1966]]''' (25)* *'''[[Miss Universe 1967]]''' (29) |- ! Disyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1968]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1969]]''' (8)* *'''[[Miss World 1952]]''' (8) *'''[[Miss World 1953]]''' (10) *'''[[Miss Universe 1970]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1971]]''' (11) *'''[[Miss Universe 1972]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1973]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1974]]''' (13) *'''[[Miss World 1954]]''' (22) *'''[[Miss World 1955]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1975]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1976]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1977]]''' (24) *'''[[Miss Universe 2012]]''' (24) *'''[[Miss Universe 1978]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1979]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1980]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1981]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1982]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1983]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1984]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1985]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1986]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1987]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1988]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1989]]''' (30) *'''[[Miss Universe 2011]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1990]]''' (31) |} {{col-end}} {{hidden end}} ==== Cycle 2: 3 Enero 2023 - 12 Disyembre 2023 <small>(86 artikulo)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 2 (316 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss Universe 1991]]''' (3) *'''[[Miss World 1956]]''' (4) *'''[[Marisol Malaret]]''' (4) *'''[[Miss Universe 2023]]''' (5) *'''[[Miss World 2003]]''' (5) *'''[[Fenty Beauty]]''' (5) *'''[[Miss Universe 1992]]''' (8) *'''[[Miss Universe 2010]]''' (8) *'''[[Miss World 2005]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1993]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1999]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1994]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1995]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1996]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2000]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2001]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1997]]''' (13) *'''[[Miss Universe 1998]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2002]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2003]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2004]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2005]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2006]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2007]]''' (13) *'''[[R'Bonney Gabriel]]''' (15) *'''[[Mariam Habach]]''' (18) *'''[[Binibining Pilipinas 1964]]''' (23) *'''[[Binibining Pilipinas 1965]]''' (25) *'''[[Miss Universe 2008]]''' (25) *'''[[Miss World 1971]]''' (31) *'''[[Miss International 2023]]''' (31) |- ! Pebrero |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1966]]''' (2) *'''[[Binibining Pilipinas 1967]]''' (2) *'''[[Anna Sueangam-iam]]''' (3) *'''[[Miss USA 1952]]''' (4) *'''[[Binibining Pilipinas 2023]]''' (6) *'''[[Miss World 1960]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2023]]''' (18) *'''[[Julia Gama]]''' (22) *'''[[Binibining Pilipinas 1968]]''' (24) |- ! Marso |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1969]]''' (4) *'''[[Miss World 1961]]''' (7) *'''[[Miss World 1962]]''' (22) *'''[[Miss World 1963]]''' (26) *'''[[Miss World 1967]]''' (30) |- ! Abril |- | *[[Miss World 2011]] (12) |} {{col-2}} *[[Miss World 2012]] (14) *[[Miss World 2013]] (14) *[[Miss World 2014]] (18) *[[Miss World 2015]] (20) *'''[[Binibining Pilipinas 2021]]''' (20) {| |- ! Mayo |- | *'''[[Kapuluang Mamanuca]]''' (1) *'''[[Miss World 1964]]''' (8) *'''[[Miss World 1976]]''' (10) *'''[[Miss World 1977]]''' (12) *'''[[Miss World 1978]]''' (12) |- ! Hunyo |- | *'''[[Miss Universe 2009]]''' (1) *'''[[Miss World 1965]]''' (1) *'''[[Miss World 1979]]''' (1) *'''[[Miss World 1966]]''' (3) *'''[[Miss World 1968]]''' (3) *'''[[Miss World 1969]]''' (3) *'''[[Miss World 1970]]''' (3) *'''[[Miss World 1972]]''' (3) *'''[[Miss World 1980]]''' (5) *'''[[Miss World 1973]]''' (6) *'''[[Miss World 1974]]''' (6) *'''[[Miss World 1981]]''' (6) *'''[[Miss World 1982]]''' (6) *'''[[Miss World 1983]]''' (7) *'''[[Miss World 1984]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2024]]''' (10) *'''[[Miss World 1985]]''' (13) *[[Auckland]] (17) *'''[[Miss World 1986]]''' (26) |- ! Hulyo |- | *'''[[Zozibini Tunzi]]''' (6)* *'''[[Miss World 1987]]''' (16) *'''[[Miss World 1988]]''' (31) |- ! Agosto |- | *'''[[Miss World 1989]]''' (1) *'''[[Miss World 2017]]''' (10) *'''[[Miss International 1960]]''' (10)* |- ! Setyembre |- | *'''[[Lalela Mswane]]''' (7) *'''[[Miss World 1990]]''' (19) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Sheynnis Palacios]]''' (19) *'''[[Miss Universe 2024]]''' (19) |- ! Disyembre |- | *'''[[Miss International 2019]]''' (1) *'''[[Miss International 2024]]''' (12) |} {{col-end}} {{hidden end}} '''Cycle 3: 8 Enero 2024 - 30 Disyembre 2024 <small>(95 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 3 (357 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss World 1991]]''' (8) *'''[[Miss World 1992]]''' (13) *'''[[Miss World 1993]]''' (14) *'''[[Miss World 1975]]''' (14) *'''[[Demi-Leigh Tebow]]''' (17) *[[Iris Mittenaere]] (17) *[[Charlie Puth]] (18) *[[Gabriela Isler]] (18) *'''[[Miss World 1994]]''' (27) *'''[[Miss World 1995]]''' (27) *'''[[Miss World 1996]]''' (28) |- ! Pebrero |- | *'''[[Miss World 1997]]''' (10) |- ! Marso |- | *'''[[Miss World 1998]]''' (2)* *'''[[Miss World 1999]]''' (3) *'''[[Miss World 2000]]''' (3) *[[Miss Earth 2024]] (3) *[[Arkitekturang bernakular]] (4) *'''[[Miss World 2025]]''' (6) *'''[[Miss World 2001]]''' (8) *[[Karolina Bielawska]] (10) *[[Krystyna Pyszková]] (13) *'''[[Miss World 2002]]''' (15) *[[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] (17) *[[Talaan ng mga bansa sa Miss Universe]] (17) *[[Shopee]] (21) |- ! Abril |- | *[[Ella Mai]] (3) *'''[[Binibining Pilipinas 2024]]''' (5) *'''[[Miss World 2004]]''' (8) *'''[[Miss World 2006]]''' (9) *'''[[Miss World 2007]]''' (10) *'''[[Miss World 2008]]''' (13) *[[Miss World 2016]] (20) *[[Tahanang Pilipino]] (24) |- ! Mayo |- | *[[Lacoste]] (6) *[[Adrastea (buwan)|Adrastea]] (6) *[[66391 Moshup]] (6) *[[3015 Candy]] (7) *[[3031 Houston]] (7) *[[Loewe (tatak ng moda)|Loewe]] (8) *[[Drita Ziri]] (9) *[[Bretman Rock]] (9) *[[Miss International 2018]] (10) *[[Chelsea Anne Manalo]] (23) *'''[[Miss Universe Philippines 2025]]''' (23) *[[Kim Kardashian]] (23) |- ! Hunyo |- | *'''Miss World Philippines 2024''' (4; sa Ingles) *'''[[Noelia Voigt]]''' (17) *'''Miss Universe Thailand 2024''' (19; sa Ingles) |} {{col-2}} {| *[[Binibining Pilipinas 2009]] (26) *[[Binibining Pilipinas 2019]] (27) *[[Angelica Lopez]] (30) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Earth 2003]] (5) *[[Miss Supranational 2024]] (6) *'''[[Myrna Esguerra]]''' (8) *[[Alice Guo]] (16) *[[Krishnah Gravidez]] (20) *[[Pinoy Big Brother: Gen 11]] (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 10001–11000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 11001–12000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 12001–13000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 13001–14000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 14001–15000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 15001–16000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 16001–17000]]''' (24) *[[EJ Obiena]] (26) |- ! Agosto |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 17001–18000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 18001–19000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 19001–20000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 20001–21000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 21001–22000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 22001–23000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 23001–24000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 24001–25000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 25001–26000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 26001–27000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 27001–28000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 28001–29000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 29001–30000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 30001–31000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 31001–32000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 32001–33000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 33001–34000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 34001–35000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 35001–36000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 36001–37000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 37001–38000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 38001–39000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 39001–40000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 40001–41000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 41001–42000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 42001–43000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 43001–44000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 44001–45000]]''' (22) |- ! Oktubre |- | *'''[[Miss International 1961]]''' (15) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Miss Universe 2025]]''' (21) *'''[[Victoria Kjær Theilvig]]''' (21) |- ! Disyembre |- | *[[Miss International 1962]] (30) |}{{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 4: 8 Enero 2025 - 21 Nobyembre 2025 <small>(119 artikulo + 5 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 4 (317 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero 2025 |- | *'''Miss USA 2025''' (8; sa Ingles) *[[Miss Universe Philippines 2021]] (27) *[[Miss Universe Thailand]] (31) |- ! Pebrero 2025 |- | *[[Yllana Aduana]] (3) *[[Maison Schiaparelli]] (8) *[[Miss Grand International 2024]] (14) *[[CJ Opiaza]] (14) *'''[[Miss International 2025]]''' (21) *'''Miss Universe 2026''' (28; sa Ingles) |- ! Marso 2025 |- | *'''[[Miss Supranational 2025]]''' (3) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]] (9) *[[Sabrina Carpenter]] (21) *'''[[Aiah]]''' (23) *'''[[Colet (mang-aawit)|Colet]]''' (23) *'''Binibining Pilipinas 2025''' (24; sa Ingles) |- ! Abril 2025 |- | *[[Miss International 1963]] (11) *[[Miss International 1964]] (11) *[[Miss International 1965]] (12) *[[Miss International 1967]] (13) *[[Miss International 1968]] (14) *[[Miss International 1969]] (14) *[[Miss International 1970]] (16) *[[Miss International 1971]] (17) *[[Miss International 1979]] (17) *[[Aurora Pijuan]] (17) *[[Miss International 1972]] (18) *[[Miss International 1973]] (21) *[[Miss International 1974]] (29) *[[Miss International 1975]] (29) *[[Miss International 1976]] (29) *[[Miss International 1977]] (29) *[[Miss International 1978]] (29) *[[Miss International 1980]] (30) |- ! Mayo 2025 |- | *[[Binibining Pilipinas 2025]] (1) *[[Miss International 1981]] (1) *[[Miss International 1982]] (2) *[[Miss International 1983]] (5) *[[Miss International 1984]] (5) *[[Miss International 1985]] (5) *[[Miss International 1986]] (5) *[[Papa Leon XIV]] (9) *'''Miss World 2026''' (9; sa Ingles) *[[Miss International 1987]] (11) *[[Miss International 1988]] (12) *[[Miss International 1989]] (12) *[[Miss International 1990]] (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 45001–46000]]''' (23) *[[Miss International 1991]] (26) *[[Miss International 1992]] (28) *[[Miss International 1993]] (29) *[[Miss International 1994]] (29) *[[Miss International 1995]] (29) *[[Miss International 1996]] (29) *[[Miss International 1997]] (29) *[[Miss International 1998]] (29) *[[Miss International 1999]] (29) *[[Miss International 2000]] (31) *[[Miss International 2001]] (31) |- ! Hunyo 2025 |- | *[[Miss International 2002]] (3) *[[Miss International 2003]] (4) *[[Miss International 2004]] (7) *[[Miss International 2005]] (7) *[[Miss International 2006]] (7) *[[Miss International 2007]] (7) *[[Miss International 2008]] (7) *[[Miss International 2009]] (8) |} {{col-2}} {| *[[Miss International 2010]] (8) *[[Miss International 2011]] (9) *[[Miss International 2012]] (9) *[[Miss International 2013]] (10) *[[Miss International 2014]] (11) *[[Miss International 2015]] (11) *[[Miss International 2016]] (11) *[[Miss International 2017]] (11) *[[Miss Earth 2004]] (11) *[[Miss Earth 2005]] (11) *[[Miss Earth 2025]] (11) *[[Miss Earth 2006]] (16) *[[Miss Earth 2007]] (16) *[[Katrina Johnson]] (16) *[[Miss Earth 2008]] (18) *[[Miss Earth 2009]] (18) *[[Miss Earth 2010]] (19) *[[Miss Earth 2011]] (22) *[[Miss Earth 2012]] (22) *[[Miss Earth 2013]] (22) *[[Miss Earth 2014]] (22) *[[Miss Earth 2015]] (22) *[[Miss Earth 2016]] (23) *[[Miss Earth 2017]] (23) *[[Miss Earth 2018]] (23) *[[Miss Earth 2019]] (23) *[[Miss Earth 2020]] (23) *[[Miss Earth 2021]] (23) *[[Miss Supranational 2013]] (23) *[[Miss Supranational 2022]] (27) |- ! Hulyo 2025 |- | *''[[This Is For]]'' (8) *'''[[Miss World 2026]]''' (10) *[[3034 Climenhaga]] (31) |- ! Agosto 2025 |- | *[[Miss Universe Thailand 2025]] (23) *[[Praveenar Singh]] (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 46001–47000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 47001–48000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 48001–49000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 49001–50000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 50001–51000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 51001–52000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 52001–53000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 53001–54000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 54001–55000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 55001–56000]]''' (31) |- ! Setyembre 2025 |- | *[[Pagpatay kay Iryna Zarutska]] (9) *Kirk Bondad (25; sa Ingles) *[[Curlee at Sarah Discaya]] (27) *[[Miss Universe Philippines 2026]] (27) |- ! Oktubre 2025 |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 56001–57000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 57001–58000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 58001–59000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 59001–60000]]''' (6) *'''[[Miss Grand International 2025]]''' (12) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]] (17) *'''[[Emma Tiglao]]''' (18) *[[Sirikit]] (26) |- ! Nobyembre 2025 |- | *[[Fátima Bosch]] (21) |- |} {{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 5: 21 Pebrero 2026 - kasalukuyan <small>(69 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 5}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Pebrero |- | *The Miss Globe 2022 (21; sa Ingles) |- ! Marso |- | *[[Binibining Pilipinas 1970]] (9) *[[Binibining Pilipinas 1971]] (13) *'''Binibining Pilipinas 2026''' (23; sa Ingles) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Universe 2026]] (21) *'''[[Pop Mart]]''' (22) *'''[[Miss Supranational 2026]]''' (26) *[[Miss World 2027]] (28) *'''[[Emilio Daez]]''' (28) |- ! Agosto |- | *[[Katrina Llegado]] (1) *'''[[Bo's Coffee]]''' (6) *[[Mingyu]] (9) *[[Bea Millan-Windorski]] (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 60001–61000]]''' (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 61001–62000]]''' (10) *[[Asia Rose Simpson]] (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 62001–63000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 63001–64000]]''' (16) *[[Lindol sa Kumamoto ng 2026]] (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 64001–65000]]''' (17) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 65001–66000]]''' (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 66001–67000]]''' (20) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 67001–68000]]''' (20) *'''[[Miss Grand International 2026]]''' (22) *'''[[Ralph de Leon]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 68001–69000]]''' (24) *[[Jackie Loughery]] (25) *[[Anton Vinzon]] (26) *[[Miss Universe Philippines 2027]] (30) *[[Mga Batas ng mga Indya]] (30) |- ! Setyembre |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 69001–70000]]''' (1) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 70001–71000]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000]]''' (3) *[[Drag Race Philippines]] (4) *[[MGI All Stars]] (5) *[[Joheirry Mola]] (6) *[[Valeria Ayos]] (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 72001–73000]]''' (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 73001–74000]]''' (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 74001–75000]]''' (15) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 75001–76000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 76001–77000]]''' (16) *'''[[Miss USA 1953]]''' (25) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 77001–78000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 78001–79000]]''' (29) |} {{col-2}} {| |- ! Oktubre |- | *'''[[Morgan Romano]]''' (1) *'''[[Catalina Duque]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 79001–80000]]''' (2) *[[Natálie Puškinová]] (3) *[[Joy Barcoma]] (4) *'''[[Pickup Coffee]] (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 80001–81000]]''' (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 81001–82000]]''' (4) *[[Wanderléia Rodrigues]] (5) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 82001–83000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 83001–84000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 84001–85000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 85001–86000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 86001–87000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 87001–88000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 88001–89000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 89001–90000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 90001–91000]]''' (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 91001–92000]]''' (9) *'''[[Jihan Dimack]]''' (10) *[[San Juan, Puerto Rico]] (12) *[[Comme des Garçons]] (13) *[[Miss International 2026]] (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 92001–93000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 93001–94000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 94001–95000]]''' (16) *'''[[Heath Jornales]]''' (16) |} |- {{col-end}} {{hidden end}} 9qvibm3e20k1deb54uif2m0jkkv1y06 2235155 2235142 2026-10-18T05:31:39Z Allyriana000 119761 2235155 wikitext text/x-wiki {{userboxtop|align=right|backgroundcolor=#cedff2|bordercolor=#4E78A0 solid 5px;|extra-css=border-radius: 8px; padding-bottom:3px; padding-top:5px;|textcolor=black|toptext='''Allyriana000'''}} {{User en}} {{User Wikipedian For|year=2022|month=05|day=13}} {{User contrib|17,480}} {{Userboxbottom}}Magandang araw Pilipinas! Ako si Allyriana, at ako ay mahilig sa pagsubaybay sa mga patimapalak pagandahan tulad ng Miss Universe, Miss World, Miss Earth, at Miss International. Nagsimula akong mag-edit sa English Wikipedia noong Abril 4, 2021, subalit nagsimula lamang ako sa Wikipedia Tagalog noong Mayo 13, 2022. Ako ay ipinanganak sa [[Lungsod Quezon]], kung saan ako lumaki. Ang aking mga hilig ay gumuhit ng mga ''portrait'' ng mga tao at ng mga estruktura, manood ng mga ''series'' tulad ng ''[[RuPaul's Drag Race]]'', The Crown, Money Heist, Jujutsu Kaisen, Demon Slayer at Grey's Anatomy, at kumanta. == Mga nagawang artikulo == === Talaan ng mga artikulo === Ang mga artikulong naka-'''''bold''''' ay ang mga artikulong '''tapos nang ilikha''' o may mga '''sapat na sanggunian''' na para sa mga nilalaman ng artikulo. Ang mga artikulong hindi naka-''bold'' ay ang mga artikulo kinakailangan pang dagdagan ng sapat na impormasyon at sanggunian. Lahat na ng mga artikulo mula sa Cycle 1 ang naka-''bold''. 268 sa 426 (62.5%) na artikulo ang tapos na. Ang mga artikulong may asterisk ay mga artikulong naka-arkibo na ang mga sanggunian. ==== Cycle 1: 21 Abril 2021 - 31 Disyembre 2022 <small>(53 artikulo + 10 artikulong Ingles)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 1 (619 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| ! Abril 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1997''' (21; sa Ingles) |- ! Hunyo 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1996''' (2; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1995''' (6; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1994''' (8; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1993''' (28; sa Ingles) |- ! Setyembre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1964''' (20; sa Ingles) |- ! Oktubre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1992''' (18; sa Ingles) |- ! Nobyembre 2021 |- | * '''The Miss Globe 2021''' (6; sa Ingles) |- ! Disyembre 2021 |- | * '''Señorita Colombia 2021''' (28; sa Ingles) |- ! Abril 2022 |- | * '''Binibining Pilipinas 1991''' (23; sa Ingles) |- ! Hunyo 2022 |- | *'''[[Nadia Ferreira]]''' (10)* *'''[[Miss Universe Philippines]]''' (11)* |- ! Agosto 2022 |- | *'''[[Miss World 2023]]''' (2)* *'''[[Miss World 2018]]''' (3) *'''[[Miss World 2019]]''' (5) |- ! Setyembre 2022 |- | *'''[[Francisco Mañosa]]''' (1) *'''[[Andrea Meza]]''' (19) |- ! Oktubre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1952]]''' (4)* *'''[[Miss Universe 1953]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1954]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1955]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1956]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1957]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1958]]''' (12)* *'''[[Miss Universe 1959]]''' (24)* |- |} {{col-2}} {| |- ! Nobyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1960]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1961]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1962]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1963]]''' (8)* *'''[[Miss World 1951]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1964]]''' (9)* *'''[[Miss Universe 1965]]''' (21)* *'''[[Miss Universe 1966]]''' (25)* *'''[[Miss Universe 1967]]''' (29) |- ! Disyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1968]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1969]]''' (8)* *'''[[Miss World 1952]]''' (8) *'''[[Miss World 1953]]''' (10) *'''[[Miss Universe 1970]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1971]]''' (11) *'''[[Miss Universe 1972]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1973]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1974]]''' (13) *'''[[Miss World 1954]]''' (22) *'''[[Miss World 1955]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1975]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1976]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1977]]''' (24) *'''[[Miss Universe 2012]]''' (24) *'''[[Miss Universe 1978]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1979]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1980]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1981]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1982]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1983]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1984]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1985]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1986]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1987]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1988]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1989]]''' (30) *'''[[Miss Universe 2011]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1990]]''' (31) |} {{col-end}} {{hidden end}} ==== Cycle 2: 3 Enero 2023 - 12 Disyembre 2023 <small>(86 artikulo)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 2 (316 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss Universe 1991]]''' (3) *'''[[Miss World 1956]]''' (4) *'''[[Marisol Malaret]]''' (4) *'''[[Miss Universe 2023]]''' (5) *'''[[Miss World 2003]]''' (5) *'''[[Fenty Beauty]]''' (5) *'''[[Miss Universe 1992]]''' (8) *'''[[Miss Universe 2010]]''' (8) *'''[[Miss World 2005]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1993]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1999]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1994]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1995]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1996]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2000]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2001]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1997]]''' (13) *'''[[Miss Universe 1998]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2002]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2003]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2004]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2005]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2006]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2007]]''' (13) *'''[[R'Bonney Gabriel]]''' (15) *'''[[Mariam Habach]]''' (18) *'''[[Binibining Pilipinas 1964]]''' (23) *'''[[Binibining Pilipinas 1965]]''' (25) *'''[[Miss Universe 2008]]''' (25) *'''[[Miss World 1971]]''' (31) *'''[[Miss International 2023]]''' (31) |- ! Pebrero |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1966]]''' (2) *'''[[Binibining Pilipinas 1967]]''' (2) *'''[[Anna Sueangam-iam]]''' (3) *'''[[Miss USA 1952]]''' (4) *'''[[Binibining Pilipinas 2023]]''' (6) *'''[[Miss World 1960]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2023]]''' (18) *'''[[Julia Gama]]''' (22) *'''[[Binibining Pilipinas 1968]]''' (24) |- ! Marso |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1969]]''' (4) *'''[[Miss World 1961]]''' (7) *'''[[Miss World 1962]]''' (22) *'''[[Miss World 1963]]''' (26) *'''[[Miss World 1967]]''' (30) |- ! Abril |- | *[[Miss World 2011]] (12) |} {{col-2}} *[[Miss World 2012]] (14) *[[Miss World 2013]] (14) *[[Miss World 2014]] (18) *[[Miss World 2015]] (20) *'''[[Binibining Pilipinas 2021]]''' (20) {| |- ! Mayo |- | *'''[[Kapuluang Mamanuca]]''' (1) *'''[[Miss World 1964]]''' (8) *'''[[Miss World 1976]]''' (10) *'''[[Miss World 1977]]''' (12) *'''[[Miss World 1978]]''' (12) |- ! Hunyo |- | *'''[[Miss Universe 2009]]''' (1) *'''[[Miss World 1965]]''' (1) *'''[[Miss World 1979]]''' (1) *'''[[Miss World 1966]]''' (3) *'''[[Miss World 1968]]''' (3) *'''[[Miss World 1969]]''' (3) *'''[[Miss World 1970]]''' (3) *'''[[Miss World 1972]]''' (3) *'''[[Miss World 1980]]''' (5) *'''[[Miss World 1973]]''' (6) *'''[[Miss World 1974]]''' (6) *'''[[Miss World 1981]]''' (6) *'''[[Miss World 1982]]''' (6) *'''[[Miss World 1983]]''' (7) *'''[[Miss World 1984]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2024]]''' (10) *'''[[Miss World 1985]]''' (13) *[[Auckland]] (17) *'''[[Miss World 1986]]''' (26) |- ! Hulyo |- | *'''[[Zozibini Tunzi]]''' (6)* *'''[[Miss World 1987]]''' (16) *'''[[Miss World 1988]]''' (31) |- ! Agosto |- | *'''[[Miss World 1989]]''' (1) *'''[[Miss World 2017]]''' (10) *'''[[Miss International 1960]]''' (10)* |- ! Setyembre |- | *'''[[Lalela Mswane]]''' (7) *'''[[Miss World 1990]]''' (19) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Sheynnis Palacios]]''' (19) *'''[[Miss Universe 2024]]''' (19) |- ! Disyembre |- | *'''[[Miss International 2019]]''' (1) *'''[[Miss International 2024]]''' (12) |} {{col-end}} {{hidden end}} '''Cycle 3: 8 Enero 2024 - 30 Disyembre 2024 <small>(95 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 3 (357 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss World 1991]]''' (8) *'''[[Miss World 1992]]''' (13) *'''[[Miss World 1993]]''' (14) *'''[[Miss World 1975]]''' (14) *'''[[Demi-Leigh Tebow]]''' (17) *[[Iris Mittenaere]] (17) *[[Charlie Puth]] (18) *[[Gabriela Isler]] (18) *'''[[Miss World 1994]]''' (27) *'''[[Miss World 1995]]''' (27) *'''[[Miss World 1996]]''' (28) |- ! Pebrero |- | *'''[[Miss World 1997]]''' (10) |- ! Marso |- | *'''[[Miss World 1998]]''' (2)* *'''[[Miss World 1999]]''' (3) *'''[[Miss World 2000]]''' (3) *[[Miss Earth 2024]] (3) *[[Arkitekturang bernakular]] (4) *'''[[Miss World 2025]]''' (6) *'''[[Miss World 2001]]''' (8) *[[Karolina Bielawska]] (10) *[[Krystyna Pyszková]] (13) *'''[[Miss World 2002]]''' (15) *[[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] (17) *[[Talaan ng mga bansa sa Miss Universe]] (17) *[[Shopee]] (21) |- ! Abril |- | *[[Ella Mai]] (3) *'''[[Binibining Pilipinas 2024]]''' (5) *'''[[Miss World 2004]]''' (8) *'''[[Miss World 2006]]''' (9) *'''[[Miss World 2007]]''' (10) *'''[[Miss World 2008]]''' (13) *[[Miss World 2016]] (20) *[[Tahanang Pilipino]] (24) |- ! Mayo |- | *[[Lacoste]] (6) *[[Adrastea (buwan)|Adrastea]] (6) *[[66391 Moshup]] (6) *[[3015 Candy]] (7) *[[3031 Houston]] (7) *[[Loewe (tatak ng moda)|Loewe]] (8) *[[Drita Ziri]] (9) *[[Bretman Rock]] (9) *[[Miss International 2018]] (10) *[[Chelsea Anne Manalo]] (23) *'''[[Miss Universe Philippines 2025]]''' (23) *[[Kim Kardashian]] (23) |- ! Hunyo |- | *'''Miss World Philippines 2024''' (4; sa Ingles) *'''[[Noelia Voigt]]''' (17) *'''Miss Universe Thailand 2024''' (19; sa Ingles) |} {{col-2}} {| *[[Binibining Pilipinas 2009]] (26) *[[Binibining Pilipinas 2019]] (27) *[[Angelica Lopez]] (30) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Earth 2003]] (5) *[[Miss Supranational 2024]] (6) *'''[[Myrna Esguerra]]''' (8) *[[Alice Guo]] (16) *[[Krishnah Gravidez]] (20) *[[Pinoy Big Brother: Gen 11]] (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 10001–11000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 11001–12000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 12001–13000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 13001–14000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 14001–15000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 15001–16000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 16001–17000]]''' (24) *[[EJ Obiena]] (26) |- ! Agosto |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 17001–18000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 18001–19000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 19001–20000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 20001–21000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 21001–22000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 22001–23000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 23001–24000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 24001–25000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 25001–26000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 26001–27000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 27001–28000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 28001–29000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 29001–30000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 30001–31000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 31001–32000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 32001–33000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 33001–34000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 34001–35000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 35001–36000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 36001–37000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 37001–38000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 38001–39000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 39001–40000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 40001–41000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 41001–42000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 42001–43000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 43001–44000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 44001–45000]]''' (22) |- ! Oktubre |- | *'''[[Miss International 1961]]''' (15) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Miss Universe 2025]]''' (21) *'''[[Victoria Kjær Theilvig]]''' (21) |- ! Disyembre |- | *[[Miss International 1962]] (30) |}{{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 4: 8 Enero 2025 - 21 Nobyembre 2025 <small>(119 artikulo + 5 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 4 (317 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero 2025 |- | *'''Miss USA 2025''' (8; sa Ingles) *[[Miss Universe Philippines 2021]] (27) *[[Miss Universe Thailand]] (31) |- ! Pebrero 2025 |- | *[[Yllana Aduana]] (3) *[[Maison Schiaparelli]] (8) *[[Miss Grand International 2024]] (14) *[[CJ Opiaza]] (14) *'''[[Miss International 2025]]''' (21) *'''Miss Universe 2026''' (28; sa Ingles) |- ! Marso 2025 |- | *'''[[Miss Supranational 2025]]''' (3) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]] (9) *[[Sabrina Carpenter]] (21) *'''[[Aiah]]''' (23) *'''[[Colet (mang-aawit)|Colet]]''' (23) *'''Binibining Pilipinas 2025''' (24; sa Ingles) |- ! Abril 2025 |- | *[[Miss International 1963]] (11) *[[Miss International 1964]] (11) *[[Miss International 1965]] (12) *[[Miss International 1967]] (13) *[[Miss International 1968]] (14) *[[Miss International 1969]] (14) *[[Miss International 1970]] (16) *[[Miss International 1971]] (17) *[[Miss International 1979]] (17) *[[Aurora Pijuan]] (17) *[[Miss International 1972]] (18) *[[Miss International 1973]] (21) *[[Miss International 1974]] (29) *[[Miss International 1975]] (29) *[[Miss International 1976]] (29) *[[Miss International 1977]] (29) *[[Miss International 1978]] (29) *[[Miss International 1980]] (30) |- ! Mayo 2025 |- | *[[Binibining Pilipinas 2025]] (1) *[[Miss International 1981]] (1) *[[Miss International 1982]] (2) *[[Miss International 1983]] (5) *[[Miss International 1984]] (5) *[[Miss International 1985]] (5) *[[Miss International 1986]] (5) *[[Papa Leon XIV]] (9) *'''Miss World 2026''' (9; sa Ingles) *[[Miss International 1987]] (11) *[[Miss International 1988]] (12) *[[Miss International 1989]] (12) *[[Miss International 1990]] (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 45001–46000]]''' (23) *[[Miss International 1991]] (26) *[[Miss International 1992]] (28) *[[Miss International 1993]] (29) *[[Miss International 1994]] (29) *[[Miss International 1995]] (29) *[[Miss International 1996]] (29) *[[Miss International 1997]] (29) *[[Miss International 1998]] (29) *[[Miss International 1999]] (29) *[[Miss International 2000]] (31) *[[Miss International 2001]] (31) |- ! Hunyo 2025 |- | *[[Miss International 2002]] (3) *[[Miss International 2003]] (4) *[[Miss International 2004]] (7) *[[Miss International 2005]] (7) *[[Miss International 2006]] (7) *[[Miss International 2007]] (7) *[[Miss International 2008]] (7) *[[Miss International 2009]] (8) |} {{col-2}} {| *[[Miss International 2010]] (8) *[[Miss International 2011]] (9) *[[Miss International 2012]] (9) *[[Miss International 2013]] (10) *[[Miss International 2014]] (11) *[[Miss International 2015]] (11) *[[Miss International 2016]] (11) *[[Miss International 2017]] (11) *[[Miss Earth 2004]] (11) *[[Miss Earth 2005]] (11) *[[Miss Earth 2025]] (11) *[[Miss Earth 2006]] (16) *[[Miss Earth 2007]] (16) *[[Katrina Johnson]] (16) *[[Miss Earth 2008]] (18) *[[Miss Earth 2009]] (18) *[[Miss Earth 2010]] (19) *[[Miss Earth 2011]] (22) *[[Miss Earth 2012]] (22) *[[Miss Earth 2013]] (22) *[[Miss Earth 2014]] (22) *[[Miss Earth 2015]] (22) *[[Miss Earth 2016]] (23) *[[Miss Earth 2017]] (23) *[[Miss Earth 2018]] (23) *[[Miss Earth 2019]] (23) *[[Miss Earth 2020]] (23) *[[Miss Earth 2021]] (23) *[[Miss Supranational 2013]] (23) *[[Miss Supranational 2022]] (27) |- ! Hulyo 2025 |- | *''[[This Is For]]'' (8) *'''[[Miss World 2026]]''' (10) *[[3034 Climenhaga]] (31) |- ! Agosto 2025 |- | *[[Miss Universe Thailand 2025]] (23) *[[Praveenar Singh]] (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 46001–47000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 47001–48000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 48001–49000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 49001–50000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 50001–51000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 51001–52000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 52001–53000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 53001–54000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 54001–55000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 55001–56000]]''' (31) |- ! Setyembre 2025 |- | *[[Pagpatay kay Iryna Zarutska]] (9) *Kirk Bondad (25; sa Ingles) *[[Curlee at Sarah Discaya]] (27) *[[Miss Universe Philippines 2026]] (27) |- ! Oktubre 2025 |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 56001–57000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 57001–58000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 58001–59000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 59001–60000]]''' (6) *'''[[Miss Grand International 2025]]''' (12) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]] (17) *'''[[Emma Tiglao]]''' (18) *[[Sirikit]] (26) |- ! Nobyembre 2025 |- | *[[Fátima Bosch]] (21) |- |} {{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 5: 21 Pebrero 2026 - kasalukuyan <small>(70 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 5}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Pebrero |- | *The Miss Globe 2022 (21; sa Ingles) |- ! Marso |- | *[[Binibining Pilipinas 1970]] (9) *[[Binibining Pilipinas 1971]] (13) *'''Binibining Pilipinas 2026''' (23; sa Ingles) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Universe 2026]] (21) *'''[[Pop Mart]]''' (22) *'''[[Miss Supranational 2026]]''' (26) *[[Miss World 2027]] (28) *'''[[Emilio Daez]]''' (28) |- ! Agosto |- | *[[Katrina Llegado]] (1) *'''[[Bo's Coffee]]''' (6) *[[Mingyu]] (9) *[[Bea Millan-Windorski]] (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 60001–61000]]''' (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 61001–62000]]''' (10) *[[Asia Rose Simpson]] (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 62001–63000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 63001–64000]]''' (16) *[[Lindol sa Kumamoto ng 2026]] (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 64001–65000]]''' (17) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 65001–66000]]''' (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 66001–67000]]''' (20) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 67001–68000]]''' (20) *'''[[Miss Grand International 2026]]''' (22) *'''[[Ralph de Leon]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 68001–69000]]''' (24) *[[Jackie Loughery]] (25) *[[Anton Vinzon]] (26) *[[Miss Universe Philippines 2027]] (30) *[[Mga Batas ng mga Indya]] (30) |- ! Setyembre |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 69001–70000]]''' (1) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 70001–71000]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000]]''' (3) *[[Drag Race Philippines]] (4) *[[MGI All Stars]] (5) *[[Joheirry Mola]] (6) *[[Valeria Ayos]] (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 72001–73000]]''' (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 73001–74000]]''' (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 74001–75000]]''' (15) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 75001–76000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 76001–77000]]''' (16) *'''[[Miss USA 1953]]''' (25) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 77001–78000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 78001–79000]]''' (29) |} {{col-2}} {| |- ! Oktubre |- | *'''[[Morgan Romano]]''' (1) *'''[[Catalina Duque]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 79001–80000]]''' (2) *[[Natálie Puškinová]] (3) *[[Joy Barcoma]] (4) *'''[[Pickup Coffee]]''' (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 80001–81000]]''' (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 81001–82000]]''' (4) *[[Wanderléia Rodrigues]] (5) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 82001–83000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 83001–84000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 84001–85000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 85001–86000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 86001–87000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 87001–88000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 88001–89000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 89001–90000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 90001–91000]]''' (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 91001–92000]]''' (9) *'''[[Jihan Dimack]]''' (10) *[[San Juan, Puerto Rico]] (12) *[[Comme des Garçons]] (13) *[[Miss International 2026]] (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 92001–93000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 93001–94000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 94001–95000]]''' (16) *'''[[Heath Jornales]]''' (16) *'''[[Anthony Constantino]]''' (18) |} |- {{col-end}} {{hidden end}} jt7fbqeg5eb69o0e4jti0z7tmuk8e7j Sara Duterte 0 317939 2235171 2196984 2026-10-18T07:51:08Z Weyndrew 167683 Nagdagdag ng talata 2235171 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=Hulyo 2022}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[Her Excellency]] | name = Sara Duterte | image = VPSDPortrait.jpg | caption = Sara Duterte, Bise Presidente ng Pilipinas | office = Ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] | term_start = Hunyo 30, 2022 | term_end = | preceded = [[Leni Robredo]] | president = [[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos, Jr.]] | office2 = [[Kagawaran ng Edukasyon|Kagawaran ng Edukasyon]] | term_start2 = Hunyo 30, 2022 | term_end2 = Hulyo 19, 2024 | preceded2 = [[Leonor Briones]] | succeeded2 = [[Sonny Angara]] | president2 = [[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos, Jr.]] | office3 = Alkalde ng Lungsod Davao | 1blankname3 = {{nowrap|Vice Mayor}} | 1namedata3 = Paolo Duterte (2016–2018)<br /> Bernard Al-ag (''acting''; 2018–2019)<br /> [[Sebastian Duterte]] (2019–2022) | term_start3 = Hunyo 30, 2016 | term_end3 = Hunyo 30, 2022 | predecessor3 = [[Rodrigo Duterte]] | successor3 = Sebastian Duterte | 1blankname4 = {{nowrap|Vice Mayor}} | 1namedata4 = Rodrigo Duterte | term_start4 = Hunyo 30, 2010 | term_end4 = Hunyo 30, 2013 | predecessor4 = Rodrigo Duterte | successor4 = Rodrigo Duterte | order5 = Bise mayor ng [[Davao City]] | 1blankname5 = {{nowrap|Mayor}} | 1namedata5 = Rodrigo Duterte | term_start5 = Hunyo 30, 2007 | term_end5 = Hunyo 30, 2010 | predecessor5 = Luis Bonguyan | successor5 = Rodrigo Duterte | birth_name = Sara Zimmerman Duterte | birth_date = {{birth date and age|1978|5|31|mf=y}} | birth_place = [[Davao City]], Pilipinas | party = [[Lakas–CMD]] (2021–kasalukuyan)<br />[[Hugpong ng Pagbabago]] (2018–2021; 2021–kasalukuyan) | otherparty = [[Hugpong sa Tawong Lungsod]] (2007–2016) | parents = [[Rodrigo Duterte]]<br />[[Elizabeth Abellana Zimmerman|Elizabeth Zimmerman]] | relations = [[Paolo Duterte]] (brother)<br />[[Sebastian Duterte]] (brother)<br />Veronica Duterte (half-sister)<br />[[Vicente Duterte]] (grandfather)<br />[[Soledad Duterte]] (grandmother) | spouse = {{marriage|Manases Carpio|2007}} | children = 4 | occupation = Politiko | profession = Abogado | alma_mater = [[San Pedro College]] ([[Bachelor of Science|BS]])<br />[[San Beda University|San Beda College School of Law]]<br />[[San Sebastian College – Recoletos|San Sebastian College - Recoletos College of Law ]] ([[Bachelor of Laws|LL.B.]]) | signature = Sara Duterte Signature.svg | allegiance = {{flag|Pilipinas}} | branch = [[Philippine Army]] | rank = [[Koronel]] | serviceyears = 2009–kasalukuyan }} Si '''Sara Zimmerman Duterte-Carpio''' o sa simpleng '''Inday Sara''', (isinilang noong Mayo 31, 1978 sa Lungsod ng Davao) ay isang mambabatas, abogado at naging bahagi bilang alkalde ng [[Davao City]] taong (2016 hanggang 2022) at mga nakaraan (2010 hanggang 2013) at noong (2007 hanggang 2010) ay ang kasalukuyang ika-15 [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]]. Siya ang anak ng ika-16 na [[Pangulo ng Pilipinas]] na si [[Rodrigo Duterte]] at ang kanyang kapatid na si Paolo Duterte na kasakuluyang alkalde ng Davao.<ref>https://news.abs-cbn.com/news/06/29/22/us-foreign-envoys-visit-congratulate-sara-duterte</ref><ref>https://newsinfo.inquirer.net/1618952/sara-duterte-to-attend-bongbong-marcos-inauguration-spox</ref> ==Buhay at pag-aaral== Si Sara Zimmerman Duterte ay isinilang noong Mayo 31, 1978 sa [[Lungsod ng Davao]], ikalawang anak kina flight attendant Elizabeth Zimmerman at dating pangulo na si [[Rodrigo Duterte]].<ref>https://newsinfo.inquirer.net/1619192/vp-elect-sara-duterte-meets-china-vietnam-counterparts-other-foreign-delegates</ref> Nakapag-aral siya sa San Pedro College sa kursong BS Respiratory Therapy at nakapagtapos taong (year, 1999), sa kanyang inagurasyon at pagsalita sa Davao City, Aniya mas nanaisin niya maging Pedyatrisyan kaysa sa pagiging politisyan, Kalaunan siya ay kumuha ng kursong law degree sa [[San Sebastian College – Recoletos]] at nakapagtapos noong 2005, at nakapasa sa ''Philippine Bar Examination'', Siya ay nakapagtrabaho ilang buwan bilang korteng abogado sa opisina ng Supreme Court Associate Justice Romeo Callejo Sr.<ref>https://www.manilatimes.net/2022/06/30/latest-stories/vp-sara-duterte-arrives-at-national-museum-for-marcos-inauguration/1849275</ref> ==Mayor ng Lungsod Davao== Simula taong 2007 hanggang 2010 siya ay tumatakbo sa paghalal bilang Mayor, at taong 2010 siya ay nagseserbisyo bilang Mayor ng "Davao City". Taong 2010 hanggang 2013 ay siya ang nailuklok bilang Mayora at pinalitan siya ng kanyang mga kapatid na sina Paolo Duterte (2016–2018) at Sebastian Duterte (2019–2022).<ref>https://newsinfo.inquirer.net/1619552/1pacmans-mikee-romero-takes-oath-before-vp-elect-sara-duterte-prrd</ref> ==Pangangampanyang pangalawang Pangulo== {{See also|Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2022}} Si Inday Sara ang nangunguna sa vice presidential tally votes kasama si "Bongbong Marcos" habang idinadaos ang presidential campaign sa Pilipinas, Noong 9, Hulyo 2021, naglabas siya ng pahayag na siya ay tatakbo para sa darating halalang Pilipinas, 2022, habang nakaupo ang kanyang ama sa puwesto bilang ika-16th na presidente, Siya ay isa sa mga miyembro ng "Lakas–CMD". == Pangalawang Pangulo == Bago ang kanyang inagurasyon, noong Mayo 11, 2022, itinalaga ni Marcos na sumangayon si Duterte na sumali sakanyang gabinete bilang kalihim ng edukasyon kahit na sa una niyang salaysay ay sinabi niya na interesado siya na maging kalihim sa tanggulang pambansa. Ayon kay Duterte, pinili niyang maging kalihim sa edukasyon upang maiwasan ang intriga sa kanyang katapatan sa administrasyon. Siya ay may inagurasyon sa lungsod ng Davao noong Hunyo 19, 2022, ngunit opisiyal na nag simula ng kanyang termino noong Hunyo 30 bilang pag-ayon sa konstitusyon. Ayon sa kanyang hiling, ang panunumpa, na kauna-unahan sa Mindanao sa isang pangalawang pangulo, pinangasiwaan ng isang associate justice Ramon Paul Hernando, ang kanyang dating guro sa unibersidad ng San Beda. ==Larawan== <gallery> Talaksan:Sara Duterte oath taking 6.19.22 (2) (cropped).jpg|Si Sara Duterte sa Davao City ng 2022 Talaksan:2022 Philippine vice presidential election by province.png|Si Duterte ay ang itinanghal na pangalawang pangulo ng Pilipinas, 2022 </gallery> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== {{commons category}} {{s-start}} {{Incumbent succession box |before= [[Leni Robredo]] |title= [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] |start= 2022 }} {{end}} {{Mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas}} {{DEFAULTSORT:Duterte, Sara}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1978]] [[Kategorya:Mga Pangalawang pangulo]] [[Kategorya:Mga politiko ng Pilipinas]] 69a4fecj2ch7vucmz950fugdk9pkmf8 Miss World 2019 0 318622 2235040 2231659 2026-10-17T13:56:09Z Allyriana000 119761 2235040 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2019|date=14 Disyembre 2019|venue=ExCeL London, [[Londres]], Reyno Unido|broadcaster={{Hlist||E!|London Live|Univision}}|entrants=111|placements=40|withdrawals={{Hlist|Alemanya|Austrya|Belis|Ehipto|Guam|Kamerun|Letonya|Lesoto|Libano|Madagaskar|Martinika|Noruwega|Sambia|Serbya|Simbabwe|Tsipre}}|returns={{Hlist|Antigua at Barbuda|Kambodya|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kirgistan|Kosta Rika|Makaw|Samoa|[Suwesya|Tunisya}}|before=[[Miss World 2018|2018]]|next=[[Miss World 2021|2021]]|image=File:Toni Ann-Singh Miss World 2019.jpg|caption=Toni-Ann Singh, Miss World 2019|presenters={{Hlist|[[Megan Young]]|Peter Andre|Fernando Allende|Stephanie Del Valle}}|entertainment={{hlist|Peter Andre|Lulu|Misunderstood|Kerry Ellis}}|winner='''[[Toni-Ann Singh]]'''|represented={{Flagicon|JAM}} Hamayka}} Ang '''Miss World 2019''' ay ang ika-69 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa ExCeL London sa [[Londres]], [[United Kingdom|Reyno Unido]] noong 14 Disyembre 2019.<ref>{{Cite web |last=Andrew |first=Scottie |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: How to watch and what to expect |url=https://www.cnn.com/2019/12/14/entertainment/miss-world-2019-how-to-watch-trnd/index.html |access-date=17 Pebrero 2023 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204052542/https://edition.cnn.com/2019/12/14/entertainment/miss-world-2019-how-to-watch-trnd/index.html|archive-date=4 Disyembre 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gold |first=Tanya |date=8 Disyembre 2019 |title='The job is to be there for people': what is Miss World in 2019? |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/global/2019/dec/08/miss-world-to-the-rescue-the-beauty-contest-in-an-age-of-multiculturalism |access-date=12 Mayo 2023 |issn=0029-7712|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221093416/https://www.theguardian.com/global/2019/dec/08/miss-world-to-the-rescue-the-beauty-contest-in-an-age-of-multiculturalism|archive-date=21 Pebrero 2025}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Vanessa Ponce ng [[Mehiko]] si Toni-Ann Singh ng [[Jamaica|Hamayka]] bilang Miss World 2019.<ref>{{Cite news |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned Miss World 2019 |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50799573 |access-date=10 Setyembre 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bjella |first=Braden |date=16 Disyembre 2019 |title=Black Women Have Claimed All 5 Major Beauty Pageants for the First Time in History |url=https://www.teenvogue.com/story/toni-ann-singh-miss-world-2019 |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[Teen Vogue]] |publisher=Condé Nast |language=en-US}}</ref> Ito ang ikaapat na tagumpay ng Hamayka sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Parnaby |first=Laura |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned Miss World 2019 |url=https://www.independent.co.uk/life-style/miss-jamaica-miss-world-2019-toni-ann-singh-london-a9247606.html |access-date=6 August 2023 |website=The Independent |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Ophély Mézino ng [[Pransiya]], habang nagtapos bilang second runner-up si Suman Rao ng [[Indiya]].<ref>{{Cite web |last=Chavez |first=Nicole |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned 2019 Miss World |url=https://www.cnn.com/2019/12/14/entertainment/miss-world-2019-winner/index.html |access-date=5 Agosto 2022 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Jamaica's Toni-Ann Singh is Miss World 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247177-toni-ann-singh-jamaica-winner-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Mga kandidata mula sa 111 bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Peter Andre, Miss World 2013 [[Megan Young]], Miss World 2016 Stephanie Del Valle at Fernando Allende ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Ridler |first=Faith |last2=Wynne |first2=Amelia |date=14 Disyembre 2019 |title=Jamaican beauty queen is crowned Miss World |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7792365/Beauty-queens-111-nations-stage-London.html |access-date=10 Agosto 2023 |website=Daily Mail |language=en}}</ref> Nagtanghal sina Peter Andre, Lulu, Misunderstood, at Kerry Ellis sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=LOOK: Megan Young stuns on the Miss World 2019 stage in a Rosenthal Tee modern terno |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247226-megan-young-rosenthal-tee-gown-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> == Kaligiran == [[Talaksan:Excel London Venue Exterior - Main Entrance.jpg|thumb|ExCeL London, ang lokasyon ng Miss World 2019.|250x250px]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong Pebrero 19, 2019, inanunsyo ng Pangulo ng Miss World Organization na si Julia Morley, kasama sina CEO Tanawat Wansom ng TW Pageants at Ashwani Kumar Rai, na ang kompetisyon ay pagdadausan sa [[Bangkok]], Taylandiya sa kalagitnaan ng Disyembre 2019. Ang lokasyon kung saan ito gagawin ay hindi pa nababanggit.<ref>{{Cite web |last=Thaitrakulpanich |first=Asaree |date=18 Pebrero 2019 |title=First Time Thailand to Host Miss World Pageant |url=https://www.khaosodenglish.com/featured/2019/02/18/first-time-thailand-to-host-miss-world-pageant/ |access-date=9 Setyembre 2022 |website=Khaosod English |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512024132/https://www.khaosodenglish.com/featured/2019/02/18/first-time-thailand-to-host-miss-world-pageant/|archive-date=12 Mayo 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 Pebrero 2019 |title=Miss World 2019 to be held in Thailand |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Miss-World-2019-to-be-held-in-Thailand/eventshow/67806127.cms |access-date=9 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=9 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909005959/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Miss-World-2019-to-be-held-in-Thailand/eventshow/67806127.cms |url-status=dead }}</ref> Subalit, inanunsyo ni Morley, kasama si Miss World 2018 Vanessa Ponce noong Hulyo 2 sa palabas na ''Good Morning Britain'' ni Piers Morgan sa ITV, na ang kompetisyon ay gaganapin sa ExCel London sa Disyembre 14 sa halip na sa Bangkok, Taylandiya.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 Hulyo 2019 |title=London to host Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/london-to-host-miss-world-2019/articleshow/70043862.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=8 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151756/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/london-to-host-miss-world-2019/articleshow/70043862.cms |url-status=dead }}</ref> Inanunsyo rin nito na ang ika-70 anibersaryo ng kompetisyon ay gaganapin sa Bangkok. Kalaunan ay nakansela ang ika-70 edisyon ng kompetisyon noong 2020 dulot ng [[pandemya ng COVID-19]], at ipinagliban ang kompetisyon hanggang Marso 2022 kung saan ito ay idinaos sa San Juan, [[Puerto Rico|Porto Riko]].<ref>{{Cite web |date=22 Disyembre 2021 |title=Miss World 2021 new pageant finale date has been announced |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/miss-world-2021-pageant-finale-rescheduled-date-puerto-rico-manasa-varanasi-india-7684505/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Concepcion |first=Eton B. |date=10 Marso 2022 |title=Tracy Maureen Perez resumes Miss World quest |url=https://manilastandard.net/showbitz/columns0/pageant-concept-by-eton-concepcion/314213313/tracy-maureen-perez-resumes-miss-world-quest.html |access-date=3 Agosto 2022 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kalahok mula sa 111 bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Tatlong kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo at isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata. ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang first runner-up ng Miss France 2019 na si Ophély Mézino upang kumatawan sa bansang [[Pransiya]] matapos na pinili ni Miss France 2019 Vaimalama Chaves na huwag sumali sa kahit anong internasyonal na kompetisyon at dahil sa iskedyul ng Miss France na gaganapin din sa buwan ng Disyembre kung saan siya ay obligadong dumalo.<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2019 |title=Ophély Mézino to represent France at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ophly-Mzino-to-represent-France-at-Miss-World-2019/eventshow/71273977.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925143422/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/ophly-mzino-to-represent-france-at-miss-world-2019/eventshow/71273977.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss Monde 2019: Ophély Mézino sacrée première dauphine |trans-title=Miss World 2019: Ophély Mézino, Miss Guadeloupe, crowned first runner-up |url=https://www.rtl.fr/culture/medias-people/miss-monde-2019-ophely-mezino-miss-guadeloupe-sacree-premiere-dauphine-7799702545 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=RTL |language=fr-FR |archive-date=27 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627062601/https://www.rtl.fr/culture/medias-people/miss-monde-2019-ophely-mezino-miss-guadeloupe-sacree-premiere-dauphine-7799702545 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Louaguef |first=Sarah |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss Monde 2019: la Française Ophély Mezino sacrée première dauphine |trans-title=Miss World 2019: French Ophely Mezino crowned first runner-up |url=https://www.parismatch.com/People/Miss-Monde-2019-la-Francaise-Ophely-Mezino-sacree-premiere-dauphine-1664806 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Paris Match |language=fr}}</ref> Pinalitan ni Dulce María Ramos si Keila Rodas bilang kinatawan ng Guwatemala dahil sa paglabag sa kaniyang kontrata.<ref>{{Cite web |date=26 Oktubre 2018 |title=Keila Rodas crowned Miss World Guatemala 2019 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/keila-rodas-crowned-miss-world-guatemala-2019/eventshow/66359271.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017134419/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/keila-rodas-crowned-miss-world-guatemala-2019/eventshow/66359271.cms |archive-date=17 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coronado |first=Eddy |date=24 Oktubre 2019 |title=Organización de Miss Guatemala retira título otorgado a Keila Rodas |trans-title=Miss Guatemala organization withdraws title awarded to Keila Rodas |url=https://www.prensalibre.com/vida/organizacion-de-miss-guatemala-retira-titulo-otorgado-a-keila-rodas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925052932/https://www.prensalibre.com/vida/organizacion-de-miss-guatemala-retira-titulo-otorgado-a-keila-rodas/ |archive-date=25 Setyembre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Sa edisyong ito bumalik ang Antigua at Barbuda, Kambodya, Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, Kirgistan, Kosta Rika, Makaw, Samoa, Suwesya, at Tunisya.<ref>{{Cite web |last= |date=8 Nobyembre 2019 |title=Antigua to be represented in Miss World this year |url=https://antiguaobserver.com/antigua-to-be-represented-in-miss-world-this-year/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205221759/https://antiguaobserver.com/antigua-to-be-represented-in-miss-world-this-year/ |archive-date=5 Disyembre 2024 |access-date=24 Abril 2025 |website=Antigua Observer Newspaper |language=en-GB}}</ref> Huling kumalahok noong 2006 ang Kambodya, noong 2015 ang Samoa, noong 2016 ang Antigua at Barbuda, Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, Kirgistan, at Kosta Rika, at noong 2017 ang Makaw, Suwesya, at Tunisya. Hindi sumali si Larissa Robitschko ng Austrya matapos bitawan ng Miss Austria Organization ang prangkisa para sa Miss Universe at Miss World.<ref>{{Cite web |date=7 Hunyo 2019 |title=Larissa Robitschko crowned Miss Universe Austria 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Larissa-Robitschko-crowned-Miss-Universe-Austria-2019/eventshow/69691673.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217042705/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Larissa-Robitschko-crowned-Miss-Universe-Austria-2019/eventshow/69691673.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayer |first=Alfred |date=7 Hunyo 2019 |title=Larissa Robitschko gewann Miss Austria-Wahl |url=https://www.meinbezirk.at/hartberg-fuerstenfeld/c-lokales/larissa-robitschko-gewann-miss-austria-wahl_a3443820 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=MeinBezirk.at |language=de |archive-date=13 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713235154/https://www.meinbezirk.at/hartberg-fuerstenfeld/c-lokales/larissa-robitschko-gewann-miss-austria-wahl_a3443820 |url-status=dead }}</ref> Hindi sumali si Valerie Mille Binguira ng Madagaskar dahil sa mga hindi pagkakaunawaan ng mga ''organizer'' ng Miss Madagascar.<ref>{{Cite web |date=3 Enero 2019 |title=Valerie Binguira crowned Miss Madagascar 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/valerie-binguira-crowned-miss-madagascar-2019/articleshow/67367850.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051903/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/valerie-binguira-crowned-miss-madagascar-2019/articleshow/67367850.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramanan |first=Ricky |date=16 Oktubre 2019 |title=Miss Madagascar 2019 - Valérie Binguira veut s’inscrire à Miss Monde |url=https://lexpress.mg/16/10/2019/miss-madagascar-2019-valerie-binguira-veut-sinscrire-a-miss-monde/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=L'Express de Madagascar |language=fr-FR}}</ref> Hindi sumali sina Palesa Makara ng [[Lesotho|Lesoto]] at Sanja Lovčević ng Serbya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=21 Setyembre 2019 |title=Miss Lesotho wows audience in Thailand |url=https://www.maserumetro.com/news/society/miss-lesotho-wows-audience-in-thailand/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Metro News |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051904/https://www.maserumetro.com/news/society/miss-lesotho-wows-audience-in-thailand/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2018 |title=OVA BEOGRAĐANKA JE NAJLEPŠA SRPKINJA: Mis Srbije je Sanja Lovčević! Preuzela krunu! (FOTO) |url=https://www.kurir.rs/zabava/zena/3134527/izbor-za-mis-srbije |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Kurir |language=sr}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Alemanya, Belis, Ehipto, Guam, Kamerun, Letonya, Libano, Martinika, Noruwega, Sambia, Simbabwe, at Tsipre matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok. == Mga resulta == [[Talaksan:Miss World 2019.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 2019 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss World 2019''' | * '''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' – '''[[Toni-Ann Singh]]<ref name=":3">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=HIGHLIGHTS: Miss World 2019 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247131-pageant-updates-2019/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Ophély Mézino est la première Dauphine de Miss Monde |trans-title=Ophely Mézino is the first Dauphine of Miss World |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/guadeloupe/ophelie-mezino-est-premiere-dauphine-miss-monde-781727.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Guadeloupe la 1ère |language=fr-FR}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Anjana |date=15 Disyembre 2019 |title=Who is Suman Rao? All you need to know about Miss World 2019 second runner up from India |url=https://gulfnews.com/photos/who-is-suman-rao-all-you-need-to-know-about-miss-world-2019-second-runner-up-from-india-1.1576391749988 |access-date=14 Mayo 2023 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |- |Top 5 | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last= |date=14 Disyembre 2019 |title=Jamaicana é eleita Miss Mundo 2019; brasileira fica no Top5 |trans-title=Jamaican is elected Miss World 2019; Brazilian is in the Top5 |url=https://www.terra.com.br/diversao/gente/jamaicana-e-eleita-miss-mundo-2019-brasileira-fica-no-top5,c242d42f4edd20a713040554023257354c3ol6j5.html |access-date=14 Mayo 2023 |website=Terra |language=pt-BR}}</ref> * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Konstantinides |first=Anneta |date=17 Disyembre 2019 |title=Miss Nigeria Nyekachi Douglas lost to her friend in the Miss World pageant, but her reaction is winning people's hearts |url=https://www.insider.com/miss-nigeria-nyekachi-douglas-lost-miss-world-reaction-2019-12 |access-date=14 Mayo 2023 |website=Insider |language=en-US}}</ref> |- |Top 12 | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Lương Thùy Linh'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last= |first= |date=16 Disyembre 2019 |title=Lương Thùy Linh - Niềm tự hào của Việt Nam tại Hoa hậu Thế giới 2019 |trans-title=Luong Thuy Linh - The pride of Vietnam at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/luong-thuy-linh-niem-tu-hao-cua-viet-nam-tai-hoa-hau-the-gioi-2019-599198.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=VietNamNet News |language=vi}}</ref> * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Nambiar |first=Prerna |date=14 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: Tajiya Eikura Sahay from the Cook Islands reveals why she loves pole dancing |url=https://meaww.com/miss-world-2019-tajiya-eikura-sahay-pole-dancing-fitness-exercise |access-date=27 Hunyo 2023 |website=MEAWW |language=en}}</ref> * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Maria Wavinya'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |last=Mithika |first=Boniface |title=Wavinya was among the two African beauties who made it to the top 12 in a ceremony that saw Miss Jamaica win the title. |url=https://www.standardmedia.co.ke/scoop/article/2001353329/miss-world-kenya-returns-home-head-held-high-even-as-jamaican-takes-crown |access-date=3 Hulyo 2024 |website=The Standard |language=en}}</ref> * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez'''<ref name=":3" />''' * {{NPL}}– Anushka Shrestha'''<ref name=":3" />'''<ref>{{Cite web |date=8 Agosto 2024 |orig-date=15 Disyembre 2019 |title=Anushka makes it to top 12 and wins two major awards in Miss world 2019 |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/miss-nepal-anushka-shrestha-ends-her-miss-world-journey-with-top-12-title |access-date=24 Abril 2025 |website=MyRepublica |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]]<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee finishes in Miss World 2019 Top 12 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247214-michelle-dee-top-12-finish-2019/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee fails to get Miss World 2019 crown |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/15/michelle-dee-miss-world-2019-loss.html |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[CNN Philippines]] |language=en |archive-date=11 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511164554/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/15/michelle-dee-miss-world-2019-loss.html |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Alina Sanko'''<ref name=":3" />''' |- |Top 40 | * {{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] – Taqiyyah Francis'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|NZL}} [[Bagong Silandiya]] – Lucy Brock'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Isabella Rodríguez'''<ref name=":3" />''' * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Keryn Matthew'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|SPA}} [[Espanya]] – María del Mar Aguilera'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Emmy Cuvelier'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|GUY}} [[Guyana]] – Joylyn Conway'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] – Lila Lam'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Princess Megonondo'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Bhasha Mukherjee'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] – Rikkiya Brathwaite'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Alexis SueAnn'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] – Elizaveta Kuznitova'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Araceli Bobadilla'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Milena Sadowska'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Daniella Rodríguez'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Inês Brusselmans'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Narintorn Chadapattarawalrachoat'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Sasha-Lee Olivier'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] – Sabrine Mansour'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|UGA}} [[Uganda]] – Oliver Nakakande'''<ref name=":3" />''' * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha'''<ref name=":3" />''' |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Kontinente !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas<ref name=":4">{{Cite web |last=Alfa Shaban |first=Abdur Rahman |date=14 Disyembre 2019 |title=Nigerian crowned Miss World Africa 2019, Miss Jamaica overall winner |url=https://www.africanews.com/2019/12/14/nigerian-crowned-miss-world-africa-2019-miss-jamaica-overall-winner/ |access-date=6 Abril 2023 |website=Africanews |language=en}}</ref> |- |Asya | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao<ref name=":4" /> |- |Europa | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino<ref name=":4" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele<ref name=":4" /> |- |Karibe | * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey<ref>{{Cite web |date=31 Disyembre 2022 |title=Tya Jané Ramey puts her mark on Miss Universe 2023 |url=http://www.guardian.co.tt/article/tya-jan-ramey-puts-her-mark-on-miss-universe-2023-6.2.1599323.1995864232 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Trinidad and Tobago Guardian |language=en}}</ref> |- |Oseaniya | * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay<ref name=":4" /> |} == Mga ''Challenge Event'' == === Hamong ''Head-to-Head'' === Opisyal na itinalaga ang mga kalahok sa kani-kanilang grupo para sa hamong ''Head-to-Head'' na ipinalabas sa ''Miss World [[YouTube]] Channel'' noong 21 Nobyembre 2019.<ref>{{Cite web |last=Garcia |first=Cara Emmeline |date=4 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee set to do the head-to-head challenge for Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/57047/michelle-dee-set-to-do-the-head-to-head-challenge-for-miss-world-2019/story |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> Ang mga nagwagi sa bawat grupo ay lumahok sa ikalawang ''round'' ng hamon, at ang sampung kandidatang nagwagi sa ikalawang ''round'' ay napabilang sa Top 40.<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2019 |title=Michelle Dee is group winner in Miss World head-to-head challenge |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/10/19/michelle-dee-is-group-winner-in-miss-world-head-to-head-challenge |access-date=8 Setyembre 2022 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=11 Disyembre 2019 |title=Philippines' Michelle Dee enters Miss World 2019 top 40, wins in challenges |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/12/11/1976191/philippines-michelle-dee-enters-miss-world-2019-top-40-wins-challenges |access-date=16 Pebrero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quieta |first=Racquel |date=11 Disyembre 2019 |title=LOOK: Michelle Dee and 9 others guaranteed a spot in Miss World 2019 Top 40 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/11757/look-michelle-dee-and-9-others-guaranteed-a-spot-in-miss-world-2019-top-40/photo |access-date=12 Mayo 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> ==== Unang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong ''Head-to-Head''. * {{Color box|lightgreen|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng Hamong ''Head-to-Head'', ngunit nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice'' o sa iba pang mga ''challenge event.'' * {{Color box|silver|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng iba pang mga ''challenge event''. * {{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''judges' choice.'' {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="180" |Unang Bansa ! width="180" |Ikalawang Bansa ! width="180" |Ikatlong Bansa ! width="180" |Ikaapat na Bansa ! width="180" |Ikalimang Bansa ! width="180" |Ikaanim na Bansa |- !1 |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]<ref name=":10">{{Cite web |last=De Shong |first=Dillon |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss T&T and Miss Guyana shine at Miss World 2019 |url=https://caribbean.loopnews.com/content/miss-tt-and-miss-guyana-shine-miss-world-2019-5 |access-date=10 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]]<ref name=":10" /> | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|PER}} [[Peru]]<ref name=":10" /> |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]<ref name=":10" /> |- !2 |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]''' |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]]''' |{{Flagicon|MYA}} [[Myanmar]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]]''' |- !3 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' | bgcolor="silver" |'''{{Flagicon|IVB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko|Kap. Birheng Britaniko]]''' |{{Flagicon|LAO}} [[Laos]] |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] |- !4 |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]''' |- !5 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|SPA}} [[Espanya]]''' |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|HKG}} [[Hong Kong]]''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]]''' |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |- !6 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]]''' |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]]''' |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |- !7 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]]''' | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|WAL}} '''[[Wales|Gales]]''' |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]''' | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]<ref name=":10" />''' |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |- !8 | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|SCO}} '''[[Scotland|Eskosya]]''' |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]''' | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]''' |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |- !9 | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]]''' |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|POR}} [[Portugal]]''' |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] | bgcolor="silver" |{{flagicon|TUN}} '''[[Tunisya]]''' |- !10 |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]''' | bgcolor="lightgreen" |'''{{NPL}}''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|POL}} [[Polonya]]''' |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |- !11 |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]]<ref name=":7">{{Cite web |last= |date=7 Disyembre 2019 |title=Nyekachi Douglas was Totally Impressive at the Miss World 2019 Head to Head Challenge {{!}} Watch |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/miss-world-head-to-head-challenge/ |access-date=14 Mayo 2023 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]]<ref name=":7" /> |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]]<ref name=":7" /> |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]]<ref name=":7" /> | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]<ref name=":7" />''' |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]]<ref name=":7" /> |- !12 |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' |{{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kap. Birhen ng E.U.]] |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]]''' |- !13 | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|AUS}} [[Australya]]''' |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]''' |- !14 |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{Flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]]''' |- !15 | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]]''' |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]] |{{Flagicon|SAM}} [[Samoa]] |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|CHN}} [[Tsina]]''' |- !16 |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]]''' | bgcolor="#cc9966" |'''{{flagicon|KEN}} [[Kenya]]''' |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] | bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |- !17 |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]''' |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Flagicon|RWA}} [[Rwanda]] | rowspan="3" | |- !18 | bgcolor="silver" |'''{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]'''<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=5 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019: Lương Thùy Linh gây bất ngờ tại vòng thi Head to Head |trans-title=Miss World 2019: Luong Thuy Linh surprised at the Head to Head round |url=https://vtv.vn/news-20191205101910171.htm |access-date=12 Mayo 2023 |website=Vietnam Television |language=vi}}</ref> |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]]<ref name=":6" /> |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]]<ref name=":6" /> |{{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]]<ref name=":6" /> | bgcolor="lightgreen" |'''{{flagicon|UGA}} [[Uganda]]<ref name=":6" />''' |- !19 |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]]''' |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |{{Flagicon|SEN}} [[Senegal]] |} ==== Pangalawang round ==== * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Head-to-Head''. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Grupo ! width="150" |Unang Bansa ! width="150" |Pangalawang Bansa |- !1 |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]]'''<ref name=":11">{{Cite web |last=Reiher |first=Andrea |date=13 Disyembre 2019 |title=Miss World Pageant 2019 Time & Channel |url=https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-world-pageant-time-channel/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=Heavy |language=en-US |archive-date=10 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231749/https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-world-pageant-time-channel/ |url-status=dead }}</ref> |- !2 | bgcolor="gold" |'''{{NPL}}<ref name=":11" />''' |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |- !3 |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]'''<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Isabella Rodríguez agradece apoyo tras participación en el Miss Mundo 2019 |trans-title=Isabella Rodríguez appreciates your support after participating in Miss World 2019 |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/57650/isabella-rodriguez-agradece-apoyo-tras-participacion-en-el-miss-mundo-2019 |access-date=12 Mayo 2023 |website=El Universal |language=es}}</ref> |- !4 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]<ref name=":11" />''' |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |- !5 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]<ref name=":11" />''' |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |- !6 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]<ref name=":11" />''' |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |- !7 |{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]<ref name=":12">{{Cite web |date=13 Disyembre 2019 |title=Guyana advances to Top 40 in Miss World! |url=https://guyanachronicle.com/2019/12/13/guyana-advances-to-top-40-in-miss-world/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=Guyana Chronicle |language=en-US}}</ref> | bgcolor="gold" |'''{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]]<ref name=":12" />''' |- !8 |{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]'''<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2019 |title=Suman Rao advances to Top 40 at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-advances-to-Top-40-at-Miss-World-2019/eventshow/72471118.cms |access-date=14 Mayo 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=14 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514113434/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-advances-to-Top-40-at-Miss-World-2019/eventshow/72471118.cms |url-status=dead }}</ref> |- !9 |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]<ref name=":8">{{Cite web |date=13 Disyembre 2019 |title=Trinidad and Tobago’s Tya Janè strides convincingly into Miss World Top 40 |url=https://www.jamaicaobserver.com/news/trinidad-and-tobagos-tya-jane-strides-convincingly-into-miss-world-top-40/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> | bgcolor="gold" |{{flagicon|TTO}} '''[[Trinidad at Tobago]]<ref name=":8" />''' |- !10 | bgcolor="gold" |'''{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]<ref name=":11" />''' |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |} === Hamong ''Top Model'' === Ginanap ang ''finals'' ng Hamong ''Top Model'' noong 25 Nobyembre 2019 sa Fashion and Textile Museum sa Londres kung saan nirampa ng mga kandidata ang mga kasuotan mula sa tatlong koleksyon ng taga-disenyong Ingles na si Zandra Rhodes, tagapagtatag ng Fashion and Textile Museum. Inanunsyo ang kandidatang nagwagi sa hamon noong 12 Disyempre 2019 at ang nagwagi ay mapapabilang na sa Top 40. Nagwagi si Nyekachi Douglas ng [[Nigeria|Niherya]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":5">{{Cite web |date=12 Disyembre 2019 |title=MBGN Nyekachi Douglas wins Miss World’s Top Model! |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/mbgn-nyekachi-douglas/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Top Model''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakaklagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]''' – '''Nyekachi Douglas<ref name=":5" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]– Lương Thùy Linh<ref name=":14">{{Cite web |last= |first= |date=26 Nobyembre 2019 |title=Thuy Linh among finalists in Top Model segment at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/en/thuy-linh-among-finalists-in-top-model-segment-at-miss-world-2019-592027.html |access-date=17 Setyembre 2023 |website=VietNamNet |language=en}}</ref> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao<ref name=":14" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ophély Mézino<ref name=":14" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|UGA}} [[Uganda]] – Oliver Nakakande<ref name=":14" /> |- |Top 10 | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Elis Miele<ref name=":14" /> * {{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] – Lila Lam<ref name=":14" /> * {{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Madina Batyk<ref name=":14" /> * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Denisa Spergerová<ref>{{Cite web |last=Kuča |first=Markét |date=26 Nobyembre 2019 |title=Adam Mišík si může trhat vzteky vlasy: Jeho ex Denisa slaví úspěchy v zahraničí a může si vybírat |trans-title=Adam Mišík can tear his hair in anger: His ex Denisa is celebrating success abroad and can choose |url=https://www.extra.cz/adam-misik-si-muze-trhat-vzteky-vlasy-jeho-ex-denisa-slavi-uspechy-v-zahranici-a-muze-si-vybirat |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Extra.cz |language=cs}}</ref> * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey<ref name=":14" /> |- |Top 40 | * {{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] – Taqiyyah Francis<ref>{{Cite web |last= |date=5 Disyembre 2019 |title=Government Supports Taqiyyah Francis in Miss World 2019 |url=https://antiguanewsroom.com/government-supports-taqiyyah-francis-in-miss-world-2019/ |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Antigua News Room |language=en-US}}</ref> * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Judit Grnja * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Ché Greenidge * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Isabella Rodríguez * {{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] – Ivana Ladan * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Frederika Kurtulíková * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Toni-Ann Singh * {{flagicon|HTI}} [[Hayti]] – Alysha Morency * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Princess Megonondo<ref>{{Cite web |last= |date=15 Disyembre 2019 |title=Princess Megonondo ikut ajang Miss World London |trans-title=Princess Megonondo took part in the Miss World London pageant |url=https://www.antaranews.com/berita/1209955/princess-megonondo-ikut-ajang-miss-world-london |access-date=29 Agosto 2023 |website=Antara News |language=id}}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Adele Sammartino * {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] – Maria Wavinya * {{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] – Katarina Mamić * {{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] – Yu Yanan * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez * {{flagicon|MDA}} [[Moldova|Moldabya]] – Elizaveta Kuznitova * {{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]] – Mirjana Muratović * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – Michelle Dee<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=26 Nobyembre 2019 |title=Michelle Dee makes it to Miss World 2019 Top Model top 40 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/11/26/1972013/michelle-dee-makes-it-miss-world-2019-top-model-top-40 |access-date=12 Abril 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Dana Mononen * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Milena Sadowska * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Daniella Rodríguez * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Alba Marie Blair * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Alina Sanko * {{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] – Mariah Joseph Maget * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan * {{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkiya]] – Simay Rasimoğlu * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha * {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] – Krisztina Nagypál |} === Hamon sa Palakasan === Ginanap ang ''finals'' ng hamon sa palakasan noong 30 Nobyembre 2019, kung saan naglaban-laban ang bawat pangkat sa mga kompetisyong pampalakasan. Inanunsyo ang nagwagi sa hamon sa kaparehong araw. Nagwagi si Rikkiya Brathwaite ng [[Kapuluang Birheng Britaniko]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref>{{Cite web |title=Miss World 2019 top sports woman |url=https://www.missworld.com/#/news/1849 |access-date=19 Pebrero 2023 |website=[[Miss World]] |language=en |archive-date=25 Pebrero 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225132239/http://missworld.com/#/news/1849 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 Disyembre 2019 |title=Rikkiya Brathwaite wins Sports Competition at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333167.cms |access-date=19 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219040409/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333167.cms |url-status=dead }}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]]''' – '''Rikkiya Brathwaite'''<ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2019 |title=Brathwaite makes it to Miss World Top 40; Wins Sports Challenge! |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/domains/virginislandsnewsonline.com/en/news/brathwaite-makes-it-to-miss-world-top-40-wins-sports-challenge |access-date=12 Mayo 2023 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas |- |2nd runner-up | * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] – Tya Janè Ramey |- |Nagwagi sa ''Team Challenge'' | * Pangkat Luntian |} === Hamon sa Talento === Ginanap ang ''finals'' ng Hamon sa Talento noong 9 Disyembre 2019 sa Indigo at The O₂. Inanunsyo ang kandidatang nagwagi sa hamon noong 14 Disyembre 2019 at ang nagwagi ay mapapabilang na sa Top 40. Nagwagi si Toni-Ann Singh ng [[Jamaica|Hamayka]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref>{{Cite web |date=30 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 Toni-Ann Singh releases her debut music video |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/-Miss-World-2019-Toni-Ann-Singh-releases-her-debut-music-video/eventshow/73022502.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217051903/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/-Miss-World-2019-Toni-Ann-Singh-releases-her-debut-music-video/eventshow/73022502.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Jamaica's Toni-Ann Singh is Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/719165/jamaica-s-toni-ann-singh-is-miss-world-2019/story/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakaklagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' – '''Toni-Ann Singh'''<ref name=":13">{{Cite web |date=10 Disyembre 2019 |title=UPDATE: Brathwaite second @ Miss World Talent Finals! |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/update-brathwaite-second-miss-world-talent-finals |access-date=10 Agosto 2023 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] – Rikkiya Brathwaite<ref name=":13" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Naomi Colford<ref>{{Cite web |last=Montgomery-Dupe |first=Sharon |date=13 Disyembre 2019 |title=Cape Breton woman takes the stage at Miss World competition Saturday night |url=https://www.saltwire.com/nova-scotia/lifestyles/cape-breton-woman-takes-the-stage-at-miss-world-competition-saturday-night-388026/ |access-date=10 Agosto 2023 |website=SaltWire |language=en}}</ref> |- |Top 5 | * {{flagicon|ARM}} [[Armenya]] – Liana Voskerchyan * {{flagicon|MLT}} [[Malta]] – Nicole Vella |- |Top 27 | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Sarah Marschke * {{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] – Ché Greenidge<ref>{{Cite web |last=Greaves |first=Tre |date=7 Disyembre 2019 |title=Vote for Miss World Barbados |url=https://www.nationnews.com/2019/12/07/vote-for-miss-world-barbados/ |access-date=16 Setyembre 2023 |website=Nation News |language=en}}</ref> * {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] – Iciar Díaz * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Natasja Kunde * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Frederika Kurtulíková * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Emmy Cuvelier * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Gabriella Jukes * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Marika Sera * {{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] – Celine Bolaños * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Suman Rao * {{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] – A'yana Phillips * {{flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] – Tajiya Eikura Sahay * {{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] – Melanie Heynsbroek * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Kolfinna Austfjörð * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Alexis SueAnn * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Nyekachi Douglas * {{Flagicon|PAN}} [[Panama]] – Agustina Ruiz * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Araceli Bobadilla * {{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] – Sylvia Sebastian * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Li Peishan * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Marharyta Pasha |} === Hamong ''Multimedia'' === Inanunsyo ang nagwagi sa hamon noong 14 Disyembre 2019. Nagwagi si Anushka Shrestha ng [[Nepal]] sa hamong ito at mapapabilang na sa Top 40.<ref name=":15">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=Nepal’s Anushka Shrestha wins the Multimedia award |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nepals-Anushka-Shrestha-wins-the-Multimedia-award/eventshow/72554440.cms |access-date=19 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219041129/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nepals-Anushka-Shrestha-wins-the-Multimedia-award/eventshow/72554440.cms |url-status=dead }}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng Hamong ''Multimedia''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{NPL}}''' – '''Anushka Shrestha<ref name=":15" />'''<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2019 |title=Anushka Shrestha wins Multimedia Award at Miss World |url=https://english.khabarhub.com/2019/12/61550/ |access-date=24 Abril 2025 |website=Khabarhub |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Ashley Alvídrez |- |2nd runner-up | * {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] – Tsevelmaa Mandakh |} === ''Beauty With A Purpose'' === Inanunsyo ang mga sampung mga pinalista noong 11 Disyembre 2019 sa Beauty With a Purpose Charity Gala Dinner. Sa unang pagkakataon, lahat ng sampung pinalista ay mapapabilang sa Top 40. Nagwagi si Anushka Shrestha ng [[Nepal]] sa hamong ito at mabibigyan ng papondo mula sa Miss World Organization para sa paglunsad ng kaniyang proyekto.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Disyembre 2019 |title=Thuy Linh among Top 10 of Miss World’s Beauty with a Purpose segment |url=https://vietnamnet.vn/en/thuy-linh-among-top-10-of-miss-worlds-beauty-with-a-purpose-segment-598195.html |access-date=21 Pebrero 2023 |website=VietNamNet |language=vi}}</ref> {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 40 sa pamamagitan ng ''Beauty With A Purpose''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{NPL}}''' – '''Anushka Shrestha''' |- style="background:gold;" |'''Top 10''' | * '''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' – '''Isabella Rodríguez'''<ref>{{Cite news |date=11 Disyembre 2019 |title=Isabella Rodríguez clasificó al top 40 del Miss Mundo 2019 |language=es |trans-title=Isabella Rodríguez classified the top 40 of Miss World 2019 |work=El Nacional |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/isabella-rodriguez-clasifico-al-top-40-del-miss-mundo-2019/ |access-date=12 Mayo 2023}}</ref> * '''{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]''' – '''Lương Thùy Linh'''<ref name=":9">{{Cite web |date=11 Disyembre 2019 |title=Suman Rao makes to Top 10 in Beauty with a Purpose |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-makes-to-Top-10-in-Beauty-with-a-Purpose/eventshow/72472433.cms |access-date=27 Hunyo 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627062602/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Suman-Rao-makes-to-Top-10-in-Beauty-with-a-Purpose/eventshow/72472433.cms |url-status=dead }}</ref> * '''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]''' – '''Suman Rao'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]]''' – '''Princess Megonondo'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]''' – '''Alexis SueAnn'''<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 hopes to be the ‘Beauty with a Purpose’ |url=https://cj.my/115382/miss-world-2019-hopes-to-be-the-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Citizens Journal |language=en-US}}</ref> * '''{{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]''' – '''Tsevelmaa Mandakh'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]''' – '''Nyekachi Douglas'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]''' – '''Ophély Mézino'''<ref name=":9" /> * '''{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]]''' – '''Sabrine Mansour'''<ref name=":9" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang pagbabago ang inimplementa sa edisyong ito. Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' sa edisyon ito ay itinaas sa apatnapu mula sa tatlumpu ng [[Miss World 2018|nakaraang edisyon]]. Labinwalo sa mga ito ay nagwagi sa mga ''Fast Track event'', at ang nalalabing dalawampu't-dalawa ay pinili ng mga hurado.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Disyembre 2019 |title=PHL INCLUDED: Here are the Top 40 finalists of Miss World 2019 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/719158/here-are-the-top-40-finalists-of-miss-world-2019/story/ |access-date=21 Pebrero 2023 |website=[[GMA News|GMA News Online]] |language=en}}</ref> Ang Top 40 ay sasabak sa ''Fashion Show Competition''. Mula sa apatnapu, labindalawa ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'', at limang pinalista naman ang sumabak sa ''final question'' kasama si Piers Morgan.<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Tunisia Sabrine Mansour dances into the top 40 at Miss World 2019 |url=https://www.arabnews.com/node/1599106/spa/aggregate |access-date=21 Pebrero 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss World 2019 winner is Miss Jamaica Tony-Ann Singh, India's Suman Rao is second runner-up |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/what-s-hot/story/miss-world-2019-winner-is-miss-jamaica-tony-ann-singh-india-s-suman-rao-is-second-runner-up-1628295-2019-12-14 |access-date=12 Abril 2023 |website=India Today |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Julia Morley – Tagapangulo at CEO ng Miss World Organization * Piers Morgan – ''TV presenter'' at ''talk show host''<ref>{{Cite web |last=Greep |first=Monica |date=11 Disyembre 2019 |title=Miss World clashes with Piers Morgan on whether pageant has 'evolved' |url=https://www.dailymail.co.uk/femail/article-7780191/Miss-World-clashes-Piers-Morgan-claiming-pageant-knowledge-beauty.html |access-date=22 Marso 2023 |website=The Daily Mail |language=en}}</ref> * Mike Dixon – ''Musical Director'' * Deborah Lambie – Miss World New Zealand 2015 * Dame Zandra Rhodes – Taga-disenyong mula sa [[Londres]] * Marsha-Rae Ratcliff, OBE * Svestoslav Kolchagov – ''Creative Director'' at taga-disenyo ng KolchagovBarba * Emilio Barba – ''Creative Director'' at taga-disenyo ng KolchagovBarba * Lady Wilnelia Forsyth – Miss World 1975 mula sa [[Puerto Rico|Porto Riko]] * Ksenia Sukhinova – Miss World 2008 mula sa [[Rusya]] * Carina Tyrrell – Miss England 2014 * Kamal Ibrahim – Mister World 2010 mula sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] == Mga kandidata == 111 kandidata ang kumalahok para sa titulo.<ref name=":2">{{Cite web |date=14 Disyembre 2019 |title=HIGHLIGHTS: Miss World 2019 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247131-pageant-updates-2019/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630185126/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/247131-pageant-updates-2019/|archive-date=30 Hunyo 2022}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Atalanta Kercyku<ref>{{Cite web |last=Himaj |first=Enida |date=18 Enero 2020 |title=Atalanta Kërçyku rikthehet nga “Miss World”: Shqipëria që njihnin anglezët nuk ishte ajo e krimit |url=https://www.balkanweb.com/atalanta-kercyku-rikthehet-nga-miss-world-shqiperia-qe-njihnin-anglezet-nuk-ishte-ajo-e-krimit/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=Balkanweb |language=sq|trans-title=Atalanta Kërçyku returns from "Miss World": The Albania the English knew was not the one associated with crime.}}</ref> |20 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |Brezana Da Costa<ref>{{Cite web |date=13 Oktubre 2019 |title=Bresania da Costa eleita Miss Angola Mundo |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/bresania-da-costa-eleita-miss-angola-mundo/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=Jornal de Angola |language=pt |archive-date=6 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406132957/https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/bresania-da-costa-eleita-miss-angola-mundo/ |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Luanda]] |- |{{flagicon|ATG}} [[Antigua at Barbuda]] |Taqiyyah Francis<ref>{{Cite web |date=6 Nobyembre 2019 |title=Taqiyyah Francis crowned Miss World Antigua & Barbuda 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Taqiyyah-Francis-crowned-Miss-World-Antigua-Barbuda-2019/eventshow/71940318.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024720/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Taqiyyah-Francis-crowned-Miss-World-Antigua-Barbuda-2019/eventshow/71940318.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[San Juan, Antigua at Barbuda|San Juan]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Judit Grnja<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2019 |title=La chaqueña Judit Grnja es la nueva Miss Mundo Argentina 2019 |url=https://www.diarionorte.com/183912-la-chaquena-judit-grnja-es-la-nueva-miss-mundo-argentina-2019 |access-date=5 Agosto 2022 |website=Diario Norte |language=es-AR}}</ref> |18 |Villa Ángela |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |Liana Voskerchyan<ref>{{Cite web |date=17 Hulyo 2019 |title=Liana Voskerchyan crowned Miss World Armenia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Liana-Voskerchyan-crowned-Miss-World-Armenia-2019/eventshow/70260217.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024723/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Liana-Voskerchyan-crowned-Miss-World-Armenia-2019/eventshow/70260217.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Ereban]] |- |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Ghislaine Mejia<ref>{{Cite web |date=14 Agosto 2019 |title=Ghislaine Mejia crowned Miss World Aruba 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ghislaine-Mejia-crowned-Miss-World-Aruba-2019/eventshow/70675172.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=14 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814125711/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/ghislaine-mejia-crowned-miss-world-aruba-2019/eventshow/70675172.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Oranjestad |- |{{Flagicon|AUS}} [[Australya]] |Sarah Marschke<ref>{{Cite web |last=Cockburn |first=Gerard |date=26 Hulyo 2019 |title=Our Miss World gives stereotype the boot |url=https://thewest.com.au/entertainment/celebrity-gossip/miss-world-australia-sarah-marschke-a-rugby-league-pioneer-ng-de2fb4e1501c228cfa3c28facd0fad0a |access-date=5 Agosto 2022 |website=The West Australian |language=en}}</ref> |20 |[[Sydney]] |- |{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Lucy Brock<ref>{{Cite web |date=28 Mayo 2019 |title=Lucy Brock crowned Miss World New Zealand 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Lucy-Brock-crowned-Miss-World-New-Zealand-2019/eventshow/69539643.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024721/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Lucy-Brock-crowned-Miss-World-New-Zealand-2019/eventshow/69539643.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Auckland |- |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Nyah Bandelier<ref>{{Cite web |date=29 Mayo 2019 |title=Nyah Bandelier crowned Miss World Bahamas 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nyah-Bandelier-crowned-Miss-World-Bahamas-2019/eventshow/69554972.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806031843/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nyah-Bandelier-crowned-Miss-World-Bahamas-2019/eventshow/69554972.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Eleuthera]] |- |{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Rafah Nanjeba Torsa<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2019 |title=Rafah Nanjeba Torsa crowned Miss World Bangladesh 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rafah-Nanjeba-Torsa-crowned-Miss-World-Bangladesh-2019/eventshow/71578304.cms |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805024721/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rafah-Nanjeba-Torsa-crowned-Miss-World-Bangladesh-2019/eventshow/71578304.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Chittagong]] |- |{{Flagicon|BAR}} [[Barbados]] |Ché Greenidge<ref>{{Cite web |last=Greaves |first=Tre |date=7 Disyembre 2019 |title=Vote for Miss World Barbados |url=https://www.nationnews.com/2019/12/07/vote-for-miss-world-barbados/ |access-date=5 Agosto 2022 |website=The Daily Nation |language=en-US}}</ref> |26 |[[Bridgetown]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Elena Castro Suarez<ref>{{Cite web |date=12 Enero 2019 |title=Elena Castro Suarez is Miss België 2019: “Mijn studies zet ik nu even aan de kant” |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fshowbizz%252Felena-castro-suarez-is-miss-belgie-2019-mijn-studies-zet-ik-nu-even-aan-de-kant~a18fd25a%252F |access-date=5 Agosto 2022 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> |19 |[[Amberes]] |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Isabella Rodríguez<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2018 |title=Beauty queen from slum is crowned Miss Venezuela |url=https://www.rappler.com/life-and-style/218923-isabella-rodriguez-miss-venezuela-2018-winner/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |26 |Petare |- |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |Anastasia Laurynchuk<ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2019 |title=Anastasia Laurynchuk to represent Belarus at Miss World 2019 |url=https://eng.belta.by/society/view/anastasia-laurynchuk-to-represent-belarus-at-miss-world-2019-126048-2019/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=Belarusian Telegraph Agency |language=en-EN}}</ref> |19 |[[Minsk]] |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Lương Thùy Linh<ref>{{Cite web |last= |date=3 Agosto 2019 |title=Lương Thùy Linh là Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2019 |url=https://vnexpress.net/luong-thuy-linh-la-hoa-hau-the-gioi-viet-nam-2019-3962335-tong-thuat.html |access-date=7 Agosto 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |19 |Cao Bằng |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |Ivana Ladan<ref>{{Cite web |date=2 Nobyembre 2019 |title=Ivana Ladan crowned Miss World Bosnia and Herzegovina 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ivana-Ladan-crowned-Miss-World-Bosnia-and-Herzegovina-2019/eventshow/71866727.cms |access-date=7 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=7 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807040556/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Ivana-Ladan-crowned-Miss-World-Bosnia-and-Herzegovina-2019/eventshow/71866727.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Jajce |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Oweditse Phirinyane<ref>{{Cite web |last=Kgosiemang |first=Tlhabo |date=9 Disyembre 2019 |title=Oweditse’s Miss World looks are piping hot! |url=https://www.weekendpost.co.bw/17746/weekendlife/oweditseaes-miss-world-looks-are-piping-hot/ |access-date=7 Agosto 2022 |website=Weekend Post |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Gaborone]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Elís Miele<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2019 |title=Elis Miele é eleita Miss Brasil Mundo 2019; veja fotos |url=https://www.terra.com.br/vida-e-estilo/moda/elis-miele-e-eleita-miss-brasil-mundo-2019-veja-fotos,6cd51e9b8a9652406bffbd10bc3fbca0z9jxb9bx.html |access-date=17 Agosto 2022 |website=Terra |language=pt-BR}}</ref> |20 |Serra |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |Margo Cooper<ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2019 |title=Марго Купър, която ще ни представя на "Мис Свят", не говори добре български (Снимки) |url=https://www.24chasa.bg/ozhivlenie/article/7922567 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=24 Chasa |language=bg}}</ref> |26 |[[Sopiya|Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |Iciar Díaz<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2019 |title=Es temporada de los grandes concursos de belleza |url=https://eldeber.com.bo/sociales/es-temporada-de-los-grandes-concursos-de-belleza_154539 |access-date=16 Agosto 2022 |website=El Deber |language=es-ES |archive-date=17 Agosto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817001259/https://eldeber.com.bo/sociales/es-temporada-de-los-grandes-concursos-de-belleza_154539 |url-status=dead }}</ref> |23 |Santa Cruz |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Sharon Meyer<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2019 |title=Sharon Meyer crowned Miss World Curacao 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sharon-Meyer-crowned-Miss-World-Curacao-2019/eventshow/71087469.cms |access-date=16 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=22 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922161514/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sharon-Meyer-crowned-Miss-World-Curacao-2019/eventshow/71087469.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Willemstad |- |{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Natasja Kunde<ref>{{Cite web |date=12 Nobyembre 2019 |title=Natasja Kunde crowned Miss World Denmark 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Natasja-Kunde-crowned-Miss-World-Denmark-2019/eventshow/72021199.cms |access-date=17 Agosto 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406132953/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Natasja-Kunde-crowned-Miss-World-Denmark-2019/eventshow/72021199.cms |url-status=dead }}</ref> |18 |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |María Auxiliadora Idrovo<ref>{{Cite web |date=29 Abril 2019 |title=María Auxiliadora Idrovo: La edad no es un límite |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/04/29/nota/7307960/maria-auxiliadora-idrovo-edad-no-es-limite |access-date=17 Agosto 2022 |website=El Universo |language=es}}</ref> |18 |Guayaquil |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Fatima Mangandi<ref>{{Cite web |date=27 Nobyembre 2019 |title=Fátima Mangandi, la salvadoreña que destaca en Miss Mundo: “Amo mi cultura, por eso soy bailarina de folklore” |url=https://historico.elsalvador.com/historico/663005/amo-mi-cultura-por-eso-soy-bailarina-de-folklore-fatima-mangandi-la-salvadorena-que-destaca-en-miss-mundo.html |access-date=17 Agosto 2022 |website=El Diario de Hoy |language=es}}</ref> |27 |Santa Tecla |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Keryn Matthew<ref>{{Cite web |last= |first= |date=9 Hunyo 2019 |title=Former Edinburgh University student crowned Miss Scotland 2019 |url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/ex-edinburgh-university-student-crowned-16487005 |access-date=17 Agosto 2022 |website=Daily Record |language=en}}</ref> |24 |[[Edinburgh]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Frederika Kurtulíková<ref>{{Cite web |date=27 Abril 2019 |title=Miss Slovensko 2019 je kráska z Bratislavy: Čím očarila porotu? |url=https://koktail.pravda.sk/miss-a-modelky/clanok/510282-miss-slovensko-2019-je-kraska-z-bratislavy-cim-ocarila-porotu/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=Pravda |language=sk-SK}}</ref> |25 |[[Bratislava]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Špela Alič<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2019 |title=Špela Alic crowned Miss World Slovenia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/pela-Alic-crowned-Miss-World-Slovenia-2019/eventshow/71373346.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |22 |[[Liubliana]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Emmy Cuvelier<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2019 |title=Emmy Rose Cuvelier crowned Miss World America 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Emmy-Rose-Cuvelier-crowned-Miss-World-America-2019/eventshow/71580942.cms |access-date=8 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=8 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151757/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Emmy-Rose-Cuvelier-crowned-Miss-World-America-2019/eventshow/71580942.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Pierre, South Dakota|Pierre]] |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |María del Mar Aguilera<ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2019 |title=La cordobesa María del Mar Aguilera representará a España en el certamen de Miss Mundo 2019 |url=https://www.abc.es/estilo/gente/abci-cordobesa-maria-mar-aguilera-representara-espana-certamen-miss-mundo-2019-201908190917_noticia.html |access-date=8 Setyembre 2022 |website=ABC |language=es}}</ref> |21 |Córdoba |- |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |Feven Gebreslassie<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=2 Disyembre 2019 |title=Meet the Gorgeous African Queens competing at the 2019 Miss World |url=https://www.bellanaija.com/2019/12/african-queens-miss-world-2019/ |access-date=8 Setyembre 2022 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |22 |[[Adis Abeba|Addis Ababa]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Gabriella Jukes<ref>{{Cite web |last=Clements |first=Laura |date=14 Abril 2019 |title=Gabriella Jukes from Port Talbot is crowned Miss Wales 2019 |url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/gabriella-jukes-port-talbot-been-16127274 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=WalesOnline |language=en}}</ref> |23 |Port Talbot |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Rebecca Kwabi<ref>{{Cite web |last=Dadzie |first=Kwame |date=7 Hulyo 2019 |title=Miss Ghana 2019: 26 year-old Rebecca Kwabi crowned queen |url=https://citinewsroom.com/2019/07/miss-ghana-2019-26-year-old-rebecca-kwabi-crowned-queen/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Citi FM |language=en-US}}</ref> |26 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Janet Ortiz Oyono<ref name=":1" /> |20 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRE}} [[Gresya]] |Rafaela Plastira<ref>{{Cite web |date=17 Oktubre 2019 |title=Rafaela Plastira has won the Greek beauty pageant title "Star Hellas" 2019 |url=http://en.protothema.gr/meet-the-winner-of-the-2019-star-hellas-beauty-pageant-photos/ |access-date=17 Oktubre 2019 |website=Proto Thema |language=en}}</ref> |20 |Trikala |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadelupe]] |Anaïs Lacalmontie<ref>{{Cite web |last=Losio |first=Jeremy |date=12 Agosto 2019 |title=Anais Lacalmontie représentera la Guadeloupe à Miss World |url=https://www.rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Anais-Lacalmontie-representera-la-Guadeloupe-Miss-World |access-date=12 Agosto 2019 |website=Radio Caraïbes International |language=fr |archive-date=17 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217040431/https://www.rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Anais-Lacalmontie-representera-la-Guadeloupe-Miss-World |url-status=dead }}</ref> |22 |Basse-Terre |- |{{flagicon|GBS}} [[Guinea-Bissau|Guniya Bissaw]] |Leila Samati<ref name=":1" /> |21 |[[Bissau]] |- |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Dulce María Ramos<ref>{{Cite web |last= |date=14 Disyembre 2019 |title=Conoce cuáles son las candidatas para el Miss Mundo 2019 |trans-title=Meet the candidates for Miss World 2019 |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/12/13/nota/7646324/conoce-candidatas-miss-mundo-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216202228/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/2019/12/13/nota/7646324/conoce-candidatas-miss-mundo-2019/ |archive-date=16 Disyembre 2021 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=El Universo |language=es}}</ref> |22 |Cuilapa |- |{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Joylyn Conway<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Joylyn Conway crowned Miss World Guyana 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Joylyn-Conway-crowned-Miss-World-Guyana-2019/eventshow/69939808.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=29 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629144930/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/joylyn-conway-crowned-miss-world-guyana-2019/eventshow/69939808.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Georgetown]] |- |'''{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]''' |'''[[Toni-Ann Singh]]'''<ref>{{Cite web |last=Rowe |first=Marcia |date=23 Setyembre 2019 |title=Toni-Ann Singh crowned Miss Jamaica World 2019 |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20190923/toni-ann-singh-crowned-miss-jamaica-world-2019 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |23 |Saint Thomas |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Marika Sera<ref>{{Cite web |last= |date=6 Setyembre 2019 |title=Unusual but true: World's oldest scuba diver breaks own record |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/06/WS5d71d15aa310cf3e3556a1f7.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=China Daily}}</ref> |16 |[[Prepektura ng Kanagawa|Kanagawa]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Alysha Morency<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2019 |title=Alysha Morency, notre nouvelle reine de beauté |url=https://lenouvelliste.com/article/205437/alysha-morency-notre-nouvelle-reine-de-beaute |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Le Nouvelliste |language=fr}}</ref> |25 |[[Port-au-Prince]] |- |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |Nini Gogichaishvili<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2019 |title=Nini Gogichaishvili crowned Miss World Georgia 2019 |url=https://m.beautypageants.in/miss-world/nini-gogichaishvili-crowned-miss-world-georgia-2019/eventshow/69888840.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India}}</ref> |25 |[[Tbilisi]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Celine Bolaños<ref>{{Cite web |last=Peralta |first=Gabriella |date=3 Hunyo 2019 |title=Miss Gibraltar 2019 is Celine Bolaños |url=https://www.chronicle.gi/miss-gibraltar-2019-celine-bolanos/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> |22 |Hibraltar |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Lauren Leckey<ref>{{Cite news |last=Bain |first=Mark |date=7 Mayo 2019 |title=Sales rep Lauren Leckey crowned Miss Northern Ireland |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/fashion-beauty/sales-rep-lauren-leckey-crowned-miss-northern-ireland-38086262.html |access-date=10 Setyembre 2022 |issn=0307-1235}}</ref> |20 |Stoneyford |- |{{flagicon|HON|variant=1949}} [[Honduras]] |Ana Grisel Romero<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Oktubre 2019 |title=Representante de Olanchito se corona como la nueva Miss Honduras Mundo 2019 |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/miss-honduras-mundo-concurso-belleza-bellas-hondurenas-miss-mundo-LVLP1326159 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |21 |Olanchito |- |{{Flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |Lila Lam<ref name=":2" /> |27 |Hong Kong |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Suman Rao<ref>{{Cite web |date=17 Hunyo 2019 |title=20-year-old Suman Rao crowned Miss India 2019 |url=https://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/suman-rao-crowned-miss-india-2019/story-RGgDgD8HtSnR3WxVItjFHK.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |20 |Udaipur |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Princess Megonondo<ref>{{Cite web |date=16 Pebrero 2019 |title=Fakta Princess Megonondo, Pemenang Miss Indonesia 2019 yang Ada Hubungannya dengan Krisdayanti |url=https://jabar.tribunnews.com/2019/02/16/fakta-princess-megonondo-pemenang-miss-indonesia-2019-yang-ada-hubungannya-dengan-krisdayanti |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Tribun Jabar |language=id-ID}}</ref> |19 |Jambi |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Bhasha Mukherjee<ref>{{Cite web |last=Chung |first=Gabrielle |date=6 Abril 2020 |title=Miss England Bhasha Mukherjee Returns to Work as a Doctor Amid Coronavirus Pandemic |url=https://people.com/human-interest/miss-england-bhasha-mukherjee-returns-to-work-doctor-coronavirus-pandemic/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref> |23 |[[Derby]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Chelsea Farrell<ref>{{Cite web |last=O'Connor |first=Rachael |date=16 Setyembre 2019 |title=Midwifery student crowned as winner of Miss Ireland; will represent country in this year's Miss World pageant |url=https://www.irishpost.com/life-style/midwifery-student-crowned-winner-miss-ireland-will-represent-country-years-miss-universe-pageant-171388 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Irish Post |language=en}}</ref> |19 |County Louth |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Adele Sammartino<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Adele Sammartino crowned Miss World Italy 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Adele-Sammartino-crowned-Miss-World-Italy-2019/eventshow/69940718.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044716/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Adele-Sammartino-crowned-Miss-World-Italy-2019/eventshow/69940718.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Pompei]] |- |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Vy Sreyvin<ref>{{Cite web |date=1 Nobyembre 2019 |title=Cambodia to debut at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Cambodia-to-debut-at-Miss-World-2019/eventshow/71852699.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044718/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Cambodia-to-debut-at-Miss-World-2019/eventshow/71852699.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Nom Pen]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Naomi Colford<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2019 |title=Naomi Colford crowned Miss World Canada 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Naomi-Colford-crowned-Miss-World-Canada-2019/eventshow/70449504.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044711/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Naomi-Colford-crowned-Miss-World-Canada-2019/eventshow/70449504.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Sydney |- |{{Flagicon|IVB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Rikkiya Brathwaite<ref>{{Cite web |date=2 Disyembre 2019 |title=Rikkiya Brathwaite wins Sports Competition at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333160.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044716/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Rikkiya-Brathwaite-wins-Sports-Competition-at-Miss-World-2019/eventshow/72333160.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Tortola |- |{{Flagicon|ISV}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |A'yana Phillips<ref>{{Cite web |date=7 Oktubre 2019 |title=Miss BVI 2018 A’yana K. Phillips crowned Miss World USVI 2019 |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/miss-bvi-2018-ayana-k-phillips-crowned-miss-world-usvi-2019 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |24 |Saint Thomas |- |{{Flagicon|COK}} [[Kapuluang Cook]] |Tajiya Sahay<ref>{{Cite web |date=29 Oktubre 2019 |title=Tajiya Sahay to represent Cook Islands at Miss World 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Tajiya-Sahay-to-represent-Cook-Islands-at-Miss-World-2019/eventshow/71806291.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910044709/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Tajiya-Sahay-to-represent-Cook-Islands-at-Miss-World-2019/eventshow/71806291.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Avarua |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] |Jaci Patrick<ref>{{Cite web |last= |date=9 Setyembre 2019 |title=West Bay beauty crowned Miss World Cayman |url=https://www.caymancompass.com/2019/09/08/west-bay-beauty-crowned-miss-world-cayman/ |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> |24 |West Bay |- |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Madina Batyk<ref>{{Cite web |date=4 Mayo 2019 |title=Madina Batyk Pavlodar crowned Miss Kazakhstan 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Madina-Batyk-Pavlodar-crowned-Miss-Kazakhstan-2019/eventshow/69174681.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=6 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506053846/https://beautypageants.indiatimes.com/others/madina-batyk-pavlodar-crowned-miss-kazakhstan-2019/eventshow/69174681.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |Pavlodar |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Maria Wavinya<ref>{{Cite web |last= |date=10 Oktubre 2019 |title=I failed terribly in Nyandarua - Miss World Kenya |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/news/article/2001345160/i-failed-terribly-in-nyandarua-miss-world-kenya |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Standard (Kenya) |language=en}}</ref> |19 |Nyandarua |- |{{Flagicon|KGZ}} [[Kyrgyzstan|Kirgistan]] |Ekaterina Zabolotnova<ref name=":2" /> |24 |[[Biskek|Bishkek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Sara Arteaga Franco<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Sara Franco crowned Miss World Colombia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sara-Franco-crowned-Miss-World-Colombia-2019/eventshow/70658906.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=14 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814182704/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sara-Franco-crowned-Miss-World-Colombia-2019/eventshow/70658906.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[Medellín]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Jessica Jiménez<ref>{{Cite web |date=16 Oktubre 2019 |title=Jessica Jimenez crowned Miss World Costa Rica 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Jessica-Jimenez-crowned-Miss-World-Costa-Rica-2019/eventshow/71613715.cms |access-date=10 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=16 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016133836/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Jessica-Jimenez-crowned-Miss-World-Costa-Rica-2019/eventshow/71613715.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |Katarina Mamić<ref>{{Cite web |date=1 Setyembre 2019 |title=Nova Miss Hrvatske voli djecu, ali na jedno pitanje nam ipak nije odgovorila |url=https://www.vecernji.hr/showbiz/pricali-smo-s-novom-miss-hrvatske-buduca-novinarka-nam-nije-odgovorila-na-samo-jedno-pitanje-1342365 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=Vecernji.hr |language=hr}}</ref> |23 |Lika-Senj |- |{{Flagicon|LAO}} [[Laos]] |Nelamith Soumounthong<ref>{{Cite web |last= |date=21 Nobyembre 2019 |title=Đối thủ châu Á của Lương Thùy Linh tại Miss World |url=https://vnexpress.net/doi-thu-chau-a-cua-luong-thuy-linh-tai-miss-world-4015533.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |19 |[[Vientiane]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Melanie Heynsbroek<ref>{{Cite web |date=21 Nobyembre 2019 |title=Pageant contest: Miss Luxembourg travels to London for Miss World competition |url=https://today.rtl.lu/life/people/a/1435035.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=RTL Télé Lëtzebuerg |language=en |archive-date=2022-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911024626/https://today.rtl.lu/life/people/a/1435035.html |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Lungsod ng Luksemburgo]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Kolfinna Mist Austfjörð<ref>{{Cite web |last=Gunnarsson |first=Oddur Ævar |date=8 Oktubre 2019 |title=Kolfinna Mist Austfjörð er Miss World 2019 |url=https://www.frettabladid.is/lifid/kolfinna-mist-austfjord-er-miss-world-iceland-2019/ |access-date=11 Setyembre 2022 |website=Fréttablaðið |language=is}}</ref> |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makáw]] |Yu Yanan<ref name=":2" /> |26 |Makáw |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Alexis SueAnn<ref>{{Cite web |last=Raj |first=Mark Ryan |date=15 Oktubre 2019 |title=Try and try again: TV and radio host Alexis Sueann crowned Miss Malaysia World 2019 |url=https://malaysia.news.yahoo.com/try-try-again-tv-radio-040235894.html |access-date=11 Setyembre 2022 |website=Yahoo! News |language=en-MY}}</ref> |24 |Selangor |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Nicole Vella<ref>{{Cite web |date=13 Hunyo 2019 |title=Nicole Vella crowned Miss World Malta 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nicole-Vella-crowned-Miss-World-Malta-2019/eventshow/69772949.cms |access-date=11 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=16 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616182016/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/nicole-vella-crowned-miss-world-malta-2019/eventshow/69772949.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Valletta]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Urvashi Gooriah<ref>{{Cite web |last=Carpayen |first=Shelly |date=15 Oktubre 2018 |title=Urvashi Gooriah: «Ma priorité, les enfants handicapés» |url=https://www.lexpress.mu/article/341101/urvashi-gooriah-ma-priorite-enfants-handicapes |access-date=15 Setyembre 2022 |website=L'Express |language=fr}}</ref> |20 |[[Port Louis]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Ashley Alvídrez<ref>{{Cite web |last=Chavez |first=Felix F. |date=21 Setyembre 2019 |title=Horizon High School alumna Ashley Alvidrez wins Miss Mexico 2019 competition |url=https://www.elpasotimes.com/story/news/2019/09/21/horizon-city-high-school-alumna-ashley-alvidrez-wins-miss-mexico-2019/2403807001/ |access-date=15 Setyembre 2022 |website=El Paso Times |language=en-US}}</ref> |20 |[[Ciudad Juárez]] |- |{{Flagicon|MYA}} [[Myanmar|Miyanmar]] |Khit Lin Latt Yoon<ref>{{Cite news |date=10 Setyembre 2023 |title=International beauty queens keen on culinary, travel experiences in Ho Chi Minh City |language=en-US |work=Tuoi Tre News |url=https://tuoitrenews.vn/news/ttnewsstyle/20230910/international-beauty-queens-keen-on-culinary-travel-experiences-in-ho-chi-minh-city/75477.html |access-date=29 Disyembre 2024}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |Elizaveta Kuznitova<ref>{{Cite web |date=31 Mayo 2019 |title=Elizaveta Kuznitova crowned Miss Moldova 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Elizaveta-Kuznitova-crowned-Miss-Moldova-2019/eventshow/69593784.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=22 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922161513/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Elizaveta-Kuznitova-crowned-Miss-Moldova-2019/eventshow/69593784.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Tiraspol |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] |Tsevelmaa Mandakh<ref>{{Cite web |last=Ankhtuyaa |first=B. |date=14 Nobyembre 2019 |title=Miss World 2019: Mongolian beauty proudly introduces her father |url=https://news.mn/en/789762/ |access-date=29 Disyembre 2024 |website=News.MN |language=en |archive-date=20 Enero 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120032643/https://news.mn/en/789762/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Ulan Bator|Ulaanbaatar]] |- |{{Flagicon|MNE}} [[Montenegro]] |Mirjana Muratović<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2019 |title=Mirjana Muratović crowned Miss Montenegro 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mirjana-Muratovi-crowned-Miss-Montenegro-2019/eventshow/69873991.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=20 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620145122/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/mirjana-muratovi-crowned-miss-montenegro-2019/eventshow/69873991.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Podgorica]] |- |{{NPL}} |Anushka Shrestha<ref>{{Cite web |date=10 Mayo 2019 |title=Anushka Shrestha crowned Miss Nepal 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Anushka-Shrestha-crowned-Miss-Nepal-2019/eventshow/69266837.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915004659/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Anushka-Shrestha-crowned-Miss-Nepal-2019/eventshow/69266837.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Nyekachi Douglas<ref>{{Cite web |last=Bada |first=Gbenga |date=12 Oktubre 2022 |title=21-year-old U.S. based model, Nyekachi Douglas wins MBGN 2019 |url=https://www.pulse.ng/lifestyle/beauty-health/mbgn-2019-nyekachi-douglas-21-year-old-us-based-model-wins/1wf3dn8 |access-date=15 Setyembre 2022 |website=Pulse Nigeria |language=en}}</ref> |21 |Calabar |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |María Teresa Cortéz<ref>{{Cite web |date=17 Pebrero 2019 |title=María Mendieta crowned Miss World Nicaragua 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mara-Mendieta-crowned-Miss-World-Nicaragua-2019/eventshow/68033805.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407140334/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Mara-Mendieta-crowned-Miss-World-Nicaragua-2019/eventshow/68033805.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |Carazo |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Brenda Felicia Muste<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2019 |title=Brenda Felicia crowned Miss World Netherlands 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Brenda-Felicia-crowned-Miss-World-Netherlands-2019/eventshow/70093243.cms |access-date=15 Setyembre 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915004704/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Brenda-Felicia-crowned-Miss-World-Netherlands-2019/eventshow/70093243.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |Arnhem |- |{{Flagicon|PAN}} [[Panama]] |Agustina Ruiz<ref>{{Cite web |last=Oliveros |first=Santos |date=21 Setyembre 2019 |title=Agustina Ruíz se convirtió en la nueva Miss World Panamá 2019 |url=https://www.diaadia.com.pa/fama/agustina-ruiz-se-convirtio-en-la-nueva-miss-world-panama-2019-714251 |access-date=15 Setyembre 2022 |website=Día a Día |language=es}}</ref> |25 |Chitré |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Araceli Bobadilla<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Eligen a las nuevas reinas de belleza |url=https://www.lanacion.com.py/sociales_edicion_impresa/2019/08/13/eligen-a-las-nuevas-reinas-de-belleza/ |access-date=15 Setyembre 2022 |website=La Nación |language=es}}</ref> |20 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Angella Escudero<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=V. |date=19 Agosto 2019 |title=Sullanera Angella Escudero se corona como Miss Perú World 2019 |url=https://eltiempo.pe/angella-escudero-corona-miss-peru-world-mp/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=El Tiempo |language=es |archive-date=3 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024449/https://eltiempo.pe/angella-escudero-corona-miss-peru-world-mp/ |url-status=dead }}</ref> |23 |Sullana |- |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] |[[Michelle Dee]]<ref>{{Cite web |last=Bigtas |first=Jannielyn Ann |date=16 Setyembre 2019 |title=Michelle Dee is crowned Miss World Philippines 2019! |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/708190/michelle-dee-is-crowned-miss-world-philippines-2019/story/ |access-date=3 Pebrero 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> |24 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Dana Mononen<ref>{{Cite web |last=Voutilainen |first=Petri |date=1 Disyembre 2019 |title=Miss Maailma -kisan kohuedustaja Dana Mononen jätti Miss Suomi -kilpailun kesken: ”Koulu meni misseyden edelle!” |trans-title=Dana Mononen, the representative of the Miss World pageant, left the Miss Suomi pageant: "The school went before the pageant!" |url=https://www.seiska.fi/kotimaa/miss-maailma-kisan-kohuedustaja-dana-mononen-jatti-miss-suomi-kilpailun-kesken-koulu-meni-misseyden-edelle/393365 |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Seiska |language=fi}}</ref> |19 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Milena Sadowska<ref>{{Cite web |date=12 Nobyembre 2018 |title=Milena Sadowska crowned Miss Polonia 2018 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/milena-sadowska-crowned-miss-polonia-2018/articleshow/66589695.cms |access-date=3 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090843/https://beautypageants.indiatimes.com/others/milena-sadowska-crowned-miss-polonia-2018/articleshow/66589695.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |Oświęcim |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Daniella Rodríguez<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2019 |title=Daniella Rodríguez gana corona de Miss Mundo de Puerto Rico 2019 |url=https://www.metro.pr/pr/entretenimiento/2019/08/30/daniella-rodriguez-gana-corona-de-miss-mundo-de-puerto-rico-2019.html |access-date=3 Pebrero 2023 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> |21 |Bayamón |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Inês Brusselmans<ref>{{Cite web |date=9 Agosto 2019 |title=Inês Brusselmans eleita Miss Portuguesa 2019 |url=https://lux.iol.pt/nacional/moda/ines-brusselmans-eleita-miss-portuguesa-2019 |access-date=3 Pebrero 2023 |website=Revista Lux |language=pt}}</ref> |24 |Oeiras |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Ophély Mézino<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2019 |title=Ophély Mézino, 1ère Dauphine de Miss France 2019, portera les couleurs de la France à l’élection de #MissWorld le 14 Décembre prochain à Londres. |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-1ere-dauphine-miss-france-2019-portera-couleurs-france-election-missworld-14-decembre-prochain-londres-752383.html |access-date=10 Setyembre 2022 |website=La Première |language=fr-FR}}</ref> |20 |Morne-à-l'Eau |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Alba Marie Blair<ref>{{Cite web |date=2 Oktubre 2019 |title=Alba Blair crowned Miss World Dominicana 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Alba-Blair-crowned-Miss-World-Dominicana-2019/eventshow/71406374.cms |access-date=3 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=3 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203115502/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Alba-Blair-crowned-Miss-World-Dominicana-2019/eventshow/71406374.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Jarabacoa |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Denisa Spergerová<ref>{{Cite web |date=11 Pebrero 2019 |title=Denisa Spergerova crowned Miss World Czech Republic 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Denisa-Spergerova-crowned-Miss-World-Czech-Republic-2019/eventshow/67940083.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154040/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Denisa-Spergerova-crowned-Miss-World-Czech-Republic-2019/eventshow/67940083.cms |url-status=dead }}</ref> |19 |České Budějovice |- |{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Alina Sanko<ref>{{Cite web |date=18 Abril 2019 |title=Alina Sanko crowned Miss Russia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/others/Alina-Sanko-crowned-Miss-Russia-2019/eventshow/68939119.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154038/https://beautypageants.indiatimes.com/others/Alina-Sanko-crowned-Miss-Russia-2019/eventshow/68939119.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Azov]] |- |{{Flagicon|RWA}} [[Rwanda]] |Meghan Nimwiza<ref>{{Cite web |date=27 Enero 2019 |title=Nimwiza Meghan ni we Miss Rwanda 2019 |url=https://www.kigalitoday.com/imyidagaduro/ibirori/article/nimwiza-meghan-niwe-miss-rwanda-2019 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Kigali Today |language=rw}}</ref> |21 |[[Kigali]] |- |{{Flagicon|SAM}} [[Samoa]] |Alalamalae Lata<ref>{{Cite web |last=Sanerivi |first=Sialai Sarafina |date=28 Disyembre 2021 |title=Former Miss World Samoa weds companion |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/96512 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Samoa Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Apia]] |- |{{Flagicon|SEN}} [[Senegal]] |Alberta Diatta<ref>{{Cite web |date=27 Enero 2019 |title=Miss Sénégal 2019 : La gagnante est connue [10 photos] |url=https://www.seneweb.com/news/Buzz/miss-senegal-2019-la-gagnante-est-connue_n_271831.html |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Seneweb.com |language=fr |archive-date=5 Marso 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305073329/https://www.seneweb.com/news/Buzz/miss-senegal-2019-la-gagnante-est-connue_n_271831.html |url-status=dead }}</ref> |20 |Ziguinchor |- |{{Flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |Enid Jones-Boston<ref>{{Cite web |last=Conteh |first=Mohamed Alim |date=7 Disyembre 2021 |title=Former Miss Sierra Leone, Enid Jones-Boston Becomes Brand Ambassador For Songu Official |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/enid-jones-boston-becomes-brand-ambassador-songu-official/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Sierra Loaded |language=en}}</ref> |24 |[[Freetown]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Sheen Cher<ref>{{Cite web |date=30 Oktubre 2019 |title=Sheen Cher Crowned Miss World Singapore 2019 |url=https://sg.finance.yahoo.com/news/sheen-cher-crowned-miss-world-010000705.html |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Media OutReach |language=en-SG |via=Yahoo! Finance |archive-date=16 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154039/https://sg.finance.yahoo.com/news/sheen-cher-crowned-miss-world-010000705.html |url-status=dead }}</ref> |22 |Singapura |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Dewmi Thathsarani<ref>{{Cite web |date=24 Oktubre 2019 |title=Dewmini Thathsarani crowned Siyatha Miss World Sri Lanka 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Dewmini-Thathsarani-crowned-Siyatha-Miss-World-Sri-Lanka-2019/eventshow/71738607.cms |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=24 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024191953/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/dewmini-thathsarani-crowned-siyatha-miss-world-sri-lanka-2019/eventshow/71738607.cms |url-status=dead }}</ref> |21 |Sri Jayawardenepura Kotte |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Daniella Lundqvist<ref>{{Cite web |last=Knutson |first=Matthias |date=15 Disyembre 2019 |title=Modellen Daniella, 20, skönhetstävlar i folkdräkt |url=https://www.expressen.se/nyheter/modellen-daniella-20-skonhetstavlar-i-folkdrakt-/ |access-date=16 Pebrero 2023 |website=Expressen |language=sv}}</ref> |20 |Kalmar |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Sylvia Sebastian<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2021 |orig-date=1 Nobyembre 2019 |title=When beauty queens help community |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/when-beauty-queens-help-community-2695896 |access-date=16 Pebrero 2023 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |19 |Mwanza |- |{{Flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Narintorn Chadapattarawalrachoat<ref>{{Cite news |last=Thaitrakulpanich |first=Asaree |date=5 Agosto 2019 |title=Miss Thailand World Crowned, Will Campaign for Mental Health Awareness |language=en-US |work=Khaosod English |url=https://www.khaosodenglish.com/life/2019/08/05/miss-thailand-world-crowned-will-campaign-for-mental-health-awareness/ |access-date=17 Pebrero 2023}}</ref> |22 |Pathum Thani |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Sasha-Lee Olivier<ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2019 |title=Sasha-Lee Olivier crowned Miss World South Africa 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Sasha-Lee-Olivier-crowned-Miss-World-South-Africa-2019/eventshow/70641397.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=12 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812124457/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/sasha-lee-olivier-crowned-miss-world-south-africa-2019/eventshow/70641397.cms |url-status=dead }}</ref> |26 |Alberton |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Lim Ji-yeon<ref>{{Cite web |last=Heaney |first=Katherine |date=3 Oktubre 2019 |title=Could a Cornellian Be the Next Miss World? |url=https://cornellsun.com/2019/10/03/could-a-cornellian-be-the-next-miss-world/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Cornell Daily Sun |language=en-US}}</ref> |20 |[[Seoul]] |- |{{Flagicon|SSD}} [[Timog Sudan]] |Mariah Joseph Maget |22 |[[Juba]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Tya Janè Ramey<ref>{{Cite web |date=23 Hunyo 2019 |title=Tya Jané Ramey Taking Our Beauty from Trinidad to Thailand |url=http://www.guardian.co.tt/article/tya-jan-ramey-taking-our-beauty-from-trinidad-to-thailand-6.2.871037.5e9b6e3af4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629061725/http://www.guardian.co.tt/article/tya-jan-ramey-taking-our-beauty-from-trinidad-to-thailand-6.2.871037.5e9b6e3af4 |archive-date=29 Hunyo 2024 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Trinidad and Tobago Guardian |language=en}}</ref> |21 |[[Port of Spain]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Ignacia Albornoz<ref>{{Cite web |last= |date=19 Nobyembre 2019 |title=Ignacia Albornoz, la joven de 18 años que representará a Chile en el Miss Mundo 2019 |url=https://www.t13.cl/noticia/tendencias/ignacia-albornoz-representara-chile-miss-mundo-2019 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Teletrece}}</ref> |18 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Li Peishan<ref>{{Cite web |date=23 Nobyembre 2019 |title=Asian rivals set to provide stiff competition for Thuy Linh at Miss World 2019 |url=https://vietnamnet.vn/en/asian-rivals-set-to-provide-stiff-competition-for-thuy-linh-at-miss-world-2019-591062.html |access-date=17 Pebrero 2023 |website=VietNamNet |language=en}}</ref> |26 |[[Beijing]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |Sabrine Mansour<ref>{{Cite web |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Tunisia Sabrine Mansour dances into the top 40 at Miss World 2019 |url=https://arab.news/bebeu |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Arab News |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |Mahdia |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkiya]] |Simay Rasimoğlu<ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2019 |title=Simay Rasimoğlu kimdir ve kaç yaşında? İşte, Miss World 2019 güzelinden Hürriyet'e özel röportaj |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/simay-rasimoglu-kimdir-ve-kac-yasinda-iste-hurriyete-ozel-roportajindan-detaylar-41398247 |access-date=17 Pebrero 2023 |website=Hurriyet |language=tr}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Oliver Nakakande<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2022 |title=Former Miss World Uganda Oliver Nakakande launches foundation to keep girls in school |url=https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/former-miss-world-uganda-oliver-nakakande-launches-foundation-to-keep-girls-in-school/ |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Guardian Nigeria News |language=en-US |archive-date=17 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217075234/https://editor.guardian.ng/saturday-magazine/former-miss-world-uganda-oliver-nakakande-launches-foundation-to-keep-girls-in-school/ |url-status=dead }}</ref> |25 |Bombo |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Marharyta Pasha<ref>{{Cite web |date=13 Setyembre 2019 |title=Margarita Pasha crowned Miss Ukraine 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Margarita-Pasha-crowned-Miss-Ukraine-2019/eventshow/71111347.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920140117/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/margarita-pasha-crowned-miss-ukraine-2019/eventshow/71111347.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Kharkiv |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Krisztina Nagypál<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2019 |title=Krisztina Nagypál crowned Miss World Hungary 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Krisztina-Nagypl-crowned-Miss-World-Hungary-2019/eventshow/69940211.cms |access-date=17 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=29 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629154539/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/krisztina-nagypl-crowned-miss-world-hungary-2019/eventshow/69940211.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Budapest]] |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} [[Kategorya:Miss World]] {{Miss World}} 5dqbmtx3vlmlknea5g03jnlwbix5xmo Miss Universe 2023 0 321735 2235044 2234876 2026-10-17T14:04:15Z Allyriana000 119761 Inarkibo ang mga sanggunian sa lede 2235044 wikitext text/x-wiki {{short description|ika-72 edisyon ng Miss Universe}} {{for|ika-71 edisyon ng kompetisyon na ginanap noong Enero 2023|Miss Universe 2022}} {{Infobox beauty pageant | name = Miss Universe 2023 | image = Visita Sheynnis Palacios Miss Universe Asamblea Legislativa Costa Rica febrero 2023 (88).jpg | caption = Sheynnis Palacios | hosts = {{Hlist|Maria Menounos|Jeannie Mai|Olivia Culpo|[[Catriona Gray]]|Zuri Hall}} | entertainment = [[John Legend]] | venue = Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, San Salvador, [[El Salvador]] | broadcaster = <small>'''Internasyonal''':</small><br />{{Hlist|The Roku Channel|[[Telemundo]]}}<small>'''Opisyal''':</small><br />Canal 2 | placements = 20 | debuts = Pakistan | withdrawals = {{Hlist|Armenya|Belis|Butan|Gana|Hayti|Seykelas|Turkiya|Urugway}} | returns = {{Hlist|Dinamarka|Ehipto|Guyana|Irlanda|Letonya|Mongolya|Noruwega|Simbabwe|Unggarya}} | winner = '''[[Sheynnis Palacios]]''' | represented = {{flagicon|Nicaragua}} Nikaragwa | congeniality = Athenea Pérez<br/>{{flagu|Espanya}} | best national costume = [[Michelle Dee]]<br/>{{flagu|Pilipinas}} | previous pageant = [[Miss Universe 2022|2022]] | next pageant = [[Miss Universe 2024|2024]] | date = 18 Nobyembre 2023 | entrants = 84 }} Ang '''Miss Universe 2023''' ay ang ika-72 edisyon ng Miss Universe pageant, na ginanap sa Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, San Salvador, [[El Salvador]] noong 18 Nobyembre 2023.<ref>{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=29 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 set for November in El Salvador |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-2023-coronation-night-november-el-salvador/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801134446/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-2023-coronation-night-november-el-salvador/ |archive-date=1 Agosto 2023 |access-date=2 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Loreto |first=Maria |date=27 Hulyo 2023 |title=Miss Universe unveils teaser for upcoming competition |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20230727348519/miss-universe-teaser-competition/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818223007/https://www.hola.com/us/celebrities/20230727348519/miss-universe-teaser-competition/ |archive-date=18 Agosto 2023 |access-date=2 Agosto 2023 |website=¡Hola! |language=en-US}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[R'Bonney Gabriel]] ng Estados Unidos si [[Sheynnis Palacios]] ng Nikaragwa bilang Miss Universe 2023. Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Nikaragwa sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=19 Nobyembre 2023 |title=Sheynnis Palacios of Nicaragua wins Miss Universe 2023, first for her country |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2310676/sheynnis-palacios-nicaragua-wins-miss-universe-2023-first-her-country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123102335/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2310676/sheynnis-palacios-nicaragua-wins-miss-universe-2023-first-her-country |archive-date=23 Nobyembre 2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Anntonia Porsild ng Taylandiya, at nagtapos bilang second runner-up si Moraya Wilson ng Australya.<ref name=":0">{{Cite web |last=Rees |first=Alex |date=19 Nobyembre 2023 |title=Miss Nicaragua wins 2023 Miss Universe pageant |url=https://www.cnn.com/style/miss-universe-2023-nicaragua-sheynnis-palacios/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115230505/https://www.cnn.com/style/miss-universe-2023-nicaragua-sheynnis-palacios/index.html |archive-date=15 Enero 2024 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa walumpu't-apat na bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Maria Menounos, [[Miss Universe 2012]] Olivia Culpo, at Jeannie Mai ang kompetisyon, samantalang sina [[Miss Universe 2018]] [[Catriona Gray]] at si Zuri Hall ang nagsilbing mga ''backstage correspondent''.<ref>{{Cite web |last=White |first=Peter |date=7 Nobyembre 2023 |title=Miss Universe Adds Maria Menounos As Host Alongside Returning Duo Olivia Culpo & Jeannie Mai |url=https://deadline.com/2023/11/maria-menounos-host-miss-universe-1235594520/ |access-date=8 Nobyembre 2023 |website=Deadline |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221223325/https://deadline.com/2023/11/maria-menounos-host-miss-universe-1235594520/|archive-date=21 Disyembre 2023}}</ref> Nagtanghal si John Legend sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=25 Oktubre 2023 |title=John Legend to perform at Miss Universe 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/886215/john-legend-to-perform-at-miss-universe-2023/story/ |access-date=25 Oktubre 2023 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122021246/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/886215/john-legend-to-perform-at-miss-universe-2023/story/|archive-date=22 Enero 2025|publisher=[[GMA Network]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=25 Oktubre 2023 |title=John Legend to serenade Miss Universe 2023 candidates in El Salvador |url=https://mb.com.ph/2023/10/25/john-legend-to-serenade-miss-universe-2023-candidates-in-el-salvador |access-date=25 Oktubre 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120174541/https://mb.com.ph/2023/10/25/john-legend-to-serenade-miss-universe-2023-candidates-in-el-salvador|archive-date=20 Enero 2025}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Gimnasio_José_Adolfo_Pineda.JPG|thumb|250x250px|Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, ang lokasyon ng Miss Universe 2023]] === Lokasyon at petsa === Noong 15 Enero 2023, sa kasagsagan ng [[Miss Universe 2022]] ''pageant'', inanunsyo ng pangulo ng El Salvador na si Nayib Bukele na ang ika-72 edisyon ng kompetisyon ay gaganapin sa El Salvador sa dulo ng 2023. Ito ang pangalawang beses na gaganapin sa El Salvador ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=15 Enero 2023 |title=El Salvador to host 72nd Miss Universe at the end of 2023 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/15/2237805/el-salvador-host-72nd-miss-universe-end-2023 |access-date=21 Enero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Enero 2023 |title=Miss Universe 2023 pageant to be held in El Salvador |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/15/23/el-salvador-to-host-miss-universe-2023-pageant |access-date=6 Pebrero 2023 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Noong 27 Hulyo, inanusyo ng Miss Universe Organization sa kanilang mga ''social media platform'' na ang kompetisyon ay magaganap sa 18 Nobyembre 2023.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=28 Hulyo 2023 |title=Miss Universe coronation night to air on November 18 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/104024/miss-universe-coronation-night-to-air-on-november-18/story |access-date=2 Agosto 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 to be crowned in November this year |url=https://arab.news/nrvbv |access-date=2 Agosto 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> Noong Oktubre ay opisyal nang inanunsyo ng organisasyon na magaganap ang kompetisyon sa Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda sa San Salvador, El Salvador.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=7 Nobyembre 2023 |title=Here’s when the Miss Universe 2023 prelims, national costume show are happening |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |access-date=7 Nobyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Upang isulong ang kompetisyon, nag-alok ng "''Hello Universe''" travel package ang organisasyon.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=24 Agosto 2023 |title=LOOK: Miss Universe offers tour packages in El Salvador |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-offers-tour-packages-el-salvador-november-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119002548/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-offers-tour-packages-el-salvador-november-2023/ |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |title=Miss Universe 'Hello Universe' Tour: What to expect |url=https://qa.philstar.com/lifestyle/travel-and-tourism/2023/11/14/2311409/miss-universe-hello-universe-tour-what-expect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119084735/https://qa.philstar.com/lifestyle/travel-and-tourism/2023/11/14/2311409/miss-universe-hello-universe-tour-what-expect |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Sinalubong ng kritisismo ang pagpili sa El Salvador bilang bansang mangunguna sa Miss Universe dahil sa patuloy na estado ng kagipitan ng bansa sa gitna ng ''Salvadoran gang crackdown''.<ref>{{Cite web |date=15 Nobyembre 2023 |title=Podcast: Miss Universo en dictadura |trans-title=Podcast: Miss Universe en dictatorship |url=https://www.alharaca.sv/descompases/podcast-miss-universo-en-dictadura/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118171424/https://www.alharaca.sv/descompases/podcast-miss-universo-en-dictadura/ |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=Alharaca |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nóchez |first=María Luz |date=18 Nobyembre 2023 |title=Miss Universo corona la dictadura anunciada de Bukele |trans-title=Miss Universe crowns Bukele's announced dictatorship |url=https://elpais.com/america/2023-11-18/miss-universo-corona-la-dictadura-anunciada-de-bukele.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118171420/https://elpais.com/america/2023-11-18/miss-universo-corona-la-dictadura-anunciada-de-bukele.html |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=El País América |language=es}}</ref><ref>{{cite news |last1=Taylor |first1=Luke |date=27 Hulyo 2023 |title=El Salvador clears way for mass trials as crackdown on gangs ramps up |language=en |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/27/el-salvador-nayib-bukele-gangs-mass-trials |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://www.theguardian.com/world/2023/jul/27/el-salvador-nayib-bukele-gangs-mass-trials |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Labrador |first1=Gabriel |last2=Martínez |first2=Óscar |date=23 Marso 2023 |title=One Year under a Police State in El Salvador |language=English |publisher=El Faro |url=https://elfaro.net/en/202303/el_salvador/26793/one-year-under-a-police-state-in-el-salvador |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://elfaro.net/en/202303/el_salvador/26793/one-year-under-a-police-state-in-el-salvador |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref> Nagsagawa ng mga protesta sa kabisera ng San Salvador kasunod ng paglalaan ng pampublikong pondo para sa pangunguna ng ''pageant'' sa gitna ng krisis sa ekonomiya.<ref>{{cite web |date=9 Nobyembre 2023 |title=Under State of Exception and Constitutional Crisis, El Salvador Hosts Miss Universe Pageant |url=https://www.cispes.org/article/under-state-exception-and-constitutional-crisis-el-salvador-hosts-miss-universe-pageant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225526/https://cispes.org/article/under-state-exception-and-constitutional-crisis-el-salvador-hosts-miss-universe-pageant |archive-date=17 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=CISPES}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vincent |first1=Elizabeth |date=17 Nobyembre 2023 |title=Inside troubled Miss Universe pageant, which will feature two trans competitors |language=en |publisher=New York Post |url=https://nypost.com/2023/11/17/lifestyle/inside-troubled-miss-universe-pageant-as-owner-goes-bankrupt/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://nypost.com/2023/11/17/lifestyle/inside-troubled-miss-universe-pageant-as-owner-goes-bankrupt/ |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Janetsky |first=Megan |date=8 Nobyembre 2023 |title=El Salvador's Miss Universe pageant drawing attention at crucial moment for president |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-miss-universe-pageant-drawing-attention-crucial-104998462 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118084822/https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-miss-universe-pageant-drawing-attention-crucial-104998462 |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=ABC News |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa walumpu't-limang bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Limang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos maging isang ''runner-up'' sa kanilang kompetisyong pambansa.<ref>{{Cite web |date=11 Hulyo 2023 |title=Concours de beauté: Diane Leyre représentera la France à Miss Univers |trans-title=Diane Leyre will represent France at Miss Universe |url=https://www.lessentiel.lu/fr/story/diane-leyre-representera-la-france-a-miss-univers-639503087194 |access-date=2 Agosto 2023 |website=L'essentiel |language=fr}}</ref> Sa unang pagkakataon sa loob ng animnapu't-anim na taon,<ref>{{Cite news |date=19 Hulyo 1957 |title=Miss USA turns out to be a Mrs. |language=en |pages=1 |work=Park City Daily News |url=https://news.google.com/newspapers?id=7wgeAAAAIBAJ&sjid=30UEAAAAIBAJ&pg=5120%2C1553698 |access-date=2 Agosto 2023 |via=Google News Archive}}</ref> muling pinahihintulutan ng Miss Universe Organization ang mga ina at may-asawa na lumahok sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=12 Agosto 2022 |title=Miss Universe allows moms, wives to join starting 2023 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/08/12/2202201/miss-universe-allows-moms-wives-join-starting-2023 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2022 |title=Miss Universe announces inclusive change to pageant after more than 70 years |url=https://www.independent.co.uk/life-style/miss-universe-2023-mothers-married-women-b2143616.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161127/https://www.independent.co.uk/life-style/miss-universe-2023-mothers-married-women-b2143616.html |archive-date=14 Nobyembre 2022 |access-date=25 Abril 2023 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=10 Agosto 2023 |title=Making history: Miss Universe Guatemala 2023 Michelle Cohn is mother of 2 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/mother-michelle-cohn-wins-miss-universe-guatemala-2023/ |access-date=11 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Sina Camila Avella ng Kolombya at Michelle Cohn ng Guwatemala ang mga unang ina at kasal na, na lalahok sa kompetisyon magmula noong inalis ang panuntunan na bawal lumahok ang mga babaeng kasal na o may anak sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=8 Agosto 2023 |title=Miss Universe contest welcomes first mother with Guatemala's Michelle Cohn |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/08/08/miss-universe-contest-welcomes-first-mother-with-guatemalas-michelle-cohn/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=10 Agosto 2023 |title=Making history: Miss Universe Guatemala 2023 Michelle Cohn is mother of 2 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/mother-michelle-cohn-wins-miss-universe-guatemala-2023/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2023 |title=La historia de sueños de Camila Avella, la nueva Miss Universe Colombia 2023 que está casada y tiene una hija |trans-title=The dream story of Camila Avella, the new Miss Universe Colombia 2023 who is married and has a daughter |url=https://www.semana.com/gente/articulo/la-historia-de-suenos-de-camila-avella-la-favorita-a-ganar-miss-universe-colombia-que-esta-casada-y-tiene-una-hija/202355/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=Semana |language=es}}</ref> Sina Rikkie Kollé ng Olanda at Marina Machete ng Portugal ang magkasamang pangalawang mga lantad na transgender na mga kandidata sa kompetisyon.<ref>{{Cite news |last=Moses |first=Claire |date=11 Hulyo 2023 |title=A Trans Woman Is Crowned Miss Netherlands for the First Time |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/07/11/world/europe/miss-netherlands-rikkie-valerie-kolle.html |access-date=30 Agosto 2023 |issn=0362-4331}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Dapat sanang lalahok ang first runner-up ng Miss Universe Vietnam 2022 na si Lê Thảo Nhi sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Nguyễn |first=Anh |date=26 Hunyo 2023 |title=Á hậu Thảo Nhi Lê kết thúc nhiệm kỳ Miss Universe Vietnam |trans-title=Runner-up Thao Nhi Le ends the term of Miss Universe Vietnam |url=https://bazaarvietnam.vn/a-hau-thao-nhi-le-ket-thuc-nhiem-ky-miss-universe-vietnam/ |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Harper's Bazaar Việt Nam |language=vi-VN}}</ref> Gayunpaman, dahil napalitan ang organisasyong nagpapadala ng kinatawan ng Biyetnam sa Miss Universe, at nagkaroon ng problema ang lumang organisasyon sa paglipat ng ''management deal'' ni Nhi sa bagong organisasyon, hindi makakalahok si Nhi sa Miss Universe.<ref>{{Cite web |last=Cao |first=Tan |date=29 Marso 2023 |title=Vietnamese beauty contestant not allowed to compete in 2023 Miss Universe |url=https://e.vnexpress.net/news/trend/vietnamese-beauty-contestant-not-allowed-to-compete-in-2023-miss-universe-4587371.html |access-date=18 Hulyo 2023 |website=VnExpress International |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hoi |date=29 Marso 2023 |title=Á hậu Lê Thảo Nhi mất suất thi Miss Universe 2023 |trans-title=Runner-up Le Thao Nhi lost her place to compete in Miss Universe 2023 |url=https://tuoitre.vn/news-20230329171603715.htm |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> Ang kinoronahan bilang ang bagong Miss Universe Vietnam ay si Quỳnh Hoa Bùi.<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2023 |title=Hanoi beauty crowned Miss Universe Vietnam 2023 |url=https://tuoitrenews.vn/news/ttnewsstyle/20230930/hanoi-beauty-crowned-miss-universe-vietnam-2023/75887.html |access-date=23 Oktubre 2023 |website=Tuoi Tre News |language=en-US}}</ref> Iniluklok ang first runner-up ng Miss Universe Mongolia na si Namuunzul Batmagnai upang kumatawan sa kanyang bansa matapos umurong ni Nominzul Zandangiin, ang orihinal na nagwagi,<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=12 Oktubre 2023 |title=Zandangiin Nominzul fue coronada Miss Universo Mongolia 2023 |trans-title=Zandangiin Nominzul was crowned Miss Universe Mongolia 2023 |url=https://www.diariodelsur.com.co/zandangiin-nominzul-fue-coronada-miss-universo-mongolia-2023/ |access-date=23 Oktubre 2023 |website=Diario del Sur |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108024435/https://www.diariodelsur.com.co/zandangiin-nominzul-fue-coronada-miss-universo-mongolia-2023/ |archive-date=8 Nobiyembre 2023 |url-status=dead}}</ref> dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. ==== Mga unang pagsali at pag-urong sa kompetisyon ==== Unang sumali sa edisyong ito ang bansang [[Pakistan]].<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=4 Marso 2023 |title=Miss Universe Pakistan pageant to be organised by Dubai firm |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/03/04/miss-universe-pakistan-pageant-to-be-organised-by-dubai-firm/ |access-date=4 Marso 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Marso 2023 |title=Dubai company wins franchise rights to host Miss Universe Pakistan |url=https://arab.news/pccjt |access-date=4 Marso 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Simbabwe na huling sumali noong [[Miss Universe 2001|2001]], Letonya na huling sumali noong [[Miss Universe 2006|2006]], Guyana na huling sumali noong 2017,<ref>{{Cite web |date=14 Abril 2023 |title=Guyana returns to Miss Universe stage |url=https://guyanachronicle.com/2023/04/14/guyana-returns-to-miss-universe-stage/ |access-date=25 Abril 2023 |website=Guyana Chronicle |language=en}}</ref> Ehipto,<ref>{{Cite web |date=4 Mayo 2023 |title=Egypt to participate in Miss Universe after 3-year hiatus |url=https://arab.news/6q993 |access-date=1 Hulyo 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hisham |first=Thanaaz |date=28 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 Waves Hola to El Salvador this November |url=https://en.vogue.me/beauty/miss-universe-2023-el-salvador-november-2023/ |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Vogue Arabia |language=en-GB}}</ref> at Monggolya na huling sumali noong [[Miss Universe 2019|2019]], at Dinamarka, Irlanda at Unggarya na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]].<ref>{{cite web |title=2023 National Directors |url=https://www.missuniverse.com/2023-national-directors |access-date=2 Mayo 2023 |website=[[Miss Universe|Miss Universe Organization]] |language=en |archive-date=28 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728095812/https://www.missuniverse.com/2023-national-directors/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=30 Mayo 2023 |title=Miss Universe 2023 contestants who've been crowned so far |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/05/30/miss-universe-2023-contestants-whove-been-crowned-so-far/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=The National |language=en}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Armenya, Belis, Butan, Gana, Hayti, Kirgistan, Seykelas, Tsina, Turkiya, at Urugway. Iniluklok si Maya Turdalieva upang kumatawan sa bansang Kirgistan sa edisyong ito pagkatapos umurong ni Diami Almazbekova dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2022 |title=Диами Алмазбекова стала победительницей конкурса "Мисс Кыргызстан — 2022" |trans-title=Diami Almazbekova became the winner of the Miss Kyrgyzstan 2022 contest |url=https://ru.sputnik.kg/20221014/kyrgyzstan-almazbekova-miss-kyrgyzstan-titul-1068957056.html |access-date=5 Enero 2023 |website=Sputnik |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2023 |title=Kırgız Güzeli yarışmasını üç güzel kazandı |trans-title=Three beauties won the Miss Kyrgyz contest |url=http://tr.kabar.kg/news/k-rg-z-guzeli-yar-mas-n-uc-guzel-kazand/ |access-date=11 October 2023 |website=[[Kabar (news agency)|Kabar]] |language=tr |archive-date=18 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018123228/http://tr.kabar.kg/news/k-rg-z-guzeli-yar-mas-n-uc-guzel-kazand/ |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, si Turdalieva ay pinalitan ni Akylai Kalberdieva dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=19 Oktubre 2023 |title=Miss Kirguistán 2023: Akylai Kalberdieva |trans-title=Miss Kyrgyzstan 2023: Akylai Kalberdieva |url=https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/quien-es-miss-kirguistan-2023-kalberdieva-akylai-rcna120700 |access-date=23 Oktubre 2023 |website=[[Telemundo]] |language=es |archive-date=24 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041133/https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/quien-es-miss-kirguistan-2023-kalberdieva-akylai-rcna120700 |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, hindi rin tumuloy sa El Salvador si Kalberdieva dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Hindi sumali si Jia Qi ng Tsina dahil sa problema sa kanyang ''visa'', at sasali na lamang siya sa susunod na edisyon ng Miss Universe.<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2023 |title=Nhan sắc Hoa hậu Hoàn vũ Trung Quốc 2023 |trans-title=Beauty of Miss Universe China |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-2023-post1580644.tpo |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rivera |first=Alejandra |date=15 Nobyembre 2023 |title=Miss China queda fuera del Miss Universo 2023, ¿la razón? |trans-title=Miss China is left out of Miss Universe 2023, the reason? |url=https://www.elheraldo.hn/especiales/miss-universo-2023/miss-china-queda-fuera-certamen-miss-universo-2023-JC16276348 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Armenya, Belis, Butan, Gana, Hayti, Seykelas, Turkiya, at Urugway matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=3 Marso 2023 |title=3 more national directors sever ties with Miss Universe Organization |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/03/03/2249045/3-more-national-directors-sever-ties-miss-universe-organization |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=17 Pebrero 2023 |title=Miss Universe owner seeks to clear 'drama' over pageant licences amid withdrawals |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/02/17/miss-universe-owner-seeks-to-clear-drama-over-pageant-licenses-amid-withdrawals/ |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2023 |title=Miss Universe Belize Withdraws from Miss Universe Franchise |url=https://edition.channel5belize.com/archives/248310 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Channel 5 Belize |language=en-US |archive-date=9 Nobiyembre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109012215/https://edition.channel5belize.com/archives/248310 |url-status=dead }}</ref> Dapat sanang lalahok si Nadeen Ayoub ng Palestina sa edisyong ito, ngunit hindi siya nagpatuloy bunsod ng [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Gaza]].<ref>{{Cite news |author=Greyman-Kennard |first=Danielle |date=30 Agosto 2025 |title=First ever Miss Palestine contestent to join Miss Universe condemns Israel's 'genocide' |language=en |website=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/omg/article-865528 |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902231042/https://www.jpost.com/omg/article-865528 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |author=Vincent |first=Isabel |date=26 Agosto 2025 |title=The mysterious case of how a Canadian in Dubai became ‘Miss Palestine’ — and will compete in the Miss Universe pageant |language=en |website=New York Post |url=https://nypost.com/2025/08/26/world-news/mysterious-case-of-how-nadeen-ayoub-became-miss-palestine/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826140241/https://nypost.com/2025/08/26/world-news/mysterious-case-of-how-nadeen-ayoub-became-miss-palestine/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> ==== Kontrobersiya sa Miss Universe Indonesia 2023 ==== Pitong kandidata mula sa Miss Universe Indonesia 2023 ''pageant'' ang nagsampa ng ''police report'' tungkol sa mga insidente ng [[seksuwal na panliligalig]] mula sa mga ''pageant organizer''.<ref>{{Cite news |last=Guinto |first=Joel |last2=Anugerah |first2=Pijar |date=9 Agosto 2023 |title=Miss Universe Indonesia: Contestants allege sexual abuse |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66436007 |access-date=31 Disyembre 2023}}</ref> Binanggit sa mga reklamo na may naganap na isang "''body check''", kung saan inutusan ang mga kandidata na tanggalin ang kanilang mga damit at damit panloob sa harap ng kalahating dosenang mga tao, sa loob ng isang masikip na silid, bagama't sinabi ng mga ''organizer'' na ito ay isang ''fitting session'' para sa kanilang mga damit sa ''pageant''.<ref>{{Cite web |last=Bhojwani |first=Janhvi |date=4 Setyembre 2023 |title=Miss Universe Indonesia contestants speak out about sexual harassment claims |url=https://www.nbcnews.com/news/world/miss-universe-indonesia-sexual-harassment-rcna102923 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022120655/https://www.nbcnews.com/news/world/miss-universe-indonesia-sexual-harassment-rcna102923 |archive-date=22 Oktubre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jatmiko |first=Andi |date=15 Agosto 2023 |title=Accounts of 'body checks' at Miss Universe Indonesia shock the nation as contestants speak out |url=https://apnews.com/article/indonesia-malaysia-miss-universe-sexual-harrasment-33fe86678d4675d15d70102cc78726e4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029014728/https://apnews.com/article/indonesia-malaysia-miss-universe-sexual-harrasment-33fe86678d4675d15d70102cc78726e4 |archive-date=29 Oktubre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Ayon sa isang kalahok, pinilit siyang gumawa ng maraming ''pose'' at pinabuka ang kanyang mga paa habang nakatayo,<ref name=":42">{{Cite web |date=8 Agosto 2023 |title=Miss Universe Indonesia Mengaku Diarahkan Berpose Ngangkang Sampai Area Intim Diraba |trans-title=Miss Universe Indonesia admits that she was directed to pose in a straddle pose until her intimate area was touched |url=https://metro.suara.com/read/2023/08/08/113110/miss-universe-indonesia-mengaku-diarahkan-berpose-ngangkang-sampai-area-intim-diraba |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809052910/https://metro.suara.com/read/2023/08/08/113110/miss-universe-indonesia-mengaku-diarahkan-berpose-ngangkang-sampai-area-intim-diraba |archive-date=9 Agosto 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=Metro |language=id}}</ref> at lima sa mga kandidata ay nagsabing sila ay nakuhanan ng larawan nang walang pahintulot habang nakahubad.<ref name=":42" /> Dahil sa mga reklamong ito, isang pagsisiyasat ang inilunsad ng pamahalaan ng Indonesya at ng Miss Universe Organization na humantong sa desisyon na putulin ang ugnayan sa PT Capella Swastika Karya, ang beauty company na nagpapatakbo ng Miss Universe Indonesia pageant, at kay Poppy Capella, ang pambansang direktor ng organisasyon.<ref>{{Cite web |date=13 August 2023 |title=Miss Universe cuts ties with Indonesia chapter after alleged strip searches |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/13/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-chapter-after-alleged-strip-searches |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119015658/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/13/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-chapter-after-alleged-strip-searches |archive-date=19 November 2023 |access-date=25 October 2023 |website=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 August 2023 |title=Miss Universe cuts ties with Indonesia organiser accused of sexual harassment |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-organiser-accused-sexual-harassment-2023-08-13/ |url-status=live |access-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029014729/https://www.reuters.com/business/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-organiser-accused-sexual-harassment-2023-08-13/ |archive-date=29 October 2023}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss Universe 2023 Results.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2023 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] [[Talaksan:Tiga Teratas pada malam Final Miss Universe 2023.jpg|thumb|264x264px|Top 3 ng Miss Universe 2023 (mula sa kaliwa: Anntonia Porsild ng Taylandiya, Moraya Wilson ng Australya, at Sheynnis Palacios ng Nikaragwa)]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 2023''' | * '''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' – '''[[Sheynnis Palacios]]<ref name="top3">{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=19 Nobyembre 2023 |title=Nicaragua’s Sheynnis Palacios is Miss Universe 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/nicaragua-sheynnis-palacios-winner-miss-universe-2023/ |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>'''<ref name=":5">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=19 Nobyembre 2023 |title=Inclusivity, historic wins at Miss Universe 2023 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2312672/inclusivity-historic-wins-miss-universe-2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Anntonia Porsild'''<ref name="top3" /><ref name=":5" />''' |- |2nd runner-up | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Moraya Wilson'''<ref name="top3" /><ref name=":5" />''' |- |Top 5 | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Camila Avella<ref name=":5" /><ref name="top5">{{Cite web |last=Uson |first=Melanie |date=19 Nobyembre 2023 |title=TRANSCRIPT: Miss Universe 2023 Top 5 Q&A portion |url=https://philstarlife.com/news-and-views/490265-transcript-miss-universe-2023-top-5-q-a-portion |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> * {{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Karla Guilfú<ref name=":5" /><ref name="top5" /> |- |Top 10 | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – [[Diana Silva]]<ref name=":5" /><ref name="top10">{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=19 Nobyembre 2023 |title=LIST: Miss Universe 2023 Top 10 candidates |url=https://mb.com.ph/2023/11/19/list-miss-universe-2023-top-10-candidates |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Manila Bulletin]]}}</ref> * {{flagicon|ESA}} [[El Salvador]] – Isabella García-Manzo<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] – Athenea Pérez<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|PER}} [[Peru]] – Camila Escribens<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]] '''§'''<ref name=":5" /><ref name="top10" /> |- |Top 20 | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – [[Noelia Voigt]]<ref name=":5" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=19 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee makes it to Miss Universe 2023 Top 20 |url=https://entertainment.inquirer.net/527691/michelle-dee-makes-it-to-miss-universe-2023-top-20 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Jordanne Levy<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Shweta Sharda<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] – Ndoun Issie Princesse<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] – Jameela Uiras<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{NPL}} – Jane Garrett<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] – Erica Robin<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Marina Machete<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Bryoni Govender<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Celeste Viel<ref name=":5" /><ref name=":4" /> |} <small>'''§''' – Binoto ng mga manonood upang mapabilang sa Top 20</small> === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Congeniality | * {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] – Athenea Pérez<ref name=":0" /> |- |Spirit of Carnival Award | rowspan="2" | * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – {{Sortname|Michelle|Dee}}<ref name="phawards">{{Cite web |date=20 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee proud of winning 3 special awards at Miss Universe 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/888911/michelle-dee-proud-of-winning-3-special-awards-at-miss-universe-2023/story/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=19 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee on Top 10 finish in Miss Universe 2023: ‘Thank you so much for raising our flag with me’ |url=https://entertainment.inquirer.net/527788/michelle-dee-on-top-10-finish-in-miss-universe-2023-thank-you-so-much-for-raising-our-flag-with-me |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee, wagi ng Best National Costume sa Miss Universe |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/24/23/michelle-dee-wagi-ng-best-national-costume-sa-miss-universe |access-date=31 Disyembre 2023}}</ref> |- |Best National Costume |} ==== Voice for Change ==== {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |Gold Winners | * {{flagicon|AGO}} [[Angola|Anggola]] – Ana Coimbra<ref name=":3">{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=19 Nobyembre 2023 |title=PH bet Michelle Dee, 2 others win Voice for Change video contest at 72nd Miss Universe Competition |url=https://mb.com.ph/2023/11/19/ph-bet-michelle-dee-2-others-win-voice-for-change-video-contest-at-72nd-miss-universe-competition |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Karla Guilfú<ref name=":3" /> |- |Silver Finalists | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Maria Brechane<ref name=":3" /> * {{flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] – Maya Aboul Hosn<ref name=":3" /> * {{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] – Brooke Bruk-Jackson<ref name=":3" /> * {{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] – Priyanka Annuncia<ref name=":3" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Bryoni Govender<ref name=":3" /> * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Celeste Viel<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] – Angelina Usanova<ref name=":3" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang mga pagbabago sa pormat ng kompetisyon ang ipinatupad ng Miss Universe. Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' ay itinaas sa dalawampu kumpara sa labing-anim ng [[Miss Universe 2022|nakaraang taon]].<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=7 Nobyembre 2023 |title=Here's when the Miss Universe 2023 prelims, national costume show are happening |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115090536/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |archive-date=15 Nobyembre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Ang mga resulta ng paunang kompetisyon at ng ''closed-door interview'' ang nagpasiya sa unang labing-siyam na mga ''semi-finalist''. Isinagawa ang ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semi-finals''.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=15 Oktubre 2023 |title=PH's Michelle Dee among top candidates in Miss Universe fan voting |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/michelle-dee-among-top-candidates-initial-miss-universe-2023-fan-votes/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=15 October 2023 |title=Philippines in Miss Universe 2023 fan vote Top 10 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/10/15/2303948/philippines-miss-universe-2023-fan-vote-top-10 |access-date=25 October 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref> Lumalahok sa ''swimsuit competition'' ang dalawampung mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang sampung mga ''semi-finalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang sampung mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista. Lumahok ang limang pinalista paunang ''question-and-answer round'', at tatlong pinalista naman ang lumahok sa ''final word'' at ''final walk''.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=15 Nobyembre 2023 |title=Miss Universe 2023 pageant format: What's new and what to expect |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/15/2311676/miss-universe-2023-pageant-format-whats-new-and-what-expect |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Halima Aden – Somali-Amerikanang modelo<ref name="Selection committee">{{cite web |last1=Rodríguez |first1=Shakira Vargas |date=13 Nobyembre 2023 |title=Giselle Blondet será parte del jurado en el Miss Universe 2023 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/giselle-blondet-sera-parte-del-jurado-en-el-miss-universe-2023/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> * Mario Bautista – Mehikanong mang-aawit ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Giselle Blondet – Portorikenyang aktres at ''television host<ref name="Selection committee" />'' * Janelle Commissiong – [[Miss Universe 1977]] mula sa Trinidad at Tobago''<ref name="Selection committee" />'' * Nadia Ferreira – ''First runner-up'' ng [[Miss Universe 2021]] mula sa Paragway ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Avani Gregg – Amerikanang ''social media influencer (bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Carson Kressley – Amerikanong aktor at ''television personality (bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Connie Mariano – Pilipino-Amerikanong manggagamot''<ref name="Selection committee" />'' * Iris Mittenaere – [[Miss Universe 2016]] mula sa Pransiya''<ref name="Selection committee" />'' * Sweta Patel – Bise-presidente ng ''Growth Marketing'' ay ''Merchandising'' sa Roku ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Denise White – Amerikanang negosyante at Miss Oregon USA 1994''<ref name="Selection committee" />'' == Mga kandidata == Walumpu't-apat na kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref name=":2" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Endi Demneri<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=1 Hunyo 2023 |title=Endi Demneri vajza më e bukur shqiptare; Miss Universe Albania & Kosova dhuron emocione të forta |trans-title=Endi Demneri, the most beautiful Albanian girl; Miss Universe Albania & Kosovo gives strong emotions |url=https://www.vizionplus.tv/endi-demneri-vajza-me-e-bukur-shqiptare-miss-universe-albania-kosova-dhuron-emocione-te-forta/ |access-date=2 Hunyo 2023 |website=Vizion Plus |language=sq}}</ref> |24 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |Helena Bleicher<ref>{{Cite web |last=Muessigmann |first=Lena |date=16 Hulyo 2023 |title=Gebürtige Ravensburgerin vertritt Deutschland bei „Miss Universe“ |trans-title=Born in Ravensburg, Germany represents Germany at "Miss Universe" |url=https://www.schwaebische.de/regional/oberschwaben/ravensburg/gebuertige-ravensburgerin-vertritt-deutschland-bei-miss-universe-1765498 |access-date=17 Hulyo 2023 |website=Schwäbische Zeitung |language=de}}</ref> |24 |Ravensburg |- |{{flagicon|AGO}} [[Angola|Anggola]] |Ana Coimbra<ref>{{Cite web |last= |date=23 Hulyo 2023 |title=Ana Coimbra eleita Miss Angola Universo 2023 |trans-title=Ana Coimbra elected Miss Angola Universe 2023 |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/ana-coimbra-eleita-miss-angola-universo-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=Jornal de Angola |language=pt |archive-date=24 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724002845/https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/ana-coimbra-eleita-miss-angola-universo-2023/ |url-status=dead }}</ref> |23 |Benguela |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Yamile Dajud<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2023 |title=Yamile Dajud de Río Negro es la nueva Miss Universo Argentina |trans-title=Yamile Dajud from Río Negro is the new Miss Universe Argentina |url=https://www.diariolaprovinciasj.com/sociedad/2023/8/6/yamile-dajud-de-rio-negro-es-la-nueva-miss-universo-argentina-198254.html |access-date=8 Agosto 2023 |website=Diario La Provincia SJ |language=es |archive-date=7 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807130843/https://www.diariolaprovinciasj.com/sociedad/2023/8/6/yamile-dajud-de-rio-negro-es-la-nueva-miss-universo-argentina-198254.html |url-status=dead }}</ref> |27 |Rio Negro |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]] |Karol Croes<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=New Miss Aruba crowned |url=https://caribbean.loopnews.com/content/new-miss-aruba-crowned |access-date=22 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |27 |Oranjestad |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |Moraya Wilson<ref>{{Cite web |last=George |first=Owen |date=1 Setyembre 2023 |title=Moraya Wilson crowned Miss Universe Australia 2023 |url=https://gcmag.com.au/moraya-wilson-crowned-miss-universe-australia-2023/ |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Gold Coast Magazine |language=en-AU}}</ref> |21 |[[Melbourne]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Melissa Ingraham<ref>{{Cite web |last=De Shong |first=Dillon |date=3 Hulyo 2023 |title=Climate advocate, Melissa Ingraham, crowned Miss Bahamas Universe |url=https://caribbean.loopnews.com/content/climate-advocate-melissa-ingraham-crowned-miss-bahamas-universe |access-date=4 Hulyo 2023 |website=Loop News |language=en |archive-date=8 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708112423/https://caribbean.loopnews.com/content/climate-advocate-melissa-ingraham-crowned-miss-bahamas-universe |url-status=dead }}</ref> |27 |[[Pulo ng Long, Bahamas|Pulo ng Long]] |- |{{flagicon|BHR}} [[Bahrain|Bahreyn]] |Lujane Yacoub<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=3 Setyembre 2023 |title=Lujane Yacoub crowned as Miss Universe Bahrain 2023 |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/2023/09/03/miss-universe-bahrain-2023/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=The National |language=en}}</ref> |20 |Hamala |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Emilie Vansteenkiste<ref>{{Cite web |date=12 Pebrero 2023 |title=Emilie Vansteenkiste volgt Chayenne op als miss België |url=https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20230211_96674632 |access-date=19 Pebrero 2023 |website=Het Nieuwsblad |language=nl-BE}}</ref> |21 |Elewijt |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |[[Diana Silva (modelo)|Diana Silva]]<ref>{{Cite web |last=Salazar Nunez |first=Marco |date=17 Nobyembre 2022 |title=Todo lo que debes saber de la nueva Miss Venezuela |url=https://www.eonline.com/mx/news/1354947/todo-lo-que-debes-saber-de-la-nueva-miss-venezuela-diana-silva |access-date=5 Enero 2023 |website=E! Online |language=es}}</ref> |26 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Quỳnh Hoa Bùi<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2023 |title=Bùi Quỳnh Hoa đăng quang Miss Universe Vietnam 2023 |trans-title=Bui Quynh Hoa was crowned Miss Universe Vietnam 2023 |url=https://tienphong.vn/post-1573635.tpo |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |25 |[[Hanoi]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Maria Brechane<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Elígia |date=9 Hulyo 2023 |title=Maria Brechane, do Rio Grande do Sul, é a Miss Universo Brasil 2023 |trans-title=Maria Brechane, from Rio Grande do Sul, is Miss Universe Brazil 2023 |url=https://gshow.globo.com/moda-e-beleza/noticia/maria-brechane-do-rio-grande-do-sul-e-a-miss-universo-brasil-2023.ghtml |access-date=9 Hulyo 2023 |website=Gshow |language=pt-br}}</ref> |19 |Rio Grande |- |{{Flagicon|Bulgaria}} [[Bulgarya]] |Yuliia Pavlikova |30 |Kerch |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |Estefany Rivero<ref>{{Cite web |last=Nuñez |first=Stefany Beatriz Guzmán |date=2 Hulyo 2023 |title=¡Estefany Rivero es la Miss Bolivia Universo 2023! |trans-title=Estefany Rivero is Miss Bolivia Universe 2023! |url=https://www.reduno.com.bo/noticias/estefany-rivero-es-la-miss-bolivia-universo-2023--202371225042 |access-date=2 Hulyo 2023 |website=Red Uno Bolivia |language=es}}</ref> |26 |Trinidad |- |{{flagicon|CUW}} [[Curaçao]] |Kim Rossen<ref>{{Cite web |last=Hart |first=Rick |date=28 Mayo 2023 |title=Kim Rossen gekroond als Miss Curaçao 2023 |trans-title=Kim Rossen crowned as Miss Curaçao 2023 |url=https://nu.cw/2023/05/28/kim-rossen-gekroond-als-miss-curacao-2023/ |access-date=29 Mayo 2023 |website=nu.CW |language=nl}}</ref> |25 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Nikoline Uhrenholt Hansen<ref>{{Cite web |date=28 Agosto 2023 |title=20-årige Nikoline fra Valby er ny Miss Danmark |trans-title=20-year-old Nikoline from Valby is the new Miss Denmark |url=https://www.bt.dk/underholdning/20-aarige-nikoline-fra-valby-er-ny-miss-danmark |access-date=28 Agosto 2023 |website=B.T. |language=danish}}</ref> |20 |Valby |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |Mohra Tantawy<ref>{{Cite web |date=25 Setyembre 2023 |title=Mohra Tantawy crowned Miss Universe Egypt 2023 |url=https://arab.news/zz8qd |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> |21 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Delary Stoffers<ref>{{Cite web |date=2 Hulyo 2023 |title=La guayaquileña Delary Stoffers Villón es Miss Ecuador 2023 |trans-title=Delary Stoffers Villón from Guayaquil is Miss Ecuador 2023 |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/empieza-la-gala-final-de-miss-universo-2023-en-santo-domingo-de-los-colorados-nota/ |access-date=2 Hulyo 2023 |website=El Universo |language=es}}</ref> |23 |Guayaquil |- |{{flagicon|ESA}} [[El Salvador]] |Isabella García-Manzo<ref>{{Cite news |date=31 Hulyo 2023 |title=Isabella García-Manzo gana el certamen de Miss El Salvador 2023 |language=es |trans-title=Isabella García-Manzo wins the Miss El Salvador 2023 pageant |work=La Prensa Gráfica |url=https://www.laprensagrafica.com/farandula/Isabella-Garcia-Manzo-gana-el-certamen-de-Miss-El-Salvador-2023-20230730-0055.html |access-date=31 Hulyo 2023 |archive-date=31 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731054227/https://www.laprensagrafica.com/farandula/Isabella-Garcia-Manzo-gana-el-certamen-de-Miss-El-Salvador-2023-20230730-0055.html |url-status=dead }}</ref> |20 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Kinga Puhová<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2023 |title=Poznáme novú Miss Slovensko 2023: Je ňou sexi tanečnica Daniela! Zhrabla aj ďalších 5 titulov |trans-title=Meet the new Miss Slovakia 2023: She is the sexy dancer Daniela! She also grabbed another 5 titles |url=https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/pozname-novu-miss-slovensko-2023-je-nou-sexi-tanecnica-daniela-zhrabla-aj-dalsich-5-titulov |access-date=26 Hunyo 2023 |website=Plus jeden deň |language=sk}}</ref> |22 |Dunajská Streda |- |{{flagicon|ESP}} [[Espanya]] |Athenea Pérez<ref>{{Cite web |last=Ciganda |first=Vanessa |date=1 Hulyo 2023 |title=La murciana Athenea Pérez, ganadora de Miss Universo España |trans-title=The Murcian Athenea Pérez is proclaimed winner of Miss Universe Spain |url=https://www.semana.es/corazon/athenea-perez-ganadora-miss-universo-espana-20230702-002658783/ |access-date=2 Hulyo 2023 |website=Semana |language=es-ES}}</ref> |27 |Murcia |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |[[Noelia Voigt]]<ref>{{Cite web |last=Chung |first=Gabrielle |date=30 Setyembre 2023 |title=Miss Utah Noelia Voigt Crowned Miss USA 2023 Winner |url=https://www.eonline.com/news/1386790/miss-utah-noelia-voigt-crowned-miss-usa-2023-winner |access-date=30 Setyembre 2023 |website=E! Online |language=en}}</ref> |24 |Park City |- |{{flagicon|GEQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Diana-Lita Hinestrosa Eraul<ref>{{Cite news |last=Acaba |first=Bélgica Nvó |date=10 Setyembre 2023 |title=Diana Hinestrosa representará a Guinea Ecuatorial en Miss Universo 2023 |language=es |trans-title=Diana Hinestrosa will represent Equatorial Guinea in Miss Universe 2023 |work=AhoraEG |url=https://ahoraeg.com/cultura/2023/09/10/diana-hinestrosa-representara-a-guinea-ecuatorial-en-miss-universo-2023/ |access-date=11 Setyembre 2023}}</ref> |25 |Corisco |- |{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Gran Britanya]] |Jessica Page<ref>{{Cite web |last=Nicholson |first=Abigail |date=17 Hulyo 2023 |title=Kate Middleton 'lookalike' says she's 'flattered' by comparison |url=https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/kate-middleton-lookalike-says-shes-27341333 |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Liverpool Echo |language=en}}</ref> |27 |[[Liverpool]] |- |{{flagicon|GRE}} [[Gresya]] |Marielia Zaloumi |20 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Michelle Cohn<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Carlos |last2=Reyes |first2=Ingrid |date=6 Agosto 2023 |title=Miss Universo Guatemala 2023: Melanie Michelle Cohn Bech se corona como la nueva reina de belleza nacional y representará al país en próxima elección en El Salvador |trans-title=Miss Universe Guatemala 2023: Melanie Michelle Cohn Bech is crowned as the new national beauty queen and will represent the country in the next election in El Salvador |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-universo-guatemala-2023-melanie-michelle-cohn-bech-se-corona-como-la-nueva-reina-de-belleza-nacional-y-representara-al-pais-en-proxima-eleccion-en-el-salvador-breaking/ |access-date=7 Agosto 2023 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |28 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Lisa Narine<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2023 |title=Lisa Narine is new Miss Universe Guyana |url=https://www.stabroeknews.com/2023/09/03/news/guyana/lisa-narine-is-new-miss-universe-guyana/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=Stabroek News |language=en-us}}</ref> |26 |Pomeroon-Supenaam |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Jordanne Levy<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=22 Agosto 2023 |title=Jordanne Levy crowned Miss Universe Jamaica 2023 |url=https://www.jamaicaobserver.com/entertainment/jordanne-levy-crowned-miss-universe-jamaica-2023/ |access-date=23 Agosto 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |22 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Rio Miyazaki<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2023 |title=20歳大学生、宮崎莉緒さんミスユニバース日本代表「私から出るエネルギーは誰にも負けない」（日刊スポーツ） |trans-title=Rio Miyazaki, 20-year-old college student, Miss Universe Japan representative, 'The energy that comes out of me is second to none.' |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/1e270de72a60bd38e8e81464149907ce879d1d84 |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Yahoo! Japan |language=ja |archive-date=31 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831093238/https://news.yahoo.co.jp/articles/1e270de72a60bd38e8e81464149907ce879d1d84 |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Prepektura ng Shizuoka|Shizuoka]] |- |{{flagicon|HON}} [[Honduras]] |Zuheilyn Clemente<ref>{{Cite web |last=López |first=Nicolle |date=4 Agosto 2023 |title=Zuheilyn Clemente es la nueva Miss Honduras Universo 2023 |trans-title=Zuheilyn Clemente is the new Miss Honduras Universe 2023 |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/zuheilyn-clemente-nueva-miss-honduras-universo-2023-HH14756643 |access-date=5 Agosto 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}</ref> |22 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Shweta Sharda<ref>{{Cite web |date=27 Agosto 2023 |title=Exclusive! Shweta Sharda crowned LIVA Miss Diva Universe 2023 |url=https://beautypageants.in/miss-diva/exclusive-shweta-sharda-crowned-liva-miss-diva-universe-2023/articleshow/103109737.cms |access-date=27 Agosto 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827181142/https://beautypageants.in/miss-diva/exclusive-shweta-sharda-crowned-liva-miss-diva-universe-2023/articleshow/103109737.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Chandigarh]] |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |Fabiënne Groeneveld<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Agosto 2023 |title=Fabienne Nicole Resmi Menyandang Gelar Miss Universe Indonesia 2023 |trans-title=Fabienne Nicole Officially Holds the Title of Miss Universe Indonesia 2023 |url=https://www.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20230803223345-277-981724/fabienne-nicole-resmi-menyandang-gelar-miss-universe-indonesia-2023 |access-date=3 Agosto 2023 |website=CNN Indonesia |language=id-ID}}</ref> |23 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|IRE}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Aishah Akorede<ref>{{Cite web |last= |date=23 Setyembre 2023 |title="Thank you so much to my beautiful mother for raising me on her own" - Kildare woman is crowned Miss Universe Ireland |url=https://www.leinsterleader.ie/news/home/1305102/thank-you-so-much-to-my-beautiful-mother-for-raising-me-on-her-own-kildare-woman-is-crowned-miss-universe-ireland.html |access-date=24 Setyembre 2023 |website=Leinster Leader |language=en}}</ref> |23 |Leixlip |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Carmen Panepinto Zayati<ref>{{Cite web |last= |first= |date=9 Oktubre 2023 |title=Incoronata a Canosa la nuova la nuova Miss Universe Italy 2023 |trans-title=The new Miss Universe Italy 2023 was crowned in Canosa |url=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/spettacoli/1434520/incoronata-a-canosa-la-nuova-la-nuova-miss-universe-italy-2023.html |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=La Gazzetta del Mezzogiorno |language=it}}</ref> |24 |Marche |- |{{flagicon|CAM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Sotima John<ref>{{Cite web |date=8 Setyembre 2023 |title=Tân Hoa hậu Hoàn vũ Campuchia được khen ngợi |trans-title=New Miss Universe Cambodia is praised |url=https://tienphong.vn/post-1567201.tpo |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |23 |Kampong Cham |- |{{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] |Ndoun Issie Princesse<ref>{{Cite web |last=Wandji |first=Paul |date=14 Nobyembre 2022 |title=Ndoun Issie Princesse est la Miss Cameroun 2023 |trans-title=Ndoun Issie Princess is the Miss Cameroon 2023 |url=https://www.msn.com/fr-xl/afrique-centre-et-est/cameroun-actualite/ndoun-issie-princesse-est-la-miss-cameroun-2023/ar-AA145HuB |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Journal du Cameroun |language=fr-XL |via=MSN}}</ref> |22 |Littoral |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Madison Kvaltin<ref>{{Cite web |last=Hicks |first=Amanda |date=24 Agosto 2023 |title=Manitoulin Island woman wins Miss Universe Canada |url=https://northernontario.ctvnews.ca/manitoulin-island-woman-wins-miss-universe-canada-1.6533919 |access-date=28 Agosto 2023 |website=CTV |language=en |archive-date=27 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827234418/https://northernontario.ctvnews.ca/manitoulin-island-woman-wins-miss-universe-canada-1.6533919 |url-status=dead }}</ref> |24 |Greater Sudbury |- |{{flagicon|British Virgin Islands}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Ashellica Fahie<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=Former Miss BVI Teen Ashellica Fahie to compete at Miss Universe 2023 |url=https://caribbean.loopnews.com/content/former-miss-bvi-teen-ashellica-fahie-compete-miss-universe-2023 |access-date=22 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en |archive-date=22 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822051835/https://caribbean.loopnews.com/content/former-miss-bvi-teen-ashellica-fahie-compete-miss-universe-2023 |url-status=dead }}</ref> |28 |Tortola |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] |Ileann Powery<ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2023 |title=Ileann Powery named Miss Universe Cayman Islands |url=https://www.caymancompass.com/2023/09/03/ileann-powery-named-miss-universe-cayman-islands/ |access-date=7 Setyembre 2023 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> |25 |West Bay |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Tomiris Zair<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=25 Hulyo 2023 |title=Tomiris Kakimova será Kazajistán en Miss Universo 2023 |trans-title=Tomiris Kakimova will be Kazakhstan in Miss Universe 2023 |url=https://extra.com.co/tomiris-kakimova-sera-kazajistan-en-miss-universo-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=El Diario de Todos |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726225533/https://extra.com.co/tomiris-kakimova-sera-kazajistan-en-miss-universo-2023/ |archive-date=26 Hulyo 2023 |url-status=dead}}</ref> |19 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Camila Avella<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2023 |title=Miss Universe Colombia 2023: María Camila Avella Montañez, de Casanare, se quedó con la corona; la primera en estar casada y tener una hija |trans-title=Miss Universe Colombia 2023: María Camila Avella Montañez, from Casanare, kept the crown; She was the first to be married and have a daughter. |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/en-vivo-miss-universe-colombia-2023-donde-ver-el-concurso-de-belleza-0236.html |access-date=3 Setyembre 2023 |website=El País |language=es}}</ref> |28 |Yopal |- |{{flagicon|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |Arbesa Rrahmani<ref>{{Cite web |last= |date=2 Hunyo 2023 |title=Endi Demneri dhe Arbesa Rrahmani shpallen fituese në "Miss Universe Albania & Kosova 2023" |trans-title=Endi Demneri and Arbesa Rrahmani are declared winners in "Miss Universe Albania & Kosovo 2023" |url=https://telegrafi.com/endi-demneri-dhe-arbesa-rrahmani-shpallen-fituese-ne-miss-universe-albania-kosova-2023/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Telegrafi |language=sq}}</ref> |21 |Ferizaj |- |{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Lisbeth Valverde<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2023 |title=Lisbeth Valverde Miss Costa Rica 2023:'Un día fui una niña qué soñó con esto' |trans-title=Lisbeth Valverde Miss Costa Rica 2023: 'One day I was a girl who dreamed of this' |url=https://www.nacion.com/teleguia/farandula/miss-costa-rica-2023-lo-que-debe-saber-de-la-final/4HPOYOIRQVDZRJZJO4Q2D6YLWI/story/ |access-date=17 Agosto 2023 |website=La Nacion |language=es}}</ref> |28 |Uvita |- |{{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] |Andrea Erjavec<ref>{{Cite web |last=Bajaj |first=Marja |date=4 Mayo 2023 |title=Andrea Erjavec je Miss Universe Hrvatske: 'Želim se zalagati za našu djecu i njihovo zdravlje' |trans-title=Andrea Erjavec is Miss Universe Croatia: 'I want to advocate for our children and their health' |url=https://www.24sata.hr/show/andrea-erjavec-je-miss-universe-hrvatske-zelim-se-zalagati-za-nasu-djecu-i-njihovo-zdravlje-908019 |access-date=4 Mayo 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref> |23 |Perušić |- |{{flagicon|LAO}} [[Laos]] |Phaimany Lathsabanthao<ref>{{Cite web |last=Lapuekou |first=Chono |date=24 Hulyo 2023 |title=Phongsaly’s Papao Phaimany Gets Crowned Miss Universe Laos 2023 |url=https://laotiantimes.com/2023/07/24/phongsalys-papao-phaimany-gets-crowned-miss-universe-laos-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=Laotian Times |language=en}}</ref> |28 |[[Vientiane]] |- |{{flagicon|LVA}} [[Letonya]] |Kate Alexeeva<ref>{{Cite web |last=Zefanya |first=Marissa |date=18 Agosto 2023 |title=7 Potret Kate Alexeeva Wakil Latvia di Ajang Miss Universe 2023 |trans-title=7 Portraits of Kate Alexeeva, Representative of Latvia at the Miss Universe 2023 Pageant |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/marissa-zefanya/potret-kate-alexeeva-c1c2 |access-date=30 Agosto 2023 |website=IDN Times |language=In-Id}}</ref> |28 |[[Riga]] |- |{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |Maya Aboul Hosn<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2023 |title=Model Maya Aboul Hosn named Miss Universe Lebanon 2023 |url=https://arab.news/r3mjt |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> |25 |Btekhnay |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Lilja Pétursdóttir<ref>{{Cite web |last=Hauksdóttir |first=Íris |date=16 Agosto 2023 |title=Lilja Sif Pétursdóttir valin Ungfrú Ísland |trans-title=Lilja Sif Pétursdóttir was chosen as Miss Iceland |url=https://www.visir.is/g/20232451137d/lilja-sif-peturs-dottir-valin-ungfru-island |access-date=16 Agosto 2023 |website=Visir.is |language=is}}</ref> |19 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Serena Lee<ref>{{Cite web |date=29 Agosto 2023 |title=Netizens Taken Aback By Miss Universe Malaysia 2023 Winner Announcement; Serena Lee To Compete In El Salvador |url=https://hype.my/2023/346682/miss-universe-malaysia-2023-winner-serena-lee/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=Hype MY |language=en-US |archive-date=30 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830112626/https://hype.my/2023/346682/miss-universe-malaysia-2023-winner-serena-lee/ |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Ella Portelli<ref>{{Cite web |date=1 Hulyo 2023 |title=Ella Portelli crowned Miss Universe Malta 2023 |url=https://timesofmalta.com/articles/view/ella-portelli-crowned-miss-universe-malta-2023.1041113 |access-date=1 Hulyo 2023 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> |22 |St. Julian's |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Tatiana Beauharnais<ref>{{Cite web |last=Lesemane |first=Lineo |date=17 Hulyo 2023 |title=WATCH: Miss SA finalists visit Mauritius as Lungo Katete gets voted out of 'Crown Chasers' |url=https://www.citizen.co.za/entertainment/tv/watch-miss-sa-finalists-visit-mauritius/ |access-date=18 Hulyo 2023 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |23 |Souillac |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Melissa Flores<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2023 |title=Melissa Flores, originaria de Michoacán, se corona como Mexicana Universal 2023 |trans-title=Melissa Flores, originally from Michoacán, is crowned as Mexicana Universal 2023 |url=https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/melissa-flores-originaria-de-michoacan-se-corona-como-mexicana-universal-2023/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=El Universal |language=es}}</ref> |25 |San Pedro Cahro |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya|Monggolya]] |Namuunzul Batmagnai<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=6 Nobyembre 2023 |title=Namuunzul Batmagnai será Mongolia en Miss Universe 2023 |trans-title=Namuunzul Batmagnai will be Mongolia in Miss Universe 2023 |url=https://www.diariodelsur.com.co/namuunzul-batmagnai-sera-mongolia-en-miss-universe-2023/ |access-date=6 Enero 2024 |website=Diario del Sur |language=es}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|MMR}} [[Myanmar]] |Amara Bo<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2023 |title=Miss Kengtung wins Miss Universe Myanmar 2023 |url=https://english.news.cn/20230914/3d5b93c8217f424f99d6f645b239af27/c.html |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Xinhua |language=en}}</ref> |26 |Kengtung |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Jameela Uiras<ref>{{Cite web |last=Hambuda |first=Anne |date=10 Hulyo 2023 |title=Miss Namibia 2023 crowned |url=https://ww2.namibian.com.na/miss-namibia-2023-crowned/ |access-date=10 Hulyo 2023 |website=The Namibian |language=en-GB}}</ref> |23 |[[Windhoek]] |- |{{NPL}} |Jane Garrett<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2023 |title=Contundente respuesta corona a Jane Dipika como Miss Universo Nepal 2023 |trans-title=Strong response crowns Jane Dipika as Miss Universe Nepal 2023 |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2023/09/09/contundente-respuesta-corona-a-jane-dipika-como-miss-universo-nepal-2023/ |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> |22 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Ugochi Ihezue<ref>{{Cite web |last=Sobamiwa |first=Precious |date=12 Setyembre 2023 |title=MBGN: Ugochi Ihezue wins Miss Universe Nigeria 2023 |url=https://tribuneonlineng.com/mbgn-ugochi-ihezue-wins-miss-universe-nigeria-2023/ |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Tribune Online |language=en-GB}}</ref> |26 |Imo |- |'''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' |'''[[Sheynnis Palacios]]<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2023 |title=Sheynnis Palacios, licenciada en comunicación social, es elegida Miss Nicaragua 2023 |trans-title=Sheynnis Palacios, graduate in social communication, is elected Miss Nicaragua 2023 |url=https://www.swissinfo.ch/spa/nicaragua-belleza_sheynnis-palacios--licenciada-en-comunicaci%C3%B3n-social--es-elegida-miss-nicaragua-2023/48716042 |access-date=8 Agosto 2023 |website=Swissinfo |language=es}}</ref>''' |23 |[[Managua]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Julie Tollefsen<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=9 Agosto 2023 |title=Miss Universo Noruega 2023 es Julie Marie Tollefsen |trans-title=Miss Universe Norway 2023 is Julie Marie Tollefsen |url=https://extra.com.co/miss-universo-noruega-2023-es-julie-marie-tollefsen/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=El Diario de Todos |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830142509/https://extra.com.co/miss-universo-noruega-2023-es-julie-marie-tollefsen/ |archive-date=30 Agosto 2023 |url-status=dead}}</ref> |27 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |Rikkie Kollé<ref>{{Cite news |date=9 Hulyo 2023 |title=22-jarige Amsterdamse Rikkie Kolle is Miss Nederland 2023 |language=nl |trans-title=22-jarige Amsterdamse Rikkie Kolle is Miss Nederland 2023 |work=De Telegraaf |url=https://www.telegraaf.nl/entertainment/89256679/22-jarige-amsterdamse-rikkie-kolle-is-miss-nederland-2023 |access-date=9 Hulyo 2023}}</ref> |22 |Hoorn |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |Erica Robin<ref>{{Cite web |last=Fatima |first=Noor |date=14 Setyembre 2023 |title=Meet Erica Robin — the first-ever Miss Universe Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/14-Sep-2023/meet-the-first-ever-miss-universe-pakistan-erica-robin |access-date=15 Setyembre 2023 |website=Daily Pakistan |language=en }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Karachi]] |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Natasha Vargas<ref>{{Cite web |last=Chan |first=Lau |date=14 Setyembre 2023 |title=Miss Panamá 2023: Natasha Vargas nos representará en el Miss Universo |trans-title=Miss Panama 2023: Natasha Vargas will represent us at Miss Universe |url=https://www.telemetro.com/miss-universo/microsites-entretenimiento/miss-panama-2023-natasha-vargas-nos-representara-el-miss-universo-n5921349 |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Telemetro |language=es-PA}}</ref> |25 |Las Tablas |- |{{flagicon|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |Elicena Andrada<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2023 |title=¡Elicena Andrada es la nueva Miss Universo Paraguay! |trans-title=Elicena Andrada is the new Miss Universe Paraguay! |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2023/06/25/elicena-andrada-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=La Nación |language=es}}</ref> |28 |Tobatí |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Camila Escribens<ref>{{cite web |date=19 Mayo 2023 |title=Miss Perú 2023: Camila Escribens se coronó como la sucesora de Alessia Rovegno |trans-title=Miss Peru 2023: Camila Escribens was crowned as the successor to Alessia Rovegno |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2023-camila-escribens-se-corono-como-la-sucesora-de-alessia-rovegno-noticia-1485327 |access-date=19 Mayo 2023 |website=Radio Programas del Perú |language=es}}</ref> |24 |[[Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines 2023|Pilipinas]] |[[Michelle Dee]]'''<ref name=":8">{{Cite web |date=13 Mayo 2023 |title=Makati's Michelle Marquez Dee is Miss Universe Philippines 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/makati-michelle-dee-winner-miss-universe-philippines-2023/ |access-date=13 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>''' |28 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Paula Joukanen<ref>{{Cite web |last=Hakala |first=Salli |last2=Seppänen |first2=Elina |date=9 Setyembre 2023 |title=Paula Joukanen on uusi Miss Suomi! |trans-title=Paula Joukanen is the new Miss Finland! |url=https://www.is.fi/viihde/art-2000009843969.html |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Ilta-Sanomat |language=fi}}</ref> |22 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Angelika Jurkowianiec<ref>{{Cite web |last=Pietrzak |first=Leon |date=16 Hulyo 2023 |title=Miss Polski 2023 wybrana! Kim jest Angelika Jurkowianiec? |trans-title=Miss Poland 2023 selected! Who is Angelika Jurkowianiec? |url=https://www.eska.pl/news/miss-polski-2023-wybrana-kim-jest-angelika-jurkowianiec-aa-MK7G-gDfK-B7hz.html |access-date=17 Hulyo 2023 |website=Eska TV |language=pl}}</ref> |26 |Namysłów |- |{{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Karla Guilfú<ref>{{Cite web |last=Sepúlveda |first=Bárbara Núñez |last2=Rolón |first2=José Omar Martínez |date=25 Agosto 2023 |title=Miss Patillas, Karla Inelisse Guilfú Acevedo, se corona como Miss Universe Puerto Rico 2023 |trans-title=Miss Patillas, Karla Inelisse Guilfú Acevedo, is crowned as Miss Universe Puerto Rico 2023 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/television/notas/miss-patillas-karla-inelisse-guilfu-acevedo-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2023/ |access-date=25 Agosto 2023 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> |25 |Patillas |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Marina Machete<ref>{{Cite web |last=Acebuche |first=Yoniel |date=8 Oktubre 2023 |title=Trans woman crowned Miss Universe Portugal for the first time |url=https://philstarlife.com/celebrity/784196-marina-machete-miss-universe-portugal-2023? |access-date=9 Oktubre 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> |28 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Diane Leyre<ref>{{Cite web |last=Cousin |first=Victor |date=10 Hulyo 2023 |title=« Ce concours a toujours été un rêve » : Diane Leyre représentera la France à Miss Univers |trans-title=“This competition has always been a dream”: Diane Leyre will represent France at Miss Universe |url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/ce-concours-a-toujours-ete-un-reve-diane-leyre-representera-la-france-a-miss-univers-10-07-2023-OZYY6DQZERA6LIBLAKMCUK43OQ.php |access-date=10 Hulyo 2023 |website=Le Parisien |language=fr-FR}}</ref> |26 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Mariana Downing<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Setyembre 2023 |title=Mariana Downing es la nueva Miss República Dominicana 2023 |trans-title=Mariana Downing is the new Miss Dominican Republic 2023 |url=https://www.elcaribe.com.do/gente/mariana-downing-la-nueva-miss-republica-dominicana-2023/ |access-date=4 Setyembre 2023 |website=El Caribe |language=es}}</ref> |27 |Cotuí |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Vanesa Švédová<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2022 |title=Česko má novou královnu krásy. Je jí studentka Vanesa Švédová |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/ceska-miss-essens-2022-vanesa-svedova-soutez-krasy.A221211_225825_missamodelky_zar |access-date=15 Enero 2023 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |19 |Přerov |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Margarita Golubeva<ref>{{cite web |date=8 Oktubre 2023 |title=«Мисс Россия — 2023» стала Маргарита Голубева из Санкт-Петербурга |trans-title=Margarita Golubeva from St. Petersburg became Miss Russia 2023 |url=https://www.woman.ru/news/miss-rossiya-2023-stala-margarita-golubeva-iz-sankt-peterburga-id914130/ |access-date=9 Oktubre 2023 |website=Woman.ru |language=ru |archive-date=16 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016123854/https://www.woman.ru/news/miss-rossiya-2023-stala-margarita-golubeva-iz-sankt-peterburga-id914130/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[San Petersburgo]] |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |Earlyca Frederick<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Agosto 2023 |title=Earlyca Frederick to represent Saint Lucia at 72nd Miss Universe in El Salvador |url=https://wicnews.com/caribbean/earlyca-frederick-to-represent-saint-lucia-at-72nd-miss-universe-in-el-salvador-175657658/ |access-date=3 Agosto 2023 |website=WIC News |language=en-GB }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |26 |Choiseul |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |Brooke Bruk-Johnson<ref>{{Cite web |last=Zimoyo |first=Tafadzwa |date=23 Setyembre 2023 |title=ALL HAIL THE QUEEN! . . . Dream comes true for ‘legally blonde’ Brooke Bruk Jackson |url=https://www.herald.co.zw/all-hail-the-queen-dream-comes-true-for-legally-blonde-brooke-bruk-jackson/ |access-date=23 Setyembre 2023 |website=The Herald |language=en}}</ref> |21 |[[Harare]] |- |{{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |Priyanka Annuncia<ref>{{Cite web |last=George |first=Owen |date=17 Setyembre 2023 |title=Priyanka Annuncia is your Miss Universe Singapore 2023 |url=https://gcmag.com.au/priyanka-annuncia-miss-universe-singapore-for-2023/ |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Gold Coast Magazine |language=en-AU}}</ref> |26 |Singapura |- |{{flagicon|SWI}} [[Suwisa]] |Lorena Santen<ref>{{Cite web |last=Walser |first=Marino |date=24 Setyembre 2023 |title=Miss Universe: Lorena Santen ist Miss Universe Switzerland |trans-title=Lorena Santen is Miss Universe Switzerland |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-lorena-santen-ist-miss-universe-switzerland-305500610414 |access-date=26 Setyembre 2023 |website=20 Minuten |language=de}}</ref> |26 |Aargau |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Anntonia Porsild<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=Celeste Cortesi among the panel of judges for Miss Universe Thailand 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/879506/celeste-cortesi-among-the-panel-of-judges-for-miss-universe-thailand-2023/story/ |access-date=21 Agosto 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> |27 |[[Bangkok]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Bryoni Govender<ref>{{Cite news |last=Abrahams |first=Marchelle |date=14 Agosto 2023 |title=Who is Bryoni Govender, Miss SA 2023 runner-up? |language=en |work=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/who-is-bryoni-govender-miss-sa-2023-runner-up-5a9ac51b-07f3-4f28-94f6-d83df5fe0a83 |access-date=15 Agosto 2023}}</ref> |27 |Kempton Park |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |So-yun Kim<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2023 |title=Nhan sắc Hoa hậu Hoàn vũ Hàn Quốc 2023 |trans-title=Beauty of Miss Universe Korea 2023 |url=https://tienphong.vn/post-1564812.tpo |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |28 |Gyeongnam |- |{{flagicon|TRI}} [[Trinidad at Tobago]] |Faith Gillezeau<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Hulyo 2023 |title=Faith Gillezeau wins Miss Universe Trinidad and Tobago title |url=https://newsday.co.tt/2023/07/11/faith-gillezeau-wins-miss-universe-trinidad-and-tobago-title/,%20https://newsday.co.tt/2023/07/11/faith-gillezeau-wins-miss-universe-trinidad-and-tobago-title/ |access-date=12 Hulyo 2023 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |25 |San Fernando |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Celeste Viel<ref>{{Cite web |last= |date=14 Agosto 2023 |title=¡Lo logró! Celeste, la hija de Felipe Viel, se quedó con la corona de Miss Universo Chile |trans-title=She did it! Celeste, the daughter of Felipe Viel, was left with the crown of Miss Universe Chile |url=https://www.t13.cl/noticia/tendencias/lo-logro-celeste-hija-felipe-viel-se-quedo-corona-miss-universo-chile-14-8-2023 |access-date=15 Agosto 2023 |website=Teletrece |language=es}}</ref> |23 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |Angelina Usanova<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2023 |title=The winner of the Miss Universe Ukraine is the young Kyivan, Angelina Usanova |url=https://odessa-journal.com/the-winner-of-the-miss-universe-ukraine-is-the-young-kyivan-angelina-usanova |access-date=18 Agosto 2023 |website=Odessa Journal |language=en |archive-date=18 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818063258/https://odessa-journal.com/the-winner-of-the-miss-universe-ukraine-is-the-young-kyivan-angelina-usanova |url-status=dead }}</ref> |26 |[[Kyiv]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Tünde Blága<ref>{{Cite web |last=Besenye |first=Balázs |date=30 Setyembre 2023 |title=Megvan a Miss Universe Hungary 2023-as győztese, aki már könyvet is írt |trans-title=We have the winner of Miss Universe Hungary 2023, who has already written a book |url=https://24.hu/elet-stilus/2023/09/30/miss-universe-hungary-2023-gyoztes-blaga-tunde/ |access-date=30 Setyembre 2023 |website=24.hu |language=hu}}</ref> |27 |Hidegség |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} 3ifxocvyo3icab4jl9df46wtpyow4c2 2235047 2235044 2026-10-17T14:07:15Z Allyriana000 119761 Nagdagdag ng sanggunian para kay Yuliia Pavlikova 2235047 wikitext text/x-wiki {{short description|ika-72 edisyon ng Miss Universe}} {{for|ika-71 edisyon ng kompetisyon na ginanap noong Enero 2023|Miss Universe 2022}} {{Infobox beauty pageant | name = Miss Universe 2023 | image = Visita Sheynnis Palacios Miss Universe Asamblea Legislativa Costa Rica febrero 2023 (88).jpg | caption = Sheynnis Palacios | hosts = {{Hlist|Maria Menounos|Jeannie Mai|Olivia Culpo|[[Catriona Gray]]|Zuri Hall}} | entertainment = [[John Legend]] | venue = Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, San Salvador, [[El Salvador]] | broadcaster = <small>'''Internasyonal''':</small><br />{{Hlist|The Roku Channel|[[Telemundo]]}}<small>'''Opisyal''':</small><br />Canal 2 | placements = 20 | debuts = Pakistan | withdrawals = {{Hlist|Armenya|Belis|Butan|Gana|Hayti|Seykelas|Turkiya|Urugway}} | returns = {{Hlist|Dinamarka|Ehipto|Guyana|Irlanda|Letonya|Mongolya|Noruwega|Simbabwe|Unggarya}} | winner = '''[[Sheynnis Palacios]]''' | represented = {{flagicon|Nicaragua}} Nikaragwa | congeniality = Athenea Pérez<br/>{{flagu|Espanya}} | best national costume = [[Michelle Dee]]<br/>{{flagu|Pilipinas}} | previous pageant = [[Miss Universe 2022|2022]] | next pageant = [[Miss Universe 2024|2024]] | date = 18 Nobyembre 2023 | entrants = 84 }} Ang '''Miss Universe 2023''' ay ang ika-72 edisyon ng Miss Universe pageant, na ginanap sa Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, San Salvador, [[El Salvador]] noong 18 Nobyembre 2023.<ref>{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=29 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 set for November in El Salvador |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-2023-coronation-night-november-el-salvador/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801134446/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-2023-coronation-night-november-el-salvador/ |archive-date=1 Agosto 2023 |access-date=2 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Loreto |first=Maria |date=27 Hulyo 2023 |title=Miss Universe unveils teaser for upcoming competition |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20230727348519/miss-universe-teaser-competition/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818223007/https://www.hola.com/us/celebrities/20230727348519/miss-universe-teaser-competition/ |archive-date=18 Agosto 2023 |access-date=2 Agosto 2023 |website=¡Hola! |language=en-US}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[R'Bonney Gabriel]] ng Estados Unidos si [[Sheynnis Palacios]] ng Nikaragwa bilang Miss Universe 2023. Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Nikaragwa sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=19 Nobyembre 2023 |title=Sheynnis Palacios of Nicaragua wins Miss Universe 2023, first for her country |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2310676/sheynnis-palacios-nicaragua-wins-miss-universe-2023-first-her-country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123102335/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2310676/sheynnis-palacios-nicaragua-wins-miss-universe-2023-first-her-country |archive-date=23 Nobyembre 2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Anntonia Porsild ng Taylandiya, at nagtapos bilang second runner-up si Moraya Wilson ng Australya.<ref name=":0">{{Cite web |last=Rees |first=Alex |date=19 Nobyembre 2023 |title=Miss Nicaragua wins 2023 Miss Universe pageant |url=https://www.cnn.com/style/miss-universe-2023-nicaragua-sheynnis-palacios/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115230505/https://www.cnn.com/style/miss-universe-2023-nicaragua-sheynnis-palacios/index.html |archive-date=15 Enero 2024 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa walumpu't-apat na bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Maria Menounos, [[Miss Universe 2012]] Olivia Culpo, at Jeannie Mai ang kompetisyon, samantalang sina [[Miss Universe 2018]] [[Catriona Gray]] at si Zuri Hall ang nagsilbing mga ''backstage correspondent''.<ref>{{Cite web |last=White |first=Peter |date=7 Nobyembre 2023 |title=Miss Universe Adds Maria Menounos As Host Alongside Returning Duo Olivia Culpo & Jeannie Mai |url=https://deadline.com/2023/11/maria-menounos-host-miss-universe-1235594520/ |access-date=8 Nobyembre 2023 |website=Deadline |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221223325/https://deadline.com/2023/11/maria-menounos-host-miss-universe-1235594520/|archive-date=21 Disyembre 2023}}</ref> Nagtanghal si John Legend sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=25 Oktubre 2023 |title=John Legend to perform at Miss Universe 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/886215/john-legend-to-perform-at-miss-universe-2023/story/ |access-date=25 Oktubre 2023 |website=[[GMA News Online]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122021246/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/886215/john-legend-to-perform-at-miss-universe-2023/story/|archive-date=22 Enero 2025|publisher=[[GMA Network]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=25 Oktubre 2023 |title=John Legend to serenade Miss Universe 2023 candidates in El Salvador |url=https://mb.com.ph/2023/10/25/john-legend-to-serenade-miss-universe-2023-candidates-in-el-salvador |access-date=25 Oktubre 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120174541/https://mb.com.ph/2023/10/25/john-legend-to-serenade-miss-universe-2023-candidates-in-el-salvador|archive-date=20 Enero 2025}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Gimnasio_José_Adolfo_Pineda.JPG|thumb|250x250px|Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda, ang lokasyon ng Miss Universe 2023]] === Lokasyon at petsa === Noong 15 Enero 2023, sa kasagsagan ng [[Miss Universe 2022]] ''pageant'', inanunsyo ng pangulo ng El Salvador na si Nayib Bukele na ang ika-72 edisyon ng kompetisyon ay gaganapin sa El Salvador sa dulo ng 2023. Ito ang pangalawang beses na gaganapin sa El Salvador ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=15 Enero 2023 |title=El Salvador to host 72nd Miss Universe at the end of 2023 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/15/2237805/el-salvador-host-72nd-miss-universe-end-2023 |access-date=21 Enero 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Enero 2023 |title=Miss Universe 2023 pageant to be held in El Salvador |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/15/23/el-salvador-to-host-miss-universe-2023-pageant |access-date=6 Pebrero 2023 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Noong 27 Hulyo, inanusyo ng Miss Universe Organization sa kanilang mga ''social media platform'' na ang kompetisyon ay magaganap sa 18 Nobyembre 2023.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=28 Hulyo 2023 |title=Miss Universe coronation night to air on November 18 |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/104024/miss-universe-coronation-night-to-air-on-november-18/story |access-date=2 Agosto 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 to be crowned in November this year |url=https://arab.news/nrvbv |access-date=2 Agosto 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> Noong Oktubre ay opisyal nang inanunsyo ng organisasyon na magaganap ang kompetisyon sa Gimnasio Nacional José Adolfo Pineda sa San Salvador, El Salvador.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=7 Nobyembre 2023 |title=Here’s when the Miss Universe 2023 prelims, national costume show are happening |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |access-date=7 Nobyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Upang isulong ang kompetisyon, nag-alok ng "''Hello Universe''" travel package ang organisasyon.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=24 Agosto 2023 |title=LOOK: Miss Universe offers tour packages in El Salvador |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-offers-tour-packages-el-salvador-november-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119002548/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-offers-tour-packages-el-salvador-november-2023/ |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |title=Miss Universe 'Hello Universe' Tour: What to expect |url=https://qa.philstar.com/lifestyle/travel-and-tourism/2023/11/14/2311409/miss-universe-hello-universe-tour-what-expect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119084735/https://qa.philstar.com/lifestyle/travel-and-tourism/2023/11/14/2311409/miss-universe-hello-universe-tour-what-expect |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Sinalubong ng kritisismo ang pagpili sa El Salvador bilang bansang mangunguna sa Miss Universe dahil sa patuloy na estado ng kagipitan ng bansa sa gitna ng ''Salvadoran gang crackdown''.<ref>{{Cite web |date=15 Nobyembre 2023 |title=Podcast: Miss Universo en dictadura |trans-title=Podcast: Miss Universe en dictatorship |url=https://www.alharaca.sv/descompases/podcast-miss-universo-en-dictadura/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118171424/https://www.alharaca.sv/descompases/podcast-miss-universo-en-dictadura/ |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=Alharaca |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nóchez |first=María Luz |date=18 Nobyembre 2023 |title=Miss Universo corona la dictadura anunciada de Bukele |trans-title=Miss Universe crowns Bukele's announced dictatorship |url=https://elpais.com/america/2023-11-18/miss-universo-corona-la-dictadura-anunciada-de-bukele.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118171420/https://elpais.com/america/2023-11-18/miss-universo-corona-la-dictadura-anunciada-de-bukele.html |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=El País América |language=es}}</ref><ref>{{cite news |last1=Taylor |first1=Luke |date=27 Hulyo 2023 |title=El Salvador clears way for mass trials as crackdown on gangs ramps up |language=en |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/27/el-salvador-nayib-bukele-gangs-mass-trials |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://www.theguardian.com/world/2023/jul/27/el-salvador-nayib-bukele-gangs-mass-trials |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Labrador |first1=Gabriel |last2=Martínez |first2=Óscar |date=23 Marso 2023 |title=One Year under a Police State in El Salvador |language=English |publisher=El Faro |url=https://elfaro.net/en/202303/el_salvador/26793/one-year-under-a-police-state-in-el-salvador |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://elfaro.net/en/202303/el_salvador/26793/one-year-under-a-police-state-in-el-salvador |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref> Nagsagawa ng mga protesta sa kabisera ng San Salvador kasunod ng paglalaan ng pampublikong pondo para sa pangunguna ng ''pageant'' sa gitna ng krisis sa ekonomiya.<ref>{{cite web |date=9 Nobyembre 2023 |title=Under State of Exception and Constitutional Crisis, El Salvador Hosts Miss Universe Pageant |url=https://www.cispes.org/article/under-state-exception-and-constitutional-crisis-el-salvador-hosts-miss-universe-pageant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225526/https://cispes.org/article/under-state-exception-and-constitutional-crisis-el-salvador-hosts-miss-universe-pageant |archive-date=17 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=CISPES}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vincent |first1=Elizabeth |date=17 Nobyembre 2023 |title=Inside troubled Miss Universe pageant, which will feature two trans competitors |language=en |publisher=New York Post |url=https://nypost.com/2023/11/17/lifestyle/inside-troubled-miss-universe-pageant-as-owner-goes-bankrupt/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117225515/https://nypost.com/2023/11/17/lifestyle/inside-troubled-miss-universe-pageant-as-owner-goes-bankrupt/ |archive-date=17 Nobyembre 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Janetsky |first=Megan |date=8 Nobyembre 2023 |title=El Salvador's Miss Universe pageant drawing attention at crucial moment for president |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-miss-universe-pageant-drawing-attention-crucial-104998462 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118084822/https://abcnews.go.com/International/wireStory/el-salvadors-miss-universe-pageant-drawing-attention-crucial-104998462 |archive-date=18 Nobyembre 2023 |access-date=1 Oktubre 2025 |website=ABC News |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kalahok mula sa walumpu't-limang bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Limang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos maging isang ''runner-up'' sa kanilang kompetisyong pambansa.<ref>{{Cite web |date=11 Hulyo 2023 |title=Concours de beauté: Diane Leyre représentera la France à Miss Univers |trans-title=Diane Leyre will represent France at Miss Universe |url=https://www.lessentiel.lu/fr/story/diane-leyre-representera-la-france-a-miss-univers-639503087194 |access-date=2 Agosto 2023 |website=L'essentiel |language=fr}}</ref> Sa unang pagkakataon sa loob ng animnapu't-anim na taon,<ref>{{Cite news |date=19 Hulyo 1957 |title=Miss USA turns out to be a Mrs. |language=en |pages=1 |work=Park City Daily News |url=https://news.google.com/newspapers?id=7wgeAAAAIBAJ&sjid=30UEAAAAIBAJ&pg=5120%2C1553698 |access-date=2 Agosto 2023 |via=Google News Archive}}</ref> muling pinahihintulutan ng Miss Universe Organization ang mga ina at may-asawa na lumahok sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=12 Agosto 2022 |title=Miss Universe allows moms, wives to join starting 2023 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/08/12/2202201/miss-universe-allows-moms-wives-join-starting-2023 |access-date=10 Setyembre 2022 |website=[[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2022 |title=Miss Universe announces inclusive change to pageant after more than 70 years |url=https://www.independent.co.uk/life-style/miss-universe-2023-mothers-married-women-b2143616.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114161127/https://www.independent.co.uk/life-style/miss-universe-2023-mothers-married-women-b2143616.html |archive-date=14 Nobyembre 2022 |access-date=25 Abril 2023 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=10 Agosto 2023 |title=Making history: Miss Universe Guatemala 2023 Michelle Cohn is mother of 2 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/mother-michelle-cohn-wins-miss-universe-guatemala-2023/ |access-date=11 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Sina Camila Avella ng Kolombya at Michelle Cohn ng Guwatemala ang mga unang ina at kasal na, na lalahok sa kompetisyon magmula noong inalis ang panuntunan na bawal lumahok ang mga babaeng kasal na o may anak sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=8 Agosto 2023 |title=Miss Universe contest welcomes first mother with Guatemala's Michelle Cohn |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/08/08/miss-universe-contest-welcomes-first-mother-with-guatemalas-michelle-cohn/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=10 Agosto 2023 |title=Making history: Miss Universe Guatemala 2023 Michelle Cohn is mother of 2 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/mother-michelle-cohn-wins-miss-universe-guatemala-2023/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2023 |title=La historia de sueños de Camila Avella, la nueva Miss Universe Colombia 2023 que está casada y tiene una hija |trans-title=The dream story of Camila Avella, the new Miss Universe Colombia 2023 who is married and has a daughter |url=https://www.semana.com/gente/articulo/la-historia-de-suenos-de-camila-avella-la-favorita-a-ganar-miss-universe-colombia-que-esta-casada-y-tiene-una-hija/202355/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=Semana |language=es}}</ref> Sina Rikkie Kollé ng Olanda at Marina Machete ng Portugal ang magkasamang pangalawang mga lantad na transgender na mga kandidata sa kompetisyon.<ref>{{Cite news |last=Moses |first=Claire |date=11 Hulyo 2023 |title=A Trans Woman Is Crowned Miss Netherlands for the First Time |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/07/11/world/europe/miss-netherlands-rikkie-valerie-kolle.html |access-date=30 Agosto 2023 |issn=0362-4331}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Dapat sanang lalahok ang first runner-up ng Miss Universe Vietnam 2022 na si Lê Thảo Nhi sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Nguyễn |first=Anh |date=26 Hunyo 2023 |title=Á hậu Thảo Nhi Lê kết thúc nhiệm kỳ Miss Universe Vietnam |trans-title=Runner-up Thao Nhi Le ends the term of Miss Universe Vietnam |url=https://bazaarvietnam.vn/a-hau-thao-nhi-le-ket-thuc-nhiem-ky-miss-universe-vietnam/ |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Harper's Bazaar Việt Nam |language=vi-VN}}</ref> Gayunpaman, dahil napalitan ang organisasyong nagpapadala ng kinatawan ng Biyetnam sa Miss Universe, at nagkaroon ng problema ang lumang organisasyon sa paglipat ng ''management deal'' ni Nhi sa bagong organisasyon, hindi makakalahok si Nhi sa Miss Universe.<ref>{{Cite web |last=Cao |first=Tan |date=29 Marso 2023 |title=Vietnamese beauty contestant not allowed to compete in 2023 Miss Universe |url=https://e.vnexpress.net/news/trend/vietnamese-beauty-contestant-not-allowed-to-compete-in-2023-miss-universe-4587371.html |access-date=18 Hulyo 2023 |website=VnExpress International |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hoi |date=29 Marso 2023 |title=Á hậu Lê Thảo Nhi mất suất thi Miss Universe 2023 |trans-title=Runner-up Le Thao Nhi lost her place to compete in Miss Universe 2023 |url=https://tuoitre.vn/news-20230329171603715.htm |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> Ang kinoronahan bilang ang bagong Miss Universe Vietnam ay si Quỳnh Hoa Bùi.<ref>{{Cite web |date=30 Setyembre 2023 |title=Hanoi beauty crowned Miss Universe Vietnam 2023 |url=https://tuoitrenews.vn/news/ttnewsstyle/20230930/hanoi-beauty-crowned-miss-universe-vietnam-2023/75887.html |access-date=23 Oktubre 2023 |website=Tuoi Tre News |language=en-US}}</ref> Iniluklok ang first runner-up ng Miss Universe Mongolia na si Namuunzul Batmagnai upang kumatawan sa kanyang bansa matapos umurong ni Nominzul Zandangiin, ang orihinal na nagwagi,<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=12 Oktubre 2023 |title=Zandangiin Nominzul fue coronada Miss Universo Mongolia 2023 |trans-title=Zandangiin Nominzul was crowned Miss Universe Mongolia 2023 |url=https://www.diariodelsur.com.co/zandangiin-nominzul-fue-coronada-miss-universo-mongolia-2023/ |access-date=23 Oktubre 2023 |website=Diario del Sur |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108024435/https://www.diariodelsur.com.co/zandangiin-nominzul-fue-coronada-miss-universo-mongolia-2023/ |archive-date=8 Nobiyembre 2023 |url-status=dead}}</ref> dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. ==== Mga unang pagsali at pag-urong sa kompetisyon ==== Unang sumali sa edisyong ito ang bansang [[Pakistan]].<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=4 Marso 2023 |title=Miss Universe Pakistan pageant to be organised by Dubai firm |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/03/04/miss-universe-pakistan-pageant-to-be-organised-by-dubai-firm/ |access-date=4 Marso 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Marso 2023 |title=Dubai company wins franchise rights to host Miss Universe Pakistan |url=https://arab.news/pccjt |access-date=4 Marso 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Simbabwe na huling sumali noong [[Miss Universe 2001|2001]], Letonya na huling sumali noong [[Miss Universe 2006|2006]], Guyana na huling sumali noong 2017,<ref>{{Cite web |date=14 Abril 2023 |title=Guyana returns to Miss Universe stage |url=https://guyanachronicle.com/2023/04/14/guyana-returns-to-miss-universe-stage/ |access-date=25 Abril 2023 |website=Guyana Chronicle |language=en}}</ref> Ehipto,<ref>{{Cite web |date=4 Mayo 2023 |title=Egypt to participate in Miss Universe after 3-year hiatus |url=https://arab.news/6q993 |access-date=1 Hulyo 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hisham |first=Thanaaz |date=28 Hulyo 2023 |title=Miss Universe 2023 Waves Hola to El Salvador this November |url=https://en.vogue.me/beauty/miss-universe-2023-el-salvador-november-2023/ |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Vogue Arabia |language=en-GB}}</ref> at Monggolya na huling sumali noong [[Miss Universe 2019|2019]], at Dinamarka, Irlanda at Unggarya na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]].<ref>{{cite web |title=2023 National Directors |url=https://www.missuniverse.com/2023-national-directors |access-date=2 Mayo 2023 |website=[[Miss Universe|Miss Universe Organization]] |language=en |archive-date=28 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728095812/https://www.missuniverse.com/2023-national-directors/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=30 Mayo 2023 |title=Miss Universe 2023 contestants who've been crowned so far |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/05/30/miss-universe-2023-contestants-whove-been-crowned-so-far/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=The National |language=en}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Armenya, Belis, Butan, Gana, Hayti, Kirgistan, Seykelas, Tsina, Turkiya, at Urugway. Iniluklok si Maya Turdalieva upang kumatawan sa bansang Kirgistan sa edisyong ito pagkatapos umurong ni Diami Almazbekova dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2022 |title=Диами Алмазбекова стала победительницей конкурса "Мисс Кыргызстан — 2022" |trans-title=Diami Almazbekova became the winner of the Miss Kyrgyzstan 2022 contest |url=https://ru.sputnik.kg/20221014/kyrgyzstan-almazbekova-miss-kyrgyzstan-titul-1068957056.html |access-date=5 Enero 2023 |website=Sputnik |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2023 |title=Kırgız Güzeli yarışmasını üç güzel kazandı |trans-title=Three beauties won the Miss Kyrgyz contest |url=http://tr.kabar.kg/news/k-rg-z-guzeli-yar-mas-n-uc-guzel-kazand/ |access-date=11 October 2023 |website=[[Kabar (news agency)|Kabar]] |language=tr |archive-date=18 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018123228/http://tr.kabar.kg/news/k-rg-z-guzeli-yar-mas-n-uc-guzel-kazand/ |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, si Turdalieva ay pinalitan ni Akylai Kalberdieva dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=19 Oktubre 2023 |title=Miss Kirguistán 2023: Akylai Kalberdieva |trans-title=Miss Kyrgyzstan 2023: Akylai Kalberdieva |url=https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/quien-es-miss-kirguistan-2023-kalberdieva-akylai-rcna120700 |access-date=23 Oktubre 2023 |website=[[Telemundo]] |language=es |archive-date=24 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041133/https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/quien-es-miss-kirguistan-2023-kalberdieva-akylai-rcna120700 |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, hindi rin tumuloy sa El Salvador si Kalberdieva dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Hindi sumali si Jia Qi ng Tsina dahil sa problema sa kanyang ''visa'', at sasali na lamang siya sa susunod na edisyon ng Miss Universe.<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2023 |title=Nhan sắc Hoa hậu Hoàn vũ Trung Quốc 2023 |trans-title=Beauty of Miss Universe China |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-2023-post1580644.tpo |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rivera |first=Alejandra |date=15 Nobyembre 2023 |title=Miss China queda fuera del Miss Universo 2023, ¿la razón? |trans-title=Miss China is left out of Miss Universe 2023, the reason? |url=https://www.elheraldo.hn/especiales/miss-universo-2023/miss-china-queda-fuera-certamen-miss-universo-2023-JC16276348 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Armenya, Belis, Butan, Gana, Hayti, Seykelas, Turkiya, at Urugway matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=3 Marso 2023 |title=3 more national directors sever ties with Miss Universe Organization |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/03/03/2249045/3-more-national-directors-sever-ties-miss-universe-organization |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=17 Pebrero 2023 |title=Miss Universe owner seeks to clear 'drama' over pageant licences amid withdrawals |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2023/02/17/miss-universe-owner-seeks-to-clear-drama-over-pageant-licenses-amid-withdrawals/ |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=The National |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2023 |title=Miss Universe Belize Withdraws from Miss Universe Franchise |url=https://edition.channel5belize.com/archives/248310 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Channel 5 Belize |language=en-US |archive-date=9 Nobiyembre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109012215/https://edition.channel5belize.com/archives/248310 |url-status=dead }}</ref> Dapat sanang lalahok si Nadeen Ayoub ng Palestina sa edisyong ito, ngunit hindi siya nagpatuloy bunsod ng [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Gaza]].<ref>{{Cite news |author=Greyman-Kennard |first=Danielle |date=30 Agosto 2025 |title=First ever Miss Palestine contestent to join Miss Universe condemns Israel's 'genocide' |language=en |website=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/omg/article-865528 |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902231042/https://www.jpost.com/omg/article-865528 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |author=Vincent |first=Isabel |date=26 Agosto 2025 |title=The mysterious case of how a Canadian in Dubai became ‘Miss Palestine’ — and will compete in the Miss Universe pageant |language=en |website=New York Post |url=https://nypost.com/2025/08/26/world-news/mysterious-case-of-how-nadeen-ayoub-became-miss-palestine/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826140241/https://nypost.com/2025/08/26/world-news/mysterious-case-of-how-nadeen-ayoub-became-miss-palestine/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> ==== Kontrobersiya sa Miss Universe Indonesia 2023 ==== Pitong kandidata mula sa Miss Universe Indonesia 2023 ''pageant'' ang nagsampa ng ''police report'' tungkol sa mga insidente ng [[seksuwal na panliligalig]] mula sa mga ''pageant organizer''.<ref>{{Cite news |last=Guinto |first=Joel |last2=Anugerah |first2=Pijar |date=9 Agosto 2023 |title=Miss Universe Indonesia: Contestants allege sexual abuse |language=en-GB |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66436007 |access-date=31 Disyembre 2023}}</ref> Binanggit sa mga reklamo na may naganap na isang "''body check''", kung saan inutusan ang mga kandidata na tanggalin ang kanilang mga damit at damit panloob sa harap ng kalahating dosenang mga tao, sa loob ng isang masikip na silid, bagama't sinabi ng mga ''organizer'' na ito ay isang ''fitting session'' para sa kanilang mga damit sa ''pageant''.<ref>{{Cite web |last=Bhojwani |first=Janhvi |date=4 Setyembre 2023 |title=Miss Universe Indonesia contestants speak out about sexual harassment claims |url=https://www.nbcnews.com/news/world/miss-universe-indonesia-sexual-harassment-rcna102923 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022120655/https://www.nbcnews.com/news/world/miss-universe-indonesia-sexual-harassment-rcna102923 |archive-date=22 Oktubre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jatmiko |first=Andi |date=15 Agosto 2023 |title=Accounts of 'body checks' at Miss Universe Indonesia shock the nation as contestants speak out |url=https://apnews.com/article/indonesia-malaysia-miss-universe-sexual-harrasment-33fe86678d4675d15d70102cc78726e4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029014728/https://apnews.com/article/indonesia-malaysia-miss-universe-sexual-harrasment-33fe86678d4675d15d70102cc78726e4 |archive-date=29 Oktubre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=AP News |language=en}}</ref> Ayon sa isang kalahok, pinilit siyang gumawa ng maraming ''pose'' at pinabuka ang kanyang mga paa habang nakatayo,<ref name=":42">{{Cite web |date=8 Agosto 2023 |title=Miss Universe Indonesia Mengaku Diarahkan Berpose Ngangkang Sampai Area Intim Diraba |trans-title=Miss Universe Indonesia admits that she was directed to pose in a straddle pose until her intimate area was touched |url=https://metro.suara.com/read/2023/08/08/113110/miss-universe-indonesia-mengaku-diarahkan-berpose-ngangkang-sampai-area-intim-diraba |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809052910/https://metro.suara.com/read/2023/08/08/113110/miss-universe-indonesia-mengaku-diarahkan-berpose-ngangkang-sampai-area-intim-diraba |archive-date=9 Agosto 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=Metro |language=id}}</ref> at lima sa mga kandidata ay nagsabing sila ay nakuhanan ng larawan nang walang pahintulot habang nakahubad.<ref name=":42" /> Dahil sa mga reklamong ito, isang pagsisiyasat ang inilunsad ng pamahalaan ng Indonesya at ng Miss Universe Organization na humantong sa desisyon na putulin ang ugnayan sa PT Capella Swastika Karya, ang beauty company na nagpapatakbo ng Miss Universe Indonesia pageant, at kay Poppy Capella, ang pambansang direktor ng organisasyon.<ref>{{Cite web |date=13 August 2023 |title=Miss Universe cuts ties with Indonesia chapter after alleged strip searches |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/13/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-chapter-after-alleged-strip-searches |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119015658/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/13/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-chapter-after-alleged-strip-searches |archive-date=19 November 2023 |access-date=25 October 2023 |website=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 August 2023 |title=Miss Universe cuts ties with Indonesia organiser accused of sexual harassment |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-organiser-accused-sexual-harassment-2023-08-13/ |url-status=live |access-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029014729/https://www.reuters.com/business/miss-universe-cuts-ties-with-indonesia-organiser-accused-sexual-harassment-2023-08-13/ |archive-date=29 October 2023}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss Universe 2023 Results.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2023 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] [[Talaksan:Tiga Teratas pada malam Final Miss Universe 2023.jpg|thumb|264x264px|Top 3 ng Miss Universe 2023 (mula sa kaliwa: Anntonia Porsild ng Taylandiya, Moraya Wilson ng Australya, at Sheynnis Palacios ng Nikaragwa)]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 2023''' | * '''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' – '''[[Sheynnis Palacios]]<ref name="top3">{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=19 Nobyembre 2023 |title=Nicaragua’s Sheynnis Palacios is Miss Universe 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/nicaragua-sheynnis-palacios-winner-miss-universe-2023/ |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>'''<ref name=":5">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=19 Nobyembre 2023 |title=Inclusivity, historic wins at Miss Universe 2023 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/19/2312672/inclusivity-historic-wins-miss-universe-2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Anntonia Porsild'''<ref name="top3" /><ref name=":5" />''' |- |2nd runner-up | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Moraya Wilson'''<ref name="top3" /><ref name=":5" />''' |- |Top 5 | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Camila Avella<ref name=":5" /><ref name="top5">{{Cite web |last=Uson |first=Melanie |date=19 Nobyembre 2023 |title=TRANSCRIPT: Miss Universe 2023 Top 5 Q&A portion |url=https://philstarlife.com/news-and-views/490265-transcript-miss-universe-2023-top-5-q-a-portion |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> * {{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Karla Guilfú<ref name=":5" /><ref name="top5" /> |- |Top 10 | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – [[Diana Silva]]<ref name=":5" /><ref name="top10">{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=19 Nobyembre 2023 |title=LIST: Miss Universe 2023 Top 10 candidates |url=https://mb.com.ph/2023/11/19/list-miss-universe-2023-top-10-candidates |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Manila Bulletin]]}}</ref> * {{flagicon|ESA}} [[El Salvador]] – Isabella García-Manzo<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] – Athenea Pérez<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|PER}} [[Peru]] – Camila Escribens<ref name=":5" /><ref name="top10" /> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]] '''§'''<ref name=":5" /><ref name="top10" /> |- |Top 20 | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – [[Noelia Voigt]]<ref name=":5" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=19 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee makes it to Miss Universe 2023 Top 20 |url=https://entertainment.inquirer.net/527691/michelle-dee-makes-it-to-miss-universe-2023-top-20 |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Jordanne Levy<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Shweta Sharda<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] – Ndoun Issie Princesse<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] – Jameela Uiras<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{NPL}} – Jane Garrett<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] – Erica Robin<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Marina Machete<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Bryoni Govender<ref name=":5" /><ref name=":4" /> * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Celeste Viel<ref name=":5" /><ref name=":4" /> |} <small>'''§''' – Binoto ng mga manonood upang mapabilang sa Top 20</small> === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Congeniality | * {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] – Athenea Pérez<ref name=":0" /> |- |Spirit of Carnival Award | rowspan="2" | * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – {{Sortname|Michelle|Dee}}<ref name="phawards">{{Cite web |date=20 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee proud of winning 3 special awards at Miss Universe 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/888911/michelle-dee-proud-of-winning-3-special-awards-at-miss-universe-2023/story/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=19 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee on Top 10 finish in Miss Universe 2023: ‘Thank you so much for raising our flag with me’ |url=https://entertainment.inquirer.net/527788/michelle-dee-on-top-10-finish-in-miss-universe-2023-thank-you-so-much-for-raising-our-flag-with-me |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 Nobyembre 2023 |title=Michelle Dee, wagi ng Best National Costume sa Miss Universe |language=en |website=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/24/23/michelle-dee-wagi-ng-best-national-costume-sa-miss-universe |access-date=31 Disyembre 2023}}</ref> |- |Best National Costume |} ==== Voice for Change ==== {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |Gold Winners | * {{flagicon|AGO}} [[Angola|Anggola]] – Ana Coimbra<ref name=":3">{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=19 Nobyembre 2023 |title=PH bet Michelle Dee, 2 others win Voice for Change video contest at 72nd Miss Universe Competition |url=https://mb.com.ph/2023/11/19/ph-bet-michelle-dee-2-others-win-voice-for-change-video-contest-at-72nd-miss-universe-competition |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Michelle Dee]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Karla Guilfú<ref name=":3" /> |- |Silver Finalists | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Maria Brechane<ref name=":3" /> * {{flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] – Maya Aboul Hosn<ref name=":3" /> * {{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] – Brooke Bruk-Jackson<ref name=":3" /> * {{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] – Priyanka Annuncia<ref name=":3" /> * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Bryoni Govender<ref name=":3" /> * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Celeste Viel<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] – Angelina Usanova<ref name=":3" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Ilang mga pagbabago sa pormat ng kompetisyon ang ipinatupad ng Miss Universe. Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' ay itinaas sa dalawampu kumpara sa labing-anim ng [[Miss Universe 2022|nakaraang taon]].<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=7 Nobyembre 2023 |title=Here's when the Miss Universe 2023 prelims, national costume show are happening |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115090536/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/when-miss-universe-2023-prelims-national-costume-show/ |archive-date=15 Nobyembre 2023 |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> Ang mga resulta ng paunang kompetisyon at ng ''closed-door interview'' ang nagpasiya sa unang labing-siyam na mga ''semi-finalist''. Isinagawa ang ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semi-finals''.<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=15 Oktubre 2023 |title=PH's Michelle Dee among top candidates in Miss Universe fan voting |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/michelle-dee-among-top-candidates-initial-miss-universe-2023-fan-votes/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=15 October 2023 |title=Philippines in Miss Universe 2023 fan vote Top 10 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/10/15/2303948/philippines-miss-universe-2023-fan-vote-top-10 |access-date=25 October 2023 |website=[[Philippine Star]]}}</ref> Lumalahok sa ''swimsuit competition'' ang dalawampung mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang sampung mga ''semi-finalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang sampung mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista. Lumahok ang limang pinalista paunang ''question-and-answer round'', at tatlong pinalista naman ang lumahok sa ''final word'' at ''final walk''.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=15 Nobyembre 2023 |title=Miss Universe 2023 pageant format: What's new and what to expect |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/11/15/2311676/miss-universe-2023-pageant-format-whats-new-and-what-expect |access-date=31 Disyembre 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === * Halima Aden – Somali-Amerikanang modelo<ref name="Selection committee">{{cite web |last1=Rodríguez |first1=Shakira Vargas |date=13 Nobyembre 2023 |title=Giselle Blondet será parte del jurado en el Miss Universe 2023 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/giselle-blondet-sera-parte-del-jurado-en-el-miss-universe-2023/ |access-date=31 Disyembre 2023 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> * Mario Bautista – Mehikanong mang-aawit ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Giselle Blondet – Portorikenyang aktres at ''television host<ref name="Selection committee" />'' * Janelle Commissiong – [[Miss Universe 1977]] mula sa Trinidad at Tobago''<ref name="Selection committee" />'' * Nadia Ferreira – ''First runner-up'' ng [[Miss Universe 2021]] mula sa Paragway ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Avani Gregg – Amerikanang ''social media influencer (bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Carson Kressley – Amerikanong aktor at ''television personality (bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Connie Mariano – Pilipino-Amerikanong manggagamot''<ref name="Selection committee" />'' * Iris Mittenaere – [[Miss Universe 2016]] mula sa Pransiya''<ref name="Selection committee" />'' * Sweta Patel – Bise-presidente ng ''Growth Marketing'' ay ''Merchandising'' sa Roku ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)<ref name="Selection committee" />'' * Denise White – Amerikanang negosyante at Miss Oregon USA 1994''<ref name="Selection committee" />'' == Mga kandidata == Walumpu't-apat na kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref name=":2" /> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Endi Demneri<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=1 Hunyo 2023 |title=Endi Demneri vajza më e bukur shqiptare; Miss Universe Albania & Kosova dhuron emocione të forta |trans-title=Endi Demneri, the most beautiful Albanian girl; Miss Universe Albania & Kosovo gives strong emotions |url=https://www.vizionplus.tv/endi-demneri-vajza-me-e-bukur-shqiptare-miss-universe-albania-kosova-dhuron-emocione-te-forta/ |access-date=2 Hunyo 2023 |website=Vizion Plus |language=sq}}</ref> |24 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |Helena Bleicher<ref>{{Cite web |last=Muessigmann |first=Lena |date=16 Hulyo 2023 |title=Gebürtige Ravensburgerin vertritt Deutschland bei „Miss Universe“ |trans-title=Born in Ravensburg, Germany represents Germany at "Miss Universe" |url=https://www.schwaebische.de/regional/oberschwaben/ravensburg/gebuertige-ravensburgerin-vertritt-deutschland-bei-miss-universe-1765498 |access-date=17 Hulyo 2023 |website=Schwäbische Zeitung |language=de}}</ref> |24 |Ravensburg |- |{{flagicon|AGO}} [[Angola|Anggola]] |Ana Coimbra<ref>{{Cite web |last= |date=23 Hulyo 2023 |title=Ana Coimbra eleita Miss Angola Universo 2023 |trans-title=Ana Coimbra elected Miss Angola Universe 2023 |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/ana-coimbra-eleita-miss-angola-universo-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=Jornal de Angola |language=pt |archive-date=24 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724002845/https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/ana-coimbra-eleita-miss-angola-universo-2023/ |url-status=dead }}</ref> |23 |Benguela |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Yamile Dajud<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2023 |title=Yamile Dajud de Río Negro es la nueva Miss Universo Argentina |trans-title=Yamile Dajud from Río Negro is the new Miss Universe Argentina |url=https://www.diariolaprovinciasj.com/sociedad/2023/8/6/yamile-dajud-de-rio-negro-es-la-nueva-miss-universo-argentina-198254.html |access-date=8 Agosto 2023 |website=Diario La Provincia SJ |language=es |archive-date=7 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807130843/https://www.diariolaprovinciasj.com/sociedad/2023/8/6/yamile-dajud-de-rio-negro-es-la-nueva-miss-universo-argentina-198254.html |url-status=dead }}</ref> |27 |Rio Negro |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]] |Karol Croes<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=New Miss Aruba crowned |url=https://caribbean.loopnews.com/content/new-miss-aruba-crowned |access-date=22 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |27 |Oranjestad |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |Moraya Wilson<ref>{{Cite web |last=George |first=Owen |date=1 Setyembre 2023 |title=Moraya Wilson crowned Miss Universe Australia 2023 |url=https://gcmag.com.au/moraya-wilson-crowned-miss-universe-australia-2023/ |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Gold Coast Magazine |language=en-AU}}</ref> |21 |[[Melbourne]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Melissa Ingraham<ref>{{Cite web |last=De Shong |first=Dillon |date=3 Hulyo 2023 |title=Climate advocate, Melissa Ingraham, crowned Miss Bahamas Universe |url=https://caribbean.loopnews.com/content/climate-advocate-melissa-ingraham-crowned-miss-bahamas-universe |access-date=4 Hulyo 2023 |website=Loop News |language=en |archive-date=8 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708112423/https://caribbean.loopnews.com/content/climate-advocate-melissa-ingraham-crowned-miss-bahamas-universe |url-status=dead }}</ref> |27 |[[Pulo ng Long, Bahamas|Pulo ng Long]] |- |{{flagicon|BHR}} [[Bahrain|Bahreyn]] |Lujane Yacoub<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=3 Setyembre 2023 |title=Lujane Yacoub crowned as Miss Universe Bahrain 2023 |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/2023/09/03/miss-universe-bahrain-2023/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=The National |language=en}}</ref> |20 |Hamala |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Emilie Vansteenkiste<ref>{{Cite web |date=12 Pebrero 2023 |title=Emilie Vansteenkiste volgt Chayenne op als miss België |url=https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20230211_96674632 |access-date=19 Pebrero 2023 |website=Het Nieuwsblad |language=nl-BE}}</ref> |21 |Elewijt |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |[[Diana Silva (modelo)|Diana Silva]]<ref>{{Cite web |last=Salazar Nunez |first=Marco |date=17 Nobyembre 2022 |title=Todo lo que debes saber de la nueva Miss Venezuela |url=https://www.eonline.com/mx/news/1354947/todo-lo-que-debes-saber-de-la-nueva-miss-venezuela-diana-silva |access-date=5 Enero 2023 |website=E! Online |language=es}}</ref> |26 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Quỳnh Hoa Bùi<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2023 |title=Bùi Quỳnh Hoa đăng quang Miss Universe Vietnam 2023 |trans-title=Bui Quynh Hoa was crowned Miss Universe Vietnam 2023 |url=https://tienphong.vn/post-1573635.tpo |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |25 |[[Hanoi]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Maria Brechane<ref>{{Cite web |last=Aquino |first=Elígia |date=9 Hulyo 2023 |title=Maria Brechane, do Rio Grande do Sul, é a Miss Universo Brasil 2023 |trans-title=Maria Brechane, from Rio Grande do Sul, is Miss Universe Brazil 2023 |url=https://gshow.globo.com/moda-e-beleza/noticia/maria-brechane-do-rio-grande-do-sul-e-a-miss-universo-brasil-2023.ghtml |access-date=9 Hulyo 2023 |website=Gshow |language=pt-br}}</ref> |19 |Rio Grande |- |{{Flagicon|Bulgaria}} [[Bulgarya]] |Yuliia Pavlikova<ref>{{Cite web |date=6 Nobyembre 2023 |title=Yuliia Pavlikova es Búlgaria en Miss Universo 2023 en el Salvador |trans-title=Yuliia Pavlikova is Bulgaria in Miss Universe 2023 in El Salvador |url=https://extra.com.co/yuliia-pavlikova-es-bulgaria-en-miss-universo-2023-en-el-salvador |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182847/https://extra.com.co/yuliia-pavlikova-es-bulgaria-en-miss-universo-2023-en-el-salvador/ |archive-date=16 Nobyembre 2023 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Extra |language=es}}</ref> |30 |Kerch |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |Estefany Rivero<ref>{{Cite web |last=Nuñez |first=Stefany Beatriz Guzmán |date=2 Hulyo 2023 |title=¡Estefany Rivero es la Miss Bolivia Universo 2023! |trans-title=Estefany Rivero is Miss Bolivia Universe 2023! |url=https://www.reduno.com.bo/noticias/estefany-rivero-es-la-miss-bolivia-universo-2023--202371225042 |access-date=2 Hulyo 2023 |website=Red Uno Bolivia |language=es}}</ref> |26 |Trinidad |- |{{flagicon|CUW}} [[Curaçao]] |Kim Rossen<ref>{{Cite web |last=Hart |first=Rick |date=28 Mayo 2023 |title=Kim Rossen gekroond als Miss Curaçao 2023 |trans-title=Kim Rossen crowned as Miss Curaçao 2023 |url=https://nu.cw/2023/05/28/kim-rossen-gekroond-als-miss-curacao-2023/ |access-date=29 Mayo 2023 |website=nu.CW |language=nl}}</ref> |25 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Nikoline Uhrenholt Hansen<ref>{{Cite web |date=28 Agosto 2023 |title=20-årige Nikoline fra Valby er ny Miss Danmark |trans-title=20-year-old Nikoline from Valby is the new Miss Denmark |url=https://www.bt.dk/underholdning/20-aarige-nikoline-fra-valby-er-ny-miss-danmark |access-date=28 Agosto 2023 |website=B.T. |language=danish}}</ref> |20 |Valby |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |Mohra Tantawy<ref>{{Cite web |date=25 Setyembre 2023 |title=Mohra Tantawy crowned Miss Universe Egypt 2023 |url=https://arab.news/zz8qd |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> |21 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Delary Stoffers<ref>{{Cite web |date=2 Hulyo 2023 |title=La guayaquileña Delary Stoffers Villón es Miss Ecuador 2023 |trans-title=Delary Stoffers Villón from Guayaquil is Miss Ecuador 2023 |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/empieza-la-gala-final-de-miss-universo-2023-en-santo-domingo-de-los-colorados-nota/ |access-date=2 Hulyo 2023 |website=El Universo |language=es}}</ref> |23 |Guayaquil |- |{{flagicon|ESA}} [[El Salvador]] |Isabella García-Manzo<ref>{{Cite news |date=31 Hulyo 2023 |title=Isabella García-Manzo gana el certamen de Miss El Salvador 2023 |language=es |trans-title=Isabella García-Manzo wins the Miss El Salvador 2023 pageant |work=La Prensa Gráfica |url=https://www.laprensagrafica.com/farandula/Isabella-Garcia-Manzo-gana-el-certamen-de-Miss-El-Salvador-2023-20230730-0055.html |access-date=31 Hulyo 2023 |archive-date=31 Hulyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731054227/https://www.laprensagrafica.com/farandula/Isabella-Garcia-Manzo-gana-el-certamen-de-Miss-El-Salvador-2023-20230730-0055.html |url-status=dead }}</ref> |20 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Kinga Puhová<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2023 |title=Poznáme novú Miss Slovensko 2023: Je ňou sexi tanečnica Daniela! Zhrabla aj ďalších 5 titulov |trans-title=Meet the new Miss Slovakia 2023: She is the sexy dancer Daniela! She also grabbed another 5 titles |url=https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/pozname-novu-miss-slovensko-2023-je-nou-sexi-tanecnica-daniela-zhrabla-aj-dalsich-5-titulov |access-date=26 Hunyo 2023 |website=Plus jeden deň |language=sk}}</ref> |22 |Dunajská Streda |- |{{flagicon|ESP}} [[Espanya]] |Athenea Pérez<ref>{{Cite web |last=Ciganda |first=Vanessa |date=1 Hulyo 2023 |title=La murciana Athenea Pérez, ganadora de Miss Universo España |trans-title=The Murcian Athenea Pérez is proclaimed winner of Miss Universe Spain |url=https://www.semana.es/corazon/athenea-perez-ganadora-miss-universo-espana-20230702-002658783/ |access-date=2 Hulyo 2023 |website=Semana |language=es-ES}}</ref> |27 |Murcia |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |[[Noelia Voigt]]<ref>{{Cite web |last=Chung |first=Gabrielle |date=30 Setyembre 2023 |title=Miss Utah Noelia Voigt Crowned Miss USA 2023 Winner |url=https://www.eonline.com/news/1386790/miss-utah-noelia-voigt-crowned-miss-usa-2023-winner |access-date=30 Setyembre 2023 |website=E! Online |language=en}}</ref> |24 |Park City |- |{{flagicon|GEQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Diana-Lita Hinestrosa Eraul<ref>{{Cite news |last=Acaba |first=Bélgica Nvó |date=10 Setyembre 2023 |title=Diana Hinestrosa representará a Guinea Ecuatorial en Miss Universo 2023 |language=es |trans-title=Diana Hinestrosa will represent Equatorial Guinea in Miss Universe 2023 |work=AhoraEG |url=https://ahoraeg.com/cultura/2023/09/10/diana-hinestrosa-representara-a-guinea-ecuatorial-en-miss-universo-2023/ |access-date=11 Setyembre 2023}}</ref> |25 |Corisco |- |{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Gran Britanya]] |Jessica Page<ref>{{Cite web |last=Nicholson |first=Abigail |date=17 Hulyo 2023 |title=Kate Middleton 'lookalike' says she's 'flattered' by comparison |url=https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/kate-middleton-lookalike-says-shes-27341333 |access-date=19 Hulyo 2023 |website=Liverpool Echo |language=en}}</ref> |27 |[[Liverpool]] |- |{{flagicon|GRE}} [[Gresya]] |Marielia Zaloumi |20 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Michelle Cohn<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Carlos |last2=Reyes |first2=Ingrid |date=6 Agosto 2023 |title=Miss Universo Guatemala 2023: Melanie Michelle Cohn Bech se corona como la nueva reina de belleza nacional y representará al país en próxima elección en El Salvador |trans-title=Miss Universe Guatemala 2023: Melanie Michelle Cohn Bech is crowned as the new national beauty queen and will represent the country in the next election in El Salvador |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-universo-guatemala-2023-melanie-michelle-cohn-bech-se-corona-como-la-nueva-reina-de-belleza-nacional-y-representara-al-pais-en-proxima-eleccion-en-el-salvador-breaking/ |access-date=7 Agosto 2023 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |28 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Lisa Narine<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2023 |title=Lisa Narine is new Miss Universe Guyana |url=https://www.stabroeknews.com/2023/09/03/news/guyana/lisa-narine-is-new-miss-universe-guyana/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=Stabroek News |language=en-us}}</ref> |26 |Pomeroon-Supenaam |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Jordanne Levy<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=22 Agosto 2023 |title=Jordanne Levy crowned Miss Universe Jamaica 2023 |url=https://www.jamaicaobserver.com/entertainment/jordanne-levy-crowned-miss-universe-jamaica-2023/ |access-date=23 Agosto 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |22 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Rio Miyazaki<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2023 |title=20歳大学生、宮崎莉緒さんミスユニバース日本代表「私から出るエネルギーは誰にも負けない」（日刊スポーツ） |trans-title=Rio Miyazaki, 20-year-old college student, Miss Universe Japan representative, 'The energy that comes out of me is second to none.' |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/1e270de72a60bd38e8e81464149907ce879d1d84 |access-date=1 Setyembre 2023 |website=Yahoo! Japan |language=ja |archive-date=31 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831093238/https://news.yahoo.co.jp/articles/1e270de72a60bd38e8e81464149907ce879d1d84 |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Prepektura ng Shizuoka|Shizuoka]] |- |{{flagicon|HON}} [[Honduras]] |Zuheilyn Clemente<ref>{{Cite web |last=López |first=Nicolle |date=4 Agosto 2023 |title=Zuheilyn Clemente es la nueva Miss Honduras Universo 2023 |trans-title=Zuheilyn Clemente is the new Miss Honduras Universe 2023 |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/zuheilyn-clemente-nueva-miss-honduras-universo-2023-HH14756643 |access-date=5 Agosto 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}</ref> |22 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Shweta Sharda<ref>{{Cite web |date=27 Agosto 2023 |title=Exclusive! Shweta Sharda crowned LIVA Miss Diva Universe 2023 |url=https://beautypageants.in/miss-diva/exclusive-shweta-sharda-crowned-liva-miss-diva-universe-2023/articleshow/103109737.cms |access-date=27 Agosto 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827181142/https://beautypageants.in/miss-diva/exclusive-shweta-sharda-crowned-liva-miss-diva-universe-2023/articleshow/103109737.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |[[Chandigarh]] |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |Fabiënne Groeneveld<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Agosto 2023 |title=Fabienne Nicole Resmi Menyandang Gelar Miss Universe Indonesia 2023 |trans-title=Fabienne Nicole Officially Holds the Title of Miss Universe Indonesia 2023 |url=https://www.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20230803223345-277-981724/fabienne-nicole-resmi-menyandang-gelar-miss-universe-indonesia-2023 |access-date=3 Agosto 2023 |website=CNN Indonesia |language=id-ID}}</ref> |23 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|IRE}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Aishah Akorede<ref>{{Cite web |last= |date=23 Setyembre 2023 |title="Thank you so much to my beautiful mother for raising me on her own" - Kildare woman is crowned Miss Universe Ireland |url=https://www.leinsterleader.ie/news/home/1305102/thank-you-so-much-to-my-beautiful-mother-for-raising-me-on-her-own-kildare-woman-is-crowned-miss-universe-ireland.html |access-date=24 Setyembre 2023 |website=Leinster Leader |language=en}}</ref> |23 |Leixlip |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Carmen Panepinto Zayati<ref>{{Cite web |last= |first= |date=9 Oktubre 2023 |title=Incoronata a Canosa la nuova la nuova Miss Universe Italy 2023 |trans-title=The new Miss Universe Italy 2023 was crowned in Canosa |url=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/spettacoli/1434520/incoronata-a-canosa-la-nuova-la-nuova-miss-universe-italy-2023.html |access-date=19 Nobyembre 2023 |website=La Gazzetta del Mezzogiorno |language=it}}</ref> |24 |Marche |- |{{flagicon|CAM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Sotima John<ref>{{Cite web |date=8 Setyembre 2023 |title=Tân Hoa hậu Hoàn vũ Campuchia được khen ngợi |trans-title=New Miss Universe Cambodia is praised |url=https://tienphong.vn/post-1567201.tpo |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |23 |Kampong Cham |- |{{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] |Ndoun Issie Princesse<ref>{{Cite web |last=Wandji |first=Paul |date=14 Nobyembre 2022 |title=Ndoun Issie Princesse est la Miss Cameroun 2023 |trans-title=Ndoun Issie Princess is the Miss Cameroon 2023 |url=https://www.msn.com/fr-xl/afrique-centre-et-est/cameroun-actualite/ndoun-issie-princesse-est-la-miss-cameroun-2023/ar-AA145HuB |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Journal du Cameroun |language=fr-XL |via=MSN}}</ref> |22 |Littoral |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Madison Kvaltin<ref>{{Cite web |last=Hicks |first=Amanda |date=24 Agosto 2023 |title=Manitoulin Island woman wins Miss Universe Canada |url=https://northernontario.ctvnews.ca/manitoulin-island-woman-wins-miss-universe-canada-1.6533919 |access-date=28 Agosto 2023 |website=CTV |language=en |archive-date=27 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827234418/https://northernontario.ctvnews.ca/manitoulin-island-woman-wins-miss-universe-canada-1.6533919 |url-status=dead }}</ref> |24 |Greater Sudbury |- |{{flagicon|British Virgin Islands}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Ashellica Fahie<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=Former Miss BVI Teen Ashellica Fahie to compete at Miss Universe 2023 |url=https://caribbean.loopnews.com/content/former-miss-bvi-teen-ashellica-fahie-compete-miss-universe-2023 |access-date=22 Agosto 2023 |website=Loop News |language=en |archive-date=22 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822051835/https://caribbean.loopnews.com/content/former-miss-bvi-teen-ashellica-fahie-compete-miss-universe-2023 |url-status=dead }}</ref> |28 |Tortola |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]] |Ileann Powery<ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2023 |title=Ileann Powery named Miss Universe Cayman Islands |url=https://www.caymancompass.com/2023/09/03/ileann-powery-named-miss-universe-cayman-islands/ |access-date=7 Setyembre 2023 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref> |25 |West Bay |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Tomiris Zair<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=25 Hulyo 2023 |title=Tomiris Kakimova será Kazajistán en Miss Universo 2023 |trans-title=Tomiris Kakimova will be Kazakhstan in Miss Universe 2023 |url=https://extra.com.co/tomiris-kakimova-sera-kazajistan-en-miss-universo-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=El Diario de Todos |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726225533/https://extra.com.co/tomiris-kakimova-sera-kazajistan-en-miss-universo-2023/ |archive-date=26 Hulyo 2023 |url-status=dead}}</ref> |19 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Camila Avella<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2023 |title=Miss Universe Colombia 2023: María Camila Avella Montañez, de Casanare, se quedó con la corona; la primera en estar casada y tener una hija |trans-title=Miss Universe Colombia 2023: María Camila Avella Montañez, from Casanare, kept the crown; She was the first to be married and have a daughter. |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/en-vivo-miss-universe-colombia-2023-donde-ver-el-concurso-de-belleza-0236.html |access-date=3 Setyembre 2023 |website=El País |language=es}}</ref> |28 |Yopal |- |{{flagicon|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |Arbesa Rrahmani<ref>{{Cite web |last= |date=2 Hunyo 2023 |title=Endi Demneri dhe Arbesa Rrahmani shpallen fituese në "Miss Universe Albania & Kosova 2023" |trans-title=Endi Demneri and Arbesa Rrahmani are declared winners in "Miss Universe Albania & Kosovo 2023" |url=https://telegrafi.com/endi-demneri-dhe-arbesa-rrahmani-shpallen-fituese-ne-miss-universe-albania-kosova-2023/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Telegrafi |language=sq}}</ref> |21 |Ferizaj |- |{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Lisbeth Valverde<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2023 |title=Lisbeth Valverde Miss Costa Rica 2023:'Un día fui una niña qué soñó con esto' |trans-title=Lisbeth Valverde Miss Costa Rica 2023: 'One day I was a girl who dreamed of this' |url=https://www.nacion.com/teleguia/farandula/miss-costa-rica-2023-lo-que-debe-saber-de-la-final/4HPOYOIRQVDZRJZJO4Q2D6YLWI/story/ |access-date=17 Agosto 2023 |website=La Nacion |language=es}}</ref> |28 |Uvita |- |{{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] |Andrea Erjavec<ref>{{Cite web |last=Bajaj |first=Marja |date=4 Mayo 2023 |title=Andrea Erjavec je Miss Universe Hrvatske: 'Želim se zalagati za našu djecu i njihovo zdravlje' |trans-title=Andrea Erjavec is Miss Universe Croatia: 'I want to advocate for our children and their health' |url=https://www.24sata.hr/show/andrea-erjavec-je-miss-universe-hrvatske-zelim-se-zalagati-za-nasu-djecu-i-njihovo-zdravlje-908019 |access-date=4 Mayo 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref> |23 |Perušić |- |{{flagicon|LAO}} [[Laos]] |Phaimany Lathsabanthao<ref>{{Cite web |last=Lapuekou |first=Chono |date=24 Hulyo 2023 |title=Phongsaly’s Papao Phaimany Gets Crowned Miss Universe Laos 2023 |url=https://laotiantimes.com/2023/07/24/phongsalys-papao-phaimany-gets-crowned-miss-universe-laos-2023/ |access-date=27 Hulyo 2023 |website=Laotian Times |language=en}}</ref> |28 |[[Vientiane]] |- |{{flagicon|LVA}} [[Letonya]] |Kate Alexeeva<ref>{{Cite web |last=Zefanya |first=Marissa |date=18 Agosto 2023 |title=7 Potret Kate Alexeeva Wakil Latvia di Ajang Miss Universe 2023 |trans-title=7 Portraits of Kate Alexeeva, Representative of Latvia at the Miss Universe 2023 Pageant |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/marissa-zefanya/potret-kate-alexeeva-c1c2 |access-date=30 Agosto 2023 |website=IDN Times |language=In-Id}}</ref> |28 |[[Riga]] |- |{{flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |Maya Aboul Hosn<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2023 |title=Model Maya Aboul Hosn named Miss Universe Lebanon 2023 |url=https://arab.news/r3mjt |access-date=30 Setyembre 2023 |website=Arab News |language=en}}</ref> |25 |Btekhnay |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Lilja Pétursdóttir<ref>{{Cite web |last=Hauksdóttir |first=Íris |date=16 Agosto 2023 |title=Lilja Sif Pétursdóttir valin Ungfrú Ísland |trans-title=Lilja Sif Pétursdóttir was chosen as Miss Iceland |url=https://www.visir.is/g/20232451137d/lilja-sif-peturs-dottir-valin-ungfru-island |access-date=16 Agosto 2023 |website=Visir.is |language=is}}</ref> |19 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Serena Lee<ref>{{Cite web |date=29 Agosto 2023 |title=Netizens Taken Aback By Miss Universe Malaysia 2023 Winner Announcement; Serena Lee To Compete In El Salvador |url=https://hype.my/2023/346682/miss-universe-malaysia-2023-winner-serena-lee/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=Hype MY |language=en-US |archive-date=30 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830112626/https://hype.my/2023/346682/miss-universe-malaysia-2023-winner-serena-lee/ |url-status=dead }}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Ella Portelli<ref>{{Cite web |date=1 Hulyo 2023 |title=Ella Portelli crowned Miss Universe Malta 2023 |url=https://timesofmalta.com/articles/view/ella-portelli-crowned-miss-universe-malta-2023.1041113 |access-date=1 Hulyo 2023 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> |22 |St. Julian's |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Tatiana Beauharnais<ref>{{Cite web |last=Lesemane |first=Lineo |date=17 Hulyo 2023 |title=WATCH: Miss SA finalists visit Mauritius as Lungo Katete gets voted out of 'Crown Chasers' |url=https://www.citizen.co.za/entertainment/tv/watch-miss-sa-finalists-visit-mauritius/ |access-date=18 Hulyo 2023 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |23 |Souillac |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Melissa Flores<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2023 |title=Melissa Flores, originaria de Michoacán, se corona como Mexicana Universal 2023 |trans-title=Melissa Flores, originally from Michoacán, is crowned as Mexicana Universal 2023 |url=https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/melissa-flores-originaria-de-michoacan-se-corona-como-mexicana-universal-2023/ |access-date=3 Setyembre 2023 |website=El Universal |language=es}}</ref> |25 |San Pedro Cahro |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya|Monggolya]] |Namuunzul Batmagnai<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=6 Nobyembre 2023 |title=Namuunzul Batmagnai será Mongolia en Miss Universe 2023 |trans-title=Namuunzul Batmagnai will be Mongolia in Miss Universe 2023 |url=https://www.diariodelsur.com.co/namuunzul-batmagnai-sera-mongolia-en-miss-universe-2023/ |access-date=6 Enero 2024 |website=Diario del Sur |language=es}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|MMR}} [[Myanmar]] |Amara Bo<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2023 |title=Miss Kengtung wins Miss Universe Myanmar 2023 |url=https://english.news.cn/20230914/3d5b93c8217f424f99d6f645b239af27/c.html |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Xinhua |language=en}}</ref> |26 |Kengtung |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Jameela Uiras<ref>{{Cite web |last=Hambuda |first=Anne |date=10 Hulyo 2023 |title=Miss Namibia 2023 crowned |url=https://ww2.namibian.com.na/miss-namibia-2023-crowned/ |access-date=10 Hulyo 2023 |website=The Namibian |language=en-GB}}</ref> |23 |[[Windhoek]] |- |{{NPL}} |Jane Garrett<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2023 |title=Contundente respuesta corona a Jane Dipika como Miss Universo Nepal 2023 |trans-title=Strong response crowns Jane Dipika as Miss Universe Nepal 2023 |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2023/09/09/contundente-respuesta-corona-a-jane-dipika-como-miss-universo-nepal-2023/ |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> |22 |[[Katmandu|Kathmandu]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Ugochi Ihezue<ref>{{Cite web |last=Sobamiwa |first=Precious |date=12 Setyembre 2023 |title=MBGN: Ugochi Ihezue wins Miss Universe Nigeria 2023 |url=https://tribuneonlineng.com/mbgn-ugochi-ihezue-wins-miss-universe-nigeria-2023/ |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Tribune Online |language=en-GB}}</ref> |26 |Imo |- |'''{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]''' |'''[[Sheynnis Palacios]]<ref>{{Cite web |date=6 Agosto 2023 |title=Sheynnis Palacios, licenciada en comunicación social, es elegida Miss Nicaragua 2023 |trans-title=Sheynnis Palacios, graduate in social communication, is elected Miss Nicaragua 2023 |url=https://www.swissinfo.ch/spa/nicaragua-belleza_sheynnis-palacios--licenciada-en-comunicaci%C3%B3n-social--es-elegida-miss-nicaragua-2023/48716042 |access-date=8 Agosto 2023 |website=Swissinfo |language=es}}</ref>''' |23 |[[Managua]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Julie Tollefsen<ref>{{Cite web |last=Perez |first=Robert |date=9 Agosto 2023 |title=Miss Universo Noruega 2023 es Julie Marie Tollefsen |trans-title=Miss Universe Norway 2023 is Julie Marie Tollefsen |url=https://extra.com.co/miss-universo-noruega-2023-es-julie-marie-tollefsen/ |access-date=30 Agosto 2023 |website=El Diario de Todos |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830142509/https://extra.com.co/miss-universo-noruega-2023-es-julie-marie-tollefsen/ |archive-date=30 Agosto 2023 |url-status=dead}}</ref> |27 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |Rikkie Kollé<ref>{{Cite news |date=9 Hulyo 2023 |title=22-jarige Amsterdamse Rikkie Kolle is Miss Nederland 2023 |language=nl |trans-title=22-jarige Amsterdamse Rikkie Kolle is Miss Nederland 2023 |work=De Telegraaf |url=https://www.telegraaf.nl/entertainment/89256679/22-jarige-amsterdamse-rikkie-kolle-is-miss-nederland-2023 |access-date=9 Hulyo 2023}}</ref> |22 |Hoorn |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |Erica Robin<ref>{{Cite web |last=Fatima |first=Noor |date=14 Setyembre 2023 |title=Meet Erica Robin — the first-ever Miss Universe Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/14-Sep-2023/meet-the-first-ever-miss-universe-pakistan-erica-robin |access-date=15 Setyembre 2023 |website=Daily Pakistan |language=en }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Karachi]] |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Natasha Vargas<ref>{{Cite web |last=Chan |first=Lau |date=14 Setyembre 2023 |title=Miss Panamá 2023: Natasha Vargas nos representará en el Miss Universo |trans-title=Miss Panama 2023: Natasha Vargas will represent us at Miss Universe |url=https://www.telemetro.com/miss-universo/microsites-entretenimiento/miss-panama-2023-natasha-vargas-nos-representara-el-miss-universo-n5921349 |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Telemetro |language=es-PA}}</ref> |25 |Las Tablas |- |{{flagicon|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |Elicena Andrada<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2023 |title=¡Elicena Andrada es la nueva Miss Universo Paraguay! |trans-title=Elicena Andrada is the new Miss Universe Paraguay! |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2023/06/25/elicena-andrada-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |access-date=27 Hunyo 2023 |website=La Nación |language=es}}</ref> |28 |Tobatí |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Camila Escribens<ref>{{cite web |date=19 Mayo 2023 |title=Miss Perú 2023: Camila Escribens se coronó como la sucesora de Alessia Rovegno |trans-title=Miss Peru 2023: Camila Escribens was crowned as the successor to Alessia Rovegno |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2023-camila-escribens-se-corono-como-la-sucesora-de-alessia-rovegno-noticia-1485327 |access-date=19 Mayo 2023 |website=Radio Programas del Perú |language=es}}</ref> |24 |[[Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines 2023|Pilipinas]] |[[Michelle Dee]]'''<ref name=":8">{{Cite web |date=13 Mayo 2023 |title=Makati's Michelle Marquez Dee is Miss Universe Philippines 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/makati-michelle-dee-winner-miss-universe-philippines-2023/ |access-date=13 Mayo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>''' |28 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Paula Joukanen<ref>{{Cite web |last=Hakala |first=Salli |last2=Seppänen |first2=Elina |date=9 Setyembre 2023 |title=Paula Joukanen on uusi Miss Suomi! |trans-title=Paula Joukanen is the new Miss Finland! |url=https://www.is.fi/viihde/art-2000009843969.html |access-date=10 Setyembre 2023 |website=Ilta-Sanomat |language=fi}}</ref> |22 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Angelika Jurkowianiec<ref>{{Cite web |last=Pietrzak |first=Leon |date=16 Hulyo 2023 |title=Miss Polski 2023 wybrana! Kim jest Angelika Jurkowianiec? |trans-title=Miss Poland 2023 selected! Who is Angelika Jurkowianiec? |url=https://www.eska.pl/news/miss-polski-2023-wybrana-kim-jest-angelika-jurkowianiec-aa-MK7G-gDfK-B7hz.html |access-date=17 Hulyo 2023 |website=Eska TV |language=pl}}</ref> |26 |Namysłów |- |{{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Karla Guilfú<ref>{{Cite web |last=Sepúlveda |first=Bárbara Núñez |last2=Rolón |first2=José Omar Martínez |date=25 Agosto 2023 |title=Miss Patillas, Karla Inelisse Guilfú Acevedo, se corona como Miss Universe Puerto Rico 2023 |trans-title=Miss Patillas, Karla Inelisse Guilfú Acevedo, is crowned as Miss Universe Puerto Rico 2023 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/television/notas/miss-patillas-karla-inelisse-guilfu-acevedo-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2023/ |access-date=25 Agosto 2023 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> |25 |Patillas |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Marina Machete<ref>{{Cite web |last=Acebuche |first=Yoniel |date=8 Oktubre 2023 |title=Trans woman crowned Miss Universe Portugal for the first time |url=https://philstarlife.com/celebrity/784196-marina-machete-miss-universe-portugal-2023? |access-date=9 Oktubre 2023 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> |28 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Diane Leyre<ref>{{Cite web |last=Cousin |first=Victor |date=10 Hulyo 2023 |title=« Ce concours a toujours été un rêve » : Diane Leyre représentera la France à Miss Univers |trans-title=“This competition has always been a dream”: Diane Leyre will represent France at Miss Universe |url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/ce-concours-a-toujours-ete-un-reve-diane-leyre-representera-la-france-a-miss-univers-10-07-2023-OZYY6DQZERA6LIBLAKMCUK43OQ.php |access-date=10 Hulyo 2023 |website=Le Parisien |language=fr-FR}}</ref> |26 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Mariana Downing<ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Setyembre 2023 |title=Mariana Downing es la nueva Miss República Dominicana 2023 |trans-title=Mariana Downing is the new Miss Dominican Republic 2023 |url=https://www.elcaribe.com.do/gente/mariana-downing-la-nueva-miss-republica-dominicana-2023/ |access-date=4 Setyembre 2023 |website=El Caribe |language=es}}</ref> |27 |Cotuí |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Vanesa Švédová<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2022 |title=Česko má novou královnu krásy. Je jí studentka Vanesa Švédová |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/ceska-miss-essens-2022-vanesa-svedova-soutez-krasy.A221211_225825_missamodelky_zar |access-date=15 Enero 2023 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |19 |Přerov |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Margarita Golubeva<ref>{{cite web |date=8 Oktubre 2023 |title=«Мисс Россия — 2023» стала Маргарита Голубева из Санкт-Петербурга |trans-title=Margarita Golubeva from St. Petersburg became Miss Russia 2023 |url=https://www.woman.ru/news/miss-rossiya-2023-stala-margarita-golubeva-iz-sankt-peterburga-id914130/ |access-date=9 Oktubre 2023 |website=Woman.ru |language=ru |archive-date=16 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016123854/https://www.woman.ru/news/miss-rossiya-2023-stala-margarita-golubeva-iz-sankt-peterburga-id914130/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[San Petersburgo]] |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |Earlyca Frederick<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Agosto 2023 |title=Earlyca Frederick to represent Saint Lucia at 72nd Miss Universe in El Salvador |url=https://wicnews.com/caribbean/earlyca-frederick-to-represent-saint-lucia-at-72nd-miss-universe-in-el-salvador-175657658/ |access-date=3 Agosto 2023 |website=WIC News |language=en-GB }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |26 |Choiseul |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |Brooke Bruk-Johnson<ref>{{Cite web |last=Zimoyo |first=Tafadzwa |date=23 Setyembre 2023 |title=ALL HAIL THE QUEEN! . . . Dream comes true for ‘legally blonde’ Brooke Bruk Jackson |url=https://www.herald.co.zw/all-hail-the-queen-dream-comes-true-for-legally-blonde-brooke-bruk-jackson/ |access-date=23 Setyembre 2023 |website=The Herald |language=en}}</ref> |21 |[[Harare]] |- |{{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |Priyanka Annuncia<ref>{{Cite web |last=George |first=Owen |date=17 Setyembre 2023 |title=Priyanka Annuncia is your Miss Universe Singapore 2023 |url=https://gcmag.com.au/priyanka-annuncia-miss-universe-singapore-for-2023/ |access-date=17 Setyembre 2023 |website=Gold Coast Magazine |language=en-AU}}</ref> |26 |Singapura |- |{{flagicon|SWI}} [[Suwisa]] |Lorena Santen<ref>{{Cite web |last=Walser |first=Marino |date=24 Setyembre 2023 |title=Miss Universe: Lorena Santen ist Miss Universe Switzerland |trans-title=Lorena Santen is Miss Universe Switzerland |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-lorena-santen-ist-miss-universe-switzerland-305500610414 |access-date=26 Setyembre 2023 |website=20 Minuten |language=de}}</ref> |26 |Aargau |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Anntonia Porsild<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2023 |title=Celeste Cortesi among the panel of judges for Miss Universe Thailand 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/879506/celeste-cortesi-among-the-panel-of-judges-for-miss-universe-thailand-2023/story/ |access-date=21 Agosto 2023 |website=[[GMA News]] |language=en}}</ref> |27 |[[Bangkok]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Bryoni Govender<ref>{{Cite news |last=Abrahams |first=Marchelle |date=14 Agosto 2023 |title=Who is Bryoni Govender, Miss SA 2023 runner-up? |language=en |work=Independent Online |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/who-is-bryoni-govender-miss-sa-2023-runner-up-5a9ac51b-07f3-4f28-94f6-d83df5fe0a83 |access-date=15 Agosto 2023}}</ref> |27 |Kempton Park |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |So-yun Kim<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2023 |title=Nhan sắc Hoa hậu Hoàn vũ Hàn Quốc 2023 |trans-title=Beauty of Miss Universe Korea 2023 |url=https://tienphong.vn/post-1564812.tpo |access-date=14 Setyembre 2023 |website=Tiền Phong |language=vi}}</ref> |28 |Gyeongnam |- |{{flagicon|TRI}} [[Trinidad at Tobago]] |Faith Gillezeau<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Hulyo 2023 |title=Faith Gillezeau wins Miss Universe Trinidad and Tobago title |url=https://newsday.co.tt/2023/07/11/faith-gillezeau-wins-miss-universe-trinidad-and-tobago-title/,%20https://newsday.co.tt/2023/07/11/faith-gillezeau-wins-miss-universe-trinidad-and-tobago-title/ |access-date=12 Hulyo 2023 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |25 |San Fernando |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Celeste Viel<ref>{{Cite web |last= |date=14 Agosto 2023 |title=¡Lo logró! Celeste, la hija de Felipe Viel, se quedó con la corona de Miss Universo Chile |trans-title=She did it! Celeste, the daughter of Felipe Viel, was left with the crown of Miss Universe Chile |url=https://www.t13.cl/noticia/tendencias/lo-logro-celeste-hija-felipe-viel-se-quedo-corona-miss-universo-chile-14-8-2023 |access-date=15 Agosto 2023 |website=Teletrece |language=es}}</ref> |23 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |Angelina Usanova<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2023 |title=The winner of the Miss Universe Ukraine is the young Kyivan, Angelina Usanova |url=https://odessa-journal.com/the-winner-of-the-miss-universe-ukraine-is-the-young-kyivan-angelina-usanova |access-date=18 Agosto 2023 |website=Odessa Journal |language=en |archive-date=18 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818063258/https://odessa-journal.com/the-winner-of-the-miss-universe-ukraine-is-the-young-kyivan-angelina-usanova |url-status=dead }}</ref> |26 |[[Kyiv]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggarya]] |Tünde Blága<ref>{{Cite web |last=Besenye |first=Balázs |date=30 Setyembre 2023 |title=Megvan a Miss Universe Hungary 2023-as győztese, aki már könyvet is írt |trans-title=We have the winner of Miss Universe Hungary 2023, who has already written a book |url=https://24.hu/elet-stilus/2023/09/30/miss-universe-hungary-2023-gyoztes-blaga-tunde/ |access-date=30 Setyembre 2023 |website=24.hu |language=hu}}</ref> |27 |Hidegség |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} e0g3twtvub8daaboloaept33kh7y6cp Miss World 2009 0 321803 2235144 2234690 2026-10-18T00:10:48Z Allyriana000 119761 2235144 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss World 2009 | image =Kaiane Aldorino in Shanghai.jpg | image size = | image alt = | caption =Kaiane Aldorino | date = 12 Disyembre 2009 | presenters = {{Hlist|Steve Douglas|Angela Chow|Michelle McLean}} | entertainment = Gang of Instrumentals | theme = | venue = Gallagher Convention Centre, [[Johannesburgo]], Timog Aprika | broadcaster = {{Hlist|E!|SABC 3}} | director = | producer = | owner = | sponsor = | entrants = 112 | placements = 16 | debuts = | withdrawals ={{Hlist|Antigua at Barbuda|Demokratikong Republika ng Konggo|Kapuluang Cayman|Santa Lucia|Seykelas|Taywan|Tsile}} | returns = | winner = '''[[Kaiane Aldorino]]''' | represented = {{flagicon|GIB}} Hibraltar | congeniality = | personality = | best national costume = | best state costume = | photogenic = | miss internet = | award1 label = | award1 = | award2 label = | award2 = | opening trailer = | before =[[Miss World 2008|2008]] | next = [[Miss World 2010|2010]] }} Ang '''Miss World 2009''' ay ang ika-59 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Gallagher Convention Centre, [[Johannesburg]], Timog Aprika noong 12 Disyembre 2009.<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2009-12-12 |title=Miss Gibraltar beats the odds, wins Miss World '09 |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/story/miss-gibraltar-beats-the-odds-wins-miss-world-09-62878-2009-12-11 |access-date=2026-10-16 |website=India Today |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Ksenia Sukhinova ng [[Rusya]] si Kaiane Aldorino ng [[Gibraltar|Hibraltar]] bilang Miss World 2009. Ito ang unang ng Hibraltar sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2009 |title=Gibraltar takes home Miss World 2009 crown |url=https://www.france24.com/en/20091212-gibraltar-takes-home-miss-world-2009-crown |access-date=16 Enero 2023 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=13 Disyembre 2009 |title=Gibraltar wins Miss World 2009 |url=https://timesofmalta.com/article/gibraltar-wins-miss-world-2009.285810 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Perla Beltrán ng [[Mehiko]], samantalang nagtapos bilang second runner-up si Tatum Keshwar ng Timog Aprika. Mga kandidata mula sa 112 mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Steve Douglas, Angela Chow, at [[Michelle McLean]] ang kompetisyon. == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Pagkakalagay ! Kandidata |- | '''Miss World 2009''' | * '''{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]]''' – '''Kaiane Aldorino''' |- | 1st runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Perla Beltrán |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Tatum Keshwar |- | Top 7 | * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Lena Ma * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Daniela Ramos * {{flagicon|PAN}} [[Panama]] – Nadege Herrera * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Chloé Mortaud |- | Top 16 | * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Trần Thị Hương Giang<ref>{{Cite web |last=Xhuan |first=Nghi |date=12 Enero 2010 |title=Hương Giang: một trong 3 người đẹp gợi cảm nhất thế giới |trans-title=Huong Giang: one of the three sexiest women in the world. |url=https://tuoitre.vn/huong-giang-mot-trong-3-nguoi-dep-goi-cam-nhat-the-gioi-358063.htm |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Luciana Bertolini * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Eruza Sasaki * {{flagicon|IND}} [[India|Indiya]] – Pooja Chopra * {{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Dina Nuraliyeva * {{flagicon|Martinique}} [[Martinika]] – Ingrid Littré * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Anna Jamróz * {{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] – Mariatu Kargbo * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Kim Joo-ri |} === Mga Continental Queen === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Kontinente ! Kandidata |- | Aprika | * {{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Tatum Keshwar |- | Asya at Oseaniya | * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Kim Joo-ri |- | Europa | * {{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] – Kaiane Aldorino |- | Kaamerikahan | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Perla Beltrán |- | Karibe | * {{flagicon|Martinique}} [[Martinika]] – Ingrid Littré |} == Mga kandidata == 112 kandidata ang kumalahok para sa titulo. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- ! Bansa/Teritoryo ! Kandidata ! Edad{{efn|Edad sa panahon ng pageant}} ! Bayan |- | {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] | Armina Mevlani<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Disyembre 2017 |title=Mediat e rajonit: Armina Mevlani, retro princesha shqiptare (Foto) |trans-title=Regional media: Armina Mevlani, the Albanian retro princess (Photo) |url=https://telegrafi.com/mediat-e-rajonit-armina-mevlani-retro-princesha-shqiptare-foto/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Telegrafi |language=sq}}</ref> | 18 | [[Tirana]] |- | {{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] | Stefanie Peeck<ref>{{Cite web |last=Putsch |first=Christian |date=18 Hulyo 2017 |orig-date=13 Disyembre 2009 |title="Es interessiert keinen, wer Miss Germany ist" |trans-title="Nobody cares who Miss Germany is" |url=https://www.welt.de/vermischtes/article5516061/Es-interessiert-keinen-wer-Miss-Germany-ist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130140407/https://www.welt.de/vermischtes/article5516061/Es-interessiert-keinen-wer-Miss-Germany-ist.html |archive-date=30 Nobyembre 2024 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Die Welt |language=de}}</ref> | 22 | Schwerin |- | {{flagicon|AGO}} [[Angola|Anggola]] | Nadia Silva<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Angola |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-angola-362848-2009-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521180141/https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-angola-362848-2009-11-19 |archive-date=21 Mayo 2026 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 21 | Cabinda |- | {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] | Evelyn Lucía Manchón<ref>{{Cite web |date=17 Mayo 2009 |title=Una puntana de 22 años es la nueva Miss Argentina |trans-title=A 22-year-old woman from Puntarena is the new Miss Argentina |url=https://www.ambito.com/informacion-general/una-puntana-22-anos-es-la-nueva-miss-argentina-n3560551 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Ambito}}</ref> | 23 | San Luis |- | {{flagicon|ABW}} [[Aruba]] | Nuraisa Lispiër<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Aruba |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-aruba-362850-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 24 | San Nicolaas |- | {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] | Sophie Lavers<ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2009 |title=Miss World Australia crowned |url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/miss-world-australia-crowned/DFGYPSAE2SJL44IMDL5I2UDXYI/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=The New Zealand Herald |language=en-NZ}}</ref> | 24 | [[Canberra]] |- | {{flagicon|AUT}} [[Austria|Austriya]] | Anna Hammel<ref>{{Cite web |date=16 Enero 2019 |title=Die schönste Frau Österreichs |trans-title=The most beautiful woman in Austria |url=https://www.diepresse.com/463622/die-schoenste-frau-oesterreichs |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Die Presse |language=de}}</ref> | 22 | Linz |- | {{flagicon|BHS}} [[Bahamas]] | Joanna Brown<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Bahamas |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-bahamas-362853-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 18 | Grand Bahamas |- | {{flagicon|BRB}} [[Barbados]] | Leah Marville<ref>{{Cite web |date=12 Disyembre 2009 |title=Miss Barbados vươn lên vào phút cuối |trans-title=Miss Barbados surged ahead at the last minute. |url=https://vnexpress.net/miss-barbados-vuon-len-vao-phut-cuoi-1905895.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20261016001122/https://vnexpress.net/miss-barbados-vuon-len-vao-phut-cuoi-1905895.html |archive-date=16 Oktubre 2026 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> | 23 | [[Bridgetown]] |- | {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] | Dacoury Rosine Gnago<ref>{{Cite web |last=Koffi |first=Sandra Manuella |date=24 Hunyo 2023 |title=Qui sont ces miss ivoiriennes qui ont rayonné à l'international ? |trans-title=Who are these Ivorian beauty queens who have shone internationally? |url=https://www.pulse.ci/article/qui-sont-ces-miss-ivoiriennes-qui-ont-rayonne-a-linternational-2024090512120656949 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419142312/https://www.pulse.ci/article/qui-sont-ces-miss-ivoiriennes-qui-ont-rayonne-a-linternational-2024090512120656949 |archive-date=19 Abril 2026 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Pulse Côte d'Ivoire |language=fr}}</ref> | 21 | [[Yamoussoukro]] |- | {{flagicon|BEL}} [[Belhika]] | Zeynep Sever<ref>{{Cite web |date=24 Disyembre 2008 |title=Zeynep Sever, couronnée Miss Belgique 2009 |trans-title=Zeynep Sever, crowned Miss Belgium 2009 |url=https://www.rtbf.be/article/zeynep-sever-couronnee-miss-belgique-2009-5178373 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627030548/https://www.rtbf.be/article/zeynep-sever-couronnee-miss-belgique-2009-5178373 |archive-date=27 Hunyo 2022 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=RTBF |language=fr}}</ref> | 20 | Molenbeek |- | {{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] | Norma Leticia Lara<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Belize |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-belize-362858-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 21 | San Pedro |- | {{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] | María Milagros Véliz<ref>{{Cite web |last= |date=11 Setyembre 2008 |title=Miss Universo 2008 coronó a la nueva Miss Venezuela, Stefanía Fernández |trans-title=Miss Universe 2008 crowned the new Miss Venezuela, Stefanía Fernández |url=https://www.publico.es/actualidad/miss-universo-2008-corono-nueva-miss-venezuela-stefania-fernandez.html |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Publico |language=es}}</ref> | 23 | Guacara |- | {{flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] | Yulia Sindzeyeva<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Belarus |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-belarus-362855-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 22 | Maryina Horka |- | {{flagicon|VNM}} [[Biyetnam]] | Trần Thị Hương Giang<ref>{{Cite web |date=8 Disyembre 2009 |title=Hương Giang là thí sinh châu Á sáng giá nhất |trans-title=Huong Giang is the most promising Asian contestant. |url=https://vnexpress.net/huong-giang-la-thi-sinh-chau-a-sang-gia-nhat-1905837.html |access-date=16 Oktubre 2026 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> | 22 | Hai Duong |- | {{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] | Andrea Šarac<ref>{{Cite web |date=15 Hunyo 2009 |title=Andrea Šarac iz Gacka Miss BiH za 2009. |trans-title=Andrea Šarac from Gack, Miss BiH for 2009 |url=https://www.klix.ba/lifestyle/modailjepota/andrea-sarac-iz-gacka-miss-bih-za-2009-godinu/090614090 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130142451/https://www.klix.ba/lifestyle/modailjepota/andrea-sarac-iz-gacka-miss-bih-za-2009-godinu/090614090 |archive-date=30 Nobyembre 2024 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Klix |language=hr}}</ref> | 18 | Gacko |- | {{flagicon|BOT}} [[Botswana]] | Sumaiyah Marope<ref>{{Cite web |last=Odubeng |first=Maureen |date=24 Marso 2010 |title=Outgoing Miss Botswana returns from Swaziland |url=https://www.mmegi.bw/arts-culture/outgoing-miss-botswana-returns-from-swaziland/news |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> | 23 | Ramotswa |- | {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] | Luciana Reis<ref>{{Cite web |last=Blaschkauer |first=Dani |date=5 Hulyo 2009 |title=Nova Miss Mundo Brasil diz que quase largou concurso |trans-title=New Miss World Brazil says she almost quit the pageant |url=https://g1.globo.com/Noticias/Brasil/0,,MUL1219028-5598,00-NOVA+MISS+MUNDO+BRASIL+DIZ+QUE+QUASE+LARGOU+CONCURSO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130134444/https://g1.globo.com/Noticias/Brasil/0,,MUL1219028-5598,00-NOVA+MISS+MUNDO+BRASIL+DIZ+QUE+QUASE+LARGOU+CONCURSO.html |archive-date=30 Nobyembre 2024 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=G1 |language=pt}}</ref> | 24 | Belo Horizonte |- | {{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] | Antonia Petrova<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2009 |title=Miss Bulgaria Puts on Her Final Touches for Miss World Contest |url=https://www.novinite.com/articles/109668/Miss+Bulgaria+Puts+on+Her+Final+Touches+for+Miss+World+Contest |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Novinite |language=en}}</ref> | 25 | Pernik |- | {{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] | Flavia Foianini<ref>{{Cite web |date=2 Oktubre 2023 |title=Flavia Foianini fue Miss Bolivia Mundo 2009 |trans-title=Flavia Foianini was Miss Bolivia World 2009 |url=https://eldeber.com.bo/multimedia/flavia-foianini-fue-miss-bolivia-mundo-2009_517082 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130144245/https://eldeber.com.bo/multimedia/flavia-foianini-fue-miss-bolivia-mundo-2009_517082 |archive-date=30 Nobyembre 2024 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=El Deber |language=es-ES}}</ref> | 20 | [[Santa Cruz de la Sierra]] |- | {{flagicon|CUW}} [[Curaçao]] | Chantalle Thomassen<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Curacao |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-curacao-362870-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 24 | Willemstad |- | {{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] | Nadia Pederson<ref>{{Cite web |date=2009-11-19 |title=Miss Denmark |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-denmark-362873-2009-11-19 |access-date=2026-10-16 |website=India Today |language=en}}</ref> | 25 | [[Copenhague]] |- | {{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] | Samah Shalaby<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2009 |title=Miss Egypt |url=https://www.indiatoday.in/miss-world-09/photo/miss-egypt-362876-2009-11-19 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> | 23 | [[Cairo]] |- | {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] | Gabriela Ulloa<ref>{{Cite web |last= |date=6 Nobyembre 2009 |title=Gabriela Ulloa, al Miss Mundo en Sudáfrica |trans-title=Gabriela Ulloa, to Miss World in South Africa |url=https://www.eluniverso.com/2009/11/06/1/1379/gabriela-ulloa-miss-mundo-sudafrica.html |access-date=18 Oktubre 2026 |website=El Universo |language=es}}</ref> | 22 | Esmeraldas |- | {{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] | Elena Tedesco<ref>{{Cite web |last=Vásquez |first=Ivonne |date=28 Agosto 2009 |title=Elena Tedesco es la nueva Nuestra Belleza Mundo |trans-title=Elena Tedesco is the new Nuestra Belleza Mundo. |url=https://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=6461&idArt=3959339 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Elsalvador.com |publisher=El Diario de Hoy |language=es}}</ref> | 18 | [[San Salvador|San Salbador]] |- | {{flagicon|SCO}} [[Eskosya]] | Katharine Brown<ref>{{Cite news |last=Broadfoot |first=Julie |date=16 Mayo 2009 |title=Let the clichés commence |language=en-GB |work=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/8053526.stm |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref> | 22 | Dunblane |- | {{flagicon|SVK}} [[Eslobakya]] | Barbora Franeková | 21 | Žilina |- | {{flagicon|SVN}} [[Eslobenya]] | Tina Petelin | 24 | Maribor |- | {{flagicon|ESP}} [[Espanya]] | Carmen Laura García | 22 | Granada |- | {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] | Lisa-Marie Kohrs | 22 | Malibu |- | {{flagicon|ETH}} [[Etiyopiya]] | Lula Weldegebriel | 20 | [[Addis Ababa]] |- | {{flagicon|WAL}} [[Gales]] | Lucy Whitehouse | 22 | Barry |- | {{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] | Mawuse Appea | 23 | Legon |- | {{flagicon|GRC}} [[Gresya]] | Alkisti Anyfanti | 23 | [[Atenas]] |- | {{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] | Béatrice Blaise | 22 | Basse-Terre |- | {{flagicon|GTM}} [[Guwatemala]] | Alida Boer | 24 | [[Lungsod ng Guatemala|Lungsod ng Guwatemala]] |- | {{flagicon|GUY}} [[Guyana]] | Imarah Radix | 24 | [[Georgetown]] |- | {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] | Kerrie Baylis | 21 | Surrey |- | {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] | Eruza Sasaki | 21 | [[Okinawa]] |- | {{flagicon|GEO}} [[Heorhiya|Heyorhiya]] | Tsira Suknidze | 19 | Chiatura |- | '''{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]]''' | '''Kaiane Aldorino''' | 23 | Hibraltar |- | {{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] | Cherie Gardiner | 18 | Bangor |- | {{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] | Blaise Masey | 19 | San Pedro Pula |- | {{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] | Sandy Lau | 23 | Hong Kong |- | {{flagicon|IND}} [[India|Indiya]] | Pooja Chopra | 24 | Pune |- | {{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] | Kerenina Sunny Halim | 23 | [[Jakarta]] |- | {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] | Katrina Hodge | 22 | Tunbridge Wells |- | {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] | Laura Patterson | 19 | Derry |- | {{flagicon|ISR}} [[Israel]] | Adi Rudnitzky | 20 | [[Tel Aviv]] |- | {{flagicon|ITA}} [[Italya]] | Alice Taticchi | 19 | Perugia |- | {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] | Lena Ma | 22 | North York |- | {{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] | Dina Nuraliyeva | 24 | Shymkent |- | {{flagicon|KEN}} [[Kenya]] | Fiona Konchella | 20 | [[Nairobi]] |- | {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] | Daniela Ramos | 21 | Cali |- | {{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] | Angie Alfaro | 18 | Alajuela |- | {{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] | Ivana Vasilj | 21 | Cologne |- | {{flagicon|LVA}} [[Letonya]] | Ieva Lase | 21 | [[Riga]] |- | {{flagicon|LBN}} [[Lebanon|Libano]] | Martine Andraos | 19 | [[Beirut]] |- | {{flagicon|LBR}} [[Liberia|Liberya]] | Shurina Wiah | 22 | [[Monrovia]] |- | {{flagicon|LTU}} [[Litwanya]] | Vaida Petraškaitė | 23 | Kaunas |- | {{flagicon|LUX}} [[Luksemburgo]] | Diana Nilles | 21 | Walferdange |- | {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] | Guðrún Dögg Rúnarsdóttir | 18 | Akranes |- | {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] | Thanuja Ananthan | 24 | [[Kuala Lumpur]] |- | {{flagicon|MLT}} [[Malta]] | Shanel Debattista | 23 | Pieta |- | {{flagicon|Martinique}} [[Martinika]] | Ingrid Littre | 22 | Fort de France |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya|Masedonya]] |Suzana Al-Salkini |25 |[[Skopje]] |- | {{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] | Anaïs Veerapatren | 23 | Curepipe |- | {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] | Perla Beltrán | 23 | Guamúchil |- | {{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] | Maria Bragaru | 18 | [[Chisinau]] |- | {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]] | Battsetseg Batbaatar | 24 | [[Ulaanbaatar]] |- | {{flagicon|MNE}} [[Montenegro]] | Marijana Pokrajac | 22 | [[Podgorica]] |- | {{flagicon|NAM}} [[Namibya]] | Happie Ntelamo | 21 | Katima Mulilo |- | {{flagicon|NPL}} [[Nepal]] | Zenisha Moktan | 20 | [[Kathmandu]] |- | {{flagicon|NGA}} [[Niherya]] | Glory Chuku | 24 | Lafia |- | {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] | Sara Skjoldnes | 18 | Skien |- |{{flagicon|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |Magdalena Schoeman |19 |Christchurch |- | {{flagicon|NED}} [[Olanda]] | Avalon-Chanel Weyzig | 18 | Zwolle |- | {{flagicon|PAN}} [[Panama]] | Nadege Herrera | 22 | [[Lungsod ng Panama]] |- | {{flagicon|PRY}} [[Paragway]] | Tamara Sosa | 20 | [[Asuncion]] |- | {{flagicon|PER}} [[Peru]] | Claudia Carrasco | 21 | Cuzco |- | {{flagicon|PHL}} [[Pilipinas]] | Marie-Ann Umali | 22 | [[Lungsod ng Batangas]] |- | {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] | Sanna Kankaanpää | 24 | Turku |- | {{flagicon|POL}} [[Polonya]] | Anna Jamróz | 22 | Rumia |- | {{flagicon|PRI}} [[Porto Riko]] | Jennifer Colón | 21 | Bayamon |- | {{flagicon|PRT}} [[Portugal]] | Marta Cadilhe | 24 | Viana do Castelo |- | {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] | Chloé Mortaud | 20 | Benac |- | {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] | Ana Contreras | 25 | Bayaguana |- | {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] | Aneta Vignerová | 21 | Havirov |- | {{flagicon|ROU}} [[Rumanya]] | Loredana Violeta Salanta | 18 | Bestrita |- | {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] | Ksenia Shipilova | 18 | Kokhme |- | {{flagicon|ZMB}} [[Sambiya]] | Sekwila Mumba | 23 | Kabwe |- | {{flagicon|SRB}} [[Serbiya]] | Jelena Markovic | 21 | Užice |- | {{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] | Mariatu Kargbo | 24 | [[Freetown]] |- | {{flagicon|ZWE}} [[Simbabwe]] | Vanessa Sibanda | 21 | [[Harare]] |- | {{flagicon|SIN}} [[Singapura]] | Pilar Carmelita Arlando | 20 | [[Singapura]] |- | {{flagicon|LKA}} [[Sri Lanka]] | Gamya Wijayadasa | 23 | Malabe |- | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | Zoureena Rijger | 18 | [[Paramaribo]] |- | {{flagicon|SWZ}} [[Suwasilandiya]] | Nompilo Mncina | 23 | [[Mbabane]] |- | {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] | Erica Harrison | 18 | Djurhamn |- | {{flagicon|PYF}} [[French Polynesia|Tahiti]] | Nanihi Bambridge | 19 | Papeete |- | {{flagicon|TZA}} [[Tansaniya]] | Miriam Gerald | 21 | Mwanza |- | {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]] | Pongchanok Kunklub | 18 | [[Bangkok]] |- | {{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] | Tatum Keshwar | 25 | Durban |- | {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] | Kim Joo-ri | 21 | [[Seoul]] |- | {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] | Ashanna Arthur | 22 | Glencoe |- | {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] | Yu Sheng | 22 | Anhui |- | {{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] | Christalla Tsiali | 18 | Larnaca |- | {{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] | Ebru Şam | 18 | Solingen |- | {{flagicon|UGA}} [[Uganda]] | Maria Namiiro | 21 | [[London]] |- | {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] | Evgeniya Tulchevskaya | 19 | Dnipro |- | {{flagicon|HUN}} [[Unggarya]] | Orsolya Serdült | 22 | [[Budapest]] |- | {{flagicon|URY}} [[Urugway]] | Claudia Vanrell | 22 | Montevideo |} == Mga hurado == * Julia Morley – Chairwoman ng Miss World Organization * Priyanka Chopra – [[Miss World 2000]] mula [[India|Indiya]] * Zhang Zilin – [[Miss World 2007]] mula [[Tsina]] * Mike Dixon – Direktor ng Musika * JJ Schoeman – Designer * Lindiwe Mahlangu-Kwele – CEO Johannesburg Tourism Company * Graham Cooke – MD World Travel Group * Warren Batchelor – Executive Producer ng Miss World 2009 == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} k8vwfe8kc1u5ekvjlii05yntfwg1056 Kenny McCormick 0 323521 2235157 2018068 2026-10-18T06:01:45Z GYROBELLE 167671 inayos ang gramatika at baybay ng artikulo 2235157 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{unsourced|date=Mayo 2023}} {{copyedit|date=Mayo 2023}} {{cleanup|date=Mayo 2023}} }} Si '''Kenneth McCormick'''  ay isang kathang-isip na karakter at isa sa apat na pangunahing bida sa adult animated sitcom na ''South Park,'' kasama sina Stan Marsh, Kyle Broflovski, at Eric Cartman. Ang kanyang boses at bulol na pananalita ay sanhi ng pagtatakip niya ng orange na parka sakanyang bibig ay binibigyang buhay ng co-creator nang serye na si Matt Stone. Matapos lumabas sa mga short film na ''The Spirit of Christmas'' shorts noong 1992 at 1995, opisyal na napanood si Kenny sa telebisyon noong Agosto 13,1997. Unang nakita ang kanyang mukha at narinig ang kanyang totoong boses sa pelikulang ''South Park: Bigger, Longer & Uncut noong 1999.''<ref>{{Cite web |title=Stegosaurus at Rapid City Dinosaur Park |url=https://doi.org/10.3998/mpub.12863389.cmp.br86b716k |access-date=2026-10-18 |website=doi.org}}</ref> Si Kenny ay isang mag-aaral (na nagsimula sa ikatlong baitang at kalauna'y naging nasa ikaapat na baitang) na madalas makaranas ng mga kakaibang pakikipagsapalaran sa kanilang bayan sa South Park, Colorado. Doon ay nakatira siya kasama ang kanyang pamilyang naghihirap sa buhay. Bagamat computer-animated ang serye ngayon, pinapanatili pa rin ang orihinal nitong itsura na hango sa tradisyonal na cutout animation (paggupit ng mga papel). <ref>{{Cite web |title=I-enable ang JavaScript para gamitin ang paghahanap |url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=5F_UapfDKPemmtkPobmxgAM |access-date=2026-10-18 |website=www.google.com}}</ref> Sumikat ng husto ang karakter ni kenny dahil sa isang sikat na biro (running gag) sa unang limang season ng serye, kung saan namamatay siya sa iba't ibang malalagim na paraan ngunit biglang nabubuhay at nagbabalik sa susunod na episode nang walang anumang paliwanag. Sa tuwing mangyayari ito, madalas isigaw ni Stan ang catchphrase na "Oh, my God! They killed Kenny!", na sinasagot naman ni Kyle ng "You bastard(s)!". Mula noong ikaanim na season noong 2002, ang kasanayang pagpatay sa karakter ni Kenny ay bihira na lamang gamitin ng mga tagalikha ng serye. Nagpalabas na rin sila ng ilang mga episode na nagpapaliwanag sa misteryo ng kanyang paulit-ulit na pagkabuhay.<ref>{{Cite journal |last=McCormick |first=James J. |last2=McCormick |first2=Kelli E. |last3=Koetje |first3=Nicholas J. |last4=Kenny |first4=Glen P. |date=2026-10-15 |title=Sleep Deprivation Selectively Alters Cellular Stress Responses During Exercise in the Heat in Young and Older Males |url=https://doi.org/10.1249/mss.0000000000004195 |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |doi=10.1249/mss.0000000000004195 |issn=0195-9131}}</ref> {{uncategorized|date=Mayo 2023}} t1qie0taarwtw9qrw0i6o0eilcuikl8 Zozibini Tunzi 0 324341 2235138 2231249 2026-10-17T21:02:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235138 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=Zozibini Tunzi|image=Zozibini Tunzi Attending Puteri Indonesia 2020 (potrait).jpg|caption=Si Tunzi noong 2020|birth_date={{Birth date and age|1993|9|18|df=yes}} <!-- Sourced in "birthday"-->|birth_place=Tsolo, Eastern Cape, Timog Aprika|alma_mater=Cape Peninsula University of Technology|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|title={{plainlist| * Miss South Africa 2019 * [[Miss Universe 2019]] }}|competitions={{plainlist| * Miss South Africa 2017<br />(Top 26) * Miss South Africa 2019<br />(Nagwagi) * [[Miss Universe 2019]]<br />(Nagwagi) }}}} [[Category:Articles with hCards]] '''Si Zozibini Tunzi''' (ipinanganak noong 18 Setyembre 1993), na kilala rin bilang '''Zozi Tunzi''', ay isang modelo, artista at ''beauty pageant titleholder'' sa Timog Aprika na kinoronahan bilang [[Miss Universe 2019]].<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019: 'May every little girl see their faces reflected in mine' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50712666 |access-date=6 Pebrero 2023}}</ref> <ref name="Njoku 2023">{{Cite web |last=Njoku |first=Benjamin |date=13 Mayo 2023 |title=Miss Universe 2019, Zozibini Tunzi, IK Osakioduwa to co-host AMVCA |url=https://www.vanguardngr.com/2023/05/miss-universe-2019-zozibini-tunzi-ik-osakioduwa-to-co-host-amvca/ |access-date=6 Hulyo 2023 |website=Vanguard News |language=en}}</ref> Siya ang ikatlong babaeng Timog-Aprikana na nagwagi bilang Miss Universe, at ang unang itim na babae mula nang si Leila Lopes ng Anggola ay nakoronahan bilang [[Miss Universe 2011]]. == Buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Tunzi noong 18 Setyembre 1993 sa Tsolo, Eastern Cape sa mga magulang na sina Philiswa Nodapu at Lungisa Tunzi.<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Samantha |date=8 Disyembre 2019 |title=Zozibini Tunzi: 5 Things To Know About Miss Universe 2019 |url=https://hollywoodlife.com/feature/who-is-zozibini-tunzi-miss-universe-2019-3818300/ |access-date=3 Hulyo 2024 |website=Hollywood Life |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=9 Agosto 2019 |title=Women's Day messages from Miss SA finalists |url=https://www.iol.co.za/capeargus/life/womens-day-messages-from-miss-sa-finalists-30492372 |access-date=3 Hulyo 2024 |website=Independent Online |language=en}} </ref> Si Tunzi ay isa sa apat na magkakapatid na babae.<ref>{{cite web |last=Walsh |first=S.M. |date=8 Disyembre 2019 |title=Zozibini Tunzi, Miss Universe 2019: 5 Fast Facts You Need to Know |url=https://heavy.com/entertainment/2019/12/zozibini-tunzi-miss-universe-2019/ |access-date=3 Hulyo 2024 |website=Heavy |language=en |archive-date=7 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207114520/https://heavy.com/entertainment/2019/12/zozibini-tunzi-miss-universe-2019/ |url-status=dead }}</ref> Kalaunan ay lumipat siya sa [[Lungsod ng Cabo]] at nanirahan sa suburb ng Gardens, upang makapag-aral sa Cape Peninsula University of Technology. Nagtapos siya na may ''National Diploma'' sa ''public relations management'' noong 2018.<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2019 |title=Everything we know about your new Miss South Africa – Zozibini Tunzi |url=https://www.sierraleonetimes.com/news/262015151/everything-we-know-about-your-new-miss-south-africa---zozibini-tunzi |access-date=9 Oktubre 2025 |publisher=Sierra Leone Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603201912/https://www.sierraleonetimes.com/news/262015151/everything-we-know-about-your-new-miss-south-africa---zozibini-tunzi |archive-date=3 Hunyo 2023 |url-status=dead}}</ref> Noong 2017, nagtrabaho si Tunzi bilang isang modelo at nanirahan sa East London, Eastern Cape. Bago ang kaniyang pagwawagi bilang Miss South Africa, nagtapos si Tunzi ng ''Bachelor of Technology graduate degree'' sa ''public relations management'' sa Cape Peninsula University of Technology, at nagtrabaho bilang isang ''graduate intern'' sa ''public relations department'' ng Ogilvy Cape Town.<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2019 |title=5 things about Miss Universe 2019 Zozibini Tunzi you should know |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/718636/5-things-about-miss-universe-2019-zozibini-tunzi-you-should-know/story/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> == Karera == Ginawa ni Tunzi ang kaniyang unang paglabas sa pag-arte sa pelikulang The Woman King, na idinerekta ni Gina Prince-Bythewood at ipinalabas noong 16 Setyembre 2022.<ref name="auto">{{cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=5 Nobyembre 2021 |title=Sony Dates TriStar Viola Davis Pic ''The Woman King''; Moves Affirm's George Foreman Biopic To 2023 |url=https://deadline.com/2021/11/sony-dates-tristar-viola-davis-pic-the-woman-king-moves-affirms-george-foreman-biopic-to-2023-1234869067/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109203410/https://deadline.com/2021/11/sony-dates-tristar-viola-davis-pic-the-woman-king-moves-affirms-george-foreman-biopic-to-2023-1234869067/ |archive-date=9 Nobyembre 2021 |access-date=10 Agosto 2026 |website=Deadline Hollywood |language=en}}</ref> Noong 2024, nakipagtulungan siya sa Timog Aprikanong magtitingi na Foschini para sa kanilang koleksyong Tagsibol/Tag-init 2024. Itinampok sa kaniyang koleksyon na pinamagatang ‘''A Season of Living''’ ang mga gamit sa moda tulad ng mga damit, salaming pang-araw, at iba pang bagay na nauugnay sa tag-init.<ref>{{Cite web |last=Nonkonyane |first=Limpho |date=25 Oktubre 2024 |title=Miss Universe Zozibini Tunzi collaborates with Foschini for Spring/Summer collection |url=https://www.bona.co.za/fashion-and-beauty/miss-universe-zozibini-tunzi-collaborates-with-foschini-for-spring-summer-collection/ |access-date=10 Agosto 2026 |website=Bona Magazine |language=en-US}}</ref> == Mga paligsahan ng kagandahan == === Miss South Africa 2019 === Sinimulan ni Tunzi ang kaniyang karera sa mga paligsahan ng kagandahan noong 2017, nang siya ay tinanggap bilang isa sa dalawampu't-anim na ''semi-finalist'' ng Miss South Africa 2017.<ref>{{cite news |last1=Prince |first1=Shanaaz |date=10 Agosto 2019 |title=Miss SA 2017 Semi-Finalists revealed! |language=en |work=Eyewitness News |url=https://ewn.co.za/2016/10/13/Miss-SA-semifinalists-have-been-revealed |url-status=dead |access-date=4 Hulyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161128221459/http://ewn.co.za/2016/10/13/Miss-SA-semifinalists-have-been-revealed |archive-date=28 Nobyembre 2016}}</ref> Bumalik siya matapos ang dalawang taonupang lumahok sa Miss South Africa 2019. Noong 26 Hunyo 2019, kinumpirma si Tunzi bilang isa sa tatlumpu't-limang semi-finalist ng kompetisyon. Pagkatapos ng mga karagdagang ''audition'', inanunsyo si Tunzi bilang isa sa labing-anim na pinalista noong 11 Hulyo. Matapos mapili bilang isa sa mga pinalista, nagpatuloy si Tunzi upang lumahok sa Miss South Africa 2019 ''pageant'' na naganap sa Pretoria noong 9 Agosto. Umabante si Tunzi sa kompetisyon mula sa Top 10, Top 5, at panghuli ang Top 2 hanggang sa siya ay kinoronahan bilang Miss South Africa 2019 ng kaniyang hinalinhan na si [[Tamaryn Green]]. Ang kaniyang runner-up ay si Sasha-Lee Olivier na siyang ipinadala sa [[Miss World 2019]].<ref name="times live">{{cite web |last=Zeeman |first=Kyle |date=9 Agosto 2019 |title=Zozibini Tunzi crowned Miss SA 2019 |url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2019-08-09-zozibini-tunzi-crowned-miss-sa-2019/ |access-date=9 Oktubre 2025 |publisher=Times Live |language=en}}</ref> Kasunod ng kaniyang pagwawagi, tumanggap si Tunzi ng mga premyo kabilang ang R1 milyon, isang bagong kotse, at isang apartment na kumpleto sa gamit sa kabayanan ng Sandton, Johannesburg na nagkakahalaga ng R5 milyon,<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Miss SA Zozibini Tunzi moves into her new R5m home |url=https://www.bignewsnetwork.com/news/262055428/miss-sa-zozibini-tunzi-moves-into-her-new-r5m-home |access-date=9 Oktubre 2025 |publisher=Big News Network |language=en}}</ref> para magamit niya sa buong panahon ng kaniyang katungkulan.<ref name="times live" /> === Miss Universe 2019 === [[Talaksan:Zozibini Tunzi en La Prensa Gráfica.jpg|left|thumb|si Tunzi sa isang pulong-balitaan matapos ang Miss Universe 2019 kung saan siya nagwagi.]] Bilang Miss South Africa 2019 si Tunzi ang kumatawan sa Timog Aprika sa Miss Universe 2019. Ang kompetisyon ay ginanap noong 8 Disyembre 2019 sa [[Atlanta, Georgia]] sa Estados Unidos.<ref name="times live" /><ref name=":2">{{Cite web |date=1 Nobyembre 2019 |title=Tyler Perry's new studio to host 2019 Miss Universe pageant |url=https://apnews.com/article/dcfdb0e1085a4ba5a8e6fc0ad9c22056 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308232349/https://apnews.com/television-general-news-dcfdb0e1085a4ba5a8e6fc0ad9c22056 |archive-date=8 Marso 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Mula sa siyamnapung kandidata, napabilang si Tunzi sa Top 20 na lumahok sa ''opening statement'' at sa Top 10 na lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition''. Sinuot ni Tunzi para sa ''evening gown competition'' ang isang ginto at bughaw na ''ombre beaded evening gown'' na gawa ng Biji La Maison Couture.<ref>{{Cite web |last=Jadezweni |first=Afika |date=19 Mayo 2021 |title=EXCLUSIVE {{!}} The hands that made light work of Zozibini Tunzi's soon-to-be-exhibited 6.6kg gown |url=https://www.news24.com/w24/style/fashion/red-carpet/exclusive-the-hands-that-made-light-work-for-zozibini-tunzis-soon-to-be-exhibited-66kg-gown-20210519-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007090038/http://news24.com/ |archive-date=7 Oktubre 2022 |access-date=20 Agosto 2026 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Pagkatapos ng ''evening gown competition'', napabilang si Tunzi sa limang pinalista na lumahok sa ''question and answer round''. Itinanong ni [[Steve Harvey]] kay Tunzi "Are leaders of today doing enough to protect future generations from climate change? If not, what more should they be doing?" kung saan ipinarating niya:<ref>{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=9 Disyembre 2019 |title=TRANSCRIPT: Miss Universe 2019 Q and A segment |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246792-transcript-question-and-answer-final-word-2019/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521042037/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246792-transcript-question-and-answer-final-word-2019/ |archive-date=21 Mayo 2024 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>{{quote|text=''"I think that the future leaders could do a little bit more. However, I feel like we, as individuals ourselves, could also play a part in making the climate the way it should be in the future. Children are protesting for the climate, and I feel like adults should join as well, and corporations should join as well. The government should take it seriously. I mean, 6th grade have been learning that the climate is deteroriating and the planet is dying. It is up to us to keep our planet safe. Thank you."''}}Pagkatapos ng ''question and answer round'', napabilang si Tunzi sa tatlong pinalista na lumahok sa ''final question round''. Itinanong ni [[Steve Harvey]] kay Tunzi ''"What is the most important thing we should be teaching young girls today?"'', kung saan ipinarating niya:<ref>{{Cite web |last=San Juan |first=Ratziel |date=9 Disyembre 2019 |title=FULL TEXT: Miss Universe 2019 Top 3 Q&A |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/12/09/1975628/full-text-miss-universe-2019-top-3-qa |archive-url=https://web.archive.org/web/20200105224303/https://www.philstar.com/entertainment/2019/12/09/1975628/full-text-miss-universe-2019-top-3-qa |archive-date=5 Enero 2020 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lago |first=Amanda |date=9 Disyembre 2019 |title=TRANSCRIPT: Miss Universe 2019 final word answers |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246799-transcript-final-word-answers-2019/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812092735/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246799-transcript-final-word-answers-2019/ |archive-date=12 Agosto 2025 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>{{quote|text=''"I think the most important thing we should be teaching young girls today is leadership. It’s something that has been lacking young girls and women for a very long time. Not because we don’t want to but because of what society has labeled women to be. I think we are the most powerful beings in the world and that we should be given every opportunity. And that is what we should be teaching these young girls to take up space. Nothing is as important as taking up space in society and cementing yourself."''}}Matapos ang ''final question round'', ibinigay rin ng tatlong pinalista ang kanilang mga pangwakas na pananalita. Ang kaniyang iIpinarating sa kaniyang pangwakas na pananalita ay:<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=9 Disyembre 2019 |title=TRANSCRIPT: Miss Universe 2019 closing statements |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246798-transcript-closing-statement-2019/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527195643/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246798-transcript-closing-statement-2019/ |archive-date=27 Mayo 2024 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref>{{quote|text=''"I think the most important thing we should be teaching young girls today is leadership. It’s something that has been lacking young girls and women for a very long time. Not because we don’t want to but because of what society has labeled women to be. I think we are the most powerful beings in the world and that we should be given every opportunity. And that is what we should be teaching these young girls to take up space. Nothing is as important as taking up space in society and cementing yourself."''}} ==== Panunungkulan ==== [[File:Raden_Roro_Ayu_Maulida_Putri_With_Zozibini_Tunzi.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Raden_Roro_Ayu_Maulida_Putri_With_Zozibini_Tunzi.jpg|right|thumb|si Tunzi habang kinokoronahan si Ayu Maulida bilang Puteri Indonesia 2020.]] Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Catriona Gray ng Pilipinas si Tunzi bilang Miss Universe 2019.<ref>{{cite web |last=Maxouris |first=Christina |date=8 December 2019 |title=Miss South Africa crowned 2019 Miss Universe |url=https://edition.cnn.com/2019/12/08/entertainment/miss-universe-2019-trnd/index.html |publisher=CNN News}} Retrieved 10 December 2019</ref> Ito ang pangatlong tagumpay ng Timog Aprika sa kasaysayan ng kompetisyon, kasunod nina Margaret Gardiner noong [[Miss Universe 1978|1978]], at Demi-Leigh Tebow noong [[Miss Universe 2017|2017]]. Siya ang unang itim na babae na nagwagi bilang Miss Universe mula noong kinoronahan si noong 2011, at ang kauna-unahang gumawa nito na may buhok na may teksturang afro.<ref>{{cite web |date=8 Disyembre 2019 |title=Miss South Africa Zozibini Tunzi Crowned Miss Universe |url=https://www.okayafrica.com/miss-south-africa-zozibini-tunzi-crowned-miss-universe/ |access-date=20 Agosto 2026 |website=Okay Africa |language=en|last=Mikhabela|first=Sabelo}}</ref> Sa kaniyang pagwawagi, ang 2019 ang naging unang taon na lahat ng apat na pangunahing paligsahan ng kagandahan na nakabase sa Estados Unidos ay napagtagumpayan ng mga itim na kababaihan; ang iba pang mga nagwagi ng titulo ay sina [[Nia Franklin]] (Miss America 2019), [[Kaliegh Garris]] (Miss Teen USA 2019),<ref>{{Cite web |last=Penrose |first=Nerisha |date=3 Mayo 2019 |title=Why Miss Teen USA Kaliegh Garris Says "I'll Always Compete With My Natural Hair" |url=https://www.elle.com/beauty/hair/a27356254/kaleigh-garris-miss-teen-usa-natural-hair/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817123254/https://www.elle.com/beauty/hair/a27356254/kaleigh-garris-miss-teen-usa-natural-hair/ |archive-date=17 Agosto 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Elle Magazine |language=en-US}}</ref> at [[Cheslie Kryst]] (Miss USA 2019).<ref>{{cite web |last=Harmata |first=Claudia |date=10 Disyembre 2019 |title=Making History: Current Miss Universe, Miss USA, Miss America, Miss Teen USA Are All Black Women |url=https://people.com/human-interest/making-history-current-major-pageant-winners-all-black-women/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210223104/https://people.com/human-interest/making-history-current-major-pageant-winners-all-black-women/ |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=20 Agosto 2026 |work=People |language=en}}</ref> Bukod dito, ang 2019 din ang naging unang taon na ang mga itim na kababaihan ang nagwagi sa dalawang pinakaprestihiyosong paligsahan ng kagandahan matapos magwagi kalaunan si [[Toni-Ann Singh]] ng Hamayka bilang [[Miss World 2019]].<ref>{{Cite news |date=15 Disyembre 2019 |title=Miss Jamaica crowned Miss World 2019 |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50799573 |access-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216052946/https://www.bbc.com/news/newsbeat-50799573 |archive-date=16 Disyembre 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bjella |first=Braden |date=16 Disyembre 2019 |title=Black Women Have Claimed All 5 Major Beauty Pageants for the First Time in History |url=https://www.teenvogue.com/story/toni-ann-singh-miss-world-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127210036/https://www.teenvogue.com/story/toni-ann-singh-miss-world-2019 |archive-date=27 Nobyembre 2024 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Teen Vogue |publisher=Condé Nast |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zaveri |first1=Mihir |date=15 Disyembre 2019 |title=Black Women Now Hold Crowns in 5 Major Beauty Pageants |language=en |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/12/15/style/black-women-win-beauty-pageants.html |access-date=20 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215221010/https://www.nytimes.com/2019/12/15/style/black-women-win-beauty-pageants.html |archive-date=15 Disyembre 2019}}</ref> Pagkatapos magwagi bilang Miss Universe, hinalinhan si Tunzi bilang Miss South Africa ng kaniyang first runner-up na si Sasha-Lee Olivier.<ref>{{cite web |last=Coetzee |first=Nikita |date=17 Enero 2020 |title=Sasha-Lee Olivier on taking over the Miss SA crown and having the courage to speak about surviving sexual abuse |url=https://www.channel24.co.za/The-Juice/News/Pageant/sasha-lee-olivier-on-taking-over-the-miss-sa-crown-and-having-the-courage-to-speak-about-surviving-sexual-abuse-20200117-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206203156/http://news24.com/ |archive-date=6 Pebrero 2023 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Channel 24 |language=en}}</ref> Sa panahon ng kaniyang katungkulan bilang Miss Universe 2019, nakapaglakbay si Tunzi sa Indonesya,<ref>{{Cite web |last=Welby-Solomon |first=Caryn |title=The pics of Zozibini Tunzi exploring Indonesia proves she really is *our* Miss Universe |url=https://www.cosmopolitan.co.za/celebrities/zozibini-tunzi-indonesia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502062712/https://www.cosmopolitan.co.za/celebrities/zozibini-tunzi-indonesia/ |archive-date=2 Mayo 2020 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Cosmopolitan South Africa |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Young |first=Norma |date=28 Enero 2020 |title=Queen of the universe Zozibini Tunzi is 'daydreaming of home' |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/miss-universe-zozibini-tunzi-indonesia-sa-trip-2020/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226021449/https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/miss-universe-zozibini-tunzi-indonesia-sa-trip-2020/ |archive-date=26 Pebrero 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=The South African |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Arcadio |first=Ryan |date=8 Marso 2020 |title=PUTERI INDONESIA LOOK: Pia Wurtzbach meets Miss Universe Zozibini Tunzi |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/367308/look-pia-wurtzbach-meets-miss-universe-zozibini-tunzi-p2fb |access-date=20 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108121631/https://entertainment.inquirer.net/367308/look-pia-wurtzbach-meets-miss-universe-zozibini-tunzi-p2fb |archive-date=8 Enero 2026}}</ref> iba't-ibang lungsod sa Estados Unidos, sa Pilipinas, at ang kaniyang sariling bansang Timog Aprika.<ref>{{Cite web |date=5 Pebrero 2020 |title=This is when and where you can meet Miss Universe, Zozibini Tunzi, in SA |url=http://www.channel24.co.za/The-Juice/News/Pageant/this-is-when-and-where-you-can-see-miss-universe-zozibini-tunzi-in-sa-20200205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305162209/http://www.channel24.co.za/The-Juice/News/Pageant/this-is-when-and-where-you-can-see-miss-universe-zozibini-tunzi-in-sa-20200205 |archive-date=5 Marso 2020 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Channel 24 |language=en}}</ref> Dahil sa [[pandemya ng COVID-19]], si Tunzi ang naging pinakamatagal na nanungkulan bilang Miss Universe, na hawak ang titulo sa loob ng kabuuang 525 araw (1 taon, 5 buwan at 8 araw), na lumagpas sa panunungkulan ni Leila Lopes na 464 araw. Nagtapos ang panunungkulan ni Tunzi noong 16 Mayo 2021 nang kinoronahan niya si [[Andrea Meza]] ng Mehiko bilang kaniyang kahalili sa Seminole Hard Rock Hotel & Casino, Hollywood, Florida, Estados Unidos.<ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 Mayo 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219081808/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |archive-date=19 Disyembre 2025 |access-date=11 Hunyo 2022 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldstein |first=Joelle |date=16 Mayo 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520060323/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |archive-date=20 Mayo 2021 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Mayo 2021 |title=Mexico's Andrea Meza wins Miss Universe 2020 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/andrea-meza-winner-miss-universe-2020/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127045854/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/andrea-meza-winner-miss-universe-2020/ |archive-date=27 Nobyembre 2024 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> == Personal na buhay == Pinakasalan ni Tunzi si Luthando Bolowana noong 22 Marso 2025 sa Paarl, Western Cape.<ref>{{Cite web |last=Naidoo |first=Alicia |date=23 Marso 2025 |title='I love you endlessly': Former Miss Universe Zozi Tunzi is married! |url=https://www.thesouthafrican.com/news/miss-universe-sa-zozibini-zozi-tunzi-married/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304173655/https://www.thesouthafrican.com/news/miss-universe-sa-zozibini-zozi-tunzi-married/ |archive-date=4 Marso 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=The South African |language=en-ZA}}</ref> Naganap ang kanilang tradisyonal na kasal noong 29 Marso 2025 sa Sidwadweni, Eastern Cape.<ref>{{Cite magazine |last=Manuel |first=Marilynn |date=1 Abril 2025 |title=LOOK {{!}} Inside Zozibini Tunzi and her husband Luthando Bolowana's colourful traditional wedding |url=https://www.news24.com/life/relationships/weddings/look-inside-zozibini-tunzi-and-her-husband-luthando-bolowanas-colourful-traditional-wedding-20250401 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260201001150/https://www.news24.com/life/relationships/weddings/look-inside-zozibini-tunzi-and-her-husband-luthando-bolowanas-colourful-traditional-wedding-20250401 |archive-date=1 Pebrero 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |magazine=News24 Life |language=en-US}}</ref> == Pilmograpiya == {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Taon !Titulo !Tungkulin !Tala !Sang. |- |2022 |''The Woman King'' |Efe |Pansuportang papel |''<ref name="auto" />'' |- |2025 |''Bad Influencer'' |Naomi |Pangunahing papel |<ref>{{Cite web |last=Nontsele |first=Chuma |date=6 Nobyembre 2025 |title=Zozibini Tunzi on playing a mean girl in Netflix’s Bad Influencer: ‘It’s not the real me’ |url=https://www.news24.com/drum/celebs/zozibini-tunzi-on-playing-a-mean-girl-in-netflixs-bad-influencer-its-not-the-real-me-20251106-0510 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106101521/https://www.news24.com/drum/celebs/zozibini-tunzi-on-playing-a-mean-girl-in-netflixs-bad-influencer-its-not-the-real-me-20251106-0510 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=21 Agosto 2026 |website=News24 |language=en-US}}</ref> |} == Mga parangal == === National Film and Television Awards === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Taon !Parangal !Resulta !Sang. |- |2024 |Celebrity Personality of the Year |{{Nominated}} |<ref>{{cite news |last=Khanyile |first=Nokuthula |date=1 Oktubre 2024 |title=SA's 2024 National Film and Television Awards: Lawrence Maleka leads nominations list with four nods |language=en-ZA |work=News24 |url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/tv/sas-2024-national-film-and-television-awards-lawrence-maleka-leads-nominations-list-with-four-nods-20241001 |url-access=subscription |access-date=21 Agosto 2026}}</ref> |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{instagram|zozitunzi}} {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before={{flagicon|Philippines}} [[Catriona Gray]]}} {{s-ttl|title=[[Miss Universe]]|years=[[Miss Universe 2019|2019]]}} {{S-aft|after={{flagicon|Mexico}} [[Andrea Meza]]}} {{S-bef|before=[[Tamaryn Green]]}} {{s-ttl|title=Miss South Africa|years=2019}} {{S-aft|after=Sasha Lee-Olivier}} {{S-end}} {{Miss Universe titleholders}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1993]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Miss Universe]] b2x9s4jbcj49583cdcclfixqxcw1ydm Miss World 2007 0 328378 2235037 2234877 2026-10-17T12:56:34Z Allyriana000 119761 2235037 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|photo=Miss World 07 ZiLin Zhang.jpg|caption=Zhang Zilin|winner='''[[Zhang Zilin]]'''|represented={{flagu|Tsina}}|date=1 Disyembre 2007|presenters={{Hlist|Angela Chow|Fernando Allende}}|acts={{Hlist|Duncan James|Haikou Artistic Group|The South African Mvezo Choir|No. 9 Primary School of Sanya}}|entrants=106|venue=Crown of Beauty Theatre, Sanya, Tsina|broadcaster=<small>'''Opisyal''':</small><br>{{Hlist|SMG}}<small>'''Internasyonal''':</small><br>{{Hlist|[[E!]]|Challenge}}|placements=16|returns={{Hlist|Albanya|Bagong Silandiya|Belis|Grenada|Litwanya|Nepal|Paragway|Sierra Leone|Suriname|Suwasilandiya|Uganda}}|withdraws={{Hlist|Barbados|Demokratikong Republika ng Konggo|Kambodya|Liberya|Portugal|Sambia|Santa Lucia|Tahiti|Urugway}}|before=[[Miss World 2006|2006]]|next=[[Miss World 2008|2008]]}} Ang '''Miss World 2007''' ay ang ika-57 na edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Crown of Beauty Theater sa [[Sanya]], [[Tsina]] noong 1 Disyembre 2007.<ref>{{cite web |last=McNally |first=Paul |date=1 Nobyembre 2007 |title=Challenge to broadcast Miss World final |url=https://www.campaignlive.co.uk/article/challenge-broadcast-miss-world-final/764081 |access-date=10 Abril 2024 |work=Campaign |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115025102/https://www.campaignlive.co.uk/article/challenge-broadcast-miss-world-final/764081|archive-date=15 Enero 2023}}</ref> Idinaos ang paligsahan kasabay ng World AIDS Day. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Taťána Kuchařová ng Republikang Tseko si Zhang Zilin ng Tsina bilang Miss World 2007.<ref name="bbc.co.uk">{{Cite web |date=1 Disyembre 2007 |title=Local woman wins Miss World 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7123055.stm |access-date=10 Abril 2024 |website=[[BBC News]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203081059/http://news.bbc.co.uk/2/hi/7123055.stm|archive-date=3 Disyembre 2007}}</ref><ref name="davideimeronhainanisland">{{cite web |author=Eimer |first=David |date=1 Disyembre 2007 |title=China wins Miss World 2007 title |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1571167/China-wins-Miss-World-2007-title.html |access-date=10 Abril 2024 |work=The Daily Telegraph |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250729223325/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1571167/China-wins-Miss-World-2007-title.html|archive-date=29 Hulyo 2025}}</ref> Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Tsina sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Kent |first=Jo L. |date=7 Pebrero 2009 |title=Chinese Miss World Sparks Debate |url=https://abcnews.com/International/BeautySecrets/story?id=3949323&page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819040516/https://abcnews.com/International/BeautySecrets/story?id=3949323&page=1 |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=ABC News |language=en}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Micaela Reis ng Anggola, samantalang nagtapos bilang second runner-up si Carolina Morán ng Mehiko.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Disyembre 2007 |title=China's Zhang Zilin, 23, wins Miss World 2007 |url=https://www.hindustantimes.com/world/china-s-zhang-zilin-23-wins-miss-world-2007/story-OuhyCMbVl7pRofzqAHlrTM.html |access-date=19 Agosto 2026 |website=Hindustan Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215140034/https://www.hindustantimes.com/world/china-s-zhang-zilin-23-wins-miss-world-2007/story-OuhyCMbVl7pRofzqAHlrTM.html|archive-date=15 Disyembre 2024}}</ref> Mga kandidata mula sa 106 na mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Fernando Allende at Angela Chow ang kompetisyon. Nagtanghal si Duncan James sa edisyong ito. == Kaligiran == [[Talaksan:Sanya_20150405_081829.jpg|thumb|250x250px|Crown Beauty Theatre, ang lokasyon ng Miss World 2007]] === Lokasyon at petsa === Noong 30 Mayo 2007, inanunsyo ng Miss World Organization na magaganap ang Miss World 2007 sa Crown of Beauty Theatre sa Sanya, Tsina, sa 1 Disyembre 2007. Ito na ang ikaapat na pagkakataon na naganap sa Sanya ang kompetisyon. Noong 6 Hulyo 2007, opisyal na nilagdaan ang kontrata sa pagitan ng mga awtoridad ng Sanya at ng Miss World Organization para sa pagdaraos ng nasabing kaganapan sa lungsod sa loob ng isang buwan.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Hulyo 2007 |title=Miss Jamaica World selection under way |url=https://old.jamaica-gleaner.com/gleaner/20070703/ent/ent2.html |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> Bilang isang malaking pakikipagtulungan sa pagitan ng Lupong Tagapag-organisa ng Palarong Olimpiko sa Beijing at Miss World Limited, inirekord ng lahat ng kandidata ang opisyal na awitin para sa pagpasa ng sulong Olimpiko ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko 2008]] na pinamagatang "Light the Passion, Share the Dream."<ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2007 |title=Misses 'light the passion' for the Olympic Games |url=http://www.china.org.cn/english/olympic/232393.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126123037/http://www.china.org.cn/english/olympic/232393.htm |archive-date=26 Enero 2025 |access-date=19 Agosto 2026 |website=China.org.cn |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kandidata mula sa 106 na bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Walong kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata. ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok si Elda Dushi bilang kinatawan ng Albanya matapos ipagliban ni Miss Albania 2007 Egla Harxhi ang edisyong ito sa hindi isiniwalat na dahilan. Lumahok si Harxhi [[Miss World 2008|sa sumunod na edisyon]].<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2008 |title=Johanesburg, bukuroshja ruse zgjidhet Miss Bota 2008 |trans-title=Johannesburg, Russian beauty crowned Miss World 2008 |url=http://www.balkanweb.com/kultur%EB/2691/johanesburg-bukuroshja-ruse-zgjidhet-miss-bota-2008-30546.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304013401/http://www.balkanweb.com/kultur%eb/2691/johanesburg-bukuroshja-ruse-zgjidhet-miss-bota-2008-30546.html |archive-date=4 Marso 2014 |access-date=19 Agosto 2026 |website=BalkanWeb |language=sq}}</ref> Iniluklok si Alena Aladka bilang kinatawan ng Biyelorusya matapos magwagi bilang second runner-up si Yulia Sindzeyeva sa [[Miss International 2007]].<ref>{{Cite web |last=Mendoza |first=Ruel J. |date=17 Oktubre 2007 |title=Miss Mexico wins Miss International 2007; Miss Philippines fails to enter semi-finals |url=https://www.pep.ph/news/local/15153/miss-mexico-wins-miss-international-2007-miss-philippines-fails-to-enter-semi-finals |access-date=19 Agosto 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402190000/https://www.pep.ph/news/local/15153/miss-mexico-wins-miss-international-2007-miss-philippines-fails-to-enter-semi-finals|archive-date=2 Abril 2024}}</ref> Iniluklok ang first runner-up ng Miss Bulgaria 2007 na si Paolina Racheva bilang kinatawan ng Bulgarya matapos ipagliban ni Miss Bulgaria 2007 Yulia Jurevich ang edisyong ito sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2007 |title=Bulgaria Elects New Beauty Queen |url=https://www.novinite.com/articles/78022/Bulgaria+Elects+New+Beauty+Queen |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127145618/https://www.novinite.com/articles/78022/Bulgaria+Elects+New+Beauty+Queen |archive-date=27 Nobyembre 2024 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Novinite |publisher=Sofia News Agency |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Kabaivanova |first=Silvia |date=1 Disyembre 2007 |title=Paolina Racheva presents Bulgaria at Miss World 2007 |url=https://news.bgfashion.net/article/1190/3/paolina_racheva_at_miss_world_2007.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213221205/https://news.bgfashion.net/article/1190/3/paolina_racheva_at_miss_world_2007.php |archive-date=13 Disyembre 2025 |access-date=2026-08-19 |website=Be Global Fashion Network |language=en}}</ref> Dapat sanang kakatawan sa Pransiya ang first runner-up ng Miss France 2007 Sophie Vouzelaud. Gayunpaman, hindi tinanggap si Vouzelaud dahil hindi siya anng opisyal na pambansang nagwagi, at ipinadala si Miss France 2007 Rachel Legrain-Trapani upang kumatawan sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=1 Hulyo 2025 |title=Rachel Legrain-Trapani révèle que Sylvie Tellier ne voulait pas d’elle |trans-title=Rachel Legrain-Trapani recounts how Sylvie Tellier threw obstacles in her path |url=https://www.20minutes.fr/arts-stars/people/4161373-20250701-rachel-legrain-trapani-raconte-comment-sylvie-tellier-mis-batons-roues |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713112133/https://www.20minutes.fr/arts-stars/people/4161373-20250701-rachel-legrain-trapani-raconte-comment-sylvie-tellier-mis-batons-roues |archive-date=13 Hulyo 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=20 Minutes |language=fr}}</ref> Hindi tinanggap si Lisaika Everitz bilang kandidata ng Curaçao dahil hindi niya naabot ang kinakailangang edad, at pinalitan siya ni Miss Universe Curaçao Naemi Monte.<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2007 |title=Curacao |url=https://www.seattlepi.com/news/slideshow/Curacao-3500.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330110114/https://www.seattlepi.com/news/slideshow/Curacao-3500.php |archive-date=30 Marso 2023 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Seattle Post-Intelligencer |language=en-US}}</ref> Gayunpaman, dahil hindi naipasa ni Monte ang opisyal na kahilingan sa pambansang organisasyon bago ang takdang-panahong itinakda ng Miss World, itinalaga ng Miss Curaçao si McKeyla Richards bilang bagong kinatawan. Matapos ang hakbang na ito, nagpasya si Monte na magsampa ng kaso laban sa ''franchisee'' ng Curaçao na Reprod upang mabawi ang karapatang kumatawan sa Curaçao Miss World. Noong 17 Oktubre 2007, pumanig ang mga hurado sa Reprod. Iniluklok ang second runner-up ng Miss Georgia 2007 na si Tamar Nemsitsveridze bilang kinatawan ng Heorhiya matapos matuklasan na parehos kasal na siina Miss Georgia 2007 Nino Likuchova at ang kaniyang first runner-up na si Nino Lekveishvili.<ref>{{Cite news |date=16 Agosto 2007 |title=Miss Georgia turns out to be Mrs |language=en-US |work=RT International |url=https://www.rt.com/news/miss-georgia-turns-out-to-be-mrs/ |access-date=19 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326123928/https://www.rt.com/news/miss-georgia-turns-out-to-be-mrs/ |archive-date=26 Marso 2023}}</ref> Iniluklok si Dana Kaparova upang pumalit kay Gaukhar Rakhmetalyeva bilang kinatawan ng Kasakistan sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2007 |title=Kazakhstan |url=https://www.seattlepi.com/news/slideshow/Kazakhstan-3526.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113145651/https://www.seattlepi.com/news/slideshow/Kazakhstan-3526.php |archive-date=13 Enero 2023 |access-date=13 Enero 2023 |website=Seattle Post-Intelligencer |language=en-US}}</ref> Iniluklok si Đặng Minh Thu bilang kinatawan ng Biyetnam matapos mapagdesisyunan ni Miss World Vietnam 2007 Ngô Phương Lan na pagtuunan ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=20 Setyembre 2007 |title=Good in itself is beauty |url=https://baokhanhhoa.vn/sports/200709/miss-vietnam-world-2007-ngo-phuong-lan-good-in-itself-is-beauty-1794668/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819035718/https://baokhanhhoa.vn/english/sports/200709/miss-vietnam-world-2007-ngo-phuong-lan-good-in-itself-is-beauty-1794668/ |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Báo Khánh Hòa |language=vi-VN}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2007 |title=Đặng Minh Thu thi Hoa hậu Thế giới |trans-title=Dang Minh Thu competes in Miss World |url=https://vnexpress.net/dang-minh-thu-thi-hoa-hau-the-gioi-1894286.html |access-date=19 Agosto 2026 |website=VnExpress |language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423081925/https://vnexpress.net/dang-minh-thu-thi-hoa-hau-the-gioi-1894286.html|archive-date=23 Abril 2025}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Suriname na huling sumali noong [[Miss World 1981|1981]]; Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss World 1988|1988]]; Grenada na huling sumali noong [[Miss World 1996|1996]]; Belis na huling sumali noong [[Miss World 2003|2003]]; Litwanya at Paragway na huling sumali noong [[Miss World 2004|2004]]; at Albanya, Nepal, Nuweba Selandiya, Suwasilandiya, at Uganda na huling sumali noong [[Miss World 2005|2005]]. Bumitiw sina Natalie Griffith ng Barbados, Yoanna Henry ng Santa Lucia, at Agostina Padula ng Urugway sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2007 |title=St. Lucia |url=https://www.seattlepi.com/news/slideshow/St-Lucia-3557.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322163924/https://www.seattlepi.com/news/slideshow/St-Lucia-3557.php |archive-date=22 Marso 2023 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Seattle Post-Intelligencer |language=en-US}}</ref> Gayunpaman, lumahok si Griffith [[Miss World 2008|sa sumunod na edisyon]].<ref>{{Cite web |last=Manago |first=Lito |date=15 Disyembre 2008 |title=Miss Russia wins Miss World 2008; Philippines fails to make it in semi-finals |url=https://www.pep.ph/celeb/spotlight/17747/miss-russia-wins-miss-world-2008-philippines-fails-to-make-it-in-semi-finals |archive-url=https://web.archive.org/web/20260806164602/https://www.pep.ph/celeb/spotlight/17747/miss-russia-wins-miss-world-2008-philippines-fails-to-make-it-in-semi-finals |archive-date=6 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> Bumitiw ang first runner-up ng Miss Liberia 2006 na si Bendu Ciapha bilang kinatawan ng Liberya dahil sa pinansiyal na suliranin.<ref>{{Cite web |date=17 Hulyo 2006 |title=Liberia: Miss Bong County Becomes Miss Liberia |url=http://allafrica.com/stories/200607171369.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718131417/http://allafrica.com/stories/200607171369.html |archive-date=18 Hulyo 2006 |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Analyst |language=en |via=AllAfrica}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Demokratikong Republika ng Konggo, Kambodya, Portugal, Sambia, at Tahiti sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata. Muling bumitiw si Peth Msiska ng Malawi dahil sa pinansiyal na suliranin.<ref>{{Cite web |date=28 Pebrero 2012 |title=‘Beauty with a purpose’ Miss Malawi on charity work |url=https://www.nyasatimes.com/beauty-with-a-purpose-miss-malawi-on-charity-work/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427222534/https://www.nyasatimes.com/beauty-with-a-purpose-miss-malawi-on-charity-work/ |archive-date=27 Abril 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Malawi Nyasa Times |language=en-GB}}</ref> Bumitiw si Amanda Ammann ng Suwisa matapos bitawan ng kaniyang pambansang organisasyon ang lisensya para sa Miss World.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=14 Oktubre 2007 |title=Ammann wins women's beauty competition |url=https://www.swissinfo.ch/eng/ammann-wins-women-s-beauty-competition/6193688 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619173943/https://www.swissinfo.ch/eng/ammann-wins-women-s-beauty-competition/6193688 |archive-date=19 Hunyo 2024 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Swissinfo |language=en}}</ref> Dapat sanang lalahok sina Margarita Sarukhanyan ng Armenya, Leilani Stevens ng Britanikong Kapuluang Birhenes,<ref>{{Cite web |date=22 Oktubre 2010 |title=This Week We Feature Young Professional Leilani L. Stevens |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/this-week-we-feature-young-professional-leilani-l-stevens |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620065533/http://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/this-week-we-feature-young-professional-leilani-l-stevens |archive-date=20 Hunyo 2013 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> Ehsan Hatem ng Ehipto,<ref>{{Cite web |last=Fahim |first=Joseph |date=24 Abril 2007 |title=Ehsan Hatem wins Miss Egypt 2007 |url=https://www.dailynewsegypt.com/2007/04/24/ehsan-hatem-wins-miss-egypt-2007/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427190908/https://www.dailynewsegypt.com/2007/04/24/ehsan-hatem-wins-miss-egypt-2007/ |archive-date=27 Abril 2025 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Daily News Egypt |language=en-US}}</ref> Hannah McLaughlin ng Guernsey, Gabriela Zavala ng Honduras,<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2007 |title=Gabriela Zagabriela Zavala rumbo a China |trans-title=Gabriela Zagabriela Zavala heading to China |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/gabriela-zagabriela-zavala-rumbo-a-china-EELP673304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210113816/https://www.laprensa.hn/espectaculos/gabriela-zagabriela-zavala-rumbo-a-china-EELP673304 |archive-date=10 Disyembre 2024 |access-date=10 Oktubre 2026 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> Esonica Veira ng Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos,<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anita |date=15 Abril 2007 |title=Esonica Veira Crowned Carnival 2007 Queen |url=https://visourcearchives.com/content/2007/04/15/esonica-veira-crowned-carnival-2007-queen/ |access-date=19 Agosto 2026 |website=VI Source Network |language=en}}</ref> Cristiana Frixione ng Nikaragwa,<ref>{{Cite web |date=6 Marso 2006 |title=Cristiana Frixione es Miss Nicaragua 2006 |trans-title=Cristiana Frixione is Miss Nicaragua 2006 |url=https://www.nacion.com/archivo/cristiana-frixione-es-miss-nicaragua-2006/E3QPWIYJ5NFZLH2QG6UIEGDZPI/story/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127061852/https://www.nacion.com/archivo/cristiana-frixione-es-miss-nicaragua-2006/E3QPWIYJ5NFZLH2QG6UIEGDZPI/story/ |archive-date=27 Nobyembre 2024 |access-date=13 Enero 2023 |website=La Nación |language=es}}</ref> at Yuni Yen-Chin Li ng Taywan, ngunit bumitiw sila sa hindi isiniwalat na dahilan. Gayunpaman, lumahok si Zavala sa sumunod na edisyon, at si Veira sa taong [[Miss World 2011|2011]].<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2024 |title=Esonica Veira crowned Miss Universe US Virgin Islands 2017 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-universe/esonica-veira-crowned-miss-universe-us-virgin-islands-2017/eventshow/61018073.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819054924/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-universe/esonica-veira-crowned-miss-universe-us-virgin-islands-2017/eventshow/61018073.cms |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> Bumitiw naman sina Jannatul Ferdouse Peya ng Bangglades,<ref>{{Cite web |last=Koishy |first=Samayla Mahjabin |date=30 Mayo 2023 |title=Peya Jannatul and her “Picture Perfect” initiative |url=https://www.thedailystar.net/life-living/news/peya-jannatul-and-her-picture-perfect-initiative-3333366 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925105316/https://www.thedailystar.net/life-living/news/peya-jannatul-and-her-picture-perfect-initiative-3333366 |archive-date=25 Setyembre 2023 |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Daily Star |language=en}}</ref> Bernadette N’Zi ng Baybaying Garing,<ref>{{Cite news |date=12 Mayo 2014 |title=N’zi Bernadette, Nanie Murielle, Valerie Djouka : Elues par des comités qui n’existent plus |language=fr |trans-title=N’zi Bernadette, Nanie Murielle, Valerie Djouka: Elected by committees that no longer exist |work=Abidjan.net |url=https://news.abidjan.net/articles/496946/nzi-bernadette-nanie-murielle-valerie-djouka-elues-par-des-comites-qui-nexistent-plus |access-date=2026-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721023641/https://news.abidjan.net/articles/496946/nzi-bernadette-nanie-murielle-valerie-djouka-elues-par-des-comites-qui-nexistent-plus |archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> Fabienne Walser ng Liechtenstein, at Solanna Domingue ng Seykelas,<ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2007 |title=Solanna Domingue is Miss Seychelles Islands 2007 |url=https://www.nation.sc/archive/216706/solanna-domingue-is-miss-seychelles-islands-2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819060551/https://www.nation.sc/archive/216706/solanna-domingue-is-miss-seychelles-islands-2007 |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Seychelles Nation}}</ref> matapos mabigo ang kanilang pambansang organisasyon na makakuha ng lisensya para sa Miss World. == Mga resulta == [[Talaksan:Miss_World_2007_Map.PNG|thumb|250x250px| Mga bansa at teritoryo na nagpadala ng mga delegado at resulta para sa Miss World 2007]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay<ref name=":6">{{Cite web |date=3 Disyembre 2007 |title=Miss China PR: Nakoronahang Miss World 2007 |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819064208/https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=tl}}</ref> !Kandidata |- | '''Miss World 2007''' | * {{flagicon|CHN}} '''[[Tsina]]''' – '''Zhang Zilin''' |- | 1st runner-up | * {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] – Micaela Reis |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Carolina Morán |- | Top 5 | * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Annie Oliv * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]– Valene Maharaj |- | Top 16<ref name=":7">{{Cite web |date=3 Disyembre 2007 |title=Miss China PR: Nakoronahang Miss World 2007 |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819064208/https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=tl}}</ref> | * {{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Christine Reiler * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Claudia Suárez * {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] – Valeska Saab * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Abigail McCary * {{Flag|Ghana|name=Gana}} – Irene Dwomoh * {{Flag|Grenada}} – Vivian Burkhardt * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips * {{Flag|Hong Kong}} – Kayi Cheung * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Deborah Priya Henry * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico]] – Jennifer Guevara * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Ada de la Cruz |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Rehiyong Kontinental<ref>{{Cite web |date=3 Disyembre 2007 |title=Miss China PR: Nakoronahang Miss World 2007 |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819064208/https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2007/12/03/31056/miss-china-pr-nakoronahang-miss-world-2007 |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=tl}}</ref> !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] – Micaela Reis |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Carolina Morán |- | Asya at Oseaniya | * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Zhang Zilin |- |Karibe | * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]– Valene Maharaj |- | Europa | * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Annie Oliv |} == Mga ''Fast-track Event'' == === Hamong ''Beach Beauty'' === Ginanap ang hamong ''Beach Beauty'' noong 10 Nobyembre 2007 sa Yalong Bay, Sanya kung saan nirampa ng mga kandidata ang mga damit-panlangoy na dinisenyo ni Miss World 1975 Wilnelia Merced.<ref>{{Cite news |date=30 Nobyembre 2007 |title=A world of Asian beauties |language=en |pages=70 |work=Today |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/today20071130-1.1.70 |access-date=19 Agosto 2026 |via=National Library Board}}</ref> Kalaunan ay pinili ang dalawampu't-isang pinalista na muling pinarampa suot ang ibang disenyo ng mga damit-panlangoy. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 16. Nagwagi si Ada de la Cruz ng Republikang Dominikano sa hamong ito.<ref name=":2" /> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 16 sa pamamagitan ng hamong ''Beach Beauty''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]''' – '''Ada de la Cruz''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips |- |2nd runner-up | * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Zhang Zilin |- |Top 21<ref name=":2">{{Cite news |date=30 Nobyembre 2007 |title=A world of Asian beauties |language=en |pages=70 |work=Today |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/today20071130-1.1.70 |access-date=19 Agosto 2026 |via=National Library Board}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=4 Oktubre 2010 |title=India, China only Asian countries with Misses World |url=https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/04/617416/india-china-only-asian-countries-misses-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606165612/https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/04/617416/india-china-only-asian-countries-misses-world |archive-date=6 Hunyo 2026 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> | * {{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Christine Reiler * {{flagicon|BEL}} [[Belhika]] – Halima Chehaima * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Claudia Suárez * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Regiane Andrade * {{flagicon|SPA}} [[Espanya]] – Natalia Zabala * {{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] – Mihret Abebe * {{Flag|Grenada}} – Vivian Burkhardt * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Lui Watanabe * {{flagicon|ITA}} [[Italya]] – Giada Wiltshire * {{Flagicon|LBN}} [[Libano|Líbano]] – Nadine Njeim * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Deborah Priya Henry * {{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] – Gankhuyagiin Oyuungerel * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – Maggie Wilson * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Cho Eun-ju * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]– Valene Maharaj * {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] – Lika Roman |} === Hamon sa Palakasan === Ginanap ang hamon sa Palakasan noong 14 Nobyembre 2007 sa Yalong Bay, Sanya. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 16. Nagwagi si Abigail McCary ng Estados Unidos sa hamong ito.<ref>{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=1 Disyembre 2007 |title=Will a Filipina finally bring home Miss World crown? |url=https://www.philstar.com/entertainment/2007/12/01/30709/will-filipina-finally-bring-home-miss-world-crown |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215183612/https://www.philstar.com/entertainment/2007/12/01/30709/will-filipina-finally-bring-home-miss-world-crown |archive-date=15 Disyembre 2024 |access-date=20 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 16 sa pamamagitan ng hamon sa Palakasan. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]]''' – '''Abigail McCary'''<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=23 Nobyembre 2007 |title=Yendi still hot pick |url=http://jamaicagleaner.com/gleaner/20071123/ent/ent1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071226150614/http://www.jamaicagleaner.com/gleaner/20071123/ent/ent1.html |archive-date=26 Disyembre 2007 |access-date=20 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Annie Oliv<ref name=":3" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Nieve Jennings<ref name=":3" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] – Kelly-Louise Pesticcio |- |Top 16 | * {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] – Elda Dushi * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Alejandra Bernal * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Lui Watanabe * {{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] – Rebecca Parchment * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Jóhanna Vala Jónsdóttir * {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] – Deborah Priya Henry * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Carolina Morán * {{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] – Melissa Sneekes * {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – María de la Paz Vargas * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Kateřina Sokolová * {{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] – Krisztina Bodri |} === ''Beauty With a Purpose'' === Noong 21 Nobyembre 2007, inanunsyo ni Julia Morley sa Red Cross Society of China Ball ang limang pinalista para sa Beauty With a Purpose. Mula sa lima, dalawang kandidata ang magwawagi sa hamong ito na iaanunsyo sa kasagsagan ng pinal na kompetisyon.<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=28 Nobyembre 2007 |title=Yendi among top 5 for humanitarian award |url=https://old.jamaica-gleaner.com/gleaner/20071128/ent/ent2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207053529/https://old.jamaica-gleaner.com/gleaner/20071128/ent/ent2.html |archive-date=7 Disyembre 2025 |access-date=20 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> Nagwagi sina Valeska Saab ng Ekwador at Kayi Cheung ng Hong Kong sa hamon na ito.<ref>{{Cite news |date=3 Disyembre 2007 |title=The 'ooh' moments of Miss World |language=en |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/shows/the-ooh-moments-of-miss-world/articleshow/2589082.cms |access-date=20 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819161319/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/shows/the-ooh-moments-of-miss-world/articleshow/2589082.cms |archive-date=19 Agosto 2026 |issn=0971-8257}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 16 sa pamamagitan ng ''Beauty With a Purpose''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]]''' – '''Valeska Saab''' * '''{{Flag|Hong Kong}}''' – '''Kayi Cheung''' |- |Top 5<ref name=":1" /> | * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Kamidia Radisti * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Annie Oliv |} === Hamong ''Top Model'' === Ginanap ang hamong ''Top Model'' noong 24 Nobyembre 2007 sa Crowne Plaza Sanya kung saan nirampa ng lahat ng kandidata ang mga disenyo na gawa ng taga-disenyong Tsino at mga disenyo mula sa mga lokal na taga-disenyo ng kanilang bansang kinakatawan. Mula rito, napili ang pitong pinalista, ang dalawang mga runner-up, at ang nagwagi. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 16. Nagwagi si Zhang Zilin ng Tsina sa hamong ito.<ref name=":4">{{Cite news |last= |first= |date=26 Nobyembre 2007 |title=Hoa hậu chủ nhà giành Top Model |language=vi |trans-title=The host country's beauty queen wins Top Model |work=Ngôi Sao Số |url=https://ngoisao.vnexpress.net/hoa-hau-chu-nha-gianh-top-model-2509314.html |access-date=19 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928063744/https://ngoisao.vnexpress.net/hoa-hau-chu-nha-gianh-top-model-2509314.html |archive-date=28 Setyembre 2022}}</ref> * {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 16 sa pamamagitan ng Hamong ''Top Model''. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * {{flagicon|CHN}} '''[[Tsina]]''' – '''Zhang Zilin<ref name=":4" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico]] – Jennifer Guevara |- |2nd runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Carolina Morán |- |Top 7 | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Claudia Suárez * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips * {{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] – Dana Kaparova * {{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]]– Valene Maharaj |} === Hamon sa Talento === Ginanap ang hamon sa Talento noong 27 Nobyembre 2007 kung saan labinwalong kandidata na nag-awdisyon ang napili upang magtanghal. Mula sa labinwalog pinalista, hinirang ang mga runner-up at ang nagwagi sa hamon. Ang kandidatang magwawagi ay pakusang makakapasok sa Top 16. Nagwagi si Irene Dwomoh ng Gana sa hamong ito.<ref name=":5">{{Cite web |date=19 Disyembre 2007 |title=Irene Is Most Talented Beauty |url=https://www.modernghana.com/lifestyle/200/irene-is-most-talented-beauty.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 16 sa pamamagitan ng Hamon sa Talento. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- style="background:gold;" |'''Nagwagi''' | * '''{{Flag|Ghana|name=Gana}}''' – '''Irene Dwomoh<ref name=":5" />''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] – Nieve Jennings |- |2nd runner-up | * {{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] – Annie Oliv |- |Top 18 | * {{Flagicon|AUS}} [[Australya]] – Caroline Pemberton * {{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] – Veronika Husárová * {{Flag|Grenada}} – Vivian Burkhardt * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillips<ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Hulyo 2008 |title=Phillipps' fillip |url=http://jamaicagleaner.com/gleaner/20080710/ent/ent2.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> * {{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] – Danielle Pérez * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Sarah-Jane Dias * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Kamidia Radisti * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Georgia Horsley * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Sara Ghulam * {{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya|Masedonya]] – Jana Stojanovska * {{flagicon|MLT}} [[Malta]] – Stephanie Zammit * {{flagicon|MDA}} [[Moldabya|Móldabya]] – Ina Codreanu * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Kanokkorn Jaicheun * {{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] – Dora Anastasiou * {{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] – Krisztina Bodri |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Sa pangwakas na kompetisyon, ipinarada ng lahat ng mga kandidata ang kanilang mga evening gown na gawa ng isang taga-disenyo sa kanilang bansa. Ilang mga pagbabago sa pormat ng kompetisyon ang ipinatupad sa edisyong ito. Sa edisyong ito, tinanggal ang ''Vote For Me,'' at lahat ng mga kandidata ay sinuri ng mga hurado sa pantay na batayan. Labing-anim na ''semi-finalist'' ang napili sa edisyong ito, kung saan lima ay nanggaling sa mga fast-track event, at ang natitirang labing-isa ay mula sa mga hurado.<ref name=":6" /><ref name=":7" /> Mula sa labing-anim, limang kandidata ang napili upang makapasok sa Top 5 para lumahok sa ''question-and-answer round''. Pagkatapos nito, inanunsyo ang dalawang ''runner-up'' at ang bagong Miss World.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Disyembre 2007 |title=Chinese Beauty Grabs Miss World 2007 Title |url=https://www.novinite.com/articles/88132/Chinese+Beauty+Grabs+Miss+World+2007+Title |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706141407/https://www.novinite.com/articles/88132/Chinese+Beauty+Grabs+Miss+World+2007+Title |archive-date=6 Hulyo 2025 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Sofia News Agency |via=Novinite.com}}</ref> === Komite sa pagpili === * Annabel Croft – Ingles na manlalaro ng tennis * Neal Hamil – Direktor ng Elite Model Management * Duncan James – Aktor at mang-aawit na Ingles * Xiao Bai Li – Direktor ng New Silk Road Agency * Ben Di Lisi – Taga-disenyong Amerikano * Makiziwe Mandela – Negosyanteng Timog Aprikana; anak ng dating Pangulo ng Timog Aprika na si [[Nelson Mandela]]<ref name="bbc.co.uk" /> * Julia Morley CBE – Tagapangulo at punong ehekutibo ng Miss World Organization * Krish Naidoo – Negosyanteng Irlandes; internasyonal na kinatawan ng Miss World Organization * Elena Pinchuk – Tagapagtatag ng ANTIAIDS Foundation sa Ukranya * Hua-Sha Zhao – Tagapangulo ng Huayu Group at may-ari ng Crowne Plaza Sanya Hotel == Mga kandidata == 106 na kandidata ang lumahok para sa titulo. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|name=a}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Elda Dushi |18 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |Janice Behrendt<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 Setyembre 2007 |title=Entscheidung in Dortmund: Janice, 24, neue Miss Deutschland |trans-title=Decision in Dortmund: Janice, 24, new Miss Germany |url=https://rp-online.de/panorama/leute/janice-24-neue-miss-deutschland_aid-11072443 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Rheinische Post |language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20260721020434/https://rp-online.de/info/consent/|archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Cottbus |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |Micaela Reis<ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2006 |title=Angola: Micaela Reis Elected Miss Angola/2007 |url=https://allafrica.com/stories/200612180809.html |access-date=13 Enero 2023 |website=AllAfrica |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720193545/https://allafrica.com/stories/200612180809.html|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Luanda]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Alejandra Bernal<ref>{{Cite web |date=22 Abril 2007 |title=Miss Argentina gasolera |trans-title=Miss Argentina diesel |url=https://www.infobae.com/2007/04/22/312740-miss-argentina-gasolera/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Infobae |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720194715/https://www.infobae.com/2007/04/22/312740-miss-argentina-gasolera/|archive-date=20 Hulyo 2026}}</ref> |19 |San Salvador de Jujuy |- |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Boyoura Martijn<ref>{{cite news |date=1 Agosto 2007 |title=Tracey Nicolaas is the new Miss Aruba 2007 |language=en |publisher=Pamahalaan ng Aruba |url=http://www.aruba.com/news/happenings/tracey-nicolaas-is-the-new-miss-aruba-2007/ |url-status=dead |access-date=19 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204141818/http://www.aruba.com/news/happenings/tracey-nicolaas-is-the-new-miss-aruba-2007/ |archive-date=4 Disyembre 2008}}</ref> |21 |Oranjestad |- |{{Flagicon|AUS}} [[Australya]] |Caroline Pemberton<ref>{{Cite web |last=Braithwaite |first=David |date=5 Abril 2007 |title=Sydney student crowned Australia's Miss World |url=https://www.smh.com.au/national/sydney-student-crowned-australias-miss-world-20070405-gdpuj9.html |access-date=21 Hulyo 2026 |website=The Sydney Morning Herald |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926142245/https://www.smh.com.au/national/sydney-student-crowned-australias-miss-world-20070405-gdpuj9.html|archive-date=26 Setyembre 2023}}</ref> |21 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Christine Reiler<ref>{{Cite web |last=Eberhöfer |first=Maria |date=11 Setyembre 2024 |title=“Miss Austria” in transition: Do you remember … |url=https://www.krone.at/3522241 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Kronen Zeitung |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260721012940/https://www.krone.at/3522241|archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Mödling |- |{{Flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Anya Watkins<ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2007 |title=Bahamian Beauty Miss Anya Watkins is New Miss Bahamas World |url=https://axanewz.com/news/stories/regional/2450.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818195140/https://axanewz.com/news/stories/regional/2450.php |archive-date=18 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=AxAnewz |language=en}}</ref> |21 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Halima Chehaima<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2007 |title=Miss China verkozen tot Miss World 2007 |trans-title=Miss China crowned Miss World 2007 |url=https://www.nieuwsblad.be/media-en-cultuur/bv-en-co/miss-china-verkozen-tot-miss-world-2007/45155751.html |access-date=19 Agosto 2026 |website=Nieuwsblad |language=nl-BE}}</ref> |19 |[[Bruselas]] |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |Felicita Arzú<ref>{{Cite web |date=30 Nobyembre 2007 |title=Felicita Arzu, Miss Belize World one of 20 voices selected to record official song for 2008 Beijing Olympic Games |url=https://amandala.com.bz/news/felicita-arzu-miss-belize-world-one-of-20-voices-selected-to-record-official-song-for-2008-beijing-olympic-games/ |access-date=19 Agosto 2026 |website=Amandala Newspaper |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823163753/http://amandala.com.bz/news/felicita-arzu-miss-belize-world-one-of-20-voices-selected-to-record-official-song-for-2008-beijing-olympic-games/|archive-date=23 Agosto 2017}}</ref> |22 |Orange Walk Town |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Claudia Suárez<ref>{{Cite web |last=Fiorucci |first=Erika |date=15 Setyembre 2006 |title=Ly Jonaitis es Miss Venezuela 2006 |trans-title=Ly Jonaitis is Miss Venezuela 2006 |url=https://www.eluniversal.com/2006/09/15/til_art_15318N.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701214351/https://www.eluniversal.com/2006/09/15/til_art_15318N.shtml |archive-date=1 Hulyo 2007 |access-date=19 Agosto 2026 |website=El Universal}}</ref> |20 |[[Caracas]] |- |{{Flagicon|BLR}} [[Belarus|Biyelorusya]] |Alena Aladka |22 |[[Minsk]] |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Đặng Minh Thu<ref>{{Cite web |date=2 Nobyembre 2007 |title=Đặng Minh Thu lên đường tham dự Miss World |trans-title=Dang Minh Thu sets off to participate in Miss World. |url=https://vnexpress.net/dang-minh-thu-len-duong-tham-du-miss-world-1894700.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819041254/https://vnexpress.net/dang-minh-thu-len-duong-tham-du-miss-world-1894700.html |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=VnExpress |language=vi}}</ref> |19 |[[Hanoi]] |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosnia at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |Gordana Tomić<ref>{{Cite web |last=Lingo |first=Mirsada |date=22 Hunyo 2007 |title=Gordana Tomić: U Kini ću biti među najljepšima |trans-title=Gordana Tomić: I will be among the most beautiful in China |url=https://www.nezavisne.com/magazin/jet-set/Gordana-Tomic-U-Kini-cu-biti-medju-najljepsima/11107 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Nezavisne novine |language=sr-Latn-BA}}</ref> |17 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Malebogo Marumoagae<ref>{{Cite web |last=Mooketsi |first=Lekopanye |date=24 Oktubre 2007 |title=Marumoagae looks back with a sense of satisfaction |url=https://www.mmegi.bw/artculture-review/marumoagae-looks-back-with-a-sense-of-satisfaction/news |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819023107/https://www.mmegi.bw/artculture-review/marumoagae-looks-back-with-a-sense-of-satisfaction/news |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Tonota |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Regiane Andrade<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2007 |title=Miss Santa Catarina consagra-se Miss Brasil Mundo 2007. Parabéns! |trans-title=Miss Santa Catarina is crowned Miss Brazil World 2007. Congratulations! |url=https://noticias.uol.com.br/tabloide/missbrasilmundo/ultnot/2007/09/22/ult5378u17.jhtm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116132400/http://noticias.uol.com.br/tabloide/missbrasilmundo/ultnot/2007/09/22/ult5378u17.jhtm |archive-date=16 Enero 2008 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Universo Online |language=pt}}</ref> |23 |São Bento do Sul |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |Paolina Racheva<ref name=":0" /> |19 |Ruse |- |{{flagicon|BOL}} [[Bulibya]] |Sandra Hernández<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 Hulyo 2007 |title=Miss Bolivia Mundo se alista para el concurso en China |trans-title=Miss Bolivia World prepares for the pageant in China |url=https://www.opinion.com.bo/articulo/cultura/miss-bolivia-mundo-alista-concurso-china/20070730214119272672.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819030341/https://www.opinion.com.bo/articulo/cultura/miss-bolivia-mundo-alista-concurso-china/20070730214119272672.html |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Opinión Bolivia |language=es}}</ref> |22 |Cochabamba |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Mckeyla Antoinette Richards<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Disyembre 2007 |title=Miss World 2007 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-world/miss-world-2007/articleshow/2587843.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819165749/https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-world/miss-world-2007/articleshow/2587843.cms |archive-date=19 Agosto 2022 |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |19 |Willemstad |- |{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Line Kruuse<ref>{{Cite web |date=11 Enero 2012 |title=Ex-Miss Denmark sues Norwegian town over fall |url=https://www.thelocal.no/20120111/ex-miss-denmark-sues-norwegian-town-over-ice-fall |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929153630/https://www.thelocal.no/20120111/ex-miss-denmark-sues-norwegian-town-over-ice-fall/ |archive-date=29 Setyembre 2022 |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Local Norway |language=en}}</ref> |25 |Korsør |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Valeska Saab<ref>{{Cite web |last= |date=2 Disyembre 2007 |title=Valeska Saab es semifinalista del Miss Mundo |trans-title=Valeska Saab is a Miss World semi-finalist |url=https://www.eluniverso.com/2007/12/02/0001/1065/3E2AD842E5F94B6F83E69183CC26023C.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113065020/https://www.eluniverso.com/2007/12/02/0001/1065/3E2AD842E5F94B6F83E69183CC26023C.html |archive-date=13 Enero 2025 |access-date=19 Agosto 2026 |website=El Universo |language=es}}</ref> |23 |Guayaquil |- |{{Flag|El Salvador}} |Michelle Melhado |18 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Nieve Jennings<ref>{{Cite news |date=4 Hunyo 2007 |title=Teenager Nieve new Miss Scotland |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/6718457.stm |access-date=19 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115175041/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/glasgow_and_west/6718457.stm |archive-date=15 Enero 2025}}</ref> |20 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Veronika Husárová<ref>{{Cite web |date=31 Oktubre 2007 |title=Miss Slovensko odcestuje na svetovú súťaž krásy |trans-title=Miss Slovakia will travel to the world beauty pageant |url=https://www.noviny.sk/slovensko/32070-miss-slovensko-odcestuje-na-svetovu-sutaz-krasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819034457/https://www.noviny.sk/slovensko/32070-miss-slovensko-odcestuje-na-svetovu-sutaz-krasy |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Noviny |language=sk}}</ref> |20 |Komárno |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Tadeja Ternar<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2007 |title=Video: Miss Slovenije je Tadeja Ternar |trans-title=Video: Miss Slovenia is Tadeja Ternar |url=https://elle.metropolitan.si/video/lepota2/video-miss-slovenije-je-tadeja-ternar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128232410/https://elle.metropolitan.si/video/lepota2/video-miss-slovenije-je-tadeja-ternar/ |archive-date=28 Enero 2023 |access-date=20 Agosto 2026 |website=Elle Slovenia |language=sl}}</ref> |20 |Beltinci |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |Natalia Zabala<ref>{{Cite web |date=26 Marso 2007 |title=Natalia Zabala, Miss España 2007 |trans-title=Natalia Zabala, Miss Spain 2007 |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/26/cultura/1174869125.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205035420/https://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/26/cultura/1174869125.html |archive-date=5 Disyembre 2024 |access-date=20 Agosto 2026 |website=El Mundo |language=es}}</ref> |24 |San Sebastián |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Abigail McCary<ref name=":3" /> |25 |[[Denver]] |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonia|Estonya]] |Kadi Sizask<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2007 |title=Miss World Estoniaks valiti Kadi |trans-title=Kadi was elected Miss World Estonia |url=https://www.ohtuleht.ee/245215/miss-world-estoniaks-valiti-kadi |access-date=31 Agosto 2026 |website=Õhtuleht |language=Estonian|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831153551/https://www.ohtuleht.ee/245215/miss-world-estoniaks-valiti-kadi|archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> |21 |Rapla |- |{{Flagicon|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |Mihret Abebe<ref>{{Cite web |last= |date=31 Oktubre 2007 |title=Miss World 2007 – African queens |url=https://www.bellanaija.com/2007/10/miss-world-2007-african-queens/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310185110/https://www.bellanaija.com/2007/10/miss-world-2007-african-queens/ |archive-date=10 Marso 2026 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |19 |Teferi Kela |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Kelly-Louise Pesticcio<ref>{{Cite web |date=28 Marso 2013 |orig-date=4 Hulyo 2008 |title=Kelly Pesticcio: Winner with a purpose |url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/kelly-pesticcio-winner-purpose-2162377 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Wales Online |language=en}}</ref> |23 |St Mellons |- |{{Flag|Ghana|name=Gana}} |Irene Dwomoh<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2006 |title=Irene Dwomoh is Miss Ghana 2006 |url=https://www.modernghana.com/entertainment/3255/irene-dwomoh-is-miss-ghana-2006.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> |21 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GRC}} [[Gresya]] |Aikaterini Evangelinou<ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2007 |title=Miss World 2007 Contestants Tour Beijing |url=http://www.life.com/image/78017023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612153516/http://www.life.com/image/78017023 |archive-date=12 Hunyo 2011 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Life |language=en}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{Flag|Grenada}} |Vivian Burkhardt<ref>{{Cite web |last=Phillip |first=Crispin |date=30 Setyembre 2007 |title=Vivian Charlott Burkhardt, Miss Grenada World 2007 |url=https://socanews.com/news/vivian-charlott-burkhardt-miss-grenada-world-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420090441/https://socanews.com/news/vivian-charlott-burkhardt-miss-g |archive-date=20 Abril 2026 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Soca News |language=en-GB}}</ref> |21 |[[San Jorge, Grenada|San Jorge]] |- |{{flagicon|Guadeloupe|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |Nancy Fleurival<ref>{{Cite web |last=Lancastre |first=Nicolas |date=5 Nobyembre 2007 |title=Nancy Fleurival a quitté sa terre abymienne pour la Chine |trans-title=Nancy Fleurival left her native Abymes for China |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/divers/nancy-fleurival-a-quitte-sa-terre-abymienne-pour-la-chine-516918.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002150923/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/divers/nancy-fleurival-a-quitte-sa-terre-abymienne-pour-la-chine-516918.php |archive-date=2 Oktubre 2026 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=France-Antilles |language=fr}}</ref> |23 |Abymes |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Hamy Tejeda<ref>{{Cite web |last=Mejía |first=Selene |date=3 Oktubre 2025 |title=Ya nació la bebé de la ex reina de belleza Hamy Tejeda |trans-title=The baby of former beauty queen Hamy Tejeda has been born |url=https://www.soy502.com/articulo/ya-nacio-bebe-ex-reina-belleza-hamy-tejeda-153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310062017/https://www.soy502.com/articulo/ya-nacio-bebe-ex-reina-belleza-hamy-tejeda-153 |archive-date=10 Marso 2026 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Soy502 |language=es}}</ref> |22 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{Flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Candace Charles<ref>{{Cite web |date=5 Agosto 2007 |title=Barbadian injured at Guyanese Beauty pageant - 16 year old who won will be heading for Middle Kingdom |url=https://www.bajanreporter.com/2007/08/barbadian-injured-at-guyanese-beauty-pageant-16-year-old-who-won-will-be-heading-for-middle-kingdom/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809110147/https://www.bajanreporter.com/2007/08/barbadian-injured-at-guyanese-beauty-pageant-16-year-old-who-won-will-be-heading-for-middle-kingdom/ |archive-date=9 Agosto 2020 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Bajan Reporter |language=en-US}}</ref> |17 |Stanleytown |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Yendi Phillipps<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Carolyn |date=27 Agosto 2007 |title=Yendi tops Miss Jamaica World |url=https://old.jamaica-gleaner.com/gleaner/20070827/ent/ent1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260819073404/https://old.jamaica-gleaner.com/gleaner/20070827/ent/ent1.html |archive-date=19 Agosto 2026 |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |22 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Lui Watanabe<ref name=":8" /> |23 |[[Tokyo]] |- |{{Flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |Tamar Nemsitsveridze |20 |[[Tbilisi]] |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Danielle Pérez<ref>{{Cite web |last=Reyes |first=E. |date=1 Hunyo 2009 |title=Sólo la más bella puede ganar |trans-title=Only the most beautiful can win |url=https://www.europasur.es/algeciras/Solo-bella-puede-ganar_0_264573735.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Europa Sur |language=es}}</ref> |23 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |Melissa Patton<ref>{{Cite web |date=15 Hunyo 2008 |title=Dreams do come true |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sunday-life/news/dreams-do-come-true/a/119143480.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Belfast Telegraph |language=en-GB}}</ref> |20 |[[Belfast]] |- |{{Flag|Hong Kong}} |Kayi Cheung<ref>{{Cite web |last=Wong |first=Martin |date=22 Hulyo 2007 |title=Student is crowned Miss Hong Kong, and dreams of TV role promoting health |url=https://www.scmp.com/article/601378/student-crowned-miss-hong-kong-and-dreams-tv-role-promoting-health |access-date=2 Oktubre 2026 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> |23 |[[Hong Kong]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Sarah-Jane Dias<ref>{{Cite web |date=18 Marso 2024 |title=Sarah-Jane Dias's journey of versatility and success! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/sarah-jane-diass-journey-of-versatility-and-success/articleshow/108591497.cms |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |[[Mumbai]] |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Kamidia Radisti<ref>{{Cite web |last= |date=14 Agosto 2007 |title=Miss Indonesia 2007 Promosikan Sumbar ke China |trans-title=Miss Indonesia 2007 Promotes West Sumatra to China |url=https://www.antaranews.com/berita/73720/miss-indonesia-2007-promosikan-sumbar-ke-china |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Antara News |language=id}}</ref> |23 |[[Surabaya]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Georgia Horsley<ref>{{Cite web |last=Mcdonald |first=Hannah |date=5 Marso 2025 |title=Danny Jones's wife Georgia Horsley's life as Miss England winner |url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-14460673/How-Danny-Jones-wife-Georgia-Horsley-left-Miss-England-modelling-career-focus-family-life-marrying-McFly-star-caught-public-cheating-scandal.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Daily Mail |language=en}}</ref> |20 |Malton |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Bláthnaid McKenna<ref>{{Cite web |date=2 Hulyo 2007 |title=Miss Ireland : Blathnaid's now living the dream |url=https://www.independent.ie/irish-news/miss-ireland-blathnaids-now-living-the-dream/a/148776308.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Irish Independent |language=en-IE}}</ref> |21 |Kildare |- |{{Flag|Israel}} |Liran Kohener<ref>{{Cite news |last= |date=14 Marso 2007 |title=She's a queen: Meet Liran Kohner |language=en |work=Ynet Global |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/3376409 |access-date=2 Oktubre 2026}}</ref> |18 |[[Rishon LeZion]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Giada Wiltshire<ref>{{Cite web |title=L'estate di Gallipolli apre in belleza, con Miss Mondo |trans-title=Gallipolli's summer opens in beauty, with Miss World |url=https://www.lecceprima.it/articolo.asp?articolo=8183 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518070552/https://www.lecceprima.it/articolo.asp?articolo=8183 |archive-date=18 Mayo 2008 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=LeccePrima |language=it}}</ref> |17 |[[Lugo, Emilia-Romaña|Lugo]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Sara Ghulam |18 |[[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |Rebecca Parchment<ref>{{Cite web |date=19 Oktubre 2007 |title=Wearing the Miss Cayman crown |url=https://www.caymancompass.com/2007/10/19/wearing-the-miss-cayman-crown/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Cayman Compass |language=en}}</ref> |25 |West Bay |- |{{Flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Dana Kaparova<ref name=":4" /> |19 |[[Astana]] |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |Catherine Wainaina<ref>{{Cite news |date=25 Abril 2008 |title=Kenya: Beauty Industry Loses Its Shine |language=en |work=The Standard |url=http://allafrica.com:80/stories/200804241152.html |access-date=2 Oktubre 2026 |via=AllAfrica}}</ref> |22 |Nyandarua |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |María José Torrenegra<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Hulyo 2007 |title=María José Torrenegra, la nueva Miss Mundo Colombia es la Señorita Atlántico. |trans-title=María José Torrenegra, the new Miss World Colombia, is Miss Atlántico. |url=https://caracol.com.co/programa/2007/07/02/audios/1183382160_447882.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Caracol Radio |language=es}}</ref> |23 |[[Barranquilla]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Wendy Cordero<ref>{{Cite web |date=30 Nobyembre 2007 |title=‘No somos niñas superficiales’ |trans-title='We are not superficial girls' |url=https://www.prensa.com/cultura/ninas-superficiales_0_2167283520.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |19 |Cartago |- |{{Flagicon|CRO}} [[Croatia|Kroasya]] |Tajana Jeremić<ref>{{Cite web |date=11 Hunyo 2007 |title=Tajana Jeremić: Novi Mister mi je zgodan, ali ne vidim se uz njega |trans-title=Tajana Jeremić: The new Mister is handsome, but I can't see myself with him |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/tajana-jeremic-novi-mister-mi-je-zgodan-ali-ne-vidim-se-uz-njega/350759.aspx |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Index.hr |language=hr}}</ref> |17 |Vukovar |- |{{Flagicon|LAT}} [[Letonya]] |Kristīne Djadenko<ref>{{Cite web |last=Ogle |first=Jānis |date=20 Enero 2011 |title=Skaistumkaraliene Kristīne Djadenko pamazām iekaro Ameriku |trans-title=Beauty queen Kristīne Djadenko is gradually conquering America. |url=https://nra.lv/vakara-zinas/sovbizness/39800-skaistumkaraliene-kristine-djadenko-pamazam-iekaro-ameriku.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027170026/https://nra.lv/vakara-zinas/sovbizness/39800-skaistumkaraliene-kristine-djadenko-pamazam-iekaro-ameriku.htm |archive-date=27 Oktubre 2016 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Neatkarīgā Rīta Avīze |language=lv}}</ref> |23 |[[Riga]] |- |{{Flagicon|LBN}} [[Libano|Líbano]] |Nadine Wilson Njeim<ref>{{Cite web |last= |date=29 Abril 2007 |title=Nadine Njeim crowned Miss Lebanon |url=https://gulfnews.com/world/mena/nadine-njeim-crowned-miss-lebanon-1.174505 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |20 |[[Beirut]] |- |{{flagicon|LTU}} [[Lithuania|Litwanya]] |Jurgita Jurkutė<ref>{{Cite web |date=7 Abril 2009 |orig-date=24 Setyembre 2004 |title=Ji - Jurgita Jurkutė |trans-title=She - Jurgita Jurkutė |url=https://www.delfi.lt/gyvenimas/istorijos/ji-jurgita-jurkute-14493935 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Delfi Gyvenimas |language=lt|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222200714/https://www.delfi.lt/gyvenimas/istorijos/ji-jurgita-jurkute-14493935|archive-date=22 Pebrero 2025}}</ref> |22 |Plungė |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Jóhanna Vala Jónsdóttir<ref>{{Cite web |date=26 Mayo 2007 |title=Jóhanna Vala er Ungfrú Ísland 2007 |trans-title=Jóhanna Vala is Miss Iceland 2007 |url=https://www.visir.is/g/20071877827d/johanna-vala-er-ungfru-island-2007 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Vísir |language=is}}</ref> |21 |[[Reikiavik|Reykjavík]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Deborah Priya Henry<ref>{{Cite web |last= |first= |date=13 Hulyo 2007 |title=Miss Malaysia World '07 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/world-pageants/miss-malaysia-world-07/articleshow/2200314.cms |access-date=19 Agosto 2026 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |22 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Stephanie Zammit<ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Hulyo 2007 |title=Zejtun girl crowned Miss World Malta |url=https://timesofmalta.com/article/zejtun-girl-crowned-miss-world-malta.12521 |access-date=19 Agosto 2026 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> |22 |Żejtun |- |{{flagicon|Martinique}} [[Martinika]] |Vanessa Beauchaints |22 |Ducos |- |{{flagicon|MKD}} [[Hilagang Masedonya|Masedonya]] |Jana Stojanovska |22 |[[Skopje]] |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Melody Selvon<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2016 |title=Melody Selvon: un parcours remarquable |trans-title=Melody Selvon: a remarkable journey |url=https://defimedia.info/melody-selvon-un-parcours-remarquable |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Le Defi Media Group |language=fr}}</ref> |18 |Bambous |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Carolina Morán<ref>{{Cite web |last= |date=1 Disyembre 2007 |title=Miss México es la tercera mujer más bella del planeta |trans-title=Miss Mexico is the third most beautiful woman on the planet |url=https://www.panamaamerica.com.pa/mundo/miss-mexico-es-la-tercera-mujer-mas-bella-del-planeta-305587 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Panamá América |language=es}}</ref> |19 |Manzanillo |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya|Móldabya]] |Ina Codreanu<ref>{{Cite web |last=Lebedev |first=Alexandru |date=13 Disyembre 2014 |title=(foto, video) Toate participantele Moldovei la Miss World în perioada 2003 - 2014 |trans-title=(photo, video) All Moldovan participants at Miss World between 2003 and 2014 |url=https://diez.md/2014/12/13/foto-video-toate-participantele-moldovei-la-miss-world-in-perioada-2003-2014/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Diez |language=ro-RO}}</ref> |22 |[[Chișinău]] |- |{{flagicon|MNG}} [[Mongolya]] |Gankhuyagiin Oyuungerel<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2007 |title=Battle of the beauties at Miss World |url=http://www.citizen.co.za/index/Article.aspx?pDesc=1,1,22&Type=top&File=071201024644.bnywj55p.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203144123/http://www.citizen.co.za/index/Article.aspx?pDesc=1,1,22&Type=top&File=071201024644.bnywj55p.xml |archive-date=3 Disyembre 2007 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Ulan Bator]] |- |{{Flag|Montenegro}} |Marija Ćirović<ref>{{Cite web |date=27 Agosto 2007 |title=Montenegro elige a su primera Miss |trans-title=Montenegro chooses its first Miss |url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/sociedad/2007/08/27/montenegro-elige-primera-miss/0003A725D1BFD4A6BC83019F53DBCF1C8262.htm |access-date=2 Oktubre 2026 |website=La Voz de Galicia |language=es}}</ref> |18 |Niusic |- |{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |Marichen Luiperth<ref>{{Cite web |last= |first= |date=26 Nobyembre 2007 |title=Marichen Will Make Namibia Proud |url=https://neweralive.na/marichen-will-make-namibia-proud/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=New Era |language=en-US}}</ref> |21 |Swakopmund |- |{{NPL}} |Sitashma Chand<ref>{{Cite web |last=Subba |first=Abhilasha |date=8 Abril 2007 |title=Sitashma is Miss Nepal 2007 |url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/sitashma-is-miss-nepal-2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204114331/https://thehimalayantimes.com/entertainment/sitashma-is-miss-nepal-2007/ |archive-date=4 Disyembre 2024 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> |24 |Kathmandu Valley |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Munachi Nwankwo<ref>{{Cite web |last=Anazia |first=Daniel |date=2 Mayo 2015 |title=Munachi Abii…Beauty Queen, Rapper, Songwriter Steps Up In Indigo |url=https://guardian.ng/saturday-magazine/munachi-abiibeauty-queen-rapper-songwriter-steps-up-in-indigo/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Guardian Nigeria |language=en-GB}}</ref> |19 |Rivers State |- |{{flagicon|Norway}} [[Noruwega]] |Lisa-Mari Moen Jünge<ref>{{Cite web |last=Sandvik |first=Gunnar |date=9 Abril 2007 |title=Moldejente til Miss World |trans-title=Miss World model girl |url=https://www.nrk.no/mr/moldejente-til-miss-world-1.2198668 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=NRK |language=nb-NO}}</ref> |19 |Molde |- |{{Flagicon|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |Stephanie Dods<ref>{{Cite web |last=Noguera |first=Al Kendrick |last2=Ramos |first2=Jansen |date=24 Marso 2021 |orig-date=14 Oktubre 2019 |title=IN PHOTOS: Meet KC Montero's wife Stephanie Dods |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/in-photos-meet-kc-monteros-wife-stephanie-dods/11492/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> |17 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |Melissa Sneekes<ref>{{Cite web |last= |first= |date=7 Oktubre 2007 |title=Melissa Sneekes nieuwe Miss Nederland |trans-title=Melissa Sneeke's new Miss Netherlands |url=https://www.nu.nl/overig/1264317/melissa-sneekes-nieuwe-miss-nederland.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=NU.nl |language=nl}}</ref> |24 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Shey Ling Him<ref>{{Cite web |last=Trujillo |first=Luis |date=10 Marso 2007 |title=Shey Ling Him es la nueva Miss Mundo Panama |trans-title=Shey Ling Him is the new Miss World Panama |url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/shey-ling-him-es-la-nueva-miss-mundo-panam-296749/amp |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Panamá América |language=es}}</ref> |21 |Penonomé |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |María de la Paz Vargas<ref>{{Cite web |date=18 Marso 2007 |title=María de la Paz, María José y Daiana son las reinas del Paraguay |trans-title=María de la Paz, María José and Daiana are the queens of Paraguay |url=https://www.ultimahora.com/maria-la-paz-maria-jose-y-daiana-son-las-reinas-del-paraguay-n27387 |access-date=2 Hulyo 2026 |website=Última Hora |language=es}}</ref> |20 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Cynthia Calderón<ref>{{Cite web |date=2 Marso 2016 |title=He "ganado 105 amigas" en el concurso de Miss Mundo: Cynthia Calderón |trans-title=I've "gained 105 friends" at the Miss World pageant: Cynthia Calderón |url=https://vanguardia.com.mx/show/3069085-he-ganado-105-amigas-en-el-concurso-de-miss-mundo-cynthia-calderon-EOVG3069085 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Vanguardia |language=es-MX}}</ref> |19 |Tacna |- |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] |Margaret Wilson<ref name=":22">{{Cite news |last=Adina|first=Armin|date=5 Marso 2007|title=Top UP graduate is RP bet to Miss Universe pageant|language=en|pages=A2|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=1FY1AAAAIBAJ&sjid=eiUMAAAAIBAJ&pg=1061%2C8165420|access-date=2 Oktubre 2026|via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Bacolod]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Linnea Aaltonen<ref>{{Cite web |last=Räsänen |first=Mikko |date=16 Setyembre 2007 |title=Linnea tuo Miss Maailma -kruunun Suomeen! |trans-title=Linnea brings the Miss World crown to Finland! |url=https://www.is.fi/viihde/art-2000000109141.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Ilta-Sanomat |language=fi}}</ref> |19 |Kauniainen |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Karolina Zakrzewska<ref>{{Cite web |last= |date=4 Enero 2008 |title=Karolina Zakrzewska, Miss Polski |trans-title=Karolina Zakrzewska, Miss Poland |url=https://gazetalubuska.pl/karolina-zakrzewska-miss-polski/ar/7991041 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Gazeta Lubuska |language=pl}}</ref> |21 |Zielona Góra |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico]] |Jennifer Guevara<ref>{{Cite web |date=24 Mayo 2007 |title=Jennifer Guevara comparte su festejo |trans-title=Jennifer Guevara shares her celebration |url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/farandula/notas/jennifer-guevara-comparte-su-festejo/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Primera Hora |language=es}}</ref> |20 |San Juan |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Rachel Legrain-Trapani<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2006|title=Rachel, Miss France 2007|url=https://www.ladepeche.fr/article/2006/12/11/56758-rachel-miss-france-2007.html|access-date=2 Oktubre 2026|website=La Dépêche du Midi|language=fr}}</ref> |20 |Picardy |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Ada de la Cruz<ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2007 |title=Ada Aimée de la Cruz nueva Miss Mundo Dominicana |trans-title=Ada Aimée de la Cruz, new Miss World Dominican Republic |url=https://listindiario.com/la-vida/2007/07/23/21577/ada-aimee-de-la-cruz-nueva-miss-mundo-dominicana.html |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Listin Diario |language=es}}</ref> |21 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Kateřina Sokolová<ref>{{Cite web |date=15 Abril 2007 |title=Miss Czech Republic 2007: Eighteen year-old Katerina Sokolova |url=https://english.radio.cz/miss-czech-republic-2007-eighteen-year-old-katerina-sokolova-8472941 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Radio Prague International |language=en}}</ref> |18 |Přerov |- |{{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] |Elena Roxana Azoitei<ref>{{Cite web |date=22 Pebrero 2016 |orig-date=23 Hunyo 2009 |title=A reprezentat Romania la "Miss World 2007" |trans-title=She represented Romania at "Miss World 2007" |url=https://www.cancan.ro/a-reprezentat-romania-la-miss-world-2007-14781494 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Cancan |language=ro}}</ref> |19 |Constanța |- |{{Flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Tatiana Kotova<ref>{{Cite web |date=16 Disyembre 2006|title=Татьяна Котова из Ростова-на-Дону будет представлять Россию на "Мисс Вселенная"|trans-title=Tatyana Kotova from Rostov-on-Don will represent Russia at Miss Universe|url=https://www.e1.ru/text/entertainment/2006/12/16/51939781/|access-date=2 Oktubre 2026|website=e1.ru|language=ru|archive-date=13 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113145625/https://www.e1.ru/text/entertainment/2006/12/16/51939781/|url-status=dead}}</ref> |22 |[[Mosku]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |Mirjana Božović<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2007 |title=Mirjana Božović prva mis Srbije |trans-title=Mirjana Božović, the first Miss Serbia |url=https://www.danas.rs/vesti/drustvo/mirjana-bozovic-prva-mis-srbije/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Danas Online |language=sr}}</ref> |20 |Lajucvac |- |{{Flag|Sierra Leone}} |Fatmata Turay<ref>{{Cite web |last=Sesay |first=Ibrahim Babatunde |date=18 Hunyo 2008 |title=Sierra Leone: Ten beauties ready for Miss World pageant |url=https://thepatrioticvanguard.com/sierra-leone-ten-beauties-ready-for-miss-world-pageant |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Patriotic Vanguard |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002165806/https://thepatrioticvanguard.com/sierra-leone-ten-beauties-ready-for-miss-world-pageant|archive-date=2 Oktubre 2026}}</ref> |20 |[[Freetown]] |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |Caroline Marufu<ref>{{Cite web |last=Mirisawu |first=Anesu |date=29 Oktubre 2023 |title=From the catwalk to the farm: The story of Caroline Marufu – DailyNews |url=https://dailynews.co.zw/from-the-catwalk-to-the-farm-the-story-of-caroline-marufu/ |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Daily News |language=en-US}}</ref> |24 |Bulawayo |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Roshni Kaur Soin<ref>{{Cite web |date=28 Nobyembre 2007 |title=Miss Malaysia to win Miss World title? Odds are.. |url=https://www.asiaone.com/Just%2BWoman/News/High%2BLife/Story/A1Story20071130-39041.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202143304/https://www.asiaone.com/Just+Woman/News/High+Life/Story/A1Story20071130-39041.html |archive-date=2 Pebrero 2008 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=The New Paper |language=en |via=AsiaOne}}</ref> |21 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Maria Colombage<ref>{{Cite web |last=Careem |first=Zanita |title=A dazzling show |url=https://island.lk/2007/09/30/leisure1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828102928/http://www.island.lk/2007/09/30/leisure1.html |archive-date=28 Agosto 2008 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Sunday Island Online |language=en}}</ref> |23 |[[Colombo]] |- |{{Flag|Suriname}} |Charisse Melany Moll |22 |[[Paramaribo]] |- |{{flagicon|SWZ}} [[Eswatini|Suwasilandiya]] |Nkosing'phile Dlamini<ref>{{Cite news |last=Dlamini|first=Mxolisi|date=19 Oktubre 2023|title=Remove govt from Miss Eswatini|language=en|work=Times of Eswatini|url=https://www.pressreader.com/eswatini/times-of-eswatini/20231019/282273850035946?srsltid=AfmBOoq-F3q9TkvUAmhTG2KoJvP5ZH9TWRD2MZFaL0wV7I0Tn_VQ-NHO|access-date=3 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516025736/https://www.pressreader.com/eswatini/times-of-eswatini/20231019/282273850035946?srsltid=AfmBOoq-F3q9TkvUAmhTG2KoJvP5ZH9TWRD2MZFaL0wV7I0Tn_VQ-NHO|archive-date=16 Mayo 2025|via=PressReader}}</ref> |22 |Manzini |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |Annie Oliv<ref>{{Cite web |last=Råde |first=Lasse |date=28 Mayo 2016 |orig-date=6 Oktubre 2007 |title=Hon är vackrast i Sverige |trans-title=She is the most beautiful in Sweden. |url=https://www.expressen.se/livsstil/halsa/hon-ar-vackrast-i-sverige/ |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Expressen |language=sv}}</ref> |20 |Gothenburg |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Richa Adhia<ref>{{Cite web |last=Materu |first=Beatrice |date=12 Hulyo 2025 |title=The Crown, the Silence, the Dream: What’s Going On with Miss Tanzania? |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-crown-the-silence-the-dream-what-s-going-on-with-miss-tanzania--5114360 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |19 |Mwanza |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Kanokkorn Jaicheun<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 Nobyembre 2007 |title=Minh Thu bán đấu giá từ thiện áo dài thêu hoạ tiết Vịnh Hạ Long |trans-title=Minh Thu is holding a charity auction of ao dai (traditional Vietnamese dress) embroidered with Ha Long Bay motifs. |url=https://www.xaluannews.com/modules.php?name=News&file=article&sid=21154 |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Xã Luận |language=vi}}</ref> |21 |[[Bangkok]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Megan Coleman<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2006|title=I'm not just a pretty face, says new Miss SA|url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/im-not-just-a-pretty-face-says-new-miss-sa-306863|access-date=3 Oktubre 2026|website=Independent Online|language=en}}</ref> |22 |KwaZulu-Natal |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Cho Eun-ju<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jae-hong |date=28 Hulyo 2007 |title=제주출신 조은주씨 미스코리아 ‘선’ 영예 |trans-title=Jeju native Jo Eun-ju honored as Miss Korea 'Sun' |url=https://www.jejusori.net/news/articleView.html?idxno=34712 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Jejusori |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Valene Maharaj<ref>{{Cite web |date=6 Setyembre 2012 |title=Classic & contemporary |url=https://trinidadexpress.com/news/local/classic-contemporary/article_4ca09602-3eb4-5211-94d6-635396f8c238.html |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Trinidad Express Newspapers |language=en}}</ref> |21 |Saint Margaret |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Bernardita Zúñiga<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Nobyembre 2007 |title=Miss Chile desde el Miss Mundo China: La belleza "es un valor agregado para difundir ideas" |trans-title=Miss Chile from Miss World China: Beauty "is an added value for spreading ideas" |url=https://www.emol.com/noticias/magazine/2007/11/29/283459/miss-chile-desde-el-miss-mundo-china-la-belleza-es-un-valor-agregado-para-difundir-ideas.html |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Emol |language=es}}</ref> |24 |[[Viña del Mar]] |- |'''{{flagicon|CHN}} [[Tsina]]''' |'''[[Zhang Zilin]]'''<ref>{{Cite web |date=20 Marso 2008 |title=组图：世界小姐大赛中国区总决赛-冠军张梓琳_新浪女性_新浪网 |trans-title=Photo Gallery: Miss World China Finals - Champion Zhang Zilin |url=https://eladies.sina.com.cn/s/p/2008/0320/1827677765.shtml |access-date=2 Oktubre 2026 |website=Sina.com |language=zh}}</ref> |23 |[[Shijiazhuang]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Dora Anastasiou |19 |Xylofagou |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkey|Turkya]] |Selen Soyder<ref>{{Cite web |last= |date=18 Mayo 2022 |orig-date=13 Hunyo 2007 |title=??te T?rkiye'nin en g?zel k?z?!!! Miss Turkey Selen Soyder hangi ?d?lleri ald?? |trans-title=Here is Turkey's most beautiful girl!!! What awards did Miss Turkey Selen Soyder win? |url=https://www.medyafaresi.com/haber/te-trkiyenin-en-gzel-kz-miss-turkey-selen-soyder-hangi-dlleri/5785 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Medyafaresi |language=tr}}</ref> |20 |[[İzmir]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Monica Kasyate<ref>{{Cite web |date=9 Enero 2021 |orig-date=7 Agosto 2010 |title=Monica Kansiime Kasyate: The Miss Uganda who has proved to be something |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/monica-kansiime-kasyate-the-miss-uganda-who-has-proved-to-be-something-1476022 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> |21 |[[Kampala]] |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]] |Lika Roman<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2015 |title=30-letnia miss zachowa dziewictwo do ślubu |trans-title=30-year-old miss will keep her virginity until marriage |url=https://www.fakt.pl/wydarzenia/swiat/30-letnia-miss-zachowa-dziewictwo-do-slubu/w4q6832 |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Fakt |language=pl}}</ref> |22 |Uzhhorod |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |Krisztina Bodri<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2007 |title=Miss Hungary '07 |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/world-pageants/miss-hungary-07/articleshow/2409122.cms |access-date=3 Oktubre 2026 |website=The Times of India |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002170623/https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/world-pageants/miss-hungary-07/articleshow/2409122.cms|archive-date=2 Oktubre 2026}}</ref> |21 |[[Budapest]] |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{official website|http://www.missworld.com}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] bzje6md3n77vmcuaxbpjwd8si3pvwk1 Ahtisa Manalo 0 328765 2235163 2233773 2026-10-18T07:26:24Z Janwikii 167678 nagdagdag ng isang talata 2235163 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|image= Ahtisa Manalo December 2025.jpg |caption=si Manalo noong 2025|birth_name=Maria Ahtisa Manalo|birth_date={{birth date and age|1997|5|25|mf=y}}|birth_place=[[Candelaria, Quezon]], Pilipinas|education=[[Manuel S. Enverga University Foundation]] ([[Bachelor of Accountancy|B.Acy]])|height=1.73 m<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Ahtisa Manalo Height: Everything You Need To Know |url=https://nisupplies.co.uk/27424750/ahtisa-manalo-height/ |access-date=2025-11-02 |website=nisupplies.co.uk |language=en }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|title={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018|Binibining Pilipinas International 2018]]|[[Miss Cosmo Philippines 2024]]}}|competitions={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018]]|(Panalo – Binibining Pilipinas International 2018)|[[Miss International 2018]]|(Unang Karangalang Banggit o 1st Runner-Up)|[[Miss Universe Philippines 2024]]|(2nd Runner-up)}}|occupation={{Hlist|Modelo|Entreprenyur}}}} Si '''Maria Ahtisa Manalo''' (isinilang noong 25 Mayo 1997) ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa [[patimpalak ng kagandahan]]. Siya ang kasalukuyang [[Miss Universe Philippines 2025]] at nakatakdang katawanin ang Pilipinas sa [[Miss Universe 2025]] na gaganapin sa 21 Nobyembre 2025 sa Pak Kret, Taylandiya. Noong 2018, kinoronahan siya bilang [[Binibining Pilipinas – International|Binibining Pilipinas International]] at naging kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss International|Miss International 2018]], kung saan nagtamo siya ng unang karangalang banggit (''first runner-up''). Muling sumali si Manalo sa [[Miss Universe Philippines 2024]] at nagtapos bilang ikalawang pangalawang gantimpala. Pagkatapos nito, itinanghal siyang kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss Cosmo 2024]], kung saan siya ay nakapasok sa Top 10 finalist. <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-23 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name="pep.ph">{{Cite web |title=Beauty queen Ahtisa Manalo chooses food business over luxury items |url=https://www.pep.ph/lifestyle/lifestyle/145376/ahtisa-manalo-business-a721-20190817 |access-date=2024-05-09 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024 |url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024?page=2 |access-date=2024-05-08 |website=Philstar Life}}</ref> ==Buhay at pag-aaral== Isinilang si Ahtisa Manalo noong 27 Mayo 1997, sa bayan ng&nbsp;[[Candelaria, Quezon|Candelaria]], [[Quezon]], Pilipinas, sa isang ina na may kanunuang Pilipino-Espanyol at isang Pilandes-Suweko na ama.<ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo ready to conquer the Miss Universe stage: 'I'm a lot stronger now' |url=https://mb.com.ph/2024/1/27/ahtisa-manalo-ready-to-conquer-the-miss-universe-stage-i-m-a-lot-stronger-now |access-date=2024-05-09 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vergara |first=Alex Y. |title=Ahtisa Manalo: Dutiful & beautiful |url=https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |access-date=2023-06-21 |website=Philstar.com |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164813/https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |url-status=live }}</ref> Nag-aral siya sa&nbsp;[[Manuel S. Enverga University Foundation|Manuel S. Enverga University Foundation - Candelaria, Inc.]] mula [[Edukasyong elementarya|elementarya]] hanggang [[kolehiyo]],&nbsp;at nagtapos ng akademikong antas ng Batsilyer sa Agham ng [[Accountancy|Pagtutuos]].<ref>{{Cite web |last=Mwendwa |first=Winfred |date=2020-03-03 |title=Who is Ahtisa Manalo inside and outside of the beauty pageants? |url=https://kami.com.ph/106981-ahtisa-manalo-profile-bio-family-age-boyfriend.html |access-date=2024-05-06 |website=Kami.com.ph - Philippines news. |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manuel S. Enverga University Foundation |url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=1336428220433895&id=100022001897480&mibextid=oFDknk&rdid=IZPDXfGrhFSFR6lI&share_url=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fshare%2Fp%2F7gdVrDM3F5YR4xx2%2F%3Fmibextid%3DoFDknk |access-date=2024-05-12 |website=www.facebook.com}}</ref> ==Mga patimpalak ng kagandahan== === Mga sinaunang patimpalak ng kagandahan === Si Ahtisa ay nagsimulang sumali sa mga lokal na patimpalak ng kagandahan sa edad na 10 upang makatulong sa pagsuporta ng kanyang edukasyon. <ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Noong 2017, Sumali siya sa kanyang unang pambansang patimpalak, Reyna ng Aliwan, isang kompetisyon na may temang kapistahan. Inirepresenta niya ang Niyogyugan Festival of Quezon at naging second runner-up.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===Binibining Pilipinas 2018=== Lumahok si Ahtisa Manalo sa&nbsp;Binibining Pilipinas 2018, na ginanap sa&nbsp;[[Smart Araneta Coliseum]] noong 18 Marso 2018.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2024-05-06 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Sa rolyo ng huling katanungan at kasagutan, tinanong siya ni Lara Quigaman: "''How should a beauty queen respond to ruthless criticism?''" Sumagot si Manalo:<ref>{{Cite web |first=Jamil |last=Santos |date=2018-03-27 |title=What Bb. Pilipinas-International Ahtisa Manalo learned from her Q&A 'stutter' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/648035/what-bb-pilipinas-international-ahtisa-manalo-learned-from-her-q-a-stutter/story/ |access-date=2024-05-06 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> {{Blockquote|text= "A beauty queen should always respond to criticisms constructively. We beauty queens are public figures and we put ourselves in a position to be judged. But nonetheless, we should always, we should always filter which comments we should accept and what we should not. Thank you."}} Sa pagtatapos ng patimpalak, kinoronahan si Manalo na Binibining Pilipinas International 2018&nbsp;ng kaniyang hinalinhan na si Maria Angelica de Leon.<ref name=":0">{{Cite web |date=March 19, 2018 |title=Catriona Gray crowned Miss Universe-PH to lead all winners in Bb. Pilipinas 2018 pageant |url=http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |access-date=February 28, 2019 |website=[[Interaksyon]] |language=en-US |archive-date=March 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074638/http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-18 |title=FULL LIST: Winners, Binibining Pilipinas 2018 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811093327/https://rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |archive-date=August 11, 2020 |access-date=2021-07-14 |website=Rappler |language=en}}</ref> Sa edad na 20, si Manalo ang pinakabatang nagwagi sa edisyong iyon.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=June 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604075901/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |url-status=live }}</ref> ===Miss International 2018=== Sa pagkapanalo sa titulong Binibining Pilipinas International 2018, naging delegado ng bansa si Ma. Ahtisa Manalo sa&nbsp;patimpalak ng [[Miss International 2018]], na ginanap sa&nbsp;[[Tokyo]] Dome City Hall&nbsp;noong 9 Nobyembre 2018. Sa pagsisimula ng kompetisyon, si Manalo ay nakilala bilang paboritong kalahok ng patimpalak mula sa kanyang pagganap sa mga kaganapan bago ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=2018-11-04 |title=Philippines almost wins Miss International 2018 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=April 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404041430/https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> Sa huling talumpati sa ''Top 8'' (nangungunang walo), binigyang-diin ni Manalo ang kaniyang kasabikan na manguna sa kabila ng kaniyang kabataan, at nangakong patuloy na magiging "tinig ng kabataan sa pagpapakita na walang imposible sa pagsusumikap at determinasyon". Buong salaysay ni Ahtisa Manalo:<ref name="AutoVG-9">{{Cite news |date=2018-11-09 |title=Ahtisa Manalo delivers Miss International 2018 speech |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |access-date=2023-06-13 |archive-date=November 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117050935/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2018-11-10 |title=Ahtisa Manalo finishes first runner-up in Miss International 2018 |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |access-date=2023-06-12 |website=news.abs-cbn.com |archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612152907/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> {{Blockquote|text= "Ang Miss International ay isang pagdiriwang ng kabataan at pagbibigay-lakas. Palagi akong naniniwala na ang edad ay hindi hadlang upang maabot ang ating mga pangarap o magkaroon ng impluwensya sa iba. Sa edad na 15, nagsimula akong tumulong sa mga programa sa aking komunidad para sa mga batang lansangan. Sa edad na 19, nagtapos ako ng kolehiyo. Sa edad na 20, aking napagtanto na kaya kong magsalita para sa mga mabuting layunin sa mas malawak na madla kaya ako sumali sa ating pambansang patimpalak." {{pb}} "Kung ako ay magiging Miss International, ipagpapatuloy kong maging tinig ng kabataan, sa pagpapakita na walang imposible sa pagsisikap at determinasyon. At kapiling ang mga magagandang binibini ngayong gabi, isang pamilya ng mga beauty queen — na magagandang kabataang nangangarap at mga mapagtagumpay, ipapakita namin sa mundo na pag-ibig, kapayapaan, at kagandahan ang tunay nating nililingap. At sama-sama—gagawa tayo ng kaibahan."<ref name="AutoVG-9"/>}} Sa pagtatapos ng kaganapan, nagtapos si Manalo bilang ''first runner-up'' (unang karangalang banggit) kay&nbsp;Mariem Velazco&nbsp;ng Venezuela.<ref>{{Cite web |date=2018-11-09 |title=Venezuela's Mariem Claret Velazco Garcia wins Miss International 2018 |url=https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=July 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719223746/https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |url-status=live }}</ref> Sa pagtatapos ng kanyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, kinoronahan ni Manalo si Bea Magtanong&nbsp;bilang kanyang kasunod sa&nbsp;patimpalak ng Binibining Pilipinas 2019.<ref>{{Cite web |date=2019-06-09 |title=Gazini Christiana Ganados is crowned Miss Universe Philippines 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201191620/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |url-status=live }}</ref> ===Miss Universe Philippines 2024=== Kasunod ng kaniyang pagtatapos sa patimpalak ng Miss International, nakilala si Ahtisa Manalo bilang isang malakas na potensyal na kandidata para sa hinaharap na mga pambansang patimpalak.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |title=LIST: Filipina queens who could bring back The Philippines to Miss Universe Top 16 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=March 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318205442/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |url-status=live }}</ref>&nbsp; Noong 31 Enero 2020, nagsumite siya ng kaniyang aplikasyon para sa patimpalak ng [[Miss Universe Philippines 2020]], gayunpaman, binawi niya sa ilang sandali ang aplikasyon dahil sa mga [[karamdaman]].<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |title=Miss International 2018 1st runner-up Ahtisa Manalo backs out from Miss Universe Philippines 2020 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=February 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227201522/https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo backs out of Miss Universe Philippines race |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |access-date=June 13, 2023 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618223920/https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |url-status=live }}</ref> Ang kaniyang pagbawi ay nagbunsod ng mga akusasyon ng isang publisidad na palabas, gayunpaman, nilinaw niya na siya ay nagpasa ng aplikasyon nang huli hangga't maari dahil hindi siya sigurado sa kaniyang desisyon na makipagtagisan.<ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo cries foul over 'publicity stunt' accusations |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |access-date=June 13, 2023 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217002926/https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |url-status=live }}</ref> Noong 27 Enero 2024, inihayag ng Miss Universe Philippines Quezon Province ang pagkahirang kay Ahtisa Manalo bilang delegado ng lalawigan sa patimpalak ng Miss Universe Philippines 2024.<ref name=MUPHQP>{{citeweb|url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024|date=January 27, 2024|website=[[Philippine Star]]|access-date=January 27, 2024|archive-date=January 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111907/https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo returns to pageantry as Quezon Province's rep for Miss Universe Philippines |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |access-date=2024-01-27 |website=GMA News Online |language=en |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111915/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |url-status=live }}</ref> Sa prelimaryang kompetisyon ng Miss Universe Philippines 2024, nagsimula ang pangingibabaw ni Manalo, kung saan kinilala siya bilang Miss Smilee, Miss Fairy Skin, Miss Great iColor Plus, Miss Hello Glow, Miss Danielito's Home Kitchen, Miss Zonrox Color Safe, Miss Queen of Hearts Sleepwear, at Miss Aqua Boracay.&nbsp; Sa pagtatapos ng patimpalak, nagtapos siya bilang ''2nd runner-up'' kay [[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]] ng Bulacan''.''<ref>{{Cite web |title=Quezon's pride Ahtisa Manalo reigns as Miss Cosmo Philippines 2024 |url=https://www.sentineltimes.net/2024/05/quezons-pride-ahtisa-manalo-reigns-as.html |access-date=2024-05-23 |website=Sentinel Times}}</ref> ===The Miss Philippines Coronation === Pagkatapos ng koronasyon ng Miss Universe Philippines 2024, sampung kandidata mula sa ''Top 10'' at ''Top 20'' ang isinalang para sa hiwalay na koronasyon ng apat pang korona sa ilalim ng The Miss Philippines. Kinoronahan si Ahtisa Manalo bilang kauna-unahang Miss Cosmos Philippines 2024. Siya ang kakatawan sa Pilipinas sa gaganaping Miss Cosmo 2024 sa Vietnam.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-27 |title=How Ahtisa Manalo, Alexie Brooks got their respective The Miss Philippines titles |url=https://entertainment.inquirer.net/558507/how-ahtisa-manalo-alexie-brooks-got-their-respective-the-miss-philippines-titles |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ilan pa sa mga hinirang na kandidata ay sina Tarah Valencia bilang Miss Supranational Philippines 2025, Alexie Brooks bilang Miss Eco International 2025, at Cyrille Payumo bilang Miss Charm Philippines 2025.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Empire Philippines |title=The Miss Philippines Coronation{{!}} Full Show |date=2024-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7QxOxmfiMJM |access-date=2024-06-05}}</ref> ==Mga adhikain at plataporma== May adhikain si Ahtisa Manalo para sa LGBTQ.<ref>{{Cite web |last=Acar |first=Aedrianne |title=#PanaloSiManalo: What you should know about Miss International 2018 First runner-up Ahtisa Manalo |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |access-date=2023-06-21 |website=www.gmanetwork.com |language=en |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164815/https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |url-status=live }}</ref> Bilang isang namumuhunan, nakipagtrabaho si Manalo sa organisasyon ng Alon Akademie, na nakatuon sa pagbibigay-lakas sa mga bata o kabataang Pilipino makapagpatuloy sa kanilang mga pangarap sa pamamagitan ng edukasyong entreprenyuryar.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == Sariling buhay == Kasunod ng kaniyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, sinabi ni Manalo na siya ay nagpapatakbo ng dalawang café sa Australia—Cafe Noun at Call Me Harris. Nabanggit din niya na nagpasimula siya ng isang kumpanya ng pagkain at inumin, at ngayon mayroong humigit na isang libong empleyado. May gampan din si Manalo sa paglikha at pagpapalawak ng mga tatak ng pagkain tulad ng Koomi, Oh My Greek, Zig Foods at Salt and Ice.<ref name="pep.ph"/><ref>{{Cite news |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |work=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before=[[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]]}} {{s-ttl|title=[[Miss Universe Philippines]]|years=[[Miss Universe Philippines 2025|2025]]}} {{S-aft|after=''Kasalukuyan''}} {{S-bef|before=–}} {{s-ttl|title=Miss Cosmo Philippines|years=[[Miss Universe Philippines 2024|2024]]}} {{S-aft|after=[[Chelsea Fernandez]]}} {{S-bef|before={{Flagicon|Curaçao}} Chanelle de Lau}} {{s-ttl|title=Miss International First Runner-Up|years=2018}} {{S-aft|after={{Flagicon|Mexico}} Andrea Toscano}} {{S-end}} [[Kategorya:Mga Pilipinang nanalo sa patimpalak ng kagandahan]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]] 6kb9peu6p0o37xd6jpivduqxmjnu85r 2235179 2235163 2026-10-18T08:02:59Z Janwikii 167678 nagdagdag ng isang talata 2235179 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|image= Ahtisa Manalo December 2025.jpg |caption=si Manalo noong 2025|birth_name=Maria Ahtisa Manalo|birth_date={{birth date and age|1997|5|25|mf=y}}|birth_place=[[Candelaria, Quezon]], Pilipinas|education=[[Manuel S. Enverga University Foundation]] ([[Bachelor of Accountancy|B.Acy]])|height=1.73 m<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Ahtisa Manalo Height: Everything You Need To Know |url=https://nisupplies.co.uk/27424750/ahtisa-manalo-height/ |access-date=2025-11-02 |website=nisupplies.co.uk |language=en }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|title={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018|Binibining Pilipinas International 2018]]|[[Miss Cosmo Philippines 2024]]}}|competitions={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018]]|(Panalo – Binibining Pilipinas International 2018)|[[Miss International 2018]]|(Unang Karangalang Banggit o 1st Runner-Up)|[[Miss Universe Philippines 2024]]|(2nd Runner-up)}}|occupation={{Hlist|Modelo|Entreprenyur}}}} Si '''Maria Ahtisa Manalo''' (isinilang noong 25 Mayo 1997) ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa [[patimpalak ng kagandahan]]. Siya ang kasalukuyang [[Miss Universe Philippines 2025]] at nakatakdang katawanin ang Pilipinas sa [[Miss Universe 2025]] na gaganapin sa 21 Nobyembre 2025 sa Pak Kret, Taylandiya. Noong 2018, kinoronahan siya bilang [[Binibining Pilipinas – International|Binibining Pilipinas International]] at naging kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss International|Miss International 2018]], kung saan nagtamo siya ng unang karangalang banggit (''first runner-up''). Muling sumali si Manalo sa [[Miss Universe Philippines 2024]] at nagtapos bilang ikalawang pangalawang gantimpala. Pagkatapos nito, itinanghal siyang kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss Cosmo 2024]], kung saan siya ay nakapasok sa Top 10 finalist. <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-23 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name="pep.ph">{{Cite web |title=Beauty queen Ahtisa Manalo chooses food business over luxury items |url=https://www.pep.ph/lifestyle/lifestyle/145376/ahtisa-manalo-business-a721-20190817 |access-date=2024-05-09 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024 |url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024?page=2 |access-date=2024-05-08 |website=Philstar Life}}</ref> ==Buhay at pag-aaral== Isinilang si Ahtisa Manalo noong 27 Mayo 1997, sa bayan ng&nbsp;[[Candelaria, Quezon|Candelaria]], [[Quezon]], Pilipinas, sa isang ina na may kanunuang Pilipino-Espanyol at isang Pilandes-Suweko na ama.<ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo ready to conquer the Miss Universe stage: 'I'm a lot stronger now' |url=https://mb.com.ph/2024/1/27/ahtisa-manalo-ready-to-conquer-the-miss-universe-stage-i-m-a-lot-stronger-now |access-date=2024-05-09 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vergara |first=Alex Y. |title=Ahtisa Manalo: Dutiful & beautiful |url=https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |access-date=2023-06-21 |website=Philstar.com |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164813/https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |url-status=live }}</ref> Nag-aral siya sa&nbsp;[[Manuel S. Enverga University Foundation|Manuel S. Enverga University Foundation - Candelaria, Inc.]] mula [[Edukasyong elementarya|elementarya]] hanggang [[kolehiyo]],&nbsp;at nagtapos ng akademikong antas ng Batsilyer sa Agham ng [[Accountancy|Pagtutuos]].<ref>{{Cite web |last=Mwendwa |first=Winfred |date=2020-03-03 |title=Who is Ahtisa Manalo inside and outside of the beauty pageants? |url=https://kami.com.ph/106981-ahtisa-manalo-profile-bio-family-age-boyfriend.html |access-date=2024-05-06 |website=Kami.com.ph - Philippines news. |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manuel S. Enverga University Foundation |url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=1336428220433895&id=100022001897480&mibextid=oFDknk&rdid=IZPDXfGrhFSFR6lI&share_url=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fshare%2Fp%2F7gdVrDM3F5YR4xx2%2F%3Fmibextid%3DoFDknk |access-date=2024-05-12 |website=www.facebook.com}}</ref> ==Mga patimpalak ng kagandahan== === Mga sinaunang patimpalak ng kagandahan === Si Ahtisa ay nagsimulang sumali sa mga lokal na patimpalak ng kagandahan sa edad na 10 upang makatulong sa pagsuporta ng kanyang edukasyon. <ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Noong 2017, Sumali siya sa kanyang unang pambansang patimpalak, Reyna ng Aliwan, isang kompetisyon na may temang kapistahan. Inirepresenta niya ang Niyogyugan Festival of Quezon at naging second runner-up.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===Binibining Pilipinas 2018=== Lumahok si Ahtisa Manalo sa&nbsp;Binibining Pilipinas 2018, na ginanap sa&nbsp;[[Smart Araneta Coliseum]] noong 18 Marso 2018.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2024-05-06 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Sa rolyo ng huling katanungan at kasagutan, tinanong siya ni Lara Quigaman: "''How should a beauty queen respond to ruthless criticism?''" Sumagot si Manalo:<ref>{{Cite web |first=Jamil |last=Santos |date=2018-03-27 |title=What Bb. Pilipinas-International Ahtisa Manalo learned from her Q&A 'stutter' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/648035/what-bb-pilipinas-international-ahtisa-manalo-learned-from-her-q-a-stutter/story/ |access-date=2024-05-06 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> {{Blockquote|text= "A beauty queen should always respond to criticisms constructively. We beauty queens are public figures and we put ourselves in a position to be judged. But nonetheless, we should always, we should always filter which comments we should accept and what we should not. Thank you."}} Sa pagtatapos ng patimpalak, kinoronahan si Manalo na Binibining Pilipinas International 2018&nbsp;ng kaniyang hinalinhan na si Maria Angelica de Leon.<ref name=":0">{{Cite web |date=March 19, 2018 |title=Catriona Gray crowned Miss Universe-PH to lead all winners in Bb. Pilipinas 2018 pageant |url=http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |access-date=February 28, 2019 |website=[[Interaksyon]] |language=en-US |archive-date=March 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074638/http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-18 |title=FULL LIST: Winners, Binibining Pilipinas 2018 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811093327/https://rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |archive-date=August 11, 2020 |access-date=2021-07-14 |website=Rappler |language=en}}</ref> Sa edad na 20, si Manalo ang pinakabatang nagwagi sa edisyong iyon.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=June 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604075901/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |url-status=live }}</ref> ===Miss International 2018=== Sa pagkapanalo sa titulong Binibining Pilipinas International 2018, naging delegado ng bansa si Ma. Ahtisa Manalo sa&nbsp;patimpalak ng [[Miss International 2018]], na ginanap sa&nbsp;[[Tokyo]] Dome City Hall&nbsp;noong 9 Nobyembre 2018. Sa pagsisimula ng kompetisyon, si Manalo ay nakilala bilang paboritong kalahok ng patimpalak mula sa kanyang pagganap sa mga kaganapan bago ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=2018-11-04 |title=Philippines almost wins Miss International 2018 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=April 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404041430/https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> Sa huling talumpati sa ''Top 8'' (nangungunang walo), binigyang-diin ni Manalo ang kaniyang kasabikan na manguna sa kabila ng kaniyang kabataan, at nangakong patuloy na magiging "tinig ng kabataan sa pagpapakita na walang imposible sa pagsusumikap at determinasyon". Buong salaysay ni Ahtisa Manalo:<ref name="AutoVG-9">{{Cite news |date=2018-11-09 |title=Ahtisa Manalo delivers Miss International 2018 speech |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |access-date=2023-06-13 |archive-date=November 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117050935/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2018-11-10 |title=Ahtisa Manalo finishes first runner-up in Miss International 2018 |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |access-date=2023-06-12 |website=news.abs-cbn.com |archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612152907/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> {{Blockquote|text= "Ang Miss International ay isang pagdiriwang ng kabataan at pagbibigay-lakas. Palagi akong naniniwala na ang edad ay hindi hadlang upang maabot ang ating mga pangarap o magkaroon ng impluwensya sa iba. Sa edad na 15, nagsimula akong tumulong sa mga programa sa aking komunidad para sa mga batang lansangan. Sa edad na 19, nagtapos ako ng kolehiyo. Sa edad na 20, aking napagtanto na kaya kong magsalita para sa mga mabuting layunin sa mas malawak na madla kaya ako sumali sa ating pambansang patimpalak." {{pb}} "Kung ako ay magiging Miss International, ipagpapatuloy kong maging tinig ng kabataan, sa pagpapakita na walang imposible sa pagsisikap at determinasyon. At kapiling ang mga magagandang binibini ngayong gabi, isang pamilya ng mga beauty queen — na magagandang kabataang nangangarap at mga mapagtagumpay, ipapakita namin sa mundo na pag-ibig, kapayapaan, at kagandahan ang tunay nating nililingap. At sama-sama—gagawa tayo ng kaibahan."<ref name="AutoVG-9"/>}} Sa pagtatapos ng kaganapan, nagtapos si Manalo bilang ''first runner-up'' (unang karangalang banggit) kay&nbsp;Mariem Velazco&nbsp;ng Venezuela.<ref>{{Cite web |date=2018-11-09 |title=Venezuela's Mariem Claret Velazco Garcia wins Miss International 2018 |url=https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=July 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719223746/https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |url-status=live }}</ref> Sa pagtatapos ng kanyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, kinoronahan ni Manalo si Bea Magtanong&nbsp;bilang kanyang kasunod sa&nbsp;patimpalak ng Binibining Pilipinas 2019.<ref>{{Cite web |date=2019-06-09 |title=Gazini Christiana Ganados is crowned Miss Universe Philippines 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201191620/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |url-status=live }}</ref> === Mga patimpalak (2019-2024) === Pagkatapos niyang makoronahan bilang Binibining Pilipinas International, kinoronahan nya si Bea Magtanong bilang o kahalili sa patimpalak noong 2019. Kalunan, lokal na publikasyon kabilang ang The Philippine Star itinuturing si Manalo bilang potensyal na kandidata para sa mga pambansang patimpalak sa hinaharap.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Isinumite niya ang kanyang aplikasyon para sa Miss Universe Philippines 2020, ngunit umatras siya dahil sa isyung pangkalusugan.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Ang kaniyang pag atras nauwi sa akusasyon sa kaniyang aplikasyon ay isang pagpapanggap, bagamat nilinaw nya na huli niya nang naisumite ang kaniyang palikasyon,dahil hindi siya sigurado sa kanyang desisiyon na sumali sa kompetisyon. <ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Siya ay nagsilbi bilang hurado sa Binibining Pilipinas 2022.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===Miss Universe Philippines 2024=== Kasunod ng kaniyang pagtatapos sa patimpalak ng Miss International, nakilala si Ahtisa Manalo bilang isang malakas na potensyal na kandidata para sa hinaharap na mga pambansang patimpalak.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |title=LIST: Filipina queens who could bring back The Philippines to Miss Universe Top 16 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=March 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318205442/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |url-status=live }}</ref>&nbsp; Noong 31 Enero 2020, nagsumite siya ng kaniyang aplikasyon para sa patimpalak ng [[Miss Universe Philippines 2020]], gayunpaman, binawi niya sa ilang sandali ang aplikasyon dahil sa mga [[karamdaman]].<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |title=Miss International 2018 1st runner-up Ahtisa Manalo backs out from Miss Universe Philippines 2020 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=February 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227201522/https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo backs out of Miss Universe Philippines race |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |access-date=June 13, 2023 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618223920/https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |url-status=live }}</ref> Ang kaniyang pagbawi ay nagbunsod ng mga akusasyon ng isang publisidad na palabas, gayunpaman, nilinaw niya na siya ay nagpasa ng aplikasyon nang huli hangga't maari dahil hindi siya sigurado sa kaniyang desisyon na makipagtagisan.<ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo cries foul over 'publicity stunt' accusations |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |access-date=June 13, 2023 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217002926/https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |url-status=live }}</ref> Noong 27 Enero 2024, inihayag ng Miss Universe Philippines Quezon Province ang pagkahirang kay Ahtisa Manalo bilang delegado ng lalawigan sa patimpalak ng Miss Universe Philippines 2024.<ref name=MUPHQP>{{citeweb|url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024|date=January 27, 2024|website=[[Philippine Star]]|access-date=January 27, 2024|archive-date=January 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111907/https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo returns to pageantry as Quezon Province's rep for Miss Universe Philippines |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |access-date=2024-01-27 |website=GMA News Online |language=en |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111915/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |url-status=live }}</ref> Sa prelimaryang kompetisyon ng Miss Universe Philippines 2024, nagsimula ang pangingibabaw ni Manalo, kung saan kinilala siya bilang Miss Smilee, Miss Fairy Skin, Miss Great iColor Plus, Miss Hello Glow, Miss Danielito's Home Kitchen, Miss Zonrox Color Safe, Miss Queen of Hearts Sleepwear, at Miss Aqua Boracay.&nbsp; Sa pagtatapos ng patimpalak, nagtapos siya bilang ''2nd runner-up'' kay [[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]] ng Bulacan''.''<ref>{{Cite web |title=Quezon's pride Ahtisa Manalo reigns as Miss Cosmo Philippines 2024 |url=https://www.sentineltimes.net/2024/05/quezons-pride-ahtisa-manalo-reigns-as.html |access-date=2024-05-23 |website=Sentinel Times}}</ref> ===The Miss Philippines Coronation === Pagkatapos ng koronasyon ng Miss Universe Philippines 2024, sampung kandidata mula sa ''Top 10'' at ''Top 20'' ang isinalang para sa hiwalay na koronasyon ng apat pang korona sa ilalim ng The Miss Philippines. Kinoronahan si Ahtisa Manalo bilang kauna-unahang Miss Cosmos Philippines 2024. Siya ang kakatawan sa Pilipinas sa gaganaping Miss Cosmo 2024 sa Vietnam.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-27 |title=How Ahtisa Manalo, Alexie Brooks got their respective The Miss Philippines titles |url=https://entertainment.inquirer.net/558507/how-ahtisa-manalo-alexie-brooks-got-their-respective-the-miss-philippines-titles |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ilan pa sa mga hinirang na kandidata ay sina Tarah Valencia bilang Miss Supranational Philippines 2025, Alexie Brooks bilang Miss Eco International 2025, at Cyrille Payumo bilang Miss Charm Philippines 2025.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Empire Philippines |title=The Miss Philippines Coronation{{!}} Full Show |date=2024-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7QxOxmfiMJM |access-date=2024-06-05}}</ref> ==Mga adhikain at plataporma== May adhikain si Ahtisa Manalo para sa LGBTQ.<ref>{{Cite web |last=Acar |first=Aedrianne |title=#PanaloSiManalo: What you should know about Miss International 2018 First runner-up Ahtisa Manalo |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |access-date=2023-06-21 |website=www.gmanetwork.com |language=en |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164815/https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |url-status=live }}</ref> Bilang isang namumuhunan, nakipagtrabaho si Manalo sa organisasyon ng Alon Akademie, na nakatuon sa pagbibigay-lakas sa mga bata o kabataang Pilipino makapagpatuloy sa kanilang mga pangarap sa pamamagitan ng edukasyong entreprenyuryar.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == Sariling buhay == Kasunod ng kaniyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, sinabi ni Manalo na siya ay nagpapatakbo ng dalawang café sa Australia—Cafe Noun at Call Me Harris. Nabanggit din niya na nagpasimula siya ng isang kumpanya ng pagkain at inumin, at ngayon mayroong humigit na isang libong empleyado. May gampan din si Manalo sa paglikha at pagpapalawak ng mga tatak ng pagkain tulad ng Koomi, Oh My Greek, Zig Foods at Salt and Ice.<ref name="pep.ph"/><ref>{{Cite news |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |work=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before=[[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]]}} {{s-ttl|title=[[Miss Universe Philippines]]|years=[[Miss Universe Philippines 2025|2025]]}} {{S-aft|after=''Kasalukuyan''}} {{S-bef|before=–}} {{s-ttl|title=Miss Cosmo Philippines|years=[[Miss Universe Philippines 2024|2024]]}} {{S-aft|after=[[Chelsea Fernandez]]}} {{S-bef|before={{Flagicon|Curaçao}} Chanelle de Lau}} {{s-ttl|title=Miss International First Runner-Up|years=2018}} {{S-aft|after={{Flagicon|Mexico}} Andrea Toscano}} {{S-end}} [[Kategorya:Mga Pilipinang nanalo sa patimpalak ng kagandahan]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]] 9guxr66l3qiyr39z291gs2h5dd99hk7 2235190 2235179 2026-10-18T08:29:56Z Janwikii 167678 nagdagdag ng isang talata 2235190 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|image= Ahtisa Manalo December 2025.jpg |caption=si Manalo noong 2025|birth_name=Maria Ahtisa Manalo|birth_date={{birth date and age|1997|5|25|mf=y}}|birth_place=[[Candelaria, Quezon]], Pilipinas|education=[[Manuel S. Enverga University Foundation]] ([[Bachelor of Accountancy|B.Acy]])|height=1.73 m<ref>{{Cite web |date=2025-10-04 |title=Ahtisa Manalo Height: Everything You Need To Know |url=https://nisupplies.co.uk/27424750/ahtisa-manalo-height/ |access-date=2025-11-02 |website=nisupplies.co.uk |language=en }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|title={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018|Binibining Pilipinas International 2018]]|[[Miss Cosmo Philippines 2024]]}}|competitions={{ubl|[[Binibining Pilipinas 2018]]|(Panalo – Binibining Pilipinas International 2018)|[[Miss International 2018]]|(Unang Karangalang Banggit o 1st Runner-Up)|[[Miss Universe Philippines 2024]]|(2nd Runner-up)}}|occupation={{Hlist|Modelo|Entreprenyur}}}} Si '''Maria Ahtisa Manalo''' (isinilang noong 25 Mayo 1997) ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa [[patimpalak ng kagandahan]]. Siya ang kasalukuyang [[Miss Universe Philippines 2025]] at nakatakdang katawanin ang Pilipinas sa [[Miss Universe 2025]] na gaganapin sa 21 Nobyembre 2025 sa Pak Kret, Taylandiya. Noong 2018, kinoronahan siya bilang [[Binibining Pilipinas – International|Binibining Pilipinas International]] at naging kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss International|Miss International 2018]], kung saan nagtamo siya ng unang karangalang banggit (''first runner-up''). Muling sumali si Manalo sa [[Miss Universe Philippines 2024]] at nagtapos bilang ikalawang pangalawang gantimpala. Pagkatapos nito, itinanghal siyang kinatawan ng Pilipinas sa [[Miss Cosmo 2024]], kung saan siya ay nakapasok sa Top 10 finalist. <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-23 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name="pep.ph">{{Cite web |title=Beauty queen Ahtisa Manalo chooses food business over luxury items |url=https://www.pep.ph/lifestyle/lifestyle/145376/ahtisa-manalo-business-a721-20190817 |access-date=2024-05-09 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024 |url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024?page=2 |access-date=2024-05-08 |website=Philstar Life}}</ref> ==Buhay at pag-aaral== Isinilang si Ahtisa Manalo noong 27 Mayo 1997, sa bayan ng&nbsp;[[Candelaria, Quezon|Candelaria]], [[Quezon]], Pilipinas, sa isang ina na may kanunuang Pilipino-Espanyol at isang Pilandes-Suweko na ama.<ref>{{Cite web |title=Ahtisa Manalo ready to conquer the Miss Universe stage: 'I'm a lot stronger now' |url=https://mb.com.ph/2024/1/27/ahtisa-manalo-ready-to-conquer-the-miss-universe-stage-i-m-a-lot-stronger-now |access-date=2024-05-09 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vergara |first=Alex Y. |title=Ahtisa Manalo: Dutiful & beautiful |url=https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |access-date=2023-06-21 |website=Philstar.com |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164813/https://www.philstar.com/lifestyle/allure/2018/06/24/1827237/ahtisa-manalo-dutiful-beautiful |url-status=live }}</ref> Nag-aral siya sa&nbsp;[[Manuel S. Enverga University Foundation|Manuel S. Enverga University Foundation - Candelaria, Inc.]] mula [[Edukasyong elementarya|elementarya]] hanggang [[kolehiyo]],&nbsp;at nagtapos ng akademikong antas ng Batsilyer sa Agham ng [[Accountancy|Pagtutuos]].<ref>{{Cite web |last=Mwendwa |first=Winfred |date=2020-03-03 |title=Who is Ahtisa Manalo inside and outside of the beauty pageants? |url=https://kami.com.ph/106981-ahtisa-manalo-profile-bio-family-age-boyfriend.html |access-date=2024-05-06 |website=Kami.com.ph - Philippines news. |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manuel S. Enverga University Foundation |url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=1336428220433895&id=100022001897480&mibextid=oFDknk&rdid=IZPDXfGrhFSFR6lI&share_url=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fshare%2Fp%2F7gdVrDM3F5YR4xx2%2F%3Fmibextid%3DoFDknk |access-date=2024-05-12 |website=www.facebook.com}}</ref> ==Mga patimpalak ng kagandahan== === Mga sinaunang patimpalak ng kagandahan === Si Ahtisa ay nagsimulang sumali sa mga lokal na patimpalak ng kagandahan sa edad na 10 upang makatulong sa pagsuporta ng kanyang edukasyon. <ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Noong 2017, Sumali siya sa kanyang unang pambansang patimpalak, Reyna ng Aliwan, isang kompetisyon na may temang kapistahan. Inirepresenta niya ang Niyogyugan Festival of Quezon at naging second runner-up.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===Binibining Pilipinas 2018=== Lumahok si Ahtisa Manalo sa&nbsp;Binibining Pilipinas 2018, na ginanap sa&nbsp;[[Smart Araneta Coliseum]] noong 18 Marso 2018.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2024-05-06 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Sa rolyo ng huling katanungan at kasagutan, tinanong siya ni Lara Quigaman: "''How should a beauty queen respond to ruthless criticism?''" Sumagot si Manalo:<ref>{{Cite web |first=Jamil |last=Santos |date=2018-03-27 |title=What Bb. Pilipinas-International Ahtisa Manalo learned from her Q&A 'stutter' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/648035/what-bb-pilipinas-international-ahtisa-manalo-learned-from-her-q-a-stutter/story/ |access-date=2024-05-06 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> {{Blockquote|text= "A beauty queen should always respond to criticisms constructively. We beauty queens are public figures and we put ourselves in a position to be judged. But nonetheless, we should always, we should always filter which comments we should accept and what we should not. Thank you."}} Sa pagtatapos ng patimpalak, kinoronahan si Manalo na Binibining Pilipinas International 2018&nbsp;ng kaniyang hinalinhan na si Maria Angelica de Leon.<ref name=":0">{{Cite web |date=March 19, 2018 |title=Catriona Gray crowned Miss Universe-PH to lead all winners in Bb. Pilipinas 2018 pageant |url=http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |access-date=February 28, 2019 |website=[[Interaksyon]] |language=en-US |archive-date=March 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301074638/http://www.interaksyon.com/entertainment/2018/03/19/122763/catriona-gray-crowned-miss-universe-ph-to-lead-all-winners-in-bb-pilipinas-2018-pageant/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-18 |title=FULL LIST: Winners, Binibining Pilipinas 2018 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811093327/https://rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2018-winners |archive-date=August 11, 2020 |access-date=2021-07-14 |website=Rappler |language=en}}</ref> Sa edad na 20, si Manalo ang pinakabatang nagwagi sa edisyong iyon.<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=2018-03-21 |title=Get to know Bb Pilipinas International 2018 Ma. Ahtisa Manalo |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=June 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604075901/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/198608-things-to-know-ahtisa-manalo-binibining-pilipinas-international-2018/ |url-status=live }}</ref> ===Miss International 2018=== Sa pagkapanalo sa titulong Binibining Pilipinas International 2018, naging delegado ng bansa si Ma. Ahtisa Manalo sa&nbsp;patimpalak ng [[Miss International 2018]], na ginanap sa&nbsp;[[Tokyo]] Dome City Hall&nbsp;noong 9 Nobyembre 2018. Sa pagsisimula ng kompetisyon, si Manalo ay nakilala bilang paboritong kalahok ng patimpalak mula sa kanyang pagganap sa mga kaganapan bago ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=2018-11-04 |title=Philippines almost wins Miss International 2018 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=April 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404041430/https://www.philstar.com/entertainment/2018/11/09/1867223/philippines-almost-wins-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> Sa huling talumpati sa ''Top 8'' (nangungunang walo), binigyang-diin ni Manalo ang kaniyang kasabikan na manguna sa kabila ng kaniyang kabataan, at nangakong patuloy na magiging "tinig ng kabataan sa pagpapakita na walang imposible sa pagsusumikap at determinasyon". Buong salaysay ni Ahtisa Manalo:<ref name="AutoVG-9">{{Cite news |date=2018-11-09 |title=Ahtisa Manalo delivers Miss International 2018 speech |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |access-date=2023-06-13 |archive-date=November 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117050935/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-delivers-miss-international-2018-speech |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2018-11-10 |title=Ahtisa Manalo finishes first runner-up in Miss International 2018 |url=https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |access-date=2023-06-12 |website=news.abs-cbn.com |archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612152907/https://news.abs-cbn.com/life/11/09/18/ahtisa-manalo-finishes-first-runner-up-in-miss-international-2018 |url-status=live }}</ref> {{Blockquote|text= "Ang Miss International ay isang pagdiriwang ng kabataan at pagbibigay-lakas. Palagi akong naniniwala na ang edad ay hindi hadlang upang maabot ang ating mga pangarap o magkaroon ng impluwensya sa iba. Sa edad na 15, nagsimula akong tumulong sa mga programa sa aking komunidad para sa mga batang lansangan. Sa edad na 19, nagtapos ako ng kolehiyo. Sa edad na 20, aking napagtanto na kaya kong magsalita para sa mga mabuting layunin sa mas malawak na madla kaya ako sumali sa ating pambansang patimpalak." {{pb}} "Kung ako ay magiging Miss International, ipagpapatuloy kong maging tinig ng kabataan, sa pagpapakita na walang imposible sa pagsisikap at determinasyon. At kapiling ang mga magagandang binibini ngayong gabi, isang pamilya ng mga beauty queen — na magagandang kabataang nangangarap at mga mapagtagumpay, ipapakita namin sa mundo na pag-ibig, kapayapaan, at kagandahan ang tunay nating nililingap. At sama-sama—gagawa tayo ng kaibahan."<ref name="AutoVG-9"/>}} Sa pagtatapos ng kaganapan, nagtapos si Manalo bilang ''first runner-up'' (unang karangalang banggit) kay&nbsp;Mariem Velazco&nbsp;ng Venezuela.<ref>{{Cite web |date=2018-11-09 |title=Venezuela's Mariem Claret Velazco Garcia wins Miss International 2018 |url=https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=July 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719223746/https://www.rappler.com/life-and-style/216316-mariem-claret-velazco-garcia-miss-international-2018-winner/ |url-status=live }}</ref> Sa pagtatapos ng kanyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, kinoronahan ni Manalo si Bea Magtanong&nbsp;bilang kanyang kasunod sa&nbsp;patimpalak ng Binibining Pilipinas 2019.<ref>{{Cite web |date=2019-06-09 |title=Gazini Christiana Ganados is crowned Miss Universe Philippines 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |access-date=2023-06-13 |website=RAPPLER |language=en-US |archive-date=February 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201191620/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/232653-gazini-christiana-ganados-crowned-miss-universe-philippines-2019/ |url-status=live }}</ref> === Mga patimpalak (2019-2024) === Pagkatapos niyang makoronahan bilang Binibining Pilipinas International, kinoronahan nya si Bea Magtanong bilang o kahalili sa patimpalak noong 2019. Kalunan, lokal na publikasyon kabilang ang The Philippine Star itinuturing si Manalo bilang potensyal na kandidata para sa mga pambansang patimpalak sa hinaharap.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Isinumite niya ang kanyang aplikasyon para sa Miss Universe Philippines 2020, ngunit umatras siya dahil sa isyung pangkalusugan.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Ang kaniyang pag atras nauwi sa akusasyon sa kaniyang aplikasyon ay isang pagpapanggap, bagamat nilinaw nya na huli niya nang naisumite ang kaniyang palikasyon,dahil hindi siya sigurado sa kanyang desisiyon na sumali sa kompetisyon. <ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Siya ay nagsilbi bilang hurado sa Binibining Pilipinas 2022.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===Miss Universe Philippines 2024=== Kasunod ng kaniyang pagtatapos sa patimpalak ng Miss International, nakilala si Ahtisa Manalo bilang isang malakas na potensyal na kandidata para sa hinaharap na mga pambansang patimpalak.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |title=LIST: Filipina queens who could bring back The Philippines to Miss Universe Top 16 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=March 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318205442/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/01/24/2238762/list-filipina-queens-who-could-bring-back-philippines-miss-universe-top-16 |url-status=live }}</ref>&nbsp; Noong 31 Enero 2020, nagsumite siya ng kaniyang aplikasyon para sa patimpalak ng [[Miss Universe Philippines 2020]], gayunpaman, binawi niya sa ilang sandali ang aplikasyon dahil sa mga [[karamdaman]].<ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |title=Miss International 2018 1st runner-up Ahtisa Manalo backs out from Miss Universe Philippines 2020 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |access-date=2023-06-13 |website=Philstar.com |archive-date=February 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227201522/https://www.philstar.com/entertainment/2020/02/03/1990061/miss-international-2018-1st-runner-ahtisa-manalo-backs-out-miss-universe-philippines-2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo backs out of Miss Universe Philippines race |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |access-date=June 13, 2023 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618223920/https://news.abs-cbn.com/life/02/03/20/ahtisa-manalo-backs-out-of-miss-universe-philippines-race |url-status=live }}</ref> Ang kaniyang pagbawi ay nagbunsod ng mga akusasyon ng isang publisidad na palabas, gayunpaman, nilinaw niya na siya ay nagpasa ng aplikasyon nang huli hangga't maari dahil hindi siya sigurado sa kaniyang desisyon na makipagtagisan.<ref>{{Cite news |date=2020-02-03 |title=Ahtisa Manalo cries foul over 'publicity stunt' accusations |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |access-date=June 13, 2023 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217002926/https://news.abs-cbn.com/life/02/04/20/ahtisa-manalo-cries-foul-over-publicity-stunt-accusations |url-status=live }}</ref> Noong 27 Enero 2024, inihayag ng Miss Universe Philippines Quezon Province ang pagkahirang kay Ahtisa Manalo bilang delegado ng lalawigan sa patimpalak ng Miss Universe Philippines 2024.<ref name=MUPHQP>{{citeweb|url=https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|title=Ahtisa Manalo to represent Quezon Province in Miss Universe Philippines 2024|date=January 27, 2024|website=[[Philippine Star]]|access-date=January 27, 2024|archive-date=January 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111907/https://philstarlife.com/celebrity/214763-ahtisa-manalo-quezon-province-miss-universe-philippines-2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo returns to pageantry as Quezon Province's rep for Miss Universe Philippines |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |access-date=2024-01-27 |website=GMA News Online |language=en |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127111915/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/895596/ahtisa-manalo-returns-to-pageantry-as-quezon-province-s-rep-for-miss-universe-philippines/story/ |url-status=live }}</ref> Sa prelimaryang kompetisyon ng Miss Universe Philippines 2024, nagsimula ang pangingibabaw ni Manalo, kung saan kinilala siya bilang Miss Smilee, Miss Fairy Skin, Miss Great iColor Plus, Miss Hello Glow, Miss Danielito's Home Kitchen, Miss Zonrox Color Safe, Miss Queen of Hearts Sleepwear, at Miss Aqua Boracay.&nbsp; Sa pagtatapos ng patimpalak, nagtapos siya bilang ''2nd runner-up'' kay [[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]] ng Bulacan''.''<ref>{{Cite web |title=Quezon's pride Ahtisa Manalo reigns as Miss Cosmo Philippines 2024 |url=https://www.sentineltimes.net/2024/05/quezons-pride-ahtisa-manalo-reigns-as.html |access-date=2024-05-23 |website=Sentinel Times}}</ref> === Miss Cosmo 2024 === {{Main article|Miss Cosmo 2024}} Nagkaroon ng pilay sa bukung-bukong si Manalo nang gumuho ang entablado para sa finals ng Miss Cosmo habang isinasagawa ang mga ensayo.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Para sa pagtatanggal ng pambansang kasuotan noong Setyembre 2019, nagsuot siya ng kulay-kahel na kasuotang dinisenyo ni Ehran Montoya, hango kay Dyesabel, isang sikat na kathang-isip na sirena. Nakuha niya ang ikatlong pwesto sa botohan para sa national costume sa Cosmo People's Choice.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Napasama si Manalo sa top 10 matapos makalagpas sa unang round ng People's Choice Award.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Natanggap din niya ang pangkalahatang People's Choice Award at ang titulong Miss Cosmo Tourism Ambassador.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> Matapos ang kanyang paglahok sa patimpalak, hinikayat niya ang kaniyang mga tagasuporta na huwag mang-bully sa organisasyon ng Miss Cosmo o sa nagwagi rito.<ref>{{Citation |title=Ahtisa Manalo |date=2026-10-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahtisa_Manalo&oldid=1380407918 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> ===The Miss Philippines Coronation === Pagkatapos ng koronasyon ng Miss Universe Philippines 2024, sampung kandidata mula sa ''Top 10'' at ''Top 20'' ang isinalang para sa hiwalay na koronasyon ng apat pang korona sa ilalim ng The Miss Philippines. Kinoronahan si Ahtisa Manalo bilang kauna-unahang Miss Cosmos Philippines 2024. Siya ang kakatawan sa Pilipinas sa gaganaping Miss Cosmo 2024 sa Vietnam.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-27 |title=How Ahtisa Manalo, Alexie Brooks got their respective The Miss Philippines titles |url=https://entertainment.inquirer.net/558507/how-ahtisa-manalo-alexie-brooks-got-their-respective-the-miss-philippines-titles |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ilan pa sa mga hinirang na kandidata ay sina Tarah Valencia bilang Miss Supranational Philippines 2025, Alexie Brooks bilang Miss Eco International 2025, at Cyrille Payumo bilang Miss Charm Philippines 2025.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2024-05-23 |title=The Miss Philippines crowns four more queens after Miss Universe Philippines 2024 |url=https://entertainment.inquirer.net/557729/the-miss-philippines-crowns-four-more-queens-after-miss-universe-philippines-2024 |access-date=2024-05-29 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Empire Philippines |title=The Miss Philippines Coronation{{!}} Full Show |date=2024-06-01 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7QxOxmfiMJM |access-date=2024-06-05}}</ref> ==Mga adhikain at plataporma== May adhikain si Ahtisa Manalo para sa LGBTQ.<ref>{{Cite web |last=Acar |first=Aedrianne |title=#PanaloSiManalo: What you should know about Miss International 2018 First runner-up Ahtisa Manalo |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |access-date=2023-06-21 |website=www.gmanetwork.com |language=en |archive-date=June 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621164815/https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/9998/panalosimanalo-what-you-should-know-about-miss-international2018first-runner-up-ahtisa-manalo/photo |url-status=live }}</ref> Bilang isang namumuhunan, nakipagtrabaho si Manalo sa organisasyon ng Alon Akademie, na nakatuon sa pagbibigay-lakas sa mga bata o kabataang Pilipino makapagpatuloy sa kanilang mga pangarap sa pamamagitan ng edukasyong entreprenyuryar.<ref>{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=2024-01-27 |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref> == Sariling buhay == Kasunod ng kaniyang pangangasiwa bilang Binibining Pilipinas International, sinabi ni Manalo na siya ay nagpapatakbo ng dalawang café sa Australia—Cafe Noun at Call Me Harris. Nabanggit din niya na nagpasimula siya ng isang kumpanya ng pagkain at inumin, at ngayon mayroong humigit na isang libong empleyado. May gampan din si Manalo sa paglikha at pagpapalawak ng mga tatak ng pagkain tulad ng Koomi, Oh My Greek, Zig Foods at Salt and Ice.<ref name="pep.ph"/><ref>{{Cite news |title=Ahtisa Manalo ready for the Miss Universe stage |work=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/27/24/ahtisa-manalo-ready-for-the-miss-universe-stage}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before=[[Chelsea Anne Manalo|Chelsea Manalo]]}} {{s-ttl|title=[[Miss Universe Philippines]]|years=[[Miss Universe Philippines 2025|2025]]}} {{S-aft|after=''Kasalukuyan''}} {{S-bef|before=–}} {{s-ttl|title=Miss Cosmo Philippines|years=[[Miss Universe Philippines 2024|2024]]}} {{S-aft|after=[[Chelsea Fernandez]]}} {{S-bef|before={{Flagicon|Curaçao}} Chanelle de Lau}} {{s-ttl|title=Miss International First Runner-Up|years=2018}} {{S-aft|after={{Flagicon|Mexico}} Andrea Toscano}} {{S-end}} [[Kategorya:Mga Pilipinang nanalo sa patimpalak ng kagandahan]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]] cirjx6mqf2hufjckerwibogxosyqluw Miss Universe 2025 0 331488 2235140 2220082 2026-10-17T22:23:30Z Allyriana000 119761 2235140 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|returns={{Hlist|Eslobenya|Gana|Hayti|Irak|Kosobo|Panama|Timog Aprika|Suwesya}}|venue=Impact Challenger Hall, Pak Kret, Nonthaburi, [[Taylandiya]]|debuts={{Hlist|Cabo Verde|Latina|Mayotte|Palestina|Rwanda}}|before=[[Miss Universe 2024|2024]]|next=[[Miss Universe 2026|2026]]|caption=Fátima Bosch|date=21 Nobyembre 2025|withdrawals={{Hlist|Albanya|Alemanya|Bahreyn|Eritreya|Hamayka|Hibraltar|Hilagang Masedonya|Iran|Kamerun|Kenya|Lupangyelo|Maldibas|Mongolya|Montenegro|Pidyi|Samoa|Somalya|Suriname|Tsipre|Usbekistan}}|broadcaster={{ubl|Telebisyon:|{{Hlist|[[Telemundo]]<ref>{{Cite web|date=6 Oktubre 2025|title=Telemundo To Debut Network's FIFA World Cup 26™ Song at the 2025 Billboard Latin Music Awards on Oct. 23 At 8pm/7c|url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2025/10/06/telemundo-to-debut-networks-fifa-world-cup-26-song-at-the-2025-billboard-latin-music-awards-on-oct-23-at-8pm-7c/|url-status=live|access-date=8 Oktubre 2025|website=NBCUniversal|language=en|archive-date=8 Oktubre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008053941/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/category/telemundo-en/}}</ref>}}|Streaming:{{Hlist|Peacock|AIS Play}}}}|entrants=118|placements=30|presenters={{hlist|Steve Byrne|[[Dayanara Torres]]|[[R'Bonney Gabriel]]}}|entertainment=Jeff Satur|image=Fátima Bosch coronation on GrandTV, headshot.jpg|winner='''[[Fátima Bosch]]'''|represented={{flagicon|Mexico}} Mehiko|photogenic=Mahyla Roth<br>{{flagicon|Costa Rica}} Kosta Rika|congeniality=Ceren Arslan<br>{{flagicon|Turkey}} Turkiya}} Ang '''Miss Universe 2025''' ay ang ika-74 na edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Impact Challenger, Pak Kret, Nonthaburi, [[Taylandiya]] noong 21 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web|date=6 Oktubre 2025|title=Telemundo To Debut Network's FIFA World Cup 26™ Song at the 2025 Billboard Latin Music Awards on Oct. 23 At 8pm/7c|url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2025/10/06/telemundo-to-debut-networks-fifa-world-cup-26-song-at-the-2025-billboard-latin-music-awards-on-oct-23-at-8pm-7c/|url-status=live|access-date=28 Nobyembre 2025|website=NBCUniversal|language=en|archive-date=8 Oktubre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008053941/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/category/telemundo-en/}}</ref><ref>{{Cite news |last=Castillejo|first=Dyan|date=10 Nobyembre 2025|title=Ahtisa Manalo embraces island life in Phuket, Thailand with Miss Universe sisters|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/10/ahtisa-manalo-embraces-island-life-in-phuket-thailand-with-miss-universe-sisters-1548|access-date=28 Nobyembre 2025|work=[[ABS-CBN News]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124041457/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/10/ahtisa-manalo-embraces-island-life-in-phuket-thailand-with-miss-universe-sisters-1548|archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Victoria Kjær Theilvig]] ng Dinamarka si [[Fátima Bosch]] ng Mehiko bilang Miss Universe 2025.<ref>{{Cite web |last=Aggarwal |first=Mithil |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Mexico, who sparked a walkout after host's bullying, is crowned Miss Universe |url=https://www.nbcnews.com/world/mexico/miss-mexico-stood-hosts-bullying-crowned-miss-universe-rcna245093 |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=NBC News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260807203538/https://www.nbcnews.com/world/mexico/miss-mexico-stood-hosts-bullying-crowned-miss-universe-rcna245093|archive-date=7 Agosto 2026}}</ref><ref name="SUMMARY2025">{{cite news |date=21 Nobyembre 2025|title=Mexico's Fatima Bosch, who walked out on organisers, crowned Miss Universe|url=https://www.bbc.com/news/articles/cgmxmxljg8mo.amp|work=[[BBC]]|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429114242/https://www.bbc.com/news/articles/cgmxmxljg8mo|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> Ito ang ikaapat na tagumpay ng Mehiko sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang ''first runner-up'' si [[Praveenar Singh]] ng Taylandiya, at nagtapos bilang ''second runner-up'' si [[Stephany Abasali]] ng Beneswela. 118 kandidata mula sa 117 bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Lex |date=21 Nobyembre 2025 |title=Scandal-plagued Miss Universe competition to crown winner |url=https://www.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121050426/https://edition.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk|archive-date=21 Nobyembre 2025}}</ref> Pinangunahan ni Steve Byrne ang kompetisyon, samantalang sina [[Miss Universe 1993]] [[Dayanara Torres]] at [[Miss Universe 2022]] [[R'Bonney Gabriel]] ang nagsilbing mga ''commentary host''.<ref name="TOP30A">{{cite web |date=8 Nobyembre 2025 |title=Dayanara Torres participará en Miss Universe 2025 |trans-title=Dayanara Torres will participate in Miss Universe 2025 |url=https://www.elvocero.com/escenario/dayanara-torres-participar-en-miss-universe-2025/article_bb951cbc-bcb6-403f-bad7-db3fbc43be87.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108214145/https://www.elvocero.com/escenario/dayanara-torres-participar-en-miss-universe-2025/article_bb951cbc-bcb6-403f-bad7-db3fbc43be87.html |archive-date=8 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=El Vocero |language=es}}</ref><ref>{{cite web |date=27 Oktubre 2025 |title=ABS-CBN, AIS Play to air Miss Universe; four Asia platforms take live rights for Nov pageant |url=https://www.contentasia.tv/news/abs-cbn-ais-play-air-miss-universe-four-asia-platforms-take-live-rights-nov-pageant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108124211/https://www.contentasia.tv/news/abs-cbn-ais-play-air-miss-universe-four-asia-platforms-take-live-rights-nov-pageant |archive-date=8 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=ContentAsia |language=en}}</ref> Nagtanghal si Jeff Satur sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2025 |title=Miss Universe picks Omar Harfouch as Judge in Elite Panel led by Raul Rocha |url=https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/miss-universe-picks-omar-harfouch-as-judge-in-elite-panel-led-by-raul-rocha |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Khaleej Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511030156/https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/miss-universe-picks-omar-harfouch-as-judge-in-elite-panel-led-by-raul-rocha|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> == Kaligiran == [[File:เมืองทองธานี_(4).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B5_(4).jpg|thumb|Impact Challenger Hall, ang lokasyon ng Miss Universe 2025]] === Lokasyon at petsa === Noong 16 Nobyembre 2024, pagkatapos ng Miss Universe 2024 pageant, inanunsyo ng may-ari ng Legacy Holding Group USA Inc. na si Raúl Rocha Cantú na maaaring maganap ang ika-74 na edisyon ng Miss Universe sa isa sa mga na-''shortlist'' na bansang ito: Arhentina, Espanya, Indiya, Kosta Rika, Maruekos, Republikang Dominikano, Taylandiya, at Timog Aprika.<ref>{{cite web |last1=Alvarez |first1=Anaité |date=18 Nobyembre 2024 |title=Global expectation: Where will Miss Universe 2025 be? |url=https://tvaztecaguate.com/miss-universo/2024/11/18/expectativa-global-donde-sera-miss-universe-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118215824/https://tvaztecaguate.com/miss-universo/2024/11/18/expectativa-global-donde-sera-miss-universe-2025/ |archive-date=18 Nobyembre 2024 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=TV Azteca Guate |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Purnell |first1=Kristoff |date=17 Nobyembre 2024 |title=Chelsea Manalo wins 1st Miss Universe Asia; 2025 hosts teased |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/11/17/2400394/chelsea-manalo-wins-1st-miss-universe-asia-2025-hosts-teased |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119063556/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/11/17/2400394/chelsea-manalo-wins-1st-miss-universe-asia-2025-hosts-teased |archive-date=19 Nobyembre 2024 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=[[The Philippine Star]]}}</ref> Kalaunan ay nabago ang listahan noong 7 Pebrero 2025 noong inanunsyo ng Miss Universe Organization sa kanilang ''Facebook page'' ang bagong listahan ng mga bansang maaring pangyarihan ng kompetisyon: Espanya, Kosta Rika, Niherya, Pilipinas, Republikang Dominikano, Taylandiya, ay Timog Aprika.<ref>{{Cite web |last=Escuadro |first=Kiko |date=8 Pebrero 2025 |title=Philippines considered as potential host for next Miss Universe pageant |url=https://tribune.net.ph/2025/02/07/philippines-considered-as-potential-host-for-next-miss-universe-pageant |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907021654/https://tribune.net.ph/2025/02/07/philippines-considered-as-potential-host-for-next-miss-universe-pageant |archive-date=7 Setyembre 2025 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=8 Pebrero 2025 |title=Thailand to host Miss Universe 2025 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/02/08/2420143/thailand-host-miss-universe-2025 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602201653/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/02/08/2420143/thailand-host-miss-universe-2025|archive-date=2 Hunyo 2025}}</ref> Noong 8 Pebrero 2025, inanunsyo ng Miss Universe Organization sa kanilang mga pahina sa [[hatirang pangmadla]] na magaganap ang ika-74 edisyon ng Miss Universe sa Bangkok, Taylandiya sa 21 Nobyembre 2025, na may mga karagdagang kaganapan na naka-iskedyul para sa Phuket at Pattaya na may mga karagdagang kaganapan na naka-iskedyul sa [[Phuket]] at Pattaya.<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 Pebrero 2025 |title=Miss Universe 2025 will be held in Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/935618/miss-universe-2025-will-be-held-in-thailand/story/ |access-date=8 Pebrero 2025 |website=GMA Integrated News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429090318/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/935618/miss-universe-2025-will-be-held-in-thailand/story/|archive-date=29 Abril 2026}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Lugay |first=Elton |date=9 Pebrero 2025 |title=Miss Universe returns to NYC, announces Thailand as 2025 pageant host |url=https://usa.inquirer.net/165987/miss-universe-returns-to-nyc-announces-thailand-as-2025-pageant-host |access-date=12 Pebrero 2025 |website=Inquirer USA |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607034834/https://usa.inquirer.net/165987/miss-universe-returns-to-nyc-announces-thailand-as-2025-pageant-host|archive-date=7 Hunyo 2025}}</ref> Ito ang ikaapat na beses na magaganap ang kompetisyon sa Taylandiya. Kalaunan ay inanunsyo na magaganap ang kompestisyon sa Impact Challenger sa Pak Kret, kung saan idinaos ang [[Miss Universe 2005]] at [[Miss Universe 2018]].<ref name=":8">{{Cite web |last=Escuadro |first=Kiko |date=11 Pebrero 2025 |title=Miss Universe 2025 to be crowned in Bangkok on 21 November |url=https://tribune.net.ph/2025/02/11/miss-universe-2025-to-be-crowned-in-bangkok-on-21-november |access-date=12 Pebrero 2025 |website=Daily Tribune |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260809080529/https://tribune.net.ph/2025/02/11/miss-universe-2025-to-be-crowned-in-bangkok-on-21-november|archive-date=9 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=8 Pebrero 2025 |title=74th Miss Universe pageant finds host country in Thailand |url=https://entertainment.inquirer.net/596657/74th-miss-universe-pageant-finds-host-country-in-thailand |access-date=27 Agosto 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429105308/https://entertainment.inquirer.net/596657/74th-miss-universe-pageant-finds-host-country-in-thailand|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> Noong 23 Abril, iniluklok bilang direktibong ehekutibo ng kompetisyon ang negosyanteng Taylandes na si [[Nawat Itsaragrisil]].<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=23 Abril 2025 |title=MGI founder Nawat Itsaragrisil is new Miss Universe executive director |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/04/23/2437785/mgi-founder-nawat-itsaragrisil-new-miss-universe-executive-director |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429072719/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/04/23/2437785/mgi-founder-nawat-itsaragrisil-new-miss-universe-executive-director|archive-date=29 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Paulina |date=12 Nobyembre 2025 |title=Who Is Nawat Itsaragrisil? Facts About the Executive Director of "Miss Universe" |url=https://www.preview.ph/culture/entertainment/nawat-itsaragrisil-facts-miss-universe-a6887-20251112-dyn |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=Preview Philippines |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107065620/https://www.preview.ph/culture/entertainment/nawat-itsaragrisil-facts-miss-universe-a6887-20251112-dyn|archive-date=7 Enero 2026}}</ref> Noong 25 Oktubre, kinumpirma ni Itsaragrisil na magpapatuloy pa rin ang kompetisyon ayon sa nakatakda sa kabila ng isang taong pagluluksa na idineklara kasunod ng pagkamatay ni Sirikit, ang dating reyna ng Taylandiya, noong nakaraang araw.<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=25 Oktubre 2025 |title=Miss Universe 2025 to proceed amid death of Thailand’s Queen Sirikit |url=https://entertainment.inquirer.net/635195/miss-universe-2025-to-proceed-as-planned-but-with-adjustments |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426231848/https://entertainment.inquirer.net/635195/miss-universe-2025-to-proceed-as-planned-but-with-adjustments|archive-date=26 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=25 Oktubre 2025 |title='Tuloy na tuloy:' 74th Miss Universe Pageant will proceed in Thailand |url=https://mb.com.ph/2025/10/25/74th-miss-universe-pageant-will-proceed-in-thailand |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251125174621/https://mb.com.ph/2025/10/25/74th-miss-universe-pageant-will-proceed-in-thailand?__cf_chl_rt_tk=PexG..xr56an12A9BO_Y_kivvrITcgoqd6YGrHwBZ34-1764092781-1.0.1.1-00j9XbFIhbaWIbmi5AJGDLTa7FMwRv4_Mqjsrmnis0g|archive-date=25 Nobyembre 2025}}</ref> Inayon ng mga tagapag-ayos ng kompetisyon ang mga kaugnay na gawain nito alinsunod sa mga rekomendasyon ng pamahalaan ng Taylandiya upang umangkop sa panahon ng pagluluksa.<ref>{{Cite web |last=C. |first=Toff |date=26 Oktubre 2025 |title=Miss Universe 2025 to push through with adjustments following Thailand's Queen Mother Sirikit's passing |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/10/26/miss-universe-2025-to-push-through-following-thailand-s-queen-mother-sirikit-s-passing-1805 |access-date=18 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=EN|archive-url=https://web.archive.org/web/20251125174815/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/10/26/miss-universe-2025-to-push-through-following-thailand-s-queen-mother-sirikit-s-passing-1805|archive-date=25 Nobyembre 2025}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Dalawampu't-isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging ''isang runner''-up sa kanilang kompetisyong pambansa,{{Efn|First runner-up sa Miss Lebanon 2024 si Sarah Bou Jaoude ng Libano.<ref>{{cite news|title=Lebanon crowns Nada Koussa as Miss Lebanon 2024|url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/786335/lbci-lebanon-articles/en|access-date=4 Agosto 2026|newspaper=LBCI|language=en|archive-date=28 Hulyo 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728110858/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/786335/lbci-lebanon-articles/en|url-status=live}}</ref><br>Second runner-up sa Miss Universe Panama 2024 si Mirna Caballini ng Panama.<ref>{{Cite news|last=Arias|first=Fanny|date=22 Abril 2025|title=Mirna Caballini Bouche representará a Panamá en Miss Universo 2025|trans-title=Mirna Caballini Bouche will represent Panama at Miss Universe 2025.|url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424021837/https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294|archive-date=24 Abril 2025|access-date=4 Agosto 2026|website=Panamá América|language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Arias |first=Fanny |date=22 April 2025 |title=Mirna Caballini Bouche representará a Panamá en Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Mirna Caballini Bouche will represent Panama at Miss Universe 2025. |website=Panamá América |url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294 |url-status=live |access-date=3 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424021837/https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294 |archive-date=24 April 2025}}</ref>}} o matapos mapili sa isang ''casting process'',{{Efn|Bawat sa mga kandidata mula sa Baybaying Gaing, Bangglades, Biyetnam, Bulgarya, Cabo Verde, Dinamarka, Gana, Guadalupe, Hayti, Irak, Mawrisyo, Mayotte, Palestina, Paragway, Rwanda, Serbya, Timog Aprika, at Suwesya, ay pinili sa pamamagitan ng isang casting process na isinagawa ng kani-kanilang mga pambansang organisasyon.<ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=23 Setyembre 2025 |title=7 Potret Tangia Zaman Methila Miss Universe Bangladesh 2025, Outstanding! |trans-title=7 Portraits of Tangia Zaman Methila, Miss Universe Bangladesh 2025, Outstanding! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-tangia-zaman-methila-miss-universe-bangladesh-2025-c1c2-01-cw2f3-qq4335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301173901/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-tangia-zaman-methila-miss-universe-bangladesh-2025-c1c2-01-cw2f3-qq4335 |url-status=live |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=4 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Hunyo 2025 |title=Gaby Guha Officially Nominated as Miss Universe Bulgaria 2025 |url=https://www.wric.com/business/press-releases/ein-presswire/822815104/gaby-guha-officially-nominated-as-miss-universe-bulgaria-2025/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206044918/https://www.wric.com/business/press-releases/ein-presswire/822815104/gaby-guha-officially-nominated-as-miss-universe-bulgaria-2025/ |archive-date=6 Disyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=WRIC-TV|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde marca presença histórica no Miss Universo com Prissy Gomes |trans-title=Cape Verde makes a historic appearance at Miss Universe with Prissy Gomes |url=https://inforpress.cv/en/cabo-verde-marca-presenca-historica-no-miss-universo-com-prissy-gomes |access-date=4 Agosto 2026 |website=Inforpres |language=pt-CV}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adanle |first=Angèle M. |date=15 July 2025 |title=Miss Universe: Miss Côte d'Ivoire 2025 Fatima Koné sidelined? Former miss contestants are being solicited |url=https://beninwebtv.com/en/miss-universe-miss-cote-divoire-2025-fatima-kone-sidelined-former-miss-contestants-are-being-solicited/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224185848/https://beninwebtv.com/en/miss-universe-miss-cote-divoire-2025-fatima-kone-sidelined-former-miss-contestants-are-being-solicited/ |archive-date=24 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=beninwebtv.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=18 November 2025 |title=7 Potret Monique Sonne Miss Universe Denmark 2025, Charming Banget! |trans-title=7 Portraits of Monique Sonne, Miss Universe Denmark 2025, So Charming! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-monique-sonne-miss-universe-denmark-2025-charming-c1c2-01-cw2f3-73prnx |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213015646/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-monique-sonne-miss-universe-denmark-2025-charming-c1c2-01-cw2f3-73prnx |url-status=live |archive-date=13 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ofori |first=Oral |date=13 October 2025 |title=Osam-Peters crowned Miss Universe Ghana 2025, to rep globally |url=https://www.theafricandream.net/osam-peters-miss-universe-ghana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117130209/https://www.theafricandream.net/osam-peters-miss-universe-ghana/ |archive-date=17 January 2026 |access-date=1 March 2026 |website=TheAfricanDream |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Martial |first1=Christelle |last2=Pelmard |first2=Barbara |date=13 July 2025 |title=Ophély Mezino représentera la Guadeloupe au concours Miss Univers 2025 |trans-title=Ophély Mezino will represent Guadeloupe at the Miss Universe 2025 competition |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-representera-la-guadeloupe-au-concours-miss-univers-1604259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121075351/https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-representera-la-guadeloupe-au-concours-miss-univers-1604259.html |archive-date=21 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[:fr:Outre-mer La Première (réseau)|Outre-mer la 1ère]] |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news |date=31 October 2025 |title=Melissa Sapini to represent Haiti at Miss Universe 2025 after Florida crowning |url=https://haitiantimes.com/2025/10/31/melissa-sapini-miss-universe-haiti-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102031159/https://haitiantimes.com/2025/10/31/melissa-sapini-miss-universe-haiti-2025/ |archive-date=2 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[The Haitian Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=20 August 2025 |title=7 Potret Hanin Al Qoreishy Miss Universe Irak 2025, Memukau! |trans-title=7 Portraits of Hanin Al Qoreishy, Miss Universe Iraq 2025, Stunning! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-hanin-al-qoreishy-miss-universe-irak-2025-c1c2-01-cw2f3-3948qk |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301180555/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-hanin-al-qoreishy-miss-universe-irak-2025-c1c2-01-cw2f3-3948qk |url-status=live |archive-date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 September 2025 |title=À Royal Green, Réduit : Aurélie Alcindor nommée Miss Universe Mauritius 2025 |trans-title=In Royal Green, Réduit: Aurélie Alcindor named Miss Universe Mauritius 2025 |url=https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106123813/https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-date=6 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[Le Mauricien]] |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mathias Ali |first=Shanyce |date=20 October 2025 |title=Une ambassadrice mahoraise à Miss Universe : le défi de Nourya Aboutoihi |trans-title=A Mayotte ambassador at Miss Universe: Nourya Aboutoihi's challenge |url=https://lejournaldemayotte.yt/2025/10/20/une-ambassadrice-mahoraise-a-miss-universe-le-defi-de-nouria-aboutoihi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206165445/https://lejournaldemayotte.yt/2025/10/20/une-ambassadrice-mahoraise-a-miss-universe-le-defi-de-nouria-aboutoihi/ |archive-date=6 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=Le Journal De Mayotte |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burke |first=Minyvonne |date=19 Agosto 2025 |title=Nadeen Ayoub will be first model to represent Palestine at Miss Universe pageant |url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/pop-culture-news/nadeen-ayoub-will-first-model-represent-palestine-miss-universe-pagean-rcna225917 |access-date=7 Setyembre 2025 |website=[[NBC News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=9 September 2025 |title=7 Potret Yanina Gomez Miss Universe Paraguay 2025, Captivating! |trans-title=7 Captivating Portraits of Yanina Gomez, Miss Universe Paraguay 2025! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-yanina-gomez-miss-universe-paraguay-2025-captivating-c1c2-01-cw2f3-d790y2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912104539/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-yanina-gomez-miss-universe-paraguay-2025-captivating-c1c2-01-cw2f3-d790y2 |url-status=live |archive-date=12 September 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=11 November 2025 |title=7 Potret Solange Keita Miss Universe Rwanda 2025, Inspiratif! |trans-title=7 Inspiring Portraits of Solange Keita, Miss Universe Rwanda 2025! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-solange-keita-miss-universe-rwanda-2025-inspiratif-c1c2-01-cw2f3-947gnn |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211091304/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-solange-keita-miss-universe-rwanda-2025-inspiratif-c1c2-01-cw2f3-947gnn |url-status=live |archive-date=11 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=8 November 2025 |title=7 Potret Elena Egorova Miss Universe Serbia 2025, Charming Banget! |trans-title=7 Portraits of Elena Egorova, Miss Universe Serbia 2025, So Charming! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elena-egorova-miss-universe-serbia-2025-charming-banget-c1c2-01-cw2f3-xh32dz |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213004327/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elena-egorova-miss-universe-serbia-2025-charming-banget-c1c2-01-cw2f3-xh32dz |url-status=live |archive-date=13 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Ngenyane| first=Andiswa |date=23 October 2025 |title=Melissa to represent Mzansi for Miss Universe! |url=https://www.snl24.com/dailysun/celebs/melissa-nayimuli-crowned-miss-universe-south-africa-2025-after-two-previous-attempts-20251023#google_vignette |access-date=23 October 2025 |website=[[Daily Sun (South Africa)|Daily Sun]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |author=Vittrup |first=Alexander |date=14 October 2025 |title=Josh Yugen to appoint Miss Universe Sweden 2025 |url=https://scandasia.com/filipino-director-josh-yugen-takes-over-miss-universe-sweden-franchise/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014071626/https://scandasia.com/filipino-director-josh-yugen-takes-over-miss-universe-sweden-franchise/ |archive-date=14 October 2025 |access-date=14 October 2025 |website=Scandasia |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 October 2025 |title=Giang to make Việt Nam's beauty shine at Miss Universe 2025 |url=https://vietnamnews.vn/life-style/1727283/giang-to-make-vie-t-nam-s-beauty-shine-at-miss-universe-2025.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014192126/https://vietnamnews.vn/life-style/1727283/giang-to-make-vie-t-nam-s-beauty-shine-at-miss-universe-2025.html |archive-date=14 October 2025 |access-date=14 October 2025 |website=[[Việt Nam News]] |language=en}}</ref>}}<ref>{{Cite web |last=Guy |first=Jack |date=18 Agosto 2025 |title=Miss Palestine to compete in Miss Universe pageant for first time |url=https://www.cnn.com/2025/08/18/style/miss-universe-palestine-scli-intl |access-date=7 Setyembre 2025 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818142932/https://edition.cnn.com/2025/08/18/style/miss-universe-palestine-scli-intl|archive-date=18 Agosto 2025}}</ref> at apat na kandidata ang iniluklok matapos ang pag-urong ng orihinal na nagwagi. Mula Hunyo hanggang Hulyo 2025, ipinalabas ng Telemundo ang palatuntunan na ''Miss Universe Latina, el reality'' sa Estados Unidos, na pumili ng isang kandidatang na kumakatawan sa mga Hispano at Latino-Amerikana sa bansa, na itinalaga bilang ''Miss Universe Latina''.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=18 Nobyembre 2024 |title=Telemundo Unveils Miss Universe® Latina, El Reality, A Competition Designed to Crown the First-Ever Miss Universe® Latina Delegate to Participate in the 74th Miss Universe® Pageant |url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2024/11/18/telemundo-unveils-miss-universe-latina-el-reality-a-competition-designed-to-crown-the-first-ever-miss-universe-latina-delegate-to-participate-in-the-74th-miss-universe-pageant/ |access-date=23 Abril 2025 |website=NBCUniversal News Group |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260609180838/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2024/11/18/telemundo-unveils-miss-universe-latina-el-reality-a-competition-designed-to-crown-the-first-ever-miss-universe-latina-delegate-to-participate-in-the-74th-miss-universe-pageant/|archive-date=9 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Civita |first=Alicia |date=18 Nobyembre 2024 |title=Telemundo Announces New Reality Show 'Miss Universe Latina' |url=https://www.latintimes.com/telemundo-announces-new-reality-show-miss-universe-latina-566264 |access-date=23 Abril 2025 |website=Latin Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515225041/https://www.latintimes.com/telemundo-announces-new-reality-show-miss-universe-latina-566264|archive-date=15 Mayo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Cortes |first1=Gabriela |last2=Collantes |first2=Alonso |date=12 Mayo 2025 |title=Jacky Bracamontes nos habla de 'Miss Universe Latina, El Reality' |trans-title=Jacky Bracamontes reveals exclusive details about ‘Miss Universe Latina, El Reality’ |url=https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250512831530/jacky-bracamontes-miss-universe-latina-reality-telemundo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519133141/https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250512831530/jacky-bracamontes-miss-universe-latina-reality-telemundo/ |archive-date=19 Mayo 2025 |access-date=8 Hunyo 2025 |website=¡Hola! |language=es-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Hulyo 2025 |title=Pageant veteran Yamilex Hernandez is first-ever ‘Miss Universe Latina’ |url=https://entertainment.inquirer.net/620183/pageant-veteran-yamilex-hernandez-is-first-ever-miss-universe-latina |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260726153828/https://entertainment.inquirer.net/620183/pageant-veteran-yamilex-hernandez-is-first-ever-miss-universe-latina|archive-date=26 Hulyo 2026}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Dorcas Dienda si Miss Universe DR Congo 2025 Déborah Djema matapos siyang mapatalsik sa kaniyang titulo buhat ng pagtanggi sa pagpirma ng isang mandatoryong kontrata na kinakailangan ng pambansang organisasyon.<ref>{{Cite news |author=Valdez |first=Cynthia |date=4 Setyembre 2025 |title=Destituyen a Déborah Djema, Miss Universe Congo 2025, ¿qué pasó y quién la sustituirá? |language=es |trans-title=Miss Universe Congo 2025 Déborah Djema dethroned. What happened and who will replace her? |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250905854035/miss-universe-congo-2025-deborah-djema-destitucion/ |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905061925/https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250905854035/miss-universe-congo-2025-deborah-djema-destitucion/ |archive-date=5 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bakambana |first=Germaine |date=28 Agosto 2025 |title=Déborah DJEMA, élue Miss Univers RDC 2025, représentera le Grand Congo en décembre prochain en Thaïlande |language=fr |trans-title=Déborah DJEMA, elected Miss Universe DRC 2025, will represent the Greater Congo next December in Thailand |website=PourElle.info |url=https://pourelle.info/deborah-djema-elue-miss-univers-rdc-2025-representera-le-grand-congo-en-decembre-prochain-en-thailande/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828164909/https://pourelle.info/deborah-djema-elue-miss-univers-rdc-2025-representera-le-grand-congo-en-decembre-prochain-en-thailande/ |archive-date=28 Agosto 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bakambana |first=Germaine |date=4 Setyembre 2025 |title=Destitution de Déborah DJEMA : La nouvelle Miss Univers RDC perd sa couronne après avoir refusé de signer un contrat |language=fr |trans-title=Déborah DJEMA dismissed: The new Miss Universe DRC loses her crown after refusing to sign a contract |website=PourElle.info |url=https://pourelle.info/destitution-de-deborah-djema-la-nouvelle-miss-univers-rdc-perd-sa-couronne-apres-avoir-refuse-de-signer-un-contrat/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904222245/https://pourelle.info/destitution-de-deborah-djema-la-nouvelle-miss-univers-rdc-perd-sa-couronne-apres-avoir-refuse-de-signer-un-contrat/ |archive-date=4 Setyembre 2025}}</ref> Pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Universe Trinidad & Tobago 2025 na si Latifa Morris ang orihinal na nagwagi na si Sihlé Letren,<ref>{{Cite web |last=Doughty |first=Melissa |date=25 Hulyo 2025 |title=Dr Sihlé Letren is Miss Universe TT 2025 |url=https://newsday.co.tt/2025/07/25/dr-sihle-letren-is-miss-universe-tt-2025/ |access-date=2 Agosto 2025 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260125185545/https://newsday.co.tt/2025/07/25/dr-sihle-letren-is-miss-universe-tt-2025/|archive-date=25 Enero 2026}}</ref> matapos nitong bumitiw dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2025 |title=Miss Universe T&T steps down, cites “ongoing challenges |url=https://trinidadexpress.com/newsextra/miss-universe-t-t-steps-down-cites-ongoing-challenges/article_48c1bd34-6676-4491-b033-bdd8f3049206.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911134000/https://trinidadexpress.com/newsextra/miss-universe-t-t-steps-down-cites-ongoing-challenges/article_48c1bd34-6676-4491-b033-bdd8f3049206.html |archive-date=11 Setyembre 2025 |access-date=12 Setyembre 2025 |website=Trinidad Express Newspapers |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doughty |first=Melissa |date=11 Setyembre 2025 |title=Dr Sihlé Letren resigns as Miss Universe TT |url=https://newsday.co.tt/2025/09/11/dr-sihle-letren-resigns-as-miss-universe-tt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912040736/https://newsday.co.tt/2025/09/11/dr-sihle-letren-resigns-as-miss-universe-tt/ |archive-date=12 Setyembre 2025 |access-date=12 Setyembre 2025 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=6 Oktubre 2025 |title=7 Potret Latifah Morris Miss Universe Trinidad dan Tobago 2025, Stunning Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Latifah Morris, Miss Universe Trinidad and Tobago 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-latifah-morris-miss-universe-trinidad-dan-tobago-2025-c1c2-01-cw2f3-qvbr38 |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012154854/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-latifah-morris-miss-universe-trinidad-dan-tobago-2025-c1c2-01-cw2f3-qvbr38 |archive-date=12 Oktubre 2025}}</ref> Pinalitan ni Zhao Na si Xuhe Hou bilang kinatawan ng Tsina dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2024 |title=侯旭合摘得桂冠！！第 72 届环球小姐中国区大赛皇冠之夜：华丽落幕，星光绽放 |trans-title=Hou Xuhe won the crown! ! The 72nd Miss Universe China crown night: a gorgeous ending with star-studded glory |url=https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |access-date=21 Nobyembre 2024 |website=China Daily |language=zh |archive-date=27 Nobyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127093947/https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Le |first=Linh |date=16 Abril 2025 |title=4 Miss Universe national winners stripped of titles |language=en |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/4-miss-universe-national-winners-stripped-of-titles-4874881.html |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427040311/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/4-miss-universe-national-winners-stripped-of-titles-4874881.html |archive-date=27 Abril 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Nguyen |first=An |date=11 Abril 2025 |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' |language=en |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251017093012/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=17 Oktubre 2025}}</ref> Pinalitan ng second runner-up ng Miss Polonia 2025 na si Emily Reng ang orihinal na kandidata ng Polonya na si Miss Polski 2025 Oliwia Mikulska matapos malipat ang prangkisa ng Miss Universe sa Polonya sa Miss Polonia.<ref>{{Cite news |last=Wolniewicz |first=Natalia |date=29 Hunyo 2025 |title=To ona została Miss Polski 2025. Oliwia Mikulska ma na swoim koncie spore osiągnięcia |language=pl |trans-title=She is Miss Poland 2025. Oliwia Mikulska has a lot of achievements under her belt. Oliwia Mikulska is Miss Poland 2025. |website=Onet.pl |url=https://www.onet.pl/styl-zycia/plejada/to-ona-zostala-miss-polski-2025-oliwia-mikulska-ma-na-swoim-koncie-spore-osiagniecia/jych0l5,0898b825 |url-status=live |access-date=30 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629223057/https://www.onet.pl/favicon.ico |archive-date=29 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Szulim |first=Igor |date=22 Oktubre 2025 |title=Takiej reprezentantki jeszcze nie mieliśmy. 19-latka z Chicago powalczy o tytuł Miss Universe |language=pl |trans-title=We've never had a representative like this before. A 19-year-old from Chicago will compete for the Miss Universe title |website=Plejada |url=https://plejada.pl/newsy/miss-universe-2025-kim-jest-emily-reng-reprezentantka-polski/z4qtn1t |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022194152/https://plejada.pl/newsy/miss-universe-2025-kim-jest-emily-reng-reprezentantka-polski/z4qtn1t |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Cabo Verde, Mayotte, Palestina, at Rwanda.<ref>{{cite news |author=Oliveira |first=Aline |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde estreia-se no concurso Miss Universo com modelo Prissy Gomes |language=pt |trans-title=Cape Verde debuts in the Miss Universe contest with model Prissy Gomes |website=Balai |url=https://www.balai.cv/balai-style/cabo-verde-estreia-se-no-concurso-miss-universo-com-modelo-prissy-gomes/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022183126/https://www.balai.cv/balai-style/cabo-verde-estreia-se-no-concurso-miss-universo-com-modelo-prissy-gomes/ |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Paul |first=Iraa |date=14 Agosto 2025 |title=Who is Nadeen Ayoub, first Miss Palestine in Miss Universe after decades of absence? Fans warn: ‘Israel will target her’ |language=en |website=The Times of India |url=https://www.indiatimes.com/trending/who-is-nadeen-ayoub-first-miss-palestine-in-miss-universe-after-decades-of-absence-fans-warn-israel-will-target-her-666736.html |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814053128/https://www.indiatimes.com/trending/who-is-nadeen-ayoub-first-miss-palestine-in-miss-universe-after-decades-of-absence-fans-warn-israel-will-target-her-666736.html |archive-date=14 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Requintina |first=Robert |date=17 Oktubre 2025 |title=House of Yugen pioneers in reshaping the future of Miss Universe |language=en |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/10/17/house-of-yugen-pioneers-in-reshaping-the-future-of-miss-universe |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251022183746/https://mb.com.ph/2025/10/17/house-of-yugen-pioneers-in-reshaping-the-future-of-miss-universe?__cf_chl_rt_tk=aaz5_Q14iXWvrYiYevKCwBqmFERLkkOhAOWpOBivKvI-1761158266-1.0.1.1-kPjE8akczjOKmBpcdtlZugaRVZtnSqo.dz9HQo25K_0|archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Eslobenya at Irak na huling sumali noong [[Miss Universe 2017|2017]];<ref>{{Cite news |last=Boscarol |first=Taja |date=6 Mayo 2025 |title=Miss Universe returns to Slovenia |language=en-US |website=Boscarol |url=https://boscarol.si/en/miss-universe-returns-to-slovenia/ |url-status=live |access-date=8 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518080138/https://boscarol.si/en/miss-universe-returns-to-slovenia/ |archive-date=18 Mayo 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Marso 2025 |title=Miss Universe Iraq Returns to the 74th Miss Universe Competition |url=https://www.missuniverse.com/press-releases/mr-al-mousawy-was-inspired-to-bring-iraq-back-to-miss-universe/ |url-status=live |access-date=2 Abril 2025 |website=Miss Universe |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100802/https://www.missuniverse.com/press-releases/mr-al-mousawy-was-inspired-to-bring-iraq-back-to-miss-universe/|archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> Suwesya na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]];<ref name="SWEDENRETURN">{{Cite news |author=Tuazon |first=Nikko |date=12 Oktubre 2025 |title=Josh Yugen to appoint Miss Universe Sweden 2025 |language=en |website=PEP.ph |url=https://www.pep.ph/news/local/189097/josh-yugen-miss-universe-sweden-2025-a721-20251012 |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012152057/https://www.pep.ph/news/local/189097/josh-yugen-miss-universe-sweden-2025-a721-20251012 |archive-date=12 Oktubre 2025}}</ref> Gana at Hayti na huling sumali noong [[Miss Universe 2022|2022]];<ref name=":2">{{Cite news |author=Ramírez |first=José Carlos Molina |date=18 Agosto 2025 |title=Estas son las latinas rumbo a Miss Universo 2025: ¿Quiénes faltan? |language=es |trans-title=These are the Latinas headed to Miss Universe 2025: Who's missing? |website=La Prensa Gráfica |url=https://www.laprensagrafica.com/farandula/Estas-son-las-latinas-rumbo-a-Miss-Universo-2025-Quienes-faltan-20250818-0032.html |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903131326/https://www.laprensagrafica.com/farandula/Estas-son-las-latinas-rumbo-a-Miss-Universo-2025-Quienes-faltan-20250818-0032.html |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> at Kosobo, Panama, at Timog Aprika na huling sumali noong [[Miss Universe 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=12 Setyembre 2025 |title=7 Potret Dorea Shala Miss Universe Kosovo 2025, Sweet Abis! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-dorea-shala-miss-universe-kosovo-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-n97n07 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211050131/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-dorea-shala-miss-universe-kosovo-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-n97n07|archive-date=11 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Abril 2025 |title=Señorita Panamá inicia proceso de selección para Miss Universe 2025 y 2026 |trans-title=Miss Panama begins the selection process for Miss Universe 2025 and 2026 |url=https://www.critica.com.pa/show/senorita-panama-inicia-proceso-de-seleccion-para-miss-universe-2025-y-2026-490027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407155021/https://www.critica.com.pa/show/senorita-panama-inicia-proceso-de-seleccion-para-miss-universe-2025-y-2026-490027 |archive-date=7 Abril 2025 |access-date=7 Abril 2025 |website=Crítica |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 Nobyembre 2025 |title=Global Glamour Meets Controversy at Miss Universe 74 |language=en |website=Greater Belize Media |url=https://www.greaterbelize.com/global-glamour-meets-controversy-at-miss-universe-74/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107190243/https://www.greaterbelize.com/global-glamour-meets-controversy-at-miss-universe-74/ |archive-date=7 Nobyembre 2025}}</ref> Bumitiw si Sahar Biniaz ng Iran buhat ng pag-aalala para sa kaligtasan ng kaniyang pambansang direktor kasunod ng mga ulat ng pagkakakulong ng direktor sa Iran.<ref>{{cite news |last=Fatemehzadeh |first=Muhammad |date=1 Hunyo 2025 |title=«سحر بی‌نیاز» دختر شایسته پارسی ۲۰۲۵ شد _ نماینده ایران در رقابت جهانی تایلند |language=Farsi |trans-title="Sahar Biniaz" became Miss Persia 2025 - Iran's representative in the world competition in Thailand |website=Anajournal |url=https://anajournal.ir/news/akhbar-film-serial/dokhtar-shayesteh-parsi-2025-sahar-biniaz/ |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602091925/https://anajournal.ir/news/akhbar-film-serial/dokhtar-shayesteh-parsi-2025-sahar-biniaz/ |archive-date=2 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |author=Nam |first=Duy |date=10 Oktubre 2025 |title=Người đẹp hai lần bỏ thi Hoa hậu Hoàn vũ |language=vi |trans-title=Beauty twice dropped out of Miss Universe contest |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/nguoi-dep-hai-lan-bo-thi-hoa-hau-hoan-vu-post1785827.tpo |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010055000/https://tienphong.vn/nguoi-dep-hai-lan-bo-thi-hoa-hau-hoan-vu-post1785827.tpo |archive-date=10 Oktubre 2025}}</ref> Bumitiw si Diana Fast ng Alemanya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite news |last=Parent |first=Tabitha |date=6 Nobyembre 2025 |title=Miss Germany 2025 Diana Fast Withdraws from Miss Universe Pageant |language=en |website=People |url=https://people.com/miss-germany-2025-withdraws-from-miss-universe-pageant-11844828 |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106184948/https://people.com/miss-germany-2025-withdraws-from-miss-universe-pageant-11844828 |archive-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> Hindi nagpakita sa Taylandiya sina Iman Totic ng Hilagang Masedonya,<ref>{{cite news |date=23 Oktubre 2025 |title=Убавината им е во гените: Ќерка на поранешна Мис Македонија го освојува светот, ќе ја претставува нашата земја на Мис Универзум 2025 |language=mk |trans-title=Beauty is in their genes: Daughter of former Miss Macedonia conquers the world, will represent our country at Miss Universe 2025 |website=Zenski Magazin |url=https://zenskimagazin.faktor.mk/ubavinata-im-e-vo-genite-kjerka-na-poraneshna-mis-makedonija-go-osvojuva-svetot-kje-ja-pretstavuva-nashata-zemja-na-mis-univerzum-2025 |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024181529/https://zenskimagazin.faktor.mk/ubavinata-im-e-vo-genite-kjerka-na-poraneshna-mis-makedonija-go-osvojuva-svetot-kje-ja-pretstavuva-nashata-zemja-na-mis-univerzum-2025 |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> Josiane Golonga ng Kaemerun,<ref>{{Cite news |last=Mawel |first=Arnaud Nicolas |date=13 Hulyo 2025 |title=Josiane Golonga Harangada élue Miss Cameroun 2025 |language=fr |trans-title=Josiane Golonga Harangada elected Miss Cameroon 2025 |website=Journal du Cameroun |url=https://fr.journalducameroun.com/josiane-golonga-harangada-elue-miss-cameroun-2025/ |url-status=live |access-date=13 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713130827/https://fr.journalducameroun.com/josiane-golonga-harangada-elue-miss-cameroun-2025/ |archive-date=13 Hulyo 2025}}</ref> at Chiara Wijntuin ng Suriname dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=3 Nobyembre 2024 |title=Chiara Wijntuin gekroond tot Miss Suriname 2025 |url=https://www.waterkant.net/suriname/2024/11/03/chiara-wijntuin-gekroond-tot-miss-suriname-2025/ |access-date=19 Nobyembre 2024 |website=Waterkant |language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20251230091912/https://www.waterkant.net/suriname/2024/11/03/chiara-wijntuin-gekroond-tot-miss-suriname-2025/|archive-date=30 Disyembre 2025|trans-title=Chiara Wijntuin crowned Miss Suriname 2025}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 Nobyembre 2025 |title=Loạt hoa hậu bỏ thi Miss Universe 2025 |language=vi |trans-title=Miss Universe 2025 series dropped out |website=VnExpress |url=https://ngoisao.vnexpress.net/loat-hoa-hau-bo-thi-miss-universe-2025-4962455.html |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260620130855/https://ngoisao.vnexpress.net/loat-hoa-hau-bo-thi-miss-universe-2025-4962455.html|archive-date=20 Hunyo 2026}}</ref> Bumitiw rin si Helena O'Connor ng Lupangyelo dahil sa isang karamdaman.<ref>{{Cite web |last=Guðjónsdóttir |first=Guðrún Ósk |date=3 Abril 2025 |title=Helena er Ungfrú Ísland 2025 |trans-title=Helena is Miss Iceland 2025 |url=https://www.dv.is/fokus/2025/04/03/helena-er-ungfru-island-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404064133/https://www.dv.is/fokus/2025/04/03/helena-er-ungfru-island-2025/ |archive-date=4 Abril 2025 |access-date=4 Abril 2025 |website=Dagblaðið Vísir |language=is}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 Nobyembre 2025 |title=Helena hættir við þátttöku í Miss Universe í Tælandi vegna veikinda |language=is |trans-title=Helena withdraws from Miss Universe in Thailand due to illness |website=Dagblaðið Vísir |url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/08/helena-haettir-vid-thatttoku-miss-universe-taelandi-vegna-veikinda/ |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123163827/https://www.dv.is/fokus/2025/11/08/helena-haettir-vid-thatttoku-miss-universe-taelandi-vegna-veikinda/|archive-date=23 Nobyembre 2025}}</ref> Bagama't lumahok sa paunang kompetisyon, hindi na nagpakita sa pangwakas na kompetisyon si Flavia Harizaj ng Albanya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=21 Nobyembre 2025 |title=Scandal at Miss Universe in Thailand, the representative from Albania does not appear in the final |url=https://www.voxnews.al/english/lifestyle/skandal-ne-miss-universe-ne-tajlande-perfaqesuesja-nga-shqiperia-nuk-s-i104741 |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=Vox News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427194500/https://www.voxnews.al/english/lifestyle/skandal-ne-miss-universe-ne-tajlande-perfaqesuesja-nga-shqiperia-nuk-s-i104741|archive-date=27 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 June 2025 |title=Shqipëria dhe Kosova zgjedhin më të bukurat për Miss Universe 2025 |language=sq |trans-title=Albania and Kosovo choose the most beautiful for Miss Universe 2025 |website=Albanian Post |url=https://albanianpost.com/shqiperia-dhe-kosova-zgjedhin-me-te-bukurat-per-miss-universe-2025/ |url-status=live |access-date=30 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630092821/https://albanianpost.com/shqiperia-dhe-kosova-zgjedhin-me-te-bukurat-per-miss-universe-2025/ |archive-date=30 June 2025}}</ref> Napilitang bumitiw si Gabrielle Henry ng Hamayka matapos mahulog sa isang hindi nababantayang siwang sa sahig ng entablado at nagtamo ng matinding pinsala sa kasagsagan ng paunang kompetisyon.<ref name="JamaicaGleaner2025b">{{cite news |title=Prayers for Miss Universe Jamaica after extent of injuries revealed|work=Jamaica Gleaner|date=9 Disyembre 2025|url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20251209/prayers-miss-universe-jamaica-after-extent-injuries-revealed|access-date=11 Hunyo 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428105708/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20251209/prayers-miss-universe-jamaica-after-extent-injuries-revealed|archive-date=28 Abril 2026}}</ref> Siya ay ipinasok sa ''intensive care'' sa Bangkok, at inako ng Miss Universe Organization ang buo at agarang responsibilidad para sa insidente at sinaklaw ang lahat ng nauugnay na gastos sa medikal at pagpapauwi.<ref>{{cite news |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Jamaica Universe withdraws from pageant after suffering head injury in fall |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2025/11/21/miss-jamaica-universe-withdraws-pageant-suffering-head-injury-fall/#google_vignette |url-status=live |access-date=26 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122090404/https://www.jamaicaobserver.com/2025/11/21/miss-jamaica-universe-withdraws-pageant-suffering-head-injury-fall/ |archive-date=22 Nobyembre 2025}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Bahreyn, Eritreya, Hibraltar, Kenya, Maldibas, Mongolya, Pidyi, Samoa, Somalya, Tsipre, at Usbekistan sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Oktubre 2025 |title=Josh Yugen secures another Miss Universe franchise, with 4 bets this 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/634111/josh-yugen-secures-another-miss-universe-franchise-with-4-bets-this-2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251019223017/https://entertainment.inquirer.net/634111/josh-yugen-secures-another-miss-universe-franchise-with-4-bets-this-2025?__cf_chl_rt_tk=ouytLdG3_h_jj1c_VQ6uN1BtCW6nMlgO46nlKripJi4-1760913017-1.0.1.1-0zZocOfGZ8DbgHr2kbB_RD4MZdaEXLLD8oejbLhHglE|archive-date=19 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 contestants who withdrew from the beauty pageant |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20251110866702/miss-universe-2025-contestantswithdrew/ |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=Hola! USA |language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411154640/https://www.hola.com/us/celebrities/20251110866702/miss-universe-2025-contestantswithdrew/|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 2025''' | * {{flagdeco|Mexico}} '''[[Mehiko]]''' – '''[[Fátima Bosch]]'''<ref name=":1">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=21 Nobyembre 2025 |title=Fatima Bosch of Mexico crowned Miss Universe 2025 in Thailand |url=https://entertainment.inquirer.net/639639/fatima-bosch-of-mexico-crowned-miss-universe-2025-in-thailand |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]] – [[Praveenar Singh]]<ref name=":1" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – [[Stephany Abasali]]<ref name=":1" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|PHL}} [[Pilipinas]] – [[Ahtisa Manalo]]<ref name=":1" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – [[Olivia Yacé]]<ref name=":1" /> |- |Top 12<ref>{{Cite web |last=Baylon |first=Khryzztine Joy |date=21 Nobyembre 2025 |title=Live Updates: Ahtisa Manalo advances to Miss Universe 2025 Top 12 |url=https://www.pep.ph/news/local/189754/live-updates-miss-universe-2025-a5132-20251121 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209100409/https://www.pep.ph/news/local/189754/live-updates-miss-universe-2025-a5132-20251121|archive-date=9 Disyembre 2025}}</ref> | * {{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] – Ophély Mézino * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Vanessa Pulgarín * {{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] – Lina Luaces * {{flagdeco|MLT}} [[Malta]] – Julia Cluett * {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Zashely Alicea * {{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] – Inna Moll * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Zhao Na |- |Top 30<ref>{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Ahtisa Manalo advances to Top 30 |url=https://entertainment.inquirer.net/639594/miss-universe-2025-ahtisa-manalo-advances-to-top-30 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> | * {{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] – Tangia Methila * {{flagicon|BRA}} [[Brasil]] – Gabriela Lacerda * {{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] – Audrey Eckert * {{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] – Raschel Paz * {{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] – Kaori Hashimoto * {{flagdeco|IND}} [[Indiya]] – Manika Vishwakarma * {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Jaime Vandenberg * {{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] – Mahyla Roth * {{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] – Laura Gnjatović * {{flagicon image|Flag of the Hispanic peoples.svg}} [[Amerikang Latino|Latina]] – Yamilex Hernández * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – Itza Castillo * {{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] – Nathalie Mogbelzada * {{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]] – Nadeen Ayoub * {{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Yanina Gómez * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ève Gilles * {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Jennifer Ventura * {{flagdeco|RWA}} [[Rwanda]] – Solange Keita * {{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] – Lyshanda Moyas |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Aprika at Oseaniya | * {{flagicon|CIV}} Baybaying Garing – Olivia Yacé (bumitiw)<ref>{{Cite web |last=Llemit |first=Kathleen A. |date=24 Nobyembre 2025 |title=Cote d’Ivoire’s Olivia Yace steps down as Miss Universe Africa and Oceania |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/24/2489681/cote-divoires-olivia-yace-steps-down-miss-universe-africa-and-oceania |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |- |Asya | * {{flagicon|CHN}} Tsina – Zhao Na<ref name=":4">{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=22 Nobyembre 2025 |title=China’s Zhao Na succeeds Chelsea Manalo as Miss Universe Asia |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/22/2488313/chinas-zhao-na-succeeds-chelsea-manalo-miss-universe-asia |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |- |Europa at Gitnang Silangan | * {{flagdeco|MLT}} Malta – Julia Cluett<ref name=":4" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|VEN}} Beneswela – Stephany Abasali<ref name=":4" /> |} === Mga natatanging parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Photogenic | * {{flagdeco|CRI}} Kosta Rika – Mahyla Roth<ref name=":5">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=22 Nobyembre 2025 |title=Ahtisa Manalo snags 3rd place in Miss Universe ‘Beyond the Crown’ tilt |url=https://entertainment.inquirer.net/639849/ahtisa-manalo-snags-3rd-place-in-miss-universe-beyond-the-crown-tilt |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Congeniality | * {{flagdeco|TUR}} Turkiya – Ceren Arslan<ref name=":5" /> |- |Best in National Costume | * {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Ahtisa Manalo]]<ref>{{Cite web |last=Núñez|first=Bárbara Sepúlveda|date=26 Nobyembre 2025|title=¿Qué país obtuvo el premio al “Mejor Traje Típico” en Miss Universe 2025?|url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/que-pais-obtuvo-el-premio-al-mejor-traje-tipico-en-miss-universe-2025/|access-date=27 Nobyembre 2025|website=El Nuevo Día|language=es|trans-title=Which country won the "Best National Costume" award at Miss Universe 2025?}}</ref> |- |People's Choice | * {{flagdeco|PRY}} Paragway – Yanina Gómez<ref name=":5" /> |- |Most Beautiful Skin | * {{flagdeco|IDN}} Indonesya – Sanly Liu<ref name=":5" /> |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Pambansang Direktor |- |Best National Pageant | * [[Miss Universe Philippines]] – Jonas Gaffud<ref>{{cite web |date=22 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Philippines Organization named 'Best National Pageant' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/967066/miss-universe-philippines-organization-named-best-national-pageant/story/ |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=GMA News Online |publisher=GMA Network |language=en}}</ref> |} ==== ''Beyond the Crown'' ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |Nagwagi | * {{flagdeco|PRY}} Paragway – Yanina Gómez<ref name=":5" /> |- |1st runner-up | * {{flagdeco|NLD}} Olanda – Nathalie Mogbelzada<ref name=":5" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Ahtisa Manalo]]<ref name=":5" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 2024|2024]], tatlumpung semi-finalist ang napili sa pamamagitan ng national costume competition, paunang kompetisyon at ang mga closed-door interview.<ref>{{Cite news |date=4 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Organization reaffirms 4 official competition stages, no form of 'preference or advantage' |language=en |website=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964810/miss-universe-organization-reaffirms-4-official-competition-stages-no-form-of-preference-or-advantage/story/ |access-date=21 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mallorca |first=Hannah |date=4 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Candidates to be judged in four categories |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/636626/miss-universe-2025-candidates-to-be-judged-in-four-categories |access-date=21 Nobyembre 2025}}</ref> Nagsagawa ng ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semifinals''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang tatlumpung mga ''semifinalist'' at pagkatapos ay pinili ang labindalawang mga ''semifinalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang labindalawang mga ''semifinalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista na lalahok sa ''question-and-answer round'', ''final question'' at ''final walk''.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=16 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: What to expect at the coronation show |url=https://entertainment.inquirer.net/638621/miss-universe-2025-what-to-expect-at-the-coronation-night |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Natukoy ang mga nanalo ng walong natatatanging parangal at ang kanilang mga ''runner-up'' sa pamamagitan ng ''online public voting'' sa pamamagitan ng mga aplikasyon na Miss Universe at Zetrix, kabilang ang parangal na ''Miss Congeniality''.<ref>{{Cite news |last=Adina|first=Armin P.|date=9 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 online voting to include Miss Congeniality|url=https://entertainment.inquirer.net/637588/miss-universe-2025-online-voting-to-include-miss-congeniality|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 opens online voting for multiple categories, including Miss Congeniality|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/965453/miss-universe-2025-online-voting/story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251109155151/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/965453/miss-universe-2025-online-voting/story/|archive-date=9 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Network]]}}</ref> Ito ang unang edisyon na ang nagwagi ng parangal ay napagpasyahan sa pamamagitan ng pampublikong boto sa halip na isang nakagawiang boto ng mga kandidata. === Komite sa pagpili === * Miniyothabo Francisca Baloyi – koronel ng hukbo mula sa Simbabwe ''(sa'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)<ref name="ADDJUDGE">{{cite web |last1=Purnell |first1=Kristoffer |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2005 Natalie Glebova, Angolan [sic] commander join Miss Universe 2025 jury |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488515/miss-universe-2005-natalie-glebova-angolan-commander-join-miss-universe-2025-jury |archive-url=https://web.archive.org/web/20251120002116/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488515/miss-universe-2005-natalie-glebova-angolan-commander-join-miss-universe-2025-jury |archive-date=20 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[The Philippine Star]]}}</ref>'' * Romero Britto – Brasilenyong artista at iskulptor ''(sa gabi ng'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)''<ref name=":2" /> * Ismael Cala – Kubanong mamamahayag at manununulat<ref>{{cite web |last1=González|first1=Elvis|date=10 Nobyembre 2025|title=Ismael Cala confirmado como jurado de Miss Universo 2025|trans-title=Ismael Cala confirmed as a judge for Miss Universe 2025|url=https://meridiano.net/usa/farandula/ismael-cala-confirmado-como-jurado-de-miss-universo-2025-2025111013120|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112010033/https://meridiano.net/usa/farandula/ismael-cala-confirmado-como-jurado-de-miss-universo-2025-2025111013120|archive-date=12 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Diario Meridiano|language=es}}</ref><ref name="PREJUDGE">{{cite news |date=20 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 รอบพรีลิมฯ สุดปัง แฟนไทยเชียร์ วีนา ฟอร์มแรงทุกด่าน|trans-title=Miss Universe 2025 preliminary round was spectacular, with Thai fans cheering as Veena delivered a strong performance in every segment|url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2896661|archive-url=https://web.archive.org/web/20251119174302/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2896661|archive-date=19 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Thairath|language=th}}</ref> * Sharon Fonseca – Benesolanong modelo, aktres, at negosyante<ref>{{Cite news |author=Reina |first=Kleimar |date=25 Agosto 2025 |title=Una actriz venezolana integra el jurado del Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=A Venezuelan actress joins the Miss Universe 2025 judge |website=Diario Meridiano |url=https://meridiano.net/usa/farandula/una-actriz-venezolana-integra-el-jurado-del-miss-universo-2025-202582520450 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131205/https://meridiano.net/usa/farandula/una-actriz-venezolana-integra-el-jurado-del-miss-universo-2025-202582520450 |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> * [[Natalie Glebova]] – [[Miss Universe 2005]] mula sa Kanada''<ref name="ADDJUDGE" />'' * Louie Heredia – Pilipinong mang-aawit<ref>{{Cite web |last=Adina|first=Armin P.|title=Filipino singer Louie Heredia joins Miss Universe 2025 selection committee|url=https://entertainment.inquirer.net/639173/filipino-singer-louie-heredia-joins-miss-universe-2025-selection-committee|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en-US|date=19 Nobyembre 2025|website=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Filipino singer Louie Heredia joins Miss Universe selection committee|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/966635/filipino-singer-louie-heredia-joins-miss-universe-selection-committee/story/?amp|access-date=28 Nobyembre 2025|website=GMA News Online|date=19 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> * [[Andrea Meza]] – [[Miss Universe 2020]] mula sa [[Mehiko]]<ref>{{Cite news |author=Julio Blanca |date=14 Agosto 2025 |title=Andrea Meza será jueza en Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Andrea Meza will be a judge at Miss Universe 2025 |website=El Diario La Prensa |url=https://eldiariony.com/2025/08/14/andrea-meza-sera-jueza-en-miss-universo-2025/ |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826134123/https://eldiariony.com/2025/08/14/andrea-meza-sera-jueza-en-miss-universo-2025/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> * Saina Nehwal – Indiyanong manlalaro ng badminton; tumanggap ng tansong medalya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]]<ref>{{cite news |last1=Ganapathy|first1=Vivek|date=16 Nobyembre 2025|title=Ace Judge! Indian Badminton Icon Saina Nehwal Joins Miss Universe 2025 Judges' Panel|url=https://www.news18.com/sports/ace-judge-indian-badminton-icon-saina-nehwal-joins-miss-universe-2025-judges-panel-9712019.html#google_vignette|archive-url=https://web.archive.org/web/20251116135425/https://www.news18.com/sports/ace-judge-indian-badminton-icon-saina-nehwal-joins-miss-universe-2025-judges-panel-9712019.html|archive-date=16 November 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=News18|language=en}}</ref> ''(sa'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)'' * Savinee Pakaranang – Miss Thailand 1984<ref name="PREJUDGE" /> ''(sa paunang'' ''kompetisyon lamang)'' * Chalida Thaochalee – Aktres, Miss Thailand 1998<ref>{{cite news |date=17 Nobyembre 2025|title=ตัวแทนคนไทย! นก ชลิดา นั่งกรรมการตัดสิน ประกวด Miss Universe|trans-title=Thai representative! Nok Chalida as judge for Miss Universe pageant|url=https://www.matichon.co.th/lifestyle/news_5461292|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117163955/https://www.matichon.co.th/lifestyle/news_5461292|archive-date=17 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Matichon|language=th}}</ref> * Farung Yuthithum – Miss Thailand Universe 2007<ref name="PREJUDGE" /> ''(sa paunang'' ''kompetisyon lamang)'' == Mga kandidata == 118 kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=28 Hulyo 2025 |title=Omar Harfouch Joins Miss Universe Jury with Vision to Inspire Future Female Leaders |language=en |website=Entrepreneur |url=https://www.entrepreneur.com/en-ae/news-and-trends/omar-harfouch-joins-miss-universe-jury-with-vision-to/495106 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250729021403/https://www.entrepreneur.com/en-ae/news-and-trends/omar-harfouch-joins-miss-universe-jury-with-vision-to/495106 |archive-date=29 Hulyo 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Gomez |first=Shirley |date=17 October 2025 |title=Miss Universe 2025: The 119 confirmed contestants and missing countries |website=[[¡Hola!]] |url=https://www.hola.com/us/beauty/20251017862218/miss-universe-2025-confirmed-contestants-missing-countries/ |url-status=live |access-date=17 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251017165147/https://www.hola.com/us/beauty/20251017862218/miss-universe-2025-confirmed-contestants-missing-countries/ |archive-date=17 October 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |{{Sortname|Maria |Cunha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Disyembre 2024 |title=Maria Cunha Eleita Miss Angola Universo 2024 |trans-title=Maria Cunha elected Miss Angola Universe 2024 |url=https://platinaline.com/maria-cunha-eleita-miss-angola-universo-2024/ |access-date=19 Enero 2025 |website=PlatinaLine |language=pt |archive-date=4 Disyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204070416/https://platinaline.com/maria-cunha-eleita-miss-angola-universo-2024/ |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Luanda]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Aldana |Masset|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Mayo 2025 |title=Una cantante y modelo de Entre Ríos fue elegida Miss Universo Argentina 2025 |language=es |trans-title=A singer and model from Entre Ríos was chosen Miss Universe Argentina 2025 |website=Clarín |url=https://www.clarin.com/internacional/cantante-modelo-rios-elegida-miss-universo-argentina-2025_0_Zcx3OVQ13X.html |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526123319/https://www.clarin.com/internacional/cantante-modelo-rios-elegida-miss-universo-argentina-2025_0_Zcx3OVQ13X.html |archive-date=26 Mayo 2025}}</ref> |25 |Aldea Valle María |- |{{flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Peggy|Garabekian|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Setyembre 2025 |title=Հայաստանը «Միսս Տիեզերք»-ում կներկայացնի Փեգի Գարաբեկյանը |language=hy |trans-title=Peggy Garabekian will represent Armenia at Miss Universe |website=News.am |url=https://style.news.am/arm/news/109973/hayastany-miss-tiezerq-um-knerkayacni-pegi-garabekyany.html |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912123658/https://style.news.am/arm/news/109973/hayastany-miss-tiezerq-um-knerkayacni-pegi-garabekyany.html |archive-date=12 Setyembre 2025}}</ref> |31 |[[Los Angeles]] |- |{{flagdeco|ARU}} [[Aruba]] |{{sortname|Hannah|Arends|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Agosto 2025 |title=Hannah Arends crowned Miss Universe Aruba 2025 |language=en |website=Aruba Papers |url=https://arubapapers.com/hannah-arends-crowned-miss-universe-aruba-2025/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812085600/https://arubapapers.com/hannah-arends-crowned-miss-universe-aruba-2025/ |archive-date=12 Agosto 2025}}</ref> |28 |Savaneta |- |{{Flag icon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Lexie|Brant|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2025 |title=Lexie Brant Crowned Miss Universe Australia 2025 |url=https://gcmag.com.au/lexie-brant-crowned-miss-universe-australia-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815164107/https://gcmag.com.au/lexie-brant-crowned-miss-universe-australia-2025/ |archive-date=15 Agosto 2025 |access-date=23 Agosto 2025 |website=Gold Coast |language=en}}</ref> |21 |[[Brisbane]] |- |{{flagicon|BHS}} [[Bahamas]] |{{Sortname|Malique Maranda |Bowe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Florencia Smith |date=27 Mayo 2025 |title=A new Miss Universe Bahamas crowned |language=en |website=Eyewitness News |url=https://ewnews.com/a-new-miss-universe-bahamas-crowned/ |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527220642/https://ewnews.com/a-new-miss-universe-bahamas-crowned/ |archive-date=27 Mayo 2025}}</ref> |24 |Grand Bahama |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Tangia|Methila|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Setyembre 2025 |title=Methila crowned Miss Universe Bangladesh 2025 |url=https://www.observerbd.com/news/544738 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919105037/https://www.observerbd.com/news/544738 |archive-date=19 Setyembre 2025 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |33 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Olivia|Yacé|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ulrich A. |date=23 Hulyo 2025 |title=Miss Universe 2025 : Olivia Yacé désignée pour représenter la Côte d’Ivoire |language=fr |trans-title=Miss Universe 2025: Olivia Yacé chosen to represent Côte d'Ivoire |website=YOP L-FRII |url=https://yop.l-frii.com/miss-universe-2025-olivia-yace-designee-pour-representer-la-cote-divoire/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723180153/https://yop.l-frii.com/miss-universe-2025-olivia-yace-designee-pour-representer-la-cote-divoire/ |archive-date=23 Hulyo 2025}}</ref> |27 |[[Yamoussoukro]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Karen |Jansen|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Schillewaert |first=Nils |date=15 Pebrero 2025 |title=2e keer, goede keer: Karen Jansen (23) uit Lommel is Miss België 2025 |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/02/15/miss-belgie-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250216003814/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/02/15/miss-belgie-2025/ |archive-date=16 Pebrero 2025 |access-date=16 Pebrero 2025 |website=VRT NWS |language=nl}}</ref> |23 |Lommel |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{sortname|Isabella|Zabaneh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=29 Hunyo 2025 |title=Miss Universe Belize 2025 is Isabella Zabaneh |url=https://www.greaterbelize.com/miss-universe-belize-2025-is-isabella-zabaneh/ |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |21 |Independence |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Stephany |Abasali|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title=Representante de Anzoátegui, Stephany Abasali, es elegida Miss Universe Venezuela 2024 |trans-title=Anzoátegui representative, Stephany Abasali, is elected Miss Universe Venezuela 2024 |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/196564/anzoategui-stephany-abasali-es-elegida-miss-universe-venezuela-2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206124655/https://www.eluniversal.com/entretenimiento/196564/anzoategui-stephany-abasali-es-elegida-miss-universe-venezuela-2024 |archive-date=6 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Puerto Ordaz |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Alena|Kucheruk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=13 Setyembre 2025 |title=Объявили имя победительницы конкурса «Мисс Беларусь – 2025» – ей стала Алёна Кучерук |language=ru |trans-title=The name of the winner of the contest "Miss Belarus - 2025" was announced - she was Alyona Kucheruk |website=Capital TV |url=https://ctv.by/news/obshestvo/obuyavili-imya-pobeditelnicy-konkursa-miss-belarus-2025-ej-stala-alyona-kucheruk |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913001922/https://ctv.by/news/obshestvo/obuyavili-imya-pobeditelnicy-konkursa-miss-belarus-2025-ej-stala-alyona-kucheruk |archive-date=13 Setyembre 2025}}</ref> |18 |Agrotown |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Hương Giang|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Setyembre 2025 |title=Hoa hậu chuyển giới Hương Giang dự thi Miss Universe 2025 |language=vi |trans-title=Transgender beauty queen Huong Giang competes in Miss Universe 2025 |website=VietNamNet |url=https://vietnamnet.vn/hoa-hau-chuyen-gioi-huong-giang-du-thi-miss-universe-2025-2445762.html |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924133230/https://vietnamnet.vn/hoa-hau-chuyen-gioi-huong-giang-du-thi-miss-universe-2025-2445762.html |archive-date=24 Setyembre 2025}}</ref> |33 |[[Hanoi]] |- |{{Flagicon|Bonaire}} [[Bonaire]] |{{sortname|Nicole|Peiliker-Visser|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Hans Hofstra |date=17 Agosto 2025 |title=Nicole Visser vertegenwoordigt Bonaire bij Miss Universe 2025 in Thailand |language=nl |trans-title=Nicole Visser will represent Bonaire at Miss Universe 2025 in Thailand |website=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/kunst-cultuur-en-muziek/78276/nicole-visser-vertegenwoordigt-bonaire-bij-miss-universe-2025-in-thailand |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817153956/https://www.bonaire.nu/nieuws/kunst-cultuur-en-muziek/78276/nicole-visser-vertegenwoordigt-bonaire-bij-miss-universe-2025-in-thailand |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |41 |Kralendijk |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Lillian|Andries|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=Lilian Andries Crowned Miss Universe Botswana 2025 |language=en |website=Botswana Youth Magazine |url=https://www.botswanayouth.com/lilian-andries-crowned-miss-universe-botswana-2025/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902174345/https://www.botswanayouth.com/lilian-andries-crowned-miss-universe-botswana-2025/ |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |29 |[[Gaborone]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Gabriela|Lacerda|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Santana |first=Caio |date=13 Pebrero 2025 |title=Piauí vence Miss Universe Brasil 2025 e leva coroa ao estado pela 2ª vez |trans-title=Piauí wins Miss Universe Brazil 2025 and takes the crown to the state for the 2nd time |url=https://www.uol.com.br/splash/noticias/2025/02/13/miss-universe-brasil-acontece-em-sp-com-ausencia-de-3-estados-saiba-tudo.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214040948/https://www.uol.com.br/splash/noticias/2025/02/13/miss-universe-brasil-acontece-em-sp-com-ausencia-de-3-estados-saiba-tudo.htm |archive-date=14 Pebrero 2025 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Splash |publisher=UOL |language=pt-br}}</ref> |21 |Teresina |- |{{flagicon|British Virgin Islands}} [[Britanikong Kapuluang Birhenes]] |{{sortname|Olivia|Freeman|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Olivia M. Freeman is Miss BVI Universe 2025 |language=en |website=Virgin Islands News Online |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/olivia-m-freeman-is-miss-bvi-universe-2025 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825210047/https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/olivia-m-freeman-is-miss-bvi-universe-2025 |archive-date=25 Agosto 2025}}</ref> |22 |Paraquita Bay |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Gaby|Guha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Marso 2025 |title=Gaby Guha announces her participation in Miss Universe 2025 |language=en |website=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/GetNews/31521781/gaby-guha-announces-her-participation-in-miss-universe-2025/ |url-status=live |access-date=20 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420062331/https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/GetNews/31521781/gaby-guha-announces-her-participation-in-miss-universe-2025/ |archive-date=20 Abril 2025}}</ref> |27 |[[Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Yessica|Hausermann|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=28 Hunyo 2025 |title=¡Yessica Hausermann es la nueva Miss Bolivia Universo 2025! |language=es |trans-title=Yessica Hausermann is the new Miss Bolivia Universe 2025! |website=Red Uno Bolivia |url=https://www.reduno.com.bo/noticias/yessica-hausermann-es-la-nueva-miss-bolivia-universo-2025--20256271270 |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629065049/https://www.reduno.com.bo/noticias/yessica-hausermann-es-la-nueva-miss-bolivia-universo-2025--20256271270 |archive-date=29 Hunyo 2025}}</ref> |24 |Magdalena |- |{{flagdeco|CPV}} [[Cabo Verde]] |{{sortname|Prissy|Gomes|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Pina |first=Constanca |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde desfila pela primeira vez no Miss Universo com Prissy Gomes |language=pt |trans-title=Cape Verde parades for the first time in Miss Universe with Prissy Gomes |website=Mindel Insite |url=https://mindelinsite.com/social/cabo-verde-desfila-pela-primeira-vez-no-miss-universo-com-prissy-gomes/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020203251/https://mindelinsite.com/social/cabo-verde-desfila-pela-primeira-vez-no-miss-universo-com-prissy-gomes/amp/ |archive-date=20 Oktubre 2025}}</ref> |32 |Tarrafal |- |{{flagdeco|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Camille |Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hart |first=Rick |date=8 Hunyo 2025 |title=Camille Thomas gekroond tot Miss Universe Curaçao 2025 |trans-title=Camille Thomas crowned Miss Universe Curaçao 2025 |url=https://nu.cw/2025/06/08/camille-thomas-gekroond-tot-miss-universe-curacao-2025/ |access-date=8 Hunyo 2025 |website=nu.CW |language=nl-NL|archive-url=https://web.archive.org/web/20260216083414/https://nu.cw/2025/06/08/camille-thomas-gekroond-tot-miss-universe-curacao-2025/|archive-date=16 Pebrero 2026}}</ref> |26 |Willemstad |- |{{Flagicon|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Dorcas|Dienda|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Dime |date=4 Setyembre 2025 |title=Miss Universe RDC 2025 : le comité nomme Dorcas Dienda après la destitution de Déborah Djema |language=fr |trans-title=Miss Universe DRC 2025: Committee appoints Dorcas Dienda after Déborah Djema's dismissal |website=La Plume |url=https://laplumeinfos.net/culture-art/miss-universe-rdc-2025-le-comite-nomme-dorcas-dienda-apres-la-destitution-de-deborah-djema-7752.html |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905062505/https://laplumeinfos.net/culture-art/miss-universe-rdc-2025-le-comite-nomme-dorcas-dienda-apres-la-destitution-de-deborah-djema-7752.html |archive-date=5 Setyembre 2025}}</ref> |31 |[[Kinshasa]] |- |{{flagdeco|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Monique|Sonne|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nam|first=Duy|date=13 Oktubre 2025|title=Cô gái kế nhiệm đương kim Hoa hậu Hoàn vũ|trans-title=The girl who succeeded the current Miss Universe|url=https://tienphong.vn/co-gai-ke-nhiem-duong-kim-hoa-hau-hoan-vu-post1786758.tpo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013131022/https://tienphong.vn/co-gai-ke-nhiem-duong-kim-hoa-hau-hoan-vu-post1786758.tpo|archive-date=13 Oktubre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Tiền Phong|language=vi}}</ref> |21 |[[Copenhague]] |- |{{Flag|Ehipto}} |{{sortname|Sabrina|Maged|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Andihi |first=Dewi |date=28 Agosto 2025 |title=7 Potret Sabrina Maged Miss Universe Mesir 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Sabrina Maged, Miss Universe Egypt 2025, Will Amaze You! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sabrina-maged-miss-universe-mesir-2025-c1c2-01-cw2f3-0dwjsm |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828163952/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sabrina-maged-miss-universe-mesir-2025-c1c2-01-cw2f3-0dwjsm |archive-date=28 Agosto 2025}}</ref> |23 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Nadia|Mejía|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Hulyo 2025 |title=Nadia Mejía es la Miss Universo Ecuador 2025 |language=es |trans-title=Nadia Mejía is Miss Universe Ecuador 2025 |website=El Universo |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/nadia-mejia-es-la-miss-universo-ecuador-2025-nota/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250727095101/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/nadia-mejia-es-la-miss-universo-ecuador-2025-nota/ |archive-date=27 Hulyo 2025}}</ref> |29 |[[Los Angeles]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Giulia|Zanoni|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Puente |first=Leidy |date=26 Setyembre 2025 |title=Giulia Zanoni es coronada como Miss Universe El Salvador 2025 |language=es |trans-title=Giulia Zanoni es coronada como Miss Universe El Salvador 2025 |website=El Diario de Hoy |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-universo-el-salvador-belleza-reinas-de/1244257/2025/ |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927060742/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-universo-el-salvador-belleza-reinas-de/1244257/2025/ |archive-date=27 Setyembre 2025}}</ref> |20 |La Unión |- |{{flagdeco|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Mariam|Mohamed|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nasreen Abdulla |date=4 Oktubre 2025 |title=26-year-old crowned Miss Universe UAE 2025 to be first Emirati to carry flag on global stage |language=en |website=Khaleej Times |url=https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/fashion/mariam-mohamed-miss-universe-uae-2025-first-emirati-global-stage |url-status=live |access-date=4 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004102124/https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/fashion/mariam-mohamed-miss-universe-uae-2025-first-emirati-global-stage |archive-date=4 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Dubai]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Viktoria|Güllová|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Kmeťová |first=Alexandra |date=8 Oktubre 2025 |title=Foto: návrat Miss Universe SR po troch rokoch – poznáme víťazku, je ňou táto 20-ročná kráska |language=sk |trans-title=Photo: Miss Universe SR returns after three years – we know the winner, it's this 20-year-old beauty |website=Plus jeden deň |url=https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/foto-navrat-miss-universe-sr-po-troch-rokoch-pozname-vitazku-je-nou-tato-20-rocna-kraska |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008174056/https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/foto-navrat-miss-universe-sr-po-troch-rokoch-pozname-vitazku-je-nou-tato-20-rocna-kraska |archive-date=8 Oktubre 2025}}</ref> |20 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|SVN}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Hana|Klaut|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=3 Setyembre 2025 |title=To je nova slovenska lepotica, miss universe: Hana iz Šempetra je izvrstna zobozdravnica |language=sl |trans-title=This is the new Slovenian beauty, Miss Universe: Hana from Šempeter is an excellent dentist |website=NaDlani |url=https://www.nadlani.si/novice/to-je-nova-slovenska-lepotica-miss-universe-hana-iz-sempetra-je-izvrstna-zobozdravnica/ |url-status=live |access-date=4 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903221104/https://www.nadlani.si/novice/to-je-nova-slovenska-lepotica-miss-universe-hana-iz-sempetra-je-izvrstna-zobozdravnica/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |28 |Šempeter pri Gorici |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Andrea|Valero|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Ciganda |first=Vanessa |date=31 Hulyo 2025 |title=Descubre a Andrea Valero, la nueva Miss Universe Spain 2025: gallega, comprometida con la sostenibilidad y muy familiar |language=es |trans-title=Discover Andrea Valero, the new Miss Universe Spain 2025: Galician, committed to sustainability, and very family-oriented |website=[[Semana]] |url=https://www.semana.es/corazon/descubre-a-andrea-valero-nueva-miss-universe-spain-2025_2801979 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731103627/https://www.semana.es/corazon/descubre-a-andrea-valero-nueva-miss-universe-spain-2025_2801979 |archive-date=31 Hulyo 2025}}</ref> |28 |A Coruña |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Audrey|Eckert|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Elliott |first=Jacob |date=24 Oktubre 2025 |title=Miss Nebraska USA Audrey Eckert crowned Miss USA 2025 |language=en |website=1011 NOW |url=https://www.1011now.com/2025/10/25/miss-nebraska-usa-audrey-eckert-crowned-miss-usa-2025/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025162031/https://www.1011now.com/2025/10/25/miss-nebraska-usa-audrey-eckert-crowned-miss-usa-2025/ |archive-date=25 Oktubre 2025}}</ref> |23 |Lincoln |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Brigitta|Schaback|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Veidemann-Makko |first=Anna-Maria |date=1 Oktubre 2025 |title=GALERII Suletud uste taga valiti tänavune Eesti esindaja Miss Universumil, kelleks on kogenud iluduskuninganna |language=Estonian |trans-title=GALLERY This year's Estonian representative at Miss Universe was chosen behind closed doors, and she is an experienced beauty queen |website=Õhtuleht |url=https://www.ohtuleht.ee/melu/1141008/galerii-suletud-uste-taga-valiti-tanavune-eesti-esindaja-miss-universumil-kelleks-on-kogenud-iluduskuninganna |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001120331/https://www.ohtuleht.ee/melu/1141008/galerii-suletud-uste-taga-valiti-tanavune-eesti-esindaja-miss-universumil-kelleks-on-kogenud-iluduskuninganna |archive-date=1 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Andromeda|Osam-Peters|nolink=1}}<ref>{{Cite web|title=From giant teapot to 'KPop Demon Hunters': Miss Universe 2025 national costume highlights|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488435/giant-teapot-kpop-demon-hunters-miss-universe-2025-national-costume-highlights|website=[[Philippine Star]]|access-date=28 Nobyembre 2025|first=Kristofer|last=Purnell|date=19 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> |37 |Cape Coast |- |{{flagicon|GEQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|Carmen Ismelda |Avomo Obama|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Carmen Ismelda Avomo Obama, nueva Miss Guinea Ecuatorial y Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Carmen Ismelda Avomo Obama, the new Miss Equatorial Guinea and Miss Universe 2025 |website=Ahora |url=https://ahoraeg.com/cultura/2025/09/07/carmen-imelda-avomo-de-19-anos-coronada-miss-guinea-ecuatorial-2025/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908090509/https://ahoraeg.com/cultura/2025/09/07/carmen-imelda-avomo-de-19-anos-coronada-miss-guinea-ecuatorial-2025/ |archive-date=8 Setyembre 2025}}</ref> |19 |Mongomo |- |{{flagicon|GBR}} [[Great Britain|Gran Britanya]] |{{sortname|Danielle|Latimer|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sexta-Feira |date=1 Agosto 2025 |title=Com Brasil e mais de 50 países confirmados, Miss Universo agita o cenário da beleza internacional |language=pt-BR |trans-title=With Brazil and more than 50 countries confirmed, Miss Universe is shaking up the international beauty scene |website=Folha do Estado |url=https://www.folhadoestado.com.br/colunistas-sociais/edson-guilherme/miss-universo-2025-reune-candidatas-de-mais-de-100-paises-em-edicao-historica-na-tailandia/624789 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801183424/https://www.folhadoestado.com.br/colunistas-sociais/edson-guilherme/miss-universo-2025-reune-candidatas-de-mais-de-100-paises-em-edicao-historica-na-tailandia/624789 |archive-date=1 Agosto 2025}}</ref> |36 |Barry |- |{{flagdeco|GRE}} [[Gresya]] |{{sortname|Mary|Chatzipavlou|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author= |date=26 Setyembre 2025 |title=Όλες οι νικήτριες στη λαμπερή βραδιά των Εθνικών Καλλιστείων GS HELLAS 2025 |language=el |trans-title=All the winners at the glittering evening of the GS HELLAS 2025 National Beauty Contest |website=Zougla |url=https://www.zougla.gr/politismos/oles-oi-nikitries-sti-laberi-vradia-ton-ethnikon-kallisteion-gs-hellas-2025/ |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926193957/https://www.zougla.gr/politismos/oles-oi-nikitries-sti-laberi-vradia-ton-ethnikon-kallisteion-gs-hellas-2025/ |archive-date=26 Setyembre 2025}}</ref> |32 |Elefsina |- |{{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Ophély|Mézino|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Romaindate |first=Priscilla |date=12 July 2025 |title=Miss Univers 2025 : la renaissance d'Ophélie Mézino |language=fr-GP |trans-title=Miss Universe 2025: the rebirth of Ophélie Mézino |website=[[Radio Caribbean International]] |url=https://rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Miss-Univers-2025-la-renaissance-dOphelie-Mezino |url-status=live |access-date=12 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713051157/https://rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Miss-Univers-2025-la-renaissance-dOphelie-Mezino |archive-date=13 July 2025}}</ref> |26 |Morne-à-l'Eau |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Tiguidanké |Bérété|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2024 |title=Tiguidanké Bérété élue Miss Guinée 2024 |trans-title=Tiguidanké Bérété elected Miss Guinea 2024 |url=https://ledjely.com/2024/12/01/tiguidanke-berete-elue-miss-guinee-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230717/https://ledjely.com/2024/12/01/tiguidanke-berete-elue-miss-guinee-2024/ |archive-date=18 Enero 2025 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=ledjely |language=fr}}</ref> |23 |[[Conakry]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Raschel|Paz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Acevedo Rivas |first=Josue David |date=28 June 2025 |title=Raschel Paz es coronada como Miss Universe Guatemala 2025 |language=es |trans-title=Raschel Paz is crowned Miss Universe Guatemala 2025 |website=[[:es:Unión Latinoamericana de Agencias de Noticias|Agencia Guatemalteca de Noticias]] |url=https://agn.gt/raschel-paz-es-coronada-como-miss-universe-guatemala-2025/ |url-status=live |access-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713065626/https://agn.gt/raschel-paz-es-coronada-como-miss-universe-guatemala-2025/ |archive-date=13 July 2025}}</ref> |24 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|GUY}} [[Guyana]] |{{sortname|Chandini|Baljor|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Sarwal |first=Amit |date=26 Agosto 2025 |title=Indian-origin beauty queens set to shine on Miss Universe 2025 stage |language=en |website=The Australian Today |url=https://www.theaustraliatoday.com.au/indian-origin-beauty-queens-set-to-shine-on-miss-universe-2025-stage/ |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826035405/https://www.theaustraliatoday.com.au/indian-origin-beauty-queens-set-to-shine-on-miss-universe-2025-stage/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> |22 |[[Georgetown]] |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Gabrielle|Henry|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Agosto 2025 |title=Ophthalmologist Dr Gabrielle Henry named Miss Universe Jamaica 2025 |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20250810/ophthalmologist-dr-gabrielle-henry-named-miss-universe-jamaica-2025 |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810132050/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20250810/ophthalmologist-dr-gabrielle-henry-named-miss-universe-jamaica-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |29 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Kaori|Hashimoto|nolink=1}}<ref>{{Cite news |title=ミス・ユニバース日本代表は栃木の大学４年、21歳橋本佳央理さん「殻破れた」家族も「びっくり」 (2025年7月16日掲載) |language=ja |trans-title=Miss Universe Japan is 21-year-old Kaori Hashimoto, a fourth-year university student in Tochigi. "She's come out of her shell," her family says. (Published on July 16, 2025) |website=Livedoor |url=https://news.livedoor.com/topics/detail/29180288/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717023353/https://news.livedoor.com/topics/detail/29180288/ |archive-date=17 Hulyo 2025}}</ref> |21 |[[Prepektura ng Tochigi|Tochigi]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Melissa |Sapini|nolink=1}}<ref>{{Cite web|title=Miss Universe Contestant Breaks Silence on Pageant Controversies Behind the Scenes, from ‘Red Flags’ to Numerous Hospitalizations (Exclusive)|url=https://people.com/miss-universe-contestant-breaks-silence-on-pageant-controversies-behind-the-scenes-exclusive-11857775|website=People Magazine|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|date=26 Nobyembre 2025|last=Lyttle|first=Zoey}}</ref> |22 |[[Puerto Principe]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{sortname|Alejandra|Fuentes|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=López |first=Nicolle |date=10 July 2025 |title=Alejandra Fuentes Sierra gana la corona de Miss Honduras Universo 2025 |language=es-HN |trans-title=Alejandra Fuentes Sierra wins the Miss Honduras Universe 2025 crown |website=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/alejandra-fuentes-sierra-miss-olancho-gana-corona-miss-honduras-universo-2025-DG26575457 |url-status=live |access-date=11 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250711083013/https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/alejandra-fuentes-sierra-miss-olancho-gana-corona-miss-honduras-universo-2025-DG26575457 |archive-date=11 July 2025}}</ref> |31 |Olancho |- |{{flag|Hong Kong}} |{{sortname|Lizzie|Li|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Setyembre 2025 |title=《環球小姐2025》香港區總決賽圓滿落幕 新一屆環球小姐代表誕生! |language=zh-hant |trans-title=The "Miss Universe 2025" Hong Kong finals concluded successfully and the new Miss Universe representative was born! |website=[[:zh:巴士的报- 维基百科，自由的百科全书|Bastill Post]] |url=https://www.bastillepost.com/hongkong/article/15278870-%E3%80%8A%E7%92%B0%E7%90%83%E5%B0%8F%E5%A7%902025%E3%80%8B%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%8D%80%E7%B8%BD%E6%B1%BA%E8%B3%BD%E5%9C%93%E6%BB%BF%E8%90%BD%E5%B9%95-%E6%96%B0%E4%B8%80%E5%B1%86%E7%92%B0%E7%90%83 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921083412/https://www.bastillepost.com/hongkong/article/15278870-%E3%80%8A%E7%92%B0%E7%90%83%E5%B0%8F%E5%A7%902025%E3%80%8B%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%8D%80%E7%B8%BD%E6%B1%BA%E8%B3%BD%E5%9C%93%E6%BB%BF%E8%90%BD%E5%B9%95-%E6%96%B0%E4%B8%80%E5%B1%86%E7%92%B0%E7%90%83 |archive-date=21 Setyembre 2025}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Manika|Vishwakarma|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kuntamalla |first=Vidheesha |date=23 Agosto 2025 |title=Will this ‘tall, graceful and confident’ DU student become another Sushmita Sen from India? |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ms-freshers-miss-universe-india-teachers-du-student-manika-vishwakarma-journey-10206301/ |access-date=23 Agosto 2025 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> |22 |Sri Ganganagar |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{sortname|Sanly|Liu|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tarmizi Murdianto |first=Muhammad |date=22 Setyembre 2025 |title=Sanly Liu Raih Gelar Miss Universe Indonesia 2025, Well Deserved! |language=id |trans-title=Sanly Liu Wins Miss Universe Indonesia 2025 Title, Well Deserved! |website=IDN Times |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/sanly-liu-raih-gelar-miss-universe-indonesia-2025-well-deserved-00-rqp85-9k5hbj |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922153747/https://www.idntimes.com/men/ladies/sanly-liu-raih-gelar-miss-universe-indonesia-2025-well-deserved-00-rqp85-9k5hbj |archive-date=22 Setyembre 2025}}</ref> |29 |Denpasar |- |{{flagdeco|IRQ}} [[Iraq|Irak]] |{{sortname|Hanin|Al Qoreishy|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nuñez |first=Gabriel |title=Miss Universe 2025: Das sind die Kandidatinnen |trans-title=Miss Universe 2025: These are the candidates |url=https://www.msn.com/de-de/unterhaltung/news/miss-universe-2025-das-sind-die-kandidatinnen/ss-AA1DK5mz#interstitial=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702021924/https://www.msn.com/de-de/unterhaltung/news/miss-universe-2025-das-sind-die-kandidatinnen/ss-AA1DK5mz#image=18 |archive-date=2 July 2025 |access-date=9 July 2025 |language=de |via=[[MSN]]}}</ref> |27 |[[Baghdad]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Aadya|Srivastava|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Mikie O'Loughlin |date=5 Oktubre 2025 |title=In pictures: Aadya Srivastava crowned as Miss Universe Ireland in glittering ceremony |language=en-IE |website=Daily Mirror |url=https://www.irishmirror.ie/lifestyle/gallery/aadya-srivastava-miss-universe-ireland-36016436 |url-status= |access-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |18 |Headford |- |{{flagdeco|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Melanie|Shiraz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Taylor |first=Ezra |date=19 July 2025 |title=Melanie Shiraz wins Miss Universe Israel 2025 crown, vows to use platform for meaningful change |language=en |website=[[The Jerusalem Post]] |url=https://www.jpost.com/j-spot/article-861514 |url-status=live |access-date=19 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185733/https://www.jpost.com/j-spot/article-861514 |archive-date=19 July 2025}}</ref> |26 |[[Cesarea Palestina]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucilla|Nori|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Rebecca Riitano |date=1 Setyembre 2025 |title=Miss Universo, Lucilla Nori rappresenterà l'Italia: chi è la nuova reginetta |language=it |trans-title=Miss Universe: Lucilla Nori to Represent Italy: Who Is the New Queen? |website=Il Mattino |url=https://www.ilmattino.it/lifestyle/persone/miss_universo_2025_lucilla_nori_italia_chi_e-9042249.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901104652/https://www.ilmattino.it/lifestyle/persone/miss_universo_2025_lucilla_nori_italia_chi_e-9042249.html |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Anzio]] |- |{{flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Nearysocheata|Thai|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Chan Sotheavy |date=13 September 2025 |title=ហ្វីយ៉ាតា បានក្លាយជាម្ចាស់មកុដក្នុងកម្មវិធីប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាលកម្ពុជា ២០២៥ |language=km |trans-title=Fiyata crowned Miss Universe Cambodia 2025 |website=[[Kampuchea Thmey|Kampuchea Thmey Daily]] |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/986913 |url-status=live |access-date=13 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913000604/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/986913 |archive-date=13 September 2025}}</ref> |30 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Jaime|Vandenberg|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Stoodley |first=Chris |date=10 Agosto 2025 |title=Miss Universe Canada faces heat after announcing its 'best body' finalists: 'This category is why people have a problem with pageants' |language=en-CA |website=Yahoo Style Canada |url=https://ca.style.yahoo.com/miss-universe-canada-faces-heat-after-announcing-its-best-body-finalists-this-category-is-why-people-have-a-problem-with-pageants-155537065.html |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810195657/https://ca.style.yahoo.com/miss-universe-canada-faces-heat-after-announcing-its-best-body-finalists-this-category-is-why-people-have-a-problem-with-pageants-155537065.html |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |29 |Lethbridge |- |{{flagicon|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos]] |{{sortname|Britanny|Robinson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ryan |first=Everett |date=29 Setyembre 2025 |title=There she is |language=en |website=The Virgin Islands Daily News |url=https://www.virginislandsdailynews.com/news/there-she-is/image_ea304d8b-4f16-4d59-ade2-db7abbaf52d4.html |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929062425/https://www.virginislandsdailynews.com/news/there-she-is/image_ea304d8b-4f16-4d59-ade2-db7abbaf52d4.html |archive-date=29 Setyembre 2025}}</ref> |34 |Northside |- |{{flagdeco|CYM}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Tahiti|Seymour|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ewing-Chow |first=Daphne |date=11 Agosto 2025 |title=Tahiti Seymour crowned Miss Universe Cayman Islands 2025 |language=en |website=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/08/10/tahiti-seymour-crowned-miss-universe-cayman-islands-2025/#:~:text=Bodden%20Town's%20Tahiti%20Moorea%20Seymour,Seven%20Mile%20Beach%20Resort%20%26%20Spa. |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811092904mp_/https://www.caymancompass.com/2025/08/10/tahiti-seymour-crowned-miss-universe-cayman-islands-2025/ |archive-date=11 Agosto 2025}}</ref> |22 |Bodden Town |- |{{flagicon|TCA}} [[Kapuluang Turcas at Caicos|Kapuluang Turks at Caicos]] |{{sortname|Bereniece|Dickenson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tyson |first=Vivian |date=2 Agosto 2025 |title=Bereniece Dickenson Crowned Miss Universe Turks and Caicos 2025 |language=en |website=Newsline TCI |url=https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025 |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802073600/https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025 |archive-date=2 Agosto 2025}}</ref> |22 |Salt Cay |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Dana |Almassova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |20 |Kostanay |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kirgistan]] | {{Sortname|Mary|Kuvakova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=26 July 2024 |title=На конкурсе «Мисс Кыргызстан — 2024» выбрали сразу трех победительниц — фото |url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/127374-na-konkurse-miss-kyrgyzstan-2024-vybrali-srazu-trekh-pobeditelnits-foto.html |access-date=19 November 2024 |website=Vesti |language=Kyrgyz}}</ref> | 18 | [[Biskek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Vanessa|Pulgarín|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Castañeda |first=Karen |date=28 Setyembre 2025 |title=Conozca a Vanessa Pulgarín, Miss Universe Colombia 2025: su trayectoria en pasarelas y liderazgo |language=es |trans-title=Meet Vanessa Pulgarín, Miss Universe Colombia 2025: Her career on the catwalk and in leadership |website=La FM |url=https://www.lafm.com.co/entretenimiento/conozca-a-vanessa-pulgarin-miss-universe-colombia-2025-su-trayectoria-en-pasarelas-y-liderazgo |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929061508/https://www.lafm.com.co/entretenimiento/conozca-a-vanessa-pulgarin-miss-universe-colombia-2025-su-trayectoria-en-pasarelas-y-liderazgo |archive-date=29 Setyembre 2025}}</ref> |34 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Medellín]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Dorea|Shala|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=30 June 2025 |title=Kurorëzohet “Miss Universe Albania & Kosova 2025” |language=sq |trans-title="Miss Universe Albania & Kosovo 2025" is crowned |website=[[Televizioni Klan|TV Klan]] |url=https://tvklan.al/kurorezohet-miss-universe-albania-kosova-2025 |access-date=30 June 2025}}</ref> |24 |[[Lincoln, Nebraska|Lincoln]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|Mahyla|Roth|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Castro |first=Camila |date=19 Hulyo 2025 |title=Mahyla Roth es la nueva Miss Universe Costa Rica 2025 |language=es |trans-title=Mahyla Roth is the new Miss Universe Costa Rica 2025 |website=CR Hoy |url=https://crhoy.com/mahyla-roth-es-la-nueva-miss-universe-costa-rica-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720130948/https://crhoy.com/mahyla-roth-es-la-nueva-miss-universe-costa-rica-2025/ |archive-date=20 Hulyo 2025}}</ref> |26 |Cahuita |- |{{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Laura |Gnjatović|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Abril 2025 |title=Laura Gnjatovic is declared "Miss Universe Croatia 2025" |url=https://www.telegrafi.com/en/Laura-Gnjatovic-is-announced-as-Miss-Universe-Croatia-2025/ |access-date=29 Abril 2025 |website=Telegrafi |language=en}}</ref> |23 |Zadar |- |{{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Lina|Luaces|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Hulyo 2025 |title=Lina Luaces, sobrina de los Estefan, es la nueva Miss Cuba Universo elegida en EE.UU. |language=es |trans-title=Lina Luaces, niece of the Estefans, is the new Miss Cuba Universe chosen in the U.S. |website=SWI swissinfo |url=https://www.swissinfo.ch/spa/lina-luaces,-sobrina-de-los-estefan,-es-la-nueva-miss-cuba-universo-elegida-en-ee.uu./89651735 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709171025/https://www.swissinfo.ch/spa/lina-luaces,-sobrina-de-los-estefan,-es-la-nueva-miss-cuba-universo-elegida-en-ee.uu./89651735 |archive-date=9 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Miami, Florida|Miami]] |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Lattana|Munvilay|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Insixiangmai |first=Chanthasone |date=22 Setyembre 2025 |title=ຈາກສາລະວັນສູ່ເວທີຈັກກະວານ: ແດງ ລັດຕະນາ ໝັ້ນວິໄລ Miss Universe Laos 2025 |language=lo |trans-title=From Salavan to the universe stage: Daeng Lattana Munvilay Miss Universe Laos 2025 |website=Muan.Space |url=https://muan.space/miss-universe-laos-2025-daeng-lattana-salavan/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922135559/https://muan.space/miss-universe-laos-2025-daeng-lattana-salavan/ |archive-date=22 Setyembre 2025}}</ref> |31 |Salavan |- |{{flagicon image|Flag of the Hispanic peoples.svg}} [[Amerikang Latino|Latina]] |{{sortname|Yamilex|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Hulyo 2025 |title=Yamilex Hernández se corona como la primera Miss Universe Latina 2025 |language=es |trans-title=Yamilex Hernández is crowned the first Latina Miss Universe 2025 |website=Más Vip |url=https://masvip.com.do/2025/07/21/yamilex-hernandez-se-corona-como-miss-universe-latina-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722020923/https://masvip.com.do/2025/07/21/yamilex-hernandez-se-corona-como-miss-universe-latina-2025/ |archive-date=22 Hulyo 2025}}</ref> |29 |Perth Amboy |- |{{flagdeco|LAT}} [[Letonya]] |{{sortname|Meldra|Rosenberg|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Latviešu skaistule Meldra Rozenberga gatavojas pārstāvēt Latviju "Miss Universe" konkursā |language=lv |trans-title=Latvian beauty Meldra Rozenberga is preparing to represent Latvia at the "Miss Universe" contest |website=1188.lv |url=https://www.1188.lv/zinas/latviesu-skaistule-meldra-rozenberga-gatavojas-parstavet-latviju-miss-universe-konkursa/54171 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908123730/https://www.1188.lv/zinas/latviesu-skaistule-meldra-rozenberga-gatavojas-parstavet-latviju-miss-universe-konkursa/54171 |archive-date=8 Setyembre 2025}}</ref> |23 |[[Riga]] |- |{{flagdeco|LIB}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Sarah|Bou Jaoude|nolink=1}}<ref>{{cite web |title="هذه هي قضيتي"... سارة-لينا بو جودة تستعد للمشاركة بمسابقة ملكة جمال الكون وهذه التفاصيل (صور) |trans-title="This is my case"... Sarah-Leena Bou Jaoude is preparing to participate in the Miss Universe competition. Here are the details |url=https://www.lbcgroup.tv/news/beauty/863802/%D9%87%D8%B0%D9%87-%D9%87%D9%8A-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%84%D9%8A%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D9%88-%D8%AC%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86/ar |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=ar}}</ref> |20 |[[:en:Jdeideh|Jdeideh]] |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{sortname|Kristen|Feng|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Kristen Feng Miss Universe Makau 2025, Cute Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Kristen Feng, Miss Universe Macau 2025, So Cute! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-kristen-feng-miss-universe-makau-2025-cute-abis-c1c2-01-cw2f3-1cbj6v |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024175349/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-kristen-feng-miss-universe-makau-2025-cute-abis-c1c2-01-cw2f3-1cbj6v |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Chloe|Lim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Chloe Lim crowned Miss Universe Malaysia 2025 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/09/14/chloe-lim-crowned-miss-universe-malaysia-2025 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |27 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Julia|Cluett|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Spiteri |first=Rebecca |date=4 Hulyo 2025 |title=Julia Ann Cluett Crowned Miss Universe Malta 2025 |language=en-GB |website=Lovin Malta |url=https://lovinmalta.com/malta/julia-ann-cluett-crowned-miss-universe-malta-2025/ |url-status=live |access-date=13 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704123500/https://lovinmalta.com/malta/julia-ann-cluett-crowned-miss-universe-malta-2025/ |archive-date=4 Hulyo 2025}}</ref> |27 |Floriana |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Célya|Abatucci|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Peggy Pinel-Fereol and Pierre-Yves Honoré |date=20 September 2025 |title=Célya Abatucci est Miss Universe Martinique 2025 |language=fr |trans-title=Célya Abatucci is Miss Universe Martinique 2025 |website=[[:fr:Outre-mer La Première (réseau)|Outre-mer la 1ère]] |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/celya-abatucci-est-miss-universe-martinique-2025-1624991.html |url-status=live |access-date=21 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921053831/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/celya-abatucci-est-miss-universe-martinique-2025-1624991.html |archive-date=21 September 2025}}</ref> |31 |Schœlcher |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Aurelie |Alcindor|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2025 |title=À Royal Green, Réduit : Aurélie Alcindor nommée Miss Universe Mauritius 2025 |trans-title=At Royal Green, Reduced: Aurélie Alcindor named Miss Universe Mauritius 2025 |url=https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905034648/https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-date=5 Setyembre 2025 |access-date=5 Setyembre 2025 |website=Le Mauricien |language=fr-FR}}</ref> |31 |Distristo ng Facq |- |{{flagicon|Mayotte|variant=local}} [[Mayotte]] |{{sortname|Nourya |Aboutoihi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Oktubre 2025 |title=Mayotte entre dans l'histoire de Miss Universe |language=fr |trans-title=Mayotte enters Miss Universe history |website=L'info Kwezi |url=https://www.linfokwezi.fr/mayotte-entre-dans-lhistoire-de-miss-universe/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011090936/https://www.linfokwezi.fr/mayotte-entre-dans-lhistoire-de-miss-universe/ |archive-date=11 Oktubre 2025}}</ref> |25 |Kani-keli |- |{{flagdeco|Mexico}} [[Mehiko]] |{{sortname|Fátima|Bosch|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Huerta Ortiz |first=César |date=13 Setyembre 2025 |title=Se corona a Fátima Bosch de Tabasco como Miss Universo México 2025 |language=es |trans-title=Fátima Bosch of Tabasco is crowned Miss Universe Mexico 2025 |website=El Universal |url=https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/se-corona-a-fatima-bosch-de-tabasco-como-miss-universo-mexico-2025/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914070538/https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/se-corona-a-fatima-bosch-de-tabasco-como-miss-universo-mexico-2025/ |archive-date=14 Setyembre 2025}}}</ref> |25 |Teapa |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Mariana|Ignat|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Conovali |first=Mihaela |date=6 Oktubre 2025 |title=Noua Miss Universe Moldova 2025: va reprezenta țara pe scena internațională |language=ro |trans-title=The new Miss Universe Moldova 2025: will represent the country on the international stage |website=NewsMaker |url=https://newsmaker.md/ro/tehnicile-de-manipulare-cum-ne-protejam |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006070620/https://newsmaker.md/ro/tehnicile-de-manipulare-cum-ne-protejam |archive-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[:en:Chișinău|Chișinău]] |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Myat Yadanar|Soe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=27 Hunyo 2025 |title=Myat Yadanar Soe crowned Miss Universe Myanmar 2025 |language=en |website=Xinhua News Agency |editor=Huaxia |url=https://english.news.cn/20250627/7349360e96984014a3132e7da52750b1/c.html |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627220504/https://english.news.cn/20250627/7349360e96984014a3132e7da52750b1/c.html |archive-date=27 Hunyo 2025}}</ref> |22 |[[:en:Mandalay|Mandalay]] |- |{{flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Johanna|Swartbooi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> |27 |Vaalgras |- |{{NPL}} |{{sortname|Sanya|Adhikari|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Setyembre 2025 |title=‘मिस युनिभर्स नेपाल २०२५’ को उपाधि सान्या अधिकारीलाई |language=ne |trans-title=Sanya Adhikari wins the title of 'Miss Universe Nepal 2025' |website=Online Khabar |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1771753/sanya-adhikari-wins-the-title-of-miss-universe-nepal-2025 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924174715/https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1771753/sanya-adhikari-wins-the-title-of-miss-universe-nepal-2025 |archive-date=24 Setyembre 2025}}</ref> |23 |[[Katmandu]] |- |{{flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Basil|Onyinyechi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Samuel Omotere |date=30 Agosto 2025 |title=Miss Anambra emerges Miss Universe Nigeria 2025 |language=en |website=The Punch |url=https://punchng.com/miss-anambra-emerges-miss-universe-nigeria-2025/?utm_source=auto-read-also&utm_medium=web |url-status=live |access-date=31 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830230707/https://punchng.com/miss-anambra-emerges-miss-universe-nigeria-2025/ |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |25 |Anambra |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Itza |Castillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=5 Setyembre 2025 |title=Itza Castillo crowned Miss Universe Nicaragua 2025: Meet the queen heading to Thailand |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20250905854165/itza-castillo-crowned-miss-universe-nicaragua-2025/ |access-date=7 Setyembre 2025 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |30 |[[Managua]] |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Leonora|Lysglimt-Rødland|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=31 Agosto 2025 |title=Leonora (19) fra Nordstrand stakk av med seieren i Miss Norway 2025 |language=Norwegian |trans-title=Leonora (19) from Nordstrand won Miss Norway 2025 |website=Nordstrands Blad |url=https://www.noblad.no/leonora-19-fra-nordstrand-stakk-av-med-seieren-i-miss-norway-2025/s/5-56-969484 |url-status=live |access-date=31 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831104311/https://www.noblad.no/leonora-19-fra-nordstrand-stakk-av-med-seieren-i-miss-norway-2025/s/5-56-969484 |archive-date=31 Agosto 2025}}</ref> |19 |Nordstrand |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Abbigail|Sturgin|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 July 2025 |title=Auckland police officer Abby Sturgin named Miss Universe New Zealand 2025 |language=en |website=[[The New Zealand Herald]] |url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/auckland-police-officer-abby-sturgin-named-miss-universe-new-zealand-2025/YGPOCWZT2FCN5OLOCPBD7AFX24/ |url-status=live |access-date=6 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706022248/https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/auckland-police-officer-abby-sturgin-named-miss-universe-new-zealand-2025/YGPOCWZT2FCN5OLOCPBD7AFX24/ |archive-date=6 July 2025}}</ref> |28 |[[Auckland]] |- |{{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Nathalie|Mogbelzada|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=5 July 2025 |title=Noord-Hollandse Nathalie Yasmin nieuwe Miss Universe Netherlands |language=nl |trans-title=North Holland Nathalie Yasmin new Miss Universe Netherlands |website=[[:nl:Nieuws.nl|Nieuws.nl]] |url=https://nieuws.nl/entertainment/noord-hollandse-nathalie-yasmin-nieuwe-miss-universe-netherlands |url-status=live |access-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706010941/https://nieuws.nl/entertainment/noord-hollandse-nathalie-yasmin-nieuwe-miss-universe-netherlands |archive-date=6 July 2025}}</ref> |28 |[[Amsterdam]] |- |{{flagdeco|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Roma|Riaz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Oktubre 2025 |title=In a first, Emirati fashion student crowned Miss Universe UAE 2025 |language=en |website=Geo News |url=https://www.geo.tv/latest/627184-emirati-fashion-student-crowned-miss-universe-uae-2025 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006071833/https://www.geo.tv/latest/627184-emirati-fashion-student-crowned-miss-universe-uae-2025 |archive-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[:en:Lahore|Lahore]] |- |{{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]] |{{sortname|Nadeen|Ayoub|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Tusing |first=David |date=13 Agosto 2025 |title=Dubai resident Nadeen Ayoub to represent Palestine at Miss Universe 2025 |language=en |website=The National |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2025/08/13/palestine-miss-universe-nadeen-ayoub-thailand/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813145628/https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2025/08/13/palestine-miss-universe-nadeen-ayoub-thailand/ |archive-date=13 Agosto 2025}}</ref> |28 |Ramallah |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Mirna |Caballini|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hurtado Mendoza |first=Solangel |date=23 Abril 2025 |title=Panamá ya tiene representante en Miss Universo 2025: Mirna Caballini, de 22 años y 1.80 de estatura, es la nueva Miss Universe Panamá |trans-title=Panama already has a representative at Miss Universe 2025: Mirna Caballini, 22 years old and 1.80 meters tall, is the new Miss Universe Panama |url=https://www.ellas.pa/belleza/panama-ya-tiene-representante-en-miss-universo-2025-mirna-caballini-de-22-anos-y-180-de-estatura-es-la-nueva-miss-universe-panama/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041002/https://www.ellas.pa/belleza/panama-ya-tiene-representante-en-miss-universo-2025-mirna-caballini-de-22-anos-y-180-de-estatura-es-la-nueva-miss-universe-panama/ |archive-date=23 Abril 2025 |access-date=5 Mayo 2025 |website=Ellas Panama |language=es}}}</ref> |22 |David |- |{{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Yanina|Gómez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=3 Setyembre 2025 |title=De favorita a reina: Yanina Gómez es la nueva Miss Universo Paraguay |language=es |trans-title=From favorite to queen: Yanina Gómez is the new Miss Universe Paraguay |website=La Nación |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2025/09/03/de-favorita-a-reina-yanina-gomez-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |url-status=live |access-date=4 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903182209/https://www.lanacion.com.py/lnpop/2025/09/03/de-favorita-a-reina-yanina-gomez-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |28 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|Peru}} [[Peru]] |{{sortname|Karla|Bacigalupo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=15 June 2025 |title=Miss Perú 2025: Karla Bacigalupo alza la corona nacional y se convierte en sucesora de Tatiana Calmell rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Miss Peru 2025: Karla Bacigalupo wins the national crown and succeeds Tatiana Calmell on her way to Miss Universe |website=[[Radio Programas del Perú|RPP]] |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2025-karla-bacigalupo-alza-la-corona-nacional-y-se-convierte-en-sucesora-de-tatiana-calmell-rumbo-al-miss-universo-noticia-1641067 |url-status=live |access-date=16 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616154251/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2025-karla-bacigalupo-alza-la-corona-nacional-y-se-convierte-en-sucesora-de-tatiana-calmell-rumbo-al-miss-universo-noticia-1641067 |archive-date=16 June 2025}}</ref> |33 |[[:en:Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2025|Pilipinas]] |{{Sortname|Ahtisa|Manalo|link=Ahtisa Manalo}}<ref>{{Cite news |date=2 Mayo 2025 |title=Ahtisa Manalo of Quezon Province is Miss Universe Philippines 2025! |language=en |website=[[GMA Integrated News|GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/944765/ahtisa-manalo-of-quezon-province-is-miss-universe-philippines-2025/story/ |url-status=live |access-date=5 Mayo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502161314/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/944765/ahtisa-manalo-of-quezon-province-is-miss-universe-philippines-2025/story/ |archive-date=2 Mayo 2025}}</ref> |28 |[[Candelaria, Quezon|Candelaria]] |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Sarah|Dzafce|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Saarinen |first=Sonja |last2=Viskari |first2=Julia |date=6 Setyembre 2025 |title=Hän on Miss Suomi 2025 |language=fi |trans-title=She is Miss Finland 2025 |website=Iltalehti |url=https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/871fa29b-3e08-4f76-8c5f-b59b50ba92ac |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906193940/https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/871fa29b-3e08-4f76-8c5f-b59b50ba92ac |archive-date=6 Setyembre 2025}}</ref> |22 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Emily|Reng|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Gąsiorowski |first=Maciej |date=22 Oktubre 2025 |title=Polka z Chicago wystartuje w Miss Universe. Pierwszy taki przypadek |language=pl |trans-title=A Polish woman from Chicago will compete in Miss Universe. This is the first time this has happened |website=o2.pl |url=https://rozrywka.o2.pl/plotki/polka-z-chicago-wystartuje-w-miss-universe-pierwszy-taki-przypadek-7213553135135712a |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022103652/https://rozrywka.o2.pl/plotki/polka-z-chicago-wystartuje-w-miss-universe-pierwszy-taki-przypadek-7213553135135712a |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> |19 |[[Chicago]] |- |{{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Zashely|Alicea|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=14 Agosto 2025 |title=Zashely Alicea se corona como Miss Universe Puerto Rico 2025 |language=es |trans-title=Zashely Alicea is crowned Miss Universe Puerto Rico 2025 |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/08/15/zashely-alicea-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2025/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815074459/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/08/15/zashely-alicea-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2025/ |archive-date=15 Agosto 2025}}</ref> |25 |Dorado |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Camila|Vitorino|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barraco |first=Nuno |date=15 Hunyo 2025 |title=Nova Miss Universo Portugal coroada em Elvas |language=pt-PT |trans-title=New Miss Universe Portugal crowned in Elvas |website=Linhas de Elvas |url=https://nortealentejo.pt/2025/06/15/nova-miss-universo-portugal-coroada-em-elvas/ |url-status=live |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615151416/https://nortealentejo.pt/2025/06/15/nova-miss-universo-portugal-coroada-em-elvas/ |archive-date=15 Hunyo 2025}}</ref> |26 |Setúbal |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Ève |Gilles|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Julia |date=19 Disyembre 2023 |title=Miss France Winner Defends Her Short Hairstyle: ‘No One Should Dictate Who You Are’ |url=https://people.com/miss-france-winner-defends-her-short-hairstyle-8417883 |access-date=26 Nobyembre 2024 |website=People |language=en}}</ref> |21 |Quaëdypre |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Jennifer|Ventura|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Alvarez |first=Carolina |date=10 Agosto 2025 |title=Jennifer Ventura is the new Miss RD Universe 2025 |language=en |website=De Último Minuto |url=https://deultimominuto.net/en/entertainment/jennifer-ventura-is-the-new-miss-rd-universe-2025/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812085331/https://deultimominuto.net/en/entertainment/jennifer-ventura-is-the-new-miss-rd-universe-2025/ |archive-date=12 Agosto 2025}}</ref> |27 |Barahona |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Michaela|Tomanová|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Ondřej |first=Kočí |date=25 Hunyo 2025 |title=Historicky první žena s dítětem, která u nás vyhrála soutěž krásy: Miss Universe Česko se stala tato nádherná blondýnka |language=cs |trans-title=Historically, the first woman with a child to win a beauty contest in our country: this beautiful blonde became Miss Universe Czech Republic |website=Super.cz |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-historicky-prvni-zena-s-ditetem-ktera-u-nas-vyhrala-soutez-krasy-miss-universe-cesko-se-stala-tato-nadherna-blondynka-1515813 |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625233140/https://www.super.cz/clanek/celebrity-historicky-prvni-zena-s-ditetem-ktera-u-nas-vyhrala-soutez-krasy-miss-universe-cesko-se-stala-tato-nadherna-blondynka-1515813?noredirect=1 |archive-date=25 Hunyo 2025}}</ref> |27 |[[Praga]] |- |{{flagdeco|ROM}} [[Rumanya]] |{{sortname|Catalina|Jacob|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Diana Oprea |date=7 Oktubre 2025 |title=Cine este Cătălina Jacob, tânăra de 28 de ani care va reprezenta România la Miss Universe 2025 |language=ro |trans-title=Who is Cătălina Jacob, the 28-year-old who will represent Romania at Miss Universe 2025? |website=Pro TV |url=https://www.protv.ro/articol/117743-cine-este-catalina-jacob-tanara-de-28-de-ani-care-va-reprezenta-romania-la-miss-universe-2025 |url-status=live |access-date=8 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008051452/https://www.protv.ro/articol/117743-cine-este-catalina-jacob-tanara-de-28-de-ani-care-va-reprezenta-romania-la-miss-universe-2025 |archive-date=8 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Avezzano]] |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Anastasia|Venza|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Анатолий Мармышев |date=5 Oktubre 2025 |title=Анастасия Венза стала «Мисс Россия — 2025»: как выглядит самая красивая девушка страны. Фотогалерея |language=ru |trans-title=Anastasia Venza crowned Miss Russia 2025: What does the country's most beautiful woman look like? Photo gallery |website=UA.RU |url=https://ura.news/news/1053006108 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005094323/https://ura.news/news/1053006108 |archive-date=5 Oktubre 2025}}</ref> |22 |[[Mosku]] |- |{{flagdeco|RWA}} [[Rwanda]] |{{sortname|Solange|Keita|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=30 Oktubre 2025 |title=Miss Universe boří hranice. Letos poprvé v ní soutěží dvě ženy starší 40 let |language=cs |trans-title=Miss Universe is breaking boundaries. This year, for the first time, two women over 40 are competing in it |website={{!}}iDNES.cz |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-universe-solange-keita-nicole-visser-peiliker-vek-kralovna-krasy-rwanda-bonaire.A251029_100047_missamodelky_nh |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102183149/https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-universe-solange-keita-nicole-visser-peiliker-vek-kralovna-krasy-rwanda-bonaire.A251029_100047_missamodelky_nh |archive-date=2 Nobyembre 2025}}</ref> |42 |[[Kigali]] |- |{{flagdeco|ZMB}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Kunda|Mwamulima|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Sichula |first=Augustine |date=21 Abril 2025 |title=Kalulushi model, Mwamulima, crowned Miss Universe Zambia 2025 |language=en |website=Zambia Monitor |url=https://www.zambiamonitor.com/kalulushi-model-mwamulima-crowned-miss-universe-zambia-2025/ |url-status=live |access-date=23 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421160900/https://www.zambiamonitor.com/kalulushi-model-mwamulima-crowned-miss-universe-zambia-2025/ |archive-date=21 Abril 2025}}</ref> |29 |Kalulushi |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{sortname|Shianne|Smith|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tony Nicholas |date=3 Setyembre 2025 |title=Saint Lucia’s 2025 Miss Universe Delegate Crowned! |language=en |website=St. Lucia Times |url=https://stluciatimes.com/172785/2025/09/saint-lucias-2025-miss-universe-delegate-crowned/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903222221/https://stluciatimes.com/172785/2025/09/saint-lucias-2025-miss-universe-delegate-crowned/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Micoud |- |{{flagdeco|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Camilla|Diagne|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Mané |first=Dianké |date=27 Setyembre 2025 |title=Ndeye Ngone Diagne élue Miss Univers Sénégal 2025 |language=fr |trans-title=Ndeye Ngone Diagne, crowned Miss Universe Senegal 2025 |website=Senego |url=https://senego.com/ndeye-ngone-diagne-elue-miss-univers-senegal-2025_1881731.html |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928024810/https://senego.com/ndeye-ngone-diagne-elue-miss-univers-senegal-2025_1881731.html |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{sortname|Jelena|Egorova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Якутянка Елена Егорова представит Сербию на «Мисс Вселенная» |language=ru |trans-title=Yakutian Elena Egorova will represent Serbia at Miss Universe |website=YKT.ru |url=https://ykt.ru/a/akutanka-elena-egorova-predstavit-serbiu-na-miss-vselennaa |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024052518/https://ykt.ru/a/akutanka-elena-egorova-predstavit-serbiu-na-miss-vselennaa |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Sakha Republic|Republika ng Sakha]] |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Lyshanda|Moyas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Mayo 2025 |title=Lyshanda Moyas crowned Miss Universe Zimbabwe 2025 |url=https://bulawayo24.com/index-id-news-sc-national-byo-252988.html#google_vignette |access-date=19 Mayo 2025 |website=Bulawayo24 News |language=en}}</ref> |27 |Gweru |- |{{flagdeco|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Annika|Sager|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Belmont Lay |date=5 Oktubre 2025 |title=Master's student & model Annika Sager, 25, is Miss Universe S'pore 2025 |language=en |website=Mothership |url=https://mothership.sg/2025/10/annika-sager-miss-universe-singapore/ |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005134052/https://mothership.sg/2025/10/annika-sager-miss-universe-singapore/ |archive-date=5 Oktubre 2025}}</ref> |25 |[[Singapore|Singapura]] |- |{{flagdeco|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Lihasha|White|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Hulyo 2025 |title=Lihasha Lindsay White Crowned Miss Universe Sri Lanka 2025 |language=en |website=Sunday Observer |url=https://www.sundayobserver.lk/2025/07/29/explorer/58189/lihasha-lindsay-white-crowned-miss-universe-sri-lanka-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250729185251/https://www.sundayobserver.lk/2025/07/29/explorer/58189/lihasha-lindsay-white-crowned-miss-universe-sri-lanka-2025/ |archive-date=29 Hulyo 2025}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{Sortname|Daniella |Lundqvist|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |date=1 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Daniella Lundqvist Miss Universe Swedia 2025, Pageant Fighter! |language=id |trans-title=7 Portraits of Daniella Lundqvist, Miss Universe Sweden 2025, Pageant Fighter! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://jateng.idntimes.com/life/men/7-potret-daniella-lundqvist-miss-universe-swedia-2025-pageant-fighter-c1c2-01-cw2f3-v9856j |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102181434/https://jateng.idntimes.com/life/men/7-potret-daniella-lundqvist-miss-universe-swedia-2025-pageant-fighter-c1c2-01-cw2f3-v9856j |archive-date=2 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kalmar |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |{{sortname|Naima|Acosta|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Flurin Pestalozzi |date=28 Setyembre 2025 |title=Tessinerin Naima Acosta (20) ist Miss Universe Schweiz |language=de |trans-title=Naima Acosta (20) from Ticino is Miss Universe Switzerland |website=20 Minuten |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-schweiz-jeder-mensch-ist-schoen-trotzdem-gewann-nur-eine-kandidatin-103423631 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928232641/https://www.20min.ch/story/miss-universe-schweiz-jeder-mensch-ist-schoen-trotzdem-gewann-nur-eine-kandidatin-103423631 |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> |20 |Ticino |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Naisae Yona<ref>{{Cite web |last=Theos |first=Uwiduhaye |date=24 Agosto 2025 |title=Umugore ufite umwana yegukanye ikamba rya Miss Universe Tanzania 2025 (Amafoto) |trans-title=A woman with a child wins the Miss Universe Tanzania 2025 crown (Photos) |url=https://igihe.com/imyidagaduro/ibirori/article/umugore-ufite-umwana-yegukanye-ikamba-rya-miss-universe-tanzania-2025-amafoto |access-date=27 Agosto 2025 |website=IGIHE.com |language=rw}}</ref> |28 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Miss Universe Thailand 2025|Taylandiya]] |{{Sortname|Praveenar|Singh}}'''<ref name=":3">{{Cite news |date=23 Agosto 2025 |title=มงลง "วีนา ปวีนา ซิงห์" Miss Universe Thailand 2025 |language=th |trans-title=The crown goes to "Veena Praveenar Singh" Miss Universe Thailand 2025 |website=Thai Public Broadcasting Service |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/355704 |url-status=live |access-date=24 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823151509/https://www.thaipbs.or.th/news/content/355704 |archive-date=23 Agosto 2025}}</ref>''' |29 |[[Chiang Mai]] |- |{{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Melissa|Nayimuli|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Manuel |first=Marilynn |date=23 Oktubre 2025 |title=Melissa Nayimuli crowned Miss Universe SA 2025, headed to Miss Universe finale in Thailand |language=en |website=News24 |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/melissa-nayimuli-crowned-miss-universe-sa-2025-headed-to-miss-universe-finale-in-thailand-20251022-1030 |access-date=21 Nobyembre 2025}}</ref> |29 |Butterworth |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Su-yeon|Lee|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=美의 제전,2025 미스유니버스 코리아,진-이수연 등극 |language=ko |trans-title=Festival of Beauty: Lee Su-yeon crowned as the winner of Miss Universe Korea 2025 |website=Daehanilbo |url=https://www.daehanilbo.co.kr/news/articleView.html?idxno=63286 |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925190827/https://www.daehanilbo.co.kr/news/articleView.html?idxno=63286 |archive-date=25 Setyembre 2025}}</ref> |30 |Gyeongbuk |- |{{flagdeco|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Latifah|Morris|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Setyembre 2025 |title=Latifah Morris to represent Trinidad and Tobago at Miss Universe |language=en |website=Trinidad and Tobago Newsday |url=https://newsday.co.tt/2025/09/26/latifah-morris-to-represent-trinidad-and-tobago-at-miss-universe/ |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927100532/https://newsday.co.tt/2025/09/26/latifah-morris-to-represent-trinidad-and-tobago-at-miss-universe/ |archive-date=27 Setyembre 2025}}</ref> |31 |Chaguanas East |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|Inna|Moll|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guerra |first=Ignacio Andres |date=2 Agosto 2025 |title=Inna Moll, candidata de Vitacura, se impone en Miss Chile 2025: Representará al país en el Miss Universo |language=es |trans-title=Inna Moll, a candidate from Vitacura, wins Miss Chile 2025: She will represent the country at Miss Universe |website=El Mercurio |url=https://www.emol.com/noticias/Espectaculos/2025/08/02/1173889/vitacura-miss-chile-universo.html |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802072640/https://www.emol.com/noticias/Espectaculos/2025/08/02/1173889/vitacura-miss-chile-universo.html |archive-date=2 Agosto 2025}}</ref> |28 |Vitacura |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] | {{sortname|Zhao|Na|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 October 2025 |title=「完美模板、顏值巨高」山東姑娘趙娜 下月參加環球小姐選美 |language=zh-hant |trans-title="Perfect template, extremely beautiful" Shandong girl Zhao Na will compete in the Miss Universe pageant next month |website=[[World Journal]] |url=https://www.worldjournal.com/wj/story/121343/9096690 |access-date=29 October 2025}}</ref> | 20 | [[Shandong]] |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Ceren|Arslan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Morsi |first=Asmaa |date=6 Oktubre 2025 |title=أجمل نساء الدنيا.. تتويج سيرين أرسلان بلقب ملكة جمال الكون 2025 |language=ar |trans-title=The most beautiful women in the world... Ceren Arslan crowned Miss Universe 2025 |website=Masrawy |url=https://www.masrawy.com/howa_w_hya/fashion-moda/details/2025/10/6/2867154/%D8%A3%D8%AC%D9%85%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%82%D8%A8-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86-2025- |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009110739/https://www.masrawy.com/howa_w_hya/fashion-moda/details/2025/10/6/2867154/%D8%A3%D8%AC%D9%85%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%82%D8%A8-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86-2025- |archive-date=9 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |- |{{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Sofiya|Tkachuk|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Pysarenko |first=Oksana |date=9 Hunyo 2025 |title=Ukraine reveals its Miss Universe 2025 contestant — See her stunning photos |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/ukraine-reveals-its-miss-universe-2025-contestant-1749481586.html |access-date=27 Agosto 2025 |website=RBC-Ukraine |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415044635/https://newsukraine.rbc.ua/news/ukraine-reveals-its-miss-universe-2025-contestant-1749481586.html|archive-date=15 Abril 2026}}</ref> |25 |Rivne |- |{{flagdeco|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Kincső|Dezsényi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=14 Setyembre 2025 |title=Ő lett a 2025-ös Miss Universe Hungary: a gyönyörű, vörös hajú Kincső lett a szépségverseny győztese |language=hu |trans-title=She became Miss Universe Hungary 2025: the beautiful, red-haired Kincső became the winner of the beauty contest |website=Femina |url=https://femina.hu/hazai_sztar/miss-universe-hungary-2025-gyoztes-dezsenyi-kincso/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914070310/https://femina.hu/hazai_sztar/miss-universe-hungary-2025-gyoztes-dezsenyi-kincso/ |archive-date=14 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Budapest]] |- |{{flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Valeria|Baladan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2025 |title=Valeria Baladan, la nueva Miss Universe Uruguay 2025 |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250911855359/miss-universe-uruguay-2025-valeria-baladan/ |access-date=12 Setyembre 2025 |website=¡Hola! |language=es-US|trans-title=Valeria Baladan, la nueva Miss Universe Uruguay 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925180819/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250911855359/miss-universe-uruguay-2025-valeria-baladan/|archive-date=25 Setyembre 2026}}</ref> |23 |[[Montevideo]] |} == Mga kontrobersiya == === Alitan sa yamang-isip sa Miss Universe Thailand === Noong 3 Nobyembre 2025, inilahad ng Miss Universe Organization na hindi opisyal na awtorisado ang kaganapang "Special Dinner and Talk Show" na inorganisa ng Miss Universe Thailand, at nilabag ang mga karapatan sa intelektwal na ari-arian ng MUO.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=องค์กรมิสยูนิเวิร์ส ฟาด Miss Universe ไทย ห้ามจัดกิจกรรมที่ไม่ได้รับอนุญาต|trans-title=The Miss Universe Organization has slammed Miss Universe Thailand, banning it from holding unauthorized events|url=https://www.brighttv.co.th/entertain/drama-missuniverse|access-date=28 Nobyembre 2025|website=BrightTV|language=th|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304005013/https://www.brighttv.co.th/entertain/drama-missuniverse|archive-date=4 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand defends 'Special Dinner & Talk Show' campaign: 'Our actions are fully within the rights'|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964705/miss-universe-thailand-defends-special-dinner-talk-show-campaign-our-actions-are-fully-within-the-rig/story/?amp|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Network]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251129000657/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964705/miss-universe-thailand-defends-special-dinner-talk-show-campaign-our-actions-are-fully-within-the-rig/story/?amp|archive-date=29 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mallorca|first=Hannah|date=3 Nobyembre 2025|title=Power struggle at Miss Universe org? Nawat Itsaragrisil's talk show 'unauthorized'|url=https://entertainment.inquirer.net/636373/power-struggle-at-miss-universe-org-nawat-itsaragrisils-talk-show-unauthorized|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130233504/https://entertainment.inquirer.net/636373/power-struggle-at-miss-universe-org-nawat-itsaragrisils-talk-show-unauthorized|archive-date=30 Nobyembre 2025}}</ref> Tumugon ang Miss Universe Thailand Organization na ang kaganapan at ang nauugnay nitong botohan ay bahagi ng opisyal na ''marketing package'' ng Taylandiya bilang mangungunang bansa, na isinagawa nang malinaw sa ilalim ng kanilang mga awtorisadong karapatan, at na sila ay kumunsulta sa mga legal na tagapayo upang masuri ang mga potensyal na epekto at maghanda para sa posibleng legal na aksyon kung kinakailangan.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Organization ชี้แจงกิจกรรมที่ไม่ได้รับอนุญาต ด้าน MUT ยืนยันเป็นสิทธิ์ของประเทศเจ้าภาพ|trans-title=Miss Universe Organization clarifies unauthorized activities; MUT confirms it is the host country's right|url=https://atime.live/efm/news/12521|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Atime.live|language=th|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216055326/https://atime.live/efm/news/12521|archive-date=16 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lim|first=Ron|date=3 Nobyembre 2025|title=MUO and Miss Universe Thailand trade statements on 'Special Dinner & Talk Show' event|url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/127442/muo-and-miss-universe-thailand-trade-statements-on-special-dinner-talk-show-event/story|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Lifestyle]]|language=en|publisher=GMA Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203134207/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/127442/muo-and-miss-universe-thailand-trade-statements-on-special-dinner-talk-show-event/story|archive-date=3 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 scandal broke out, Miss Huong Giang was praised for her class|url=https://www.vietnam.vn/en/hoa-hau-hoan-vu-2025-bung-no-scandal-hoa-hau-huong-giang-duoc-khen-dang-cap|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Vietnam.vn|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe và ông Nawat căng thẳng quyền tổ chức, kết quả của Hương Giang sẽ bị hủy?|trans-title=Miss Universe and Mr. Nawat are in tension over the organization rights, will Huong Giang's results be canceled?|url=https://docnhanh.vn/giai-tri/miss-universe-va-ong-nawat-cang-thang-quyen-to-chuc-ket-qua-cua-huong-giang-se-bi-huy-tintuc1018485|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Docnhanh.vn|language=vi}}</ref> Gayunpaman, opisyal na kinansela ang kaganapan noong 6 Nobyembre.<ref>{{Cite news|last=Purnell|first=Kristofer|date=6 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand cancels 'special dinner, talk show' with Nawat Itsaragrisil|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/06/2485287/miss-universe-thailand-cancels-special-dinner-talk-show-nawat-itsaragrisil|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|archive-date=6 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251106193538/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/06/2485287/miss-universe-thailand-cancels-special-dinner-talk-show-nawat-itsaragrisil}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harvey|first1=Lex|date=21 Nobyembre 2025|title=Scandal-plagued Miss Universe competition to crown winner|url=https://edition.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[CNN]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nawat Itsaragrisil bows to Miss Universe org, cancels ‘Top 10 Special Dinner’|url=https://entertainment.inquirer.net/637234/nawat-itsaragrisil-bows-to-miss-universe-org-cancels-top-10-special-dinner|website=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=6 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|first=Armin P.|last=Adina}}</ref> === Promosyon ng sugalan === Noong 3 Nobyembre 2025, naglunsad ng imbestigasyon ang Metropolitan Police Bureau sa Bangkok pagkatapos magsampa ng reklamo si Itsaragrisil, ang tagapangulo ng ''Miss Universe Thailand Host Committee'', na nagsasaad na inutusan ng MUO ang mga kandidata na magsapelikula sila ng mga materyal na pang-promosyon para sa isang ''online gambling website'' sa kanilang hotel, na maaaring maging isang paglabag sa batas ng mga Taylandes. Itinanggi ng MGI ang anumang pagkakasangkot at sinabi na ang promosyon ay responsibilidad lamang ng MUO. Nagbigay ng pahayag si Itsaragrisil sa pulisya at pormal na itinanggi ang gawain.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Police raid Miss Universe team over illegal Casino Promo|url=https://www.khaosodenglish.com/news/2025/11/03/police-raid-miss-universe-team-over-illegal-casino-promo/|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Khaosod English|language=en|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103214634/https://www.khaosodenglish.com/news/2025/11/03/police-raid-miss-universe-team-over-illegal-casino-promo/}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title='ณวัฒน์' เดือด!พาตำรวจลงตรวจสอบกอง MU หลังนำป้ายโปรโมทเว็บพนันวางในโรงแรมเก็บตัวนางงาม|trans-title=Nawat is furious! He has brought police to inspect the MU team after they placed a sign promoting a gambling website in the beauty pageant hotel|url=https://www.naewna.com/entertain/925283#google_vignette|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Naew Na|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215053/https://www.naewna.com/entertain/925283#google_vignette}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=ด่วน! บอสณวัฒน์ แจ้งจับออร์แกไนซ์ ให้นางงามถ่ายคลิปกาสิโน|trans-title=Urgent! Boss Nawat reports the organizer who allowed the beauty queen to film a video of a casino|url=https://www.brighttv.co.th/entertain/nawat-muo-mut|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=BrightTV|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215506/https://www.brighttv.co.th/entertain/nawat-muo-mut}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=ด่วน! ณวัฒน์ เรียกตำรวจตรวจสอบ หลังทีมงาน MUO ให้นางงามถ่ายสปอนเซอร์ผิดกฎหมายไทย|trans-title=Urgent! Nawat calls police to investigate after MUO team allows beauty queen to take photos for sponsors, violating Thai law|url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2893142|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Thairath TV|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215958/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2893142}}</ref> === ''Sashing ceremony'' === Noong 4 Nobyembre 2025, sa panahon bago ang ''sashing ceremony'', sinaway ni Itsaragrisil si [[Fátima Bosch]] ng Mehiko dahil sa hindi paglahok sa mga kaganapang pang-promosyon, ipinahiwatig na ginagawa siyang "tanga" ng kaniyang mga gawain, at pinalabas siya ng mga guwardiya pagkatapos niyang tangkaing makagambala. Ilang kandidata ang biglaang umalis din bilang pakikiisa.<ref>{{Cite news|date=4 Nobyembre 2025|title=เกิดอะไรขึ้น เมื่อจู่ๆ บอส ณวัฒน์ สั่งหยุดงานกระทันหัน หลังนางงามเอาต์ระหว่างประชุม|trans-title=What happened when Boss Nawat suddenly ordered a sudden work stoppage after a beauty queen was out during a meeting?|url=https://today.line.me/th/v3/article/0MNM1nP|via=Line Today|work=Siam News|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 Nobyembre 2025|title=เกิดอะไรขึ้น! มิสยูนิเวิร์ส2025หลายประเทศวอล์กเอาท์ต่อหน้า"บอสณวัฒน์ "|trans-title=What happened! Miss Universe 2025 from many countries walked out in front of 'Boss Nawat'|url=https://www.amarintv.com/news/entertain/529405|website=Amarin TV|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref name="Tel">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/06/miss-universe-contestants-walkout-organiser-row-miss-mexico/|title=Miss Universe contestants walk out after organiser rows with Miss Mexico|newspaper=Daily Telegraph|date=6 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|language=en}}</ref><ref name="NYT-apology">{{cite news |first=Francesca|last=Regalado|url=https://www.nytimes.com/2025/11/06/world/asia/miss-universe-walkout-mexico-thailand.html|title=Miss Universe Organizer Apologizes After Tirade at Miss Mexico|newspaper=The New York Times|date=6 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news |first=Shahana|last=Yasmin|url=https://www.the-independent.com/life-style/miss-universe-thai-director-insults-miss-mexico-fatima-bosch-b2858964.html|title=Miss Universe contestants walk out after Miss Mexico 'humiliated'|work=The Independent|date=5 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|type=with video|language=en}}</ref> Umalis din sa lugar ang kasalukuyang may-hawak ng titulo na si [[Victoria Kjær Theilvig]], at sinabi na ang mga salita ni Itsaragrisil ay "higit pa sa kawalang-galang".<ref name="Tel" /><ref>{{Cite news|last=S.|first=Sukanlaya|date=4 Nobyembre 2025|title=นางงาม MU 2025 แห่ลุกออกจากห้อง หลังปะทะ ณวัฒน์ เผย ถูกตะคอก-ไม่ให้เกียรติ|trans-title=Miss Universe 2025 leaves the room after a confrontation with Nawat, revealing she was yelled at and disrespected|url=https://thethaiger.com/th/news/1481499/|website=The Thaiger|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Purnell|first=Kristofer|date=4 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 sashing delayed as queens walk out after heated exchange|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/04/2484824/miss-universe-2025-sashing-delayed-queens-walk-out-after-heated-exchange|access-date=2 Disyembre 2025|website=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> Kinalaunan ay kinondena ng may-ari ng Miss Universe na si Raúl Rocha ang pag-uugali ni Itsaragrisil bilang hindi katanggap-tanggap, iniutos ang pagsuspinde ng ''sashing ceremony'', at inihayag na ang papel ni Itsaragrisil sa mga opisyal na gawain ng Miss Universe ay paghihigpitan, habang ang punong ehekutibong opisyal na si Mario Búcaro ay ipinadala sa Taylandiya upang makipag-ugnayan sa [[Miss Grand International]] upang matiyak na magpapatuloy ang kompetisyon nang propesyonal at ligtas.<ref>{{Cite news|date=5 Nobyembre 2025|title=สรุปดราม่ามิสยูนิเวิร์ส 2025 กลุ่มนางงามวอล์กเอาต์ ต่อหน้า บอสณวัฒน์|trans-title=What happened when Boss Nawat suddenly ordered a sudden work stoppage after a beauty queen was out during a meeting?|url=https://today.line.me/th/v3/article/Ya5aWWL|via=Line Today|work=The Bangkok Insight|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=5 Nobyembre 2025|title=Miss Universe presses on 'as you wish' after Bangkok walkout|url=https://www.khaosodenglish.com/life/2025/11/05/miss-universe-presses-on-as-you-wish-after-bangkok-walkout/|access-date=2 Disyembre 2025|website=Khaosod English|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Civita|first=Alicia|date=4 Nobyembre 2025|title=Miss Universe owner Raúl Rocha Sends Executives to Thailand Pulls Rank and Limits Thai Director's Power After He Insulted Miss Mexico|url=https://www.latintimes.com/miss-universe-owner-raul-rocha-sends-executives-thailand-pulls-rank-limits-thai-directors-power-591268|access-date=2 Disyembre 2025|website=Latin Times|language=en}}</ref> Nagbigay si Itsaragrisil ng pormal na paghingi ng tawad sa lahat ng mga kandidata sa seremonya ng pagtanggap, at tinanggihan ang paggamit ng mga salitang "tanga" o "siraulo".<ref name="Tel" /><ref>{{Cite news|last=Flores Layno|first=Karen|date=6 Nobyembre 2025|title='I did not intend to harm anyone': Nawat Itsaragrisil apologizes for Miss Universe controversy|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/6/-i-did-not-intend-to-harm-anyone-nawat-itsaragrisil-apologizes-for-miss-universe-controversy-1318|access-date=2 Disyembre 2025|website=[[ABS-CBN]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sukri|first=Hazeeq|date=6 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand director Nawat Itsaragrisil apologises for controversy, claims he said 'damage', not 'dumb head'|url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/nawat-itsaragrisil-apology-miss-universe-473526|access-date=2 Disyembre 2025|website=CNA|archive-date=6 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251106192124/https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/nawat-itsaragrisil-apology-miss-universe-473526|language=en}}</ref> === Mga iregularidad sa pagboto === Natapos ang pampublikong pagboto noong 19 Nobyembre, ngunit biglang pinalawig ng mga tagapag-ayos ang pagboto para sa ''Most Beautiful People'' nang walang paunang abiso.<ref name=":32">{{Cite web |last=Radhakrishnan |first=Manjusha |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 drama deepens: Was contest rigged? Dubai's Miss Palestine Nadeen Ayoub calls out 'unjust' public polling |url=https://gulfnews.com/entertainment/miss-universe-2025-drama-deepens-was-contest-rigged-dubais-miss-palestine-nadeen-ayoub-calls-out-unjust-public-polling-1.500357487 |access-date=11 Hunyo 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> Nangunguna ang Pilipinas at Bangglades sa orihinal na resulta.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=18 Nobyembre 2025 |title=Ahtisa Manalo leading in multiple categories ahead of Miss U preliminaries |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/ahtisa-manalo-leading-in-multiple-categories-ahead-of-miss-u-preliminaries/127911/ |access-date=11 Hunyo 2026 |website=GMA Entertainment |language=en}}</ref> Dalawang araw matapos ang koronasyon, naglabas ng bidyo si Nadeen Ayoub ng Palestina na tumutukoy sa ilang iregularidad sa proseso ng pagboto at nagsabing pinakialaman ito.<ref>{{Cite web |last=Dey |first=Adrija |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Miss Palestine Nadeen Ayoub alleges vote manipulation at Miss Universe |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-universe-2025-miss-palestine-nadeen-ayoub-alleges-vote-manipulation-at-miss-universe-101763975982134.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124105524/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-universe-2025-miss-palestine-nadeen-ayoub-alleges-vote-manipulation-at-miss-universe-101763975982134.html |archive-date=24 Nobyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Palestine, nagreklamo sa resulta ng botohan sa Miss Universe 2025 |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/189814/miss-palestine-mu-2025-most-beautiful-people-poll-a734-20251124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124111657/https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/189814/miss-palestine-mu-2025-most-beautiful-people-poll-a734-20251124 |archive-date=24 Nobyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=PEP.ph |language=tl}}</ref> === Mga pagbitiw at resulta === Nagbitiw ang tatlong miyembro ng komite sa pagpili ng Miss Universe 2025 bago ang huling kompetisyon. Nagbitiw ang French-Lebanese na pinaista at kompositor na si Omar Harfouch mula sa lupon ng mga hurado ng Miss Universe 2025 tatlong araw bago ang kompetisyon, matapos niyang ibunyag na isang "lihim" na komite sa pagpili ang pumili sa mga pinalistang pasok sa Top 30 sa labas ng opisyal na proseso ng paghuhusga.<ref>{{Cite web |last=Lyttle |first=Zoey |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Judge Resigns Days Ahead of Pageant, Claims Top 30 Was Pre-Selected by 'Impromptu Jury' |url=https://people.com/miss-universe-judge-resigns-amid-claims-top-30-was-pre-selected-11851747 |access-date=8 Agosto 2026 |website=People |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Brittany |last2=Yasmin |first2=Shahana |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge resigns three days before competition after claiming 'secret committee' pre-picked finalists |url=https://www.yahoo.com/news/articles/miss-universe-judge-resigns-three-211334228.html |access-date=8 Agosto 2026 |website=The Independent |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> Iginiit niya na kabilang sa tinatawag na ''impromptu group'' ang mga indibidwal na may personal na ugnayan sa mga kandidata, at wala roon ang mga tunay na miyembro ng hurado noong isinasagawa ang pagdedesisyon.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Shocking reason why a Miss Universe judge quit three days before competition |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/miss-universe-judge-quit-resigns-b2867804.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=DeGrushe |first=Allison |date=18 Nobyembre 2025 |title=Why did a judge quit Miss Universe 2025? Inside the 'impromptu jury' controversy putting the pageant in peril |url=https://ew.com/miss-universe-2025-jury-controversy-explained-11852047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118233637/https://ew.com/miss-universe-2025-jury-controversy-explained-11852047 |archive-date=18 Nobyembre 2025 |access-date=9 Agosto 2026 |website=Entertainment Weekly |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Judge sparks concern with abrupt resignation: 'I won't be part of this charade' |url=https://www.marca.com/en/lifestyle/world-news/2025/11/18/691cf000268e3eea5c8b45a1.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=Marca |language=en-US |agency=TBS}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge quits days before event, claims finalists were preselected |url=https://www.nydailynews.com/2025/11/18/miss-universe-judge-resigns-finalists-preselected/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=New York Daily News |language=en-US}}</ref> Iginiit din niya na mananalo ang Mehiko dahil sa isang kasunduan sa pagitan ng kabahagi ng Miss Universe na si Raúl Rocha at ng ama ni Fátima Bosch na si Bernardo Bosch. Si Bernardo Bosch ay nagsisilbing tagapayo ng Pangkalahatang Direktor ng Pemex Exploration and Production. Si Rocha ay siya ring may-ari ng Soluciones Gasíferas del Sur, isang kumpanya ng gaas na nakakuha ng kontrata mula sa sangay ng Pemex na Pemex Exploration and Production, na nagkakahalaga ng US$40 milyon noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Solís |first=Arturo |date=22 Nobyembre 2025 |title=Exclusiva: compañía del Presidente de Miss Universo obtuvo contrato con Pemex por US$40 millones en 2023 |trans-title=Exclusive: Miss Universe President's company secured a $40 million contract with Pemex in 2023. |url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/mexico/exclusiva-compania-del-presidente-de-miss-universo-obtuvo-contrato-con-pemex-por-us40-millones-en-2023/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=Bloomberg Línea |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 Nobyembre 2025 |title=⁠Pemex felicita a Fátima Bosch por triunfo en Miss Universo: ¿Qué relación tiene su papá con la empresa? |url=https://www.elfinanciero.com.mx/estilo/2025/11/21/pemex-felicita-a-fatima-bosch-por-triunfo-en-miss-universo-que-relacion-tiene-su-papa-con-la-empresa/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=El Financiero |language=es|trans-title=Pemex congratulates Fátima Bosch on her Miss Universe win: What is her father’s connection to the company?}}</ref><ref>{{Cite web |last=Islas |first=Laura |date=21 Nobyembre 2025 |title=Who is Fatima Bosch, the Mexican winner of Miss Universe 2025? |url=https://www.merca20.com/who-is-fatima-bosch-the-mexican-winner-of-miss-universe-2025/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=Revista Merca2.0 |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810060110/https://www.merca20.com/who-is-fatima-bosch-the-mexican-winner-of-miss-universe-2025/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reid |first=Connor |date=22 Nobyembre 2025 |title=Who is Fatima Bosch's father and why is he accused of being the 'culprit' of his daughter's triumph in Miss Universe 2025? |url=https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2025/11/22/6921aa3cca47415e3e8b458e.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=Marca |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260921025839/https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2025/11/22/6921aa3cca47415e3e8b458e.html|archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> Tumugon ang Miss Universe Organization sa pamamagitan ng pagtanggi sa pagkakaroon ng nasabing komite at muling pagpapatibay na nananatili ang kanilang mga itinakdang protokol, habang kinikilala ang pag-atras ni Harfouch.<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe bans judge after ‘disrespectful’ exchange and disputed irregularity claims |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20251118868264/miss-universe-bans-judge-irregularity-claims/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411154639/https://www.hola.com/us/celebrities/20251118868264/miss-universe-bans-judge-irregularity-claims/ |archive-date=11 Abril 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref><ref>{{cite web |last1=Evangelista |first1=Jessica Ann |date=21 Nobyembre 2025 |title=Former Miss Universe 2025 judge calls Miss Mexico 'fake winner,' alleges rigging |url=https://entertainment.inquirer.net/639778/former-miss-universe-2025-judge-calls-miss-mexico-fake-winner-alleges-rigging |access-date=17 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nagbitiw rin ang Pranses na tagapangasiwa sa putbol at dating propesyonal na manlalaro na si [[Claude Makélélé]], sa mga personal na dahilan.<ref>{{Cite news |last=Lyttle |first=Zoey |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Selection Committee President Becomes Third Judge to Drop Out of Pageant Days Before Event |language=en |website=People Magazine |url=https://people.com/miss-universe-selection-committee-president-becomes-third-judge-to-drop-out-of-pageant-11852538 |access-date=17 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldberg |first=Madison E. |date=18 Nobyembre 2025 |title=Second Miss Universe Judge Resigns Days Before Pageant: 'Thank You for Your Understanding' |url=https://people.com/second-miss-universe-judge-resigns-days-before-pageant-thank-you-for-your-understanding-11852354 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=People Magazine |language=en}}</ref> Bumitiw na rin si Camilla di Borbone delle Due Sicilie bilang pangulo ng komite sa pagpili ng Miss Universe.<ref>{{Cite web |last=Lyttle |first=Zoey |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Selection Committee President Becomes Third Judge to Drop Out of Pageant Days Before Event |url=https://people.com/miss-universe-selection-committee-president-becomes-third-judge-to-drop-out-of-pageant-11852538 |access-date=17 Agosto 2026 |website=People Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge shake-up: A third last-minute exit sparks global confusion |url=https://www.hola.com/us/entertainment/20251119868488/miss-universe-third-last-minute-exit/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=M |first=Anjali |date=20 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 Faces Judge Resignations and Contestant Injury Ahead of Bangkok Finale |url=https://www.indianwitness.com/news/international/miss-universe-2025-faces-judge-resignations-and-contest |access-date=17 Oktubre 2026 |website=TamilWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2025 |title=People: New conflict of interest at Miss Universe! L&rs… |url=https://entrevue.fr/en/people/nouveau-conflit-dinterets-a-miss-univers-lune-des-juges-est-la-coach-personnelle-dun-participante-miss-universe-canada/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Entrevue.fr |language=en}}</ref> Ang kanilang mga desisyon ay nag-udyok sa organisasyon na ayusin ang panghuling hanay ng mga hurado at maglabas ng maikling mensahe na nagpapahayag ng paggalang sa parehong pagbibitiw habang kinumpirma na ang kaganapan ay matutuloy sa ilalim ng binagong lupon.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 Update: Claude Makélélé, Omar Harfouch's Resignations Plunge Pageant Into Crisis |url=https://www.inkl.com/news/miss-universe-2025-update-claude-makelele-omar-harfouch-s-resignations-plunge-pageant-into-crisis |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Inkl |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Civita |first=Matias |date=18 Nobyembre 2025 |title=Two Miss Universe Judges Resign Just Days Before the Controversial Pageant |url=https://www.latintimes.com/two-miss-universe-judges-resign-just-days-before-controversial-pageant-591739 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Latin Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2025 |title=Louie Heredia joins Miss Universe 2025 jury after 2 judges resign |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488385/louie-heredia-joins-miss-universe-2025-jury-after-2-judges-resign |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228183831/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488385/louie-heredia-joins-miss-universe-2025-jury-after-2-judges-resign |archive-date=28 Disyembre 2025 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en-US}}</ref> Isang araw bago ang patimpalak, nagkaroon ng eksklusibong panayam si Harfouch sa HBO kung saan sinabi niyang ang kandidata mula sa Meiko ang tatanghaling Miss Universe 2025. Nagbahagi rin siya ng larawan, na inilarawan niyang "matalik", nina Raúl Rocha, ang may-ari ng Miss Universe, at ng nagwaging si Bosch, bilang suporta sa kaniyang paratang na minanipula ang resulta ng kompetisyon.<ref>{{cite news |last1=Evangelista |first1=Jessica Ann |date=22 Nobyembre 2025 |title=Omar Harfouch reveals allegedly intimate photo of Raul Rocha, Miss Mexico |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/639917/omar-harfouch-reveals-allegedly-intimate-photo-of-raul-rocha-miss-mexico |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref name="gma-rigged">{{cite news |date=21 Nobyembre 2025 |title=Resigned Miss Universe 2025 judge alleges pageant results rigged |language=en |work=[[GMA News Online]] |publisher=GMA Network |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/966956/resigned-miss-universe-judge-2025-alleges-pageant-results-rigged/story/ |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=21 November 2025 |title=Mexico's Fatima Bosch crowned Miss Universe winner in glittering finale of scandal-hit pageant |work=CNN |url=https://www.yahoo.com/news/articles/scandal-plagued-miss-universe-competition-012304801.html |access-date=21 November 2025 |via=Yahoo! News}}</ref> Nakatuon rin ang mga paratang ni Harfouch sa "Beyond the Crown," isang inisyatiba ng Miss Universe na nakatuon sa panlipunang epekto. Nilinaw kalaunan ng Miss Universe Organization na ang inisyatibang ito ay hiwalay sa kompetisyon at hindi bahagi ng proseso ng paghatol o pagpili ng mga kandidata.<ref>{{Cite web |date=12 Abril 2026 |title=A Short And Sweet Timeline Of All The Miss Universe 2025 Scandals |url=https://www.elle.com.au/culture/entertainment/miss-universe-controversy-timeline/ |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Elle |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ng |first=Kelly |date=19 Nobyembre 2025 |title=Two Miss Universe judges quit scandal-hit pageant, as one claims it's rigged |url=https://www.bbc.com/news/articles/crmxgymr8ewo |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009053337/https://www.bbc.com/news/articles/crmxgymr8ewo |archive-date=9 Oktubre 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} a5yrloaacxpm2l2bpd3y1jt7259z3on 2235141 2235140 2026-10-17T23:09:33Z Allyriana000 119761 2235141 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|returns={{Hlist|Eslobenya|Gana|Hayti|Irak|Kosobo|Panama|Timog Aprika|Suwesya}}|venue=Impact Challenger Hall, Pak Kret, Nonthaburi, [[Taylandiya]]|debuts={{Hlist|Cabo Verde|Latina|Mayotte|Palestina|Rwanda}}|before=[[Miss Universe 2024|2024]]|next=[[Miss Universe 2026|2026]]|caption=Fátima Bosch|date=21 Nobyembre 2025|withdrawals={{Hlist|Albanya|Alemanya|Bahreyn|Eritreya|Hamayka|Hibraltar|Hilagang Masedonya|Iran|Kamerun|Kenya|Lupangyelo|Maldibas|Mongolya|Montenegro|Pidyi|Samoa|Somalya|Suriname|Tsipre|Usbekistan}}|broadcaster={{ubl|Telebisyon:|{{Hlist|[[Telemundo]]<ref>{{Cite web|date=6 Oktubre 2025|title=Telemundo To Debut Network's FIFA World Cup 26™ Song at the 2025 Billboard Latin Music Awards on Oct. 23 At 8pm/7c|url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2025/10/06/telemundo-to-debut-networks-fifa-world-cup-26-song-at-the-2025-billboard-latin-music-awards-on-oct-23-at-8pm-7c/|url-status=live|access-date=8 Oktubre 2025|website=NBCUniversal|language=en|archive-date=8 Oktubre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008053941/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/category/telemundo-en/}}</ref>}}|Streaming:{{Hlist|Peacock|AIS Play}}}}|entrants=118|placements=30|presenters={{hlist|Steve Byrne|[[Dayanara Torres]]|[[R'Bonney Gabriel]]}}|entertainment=Jeff Satur|image=Fátima Bosch coronation on GrandTV, headshot.jpg|winner='''[[Fátima Bosch]]'''|represented={{flagicon|Mexico}} Mehiko|photogenic=Mahyla Roth<br>{{flagicon|Costa Rica}} Kosta Rika|congeniality=Ceren Arslan<br>{{flagicon|Turkey}} Turkiya}} Ang '''Miss Universe 2025''' ay ang ika-74 na edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Impact Challenger, Pak Kret, Nonthaburi, [[Taylandiya]] noong 21 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web|date=6 Oktubre 2025|title=Telemundo To Debut Network's FIFA World Cup 26™ Song at the 2025 Billboard Latin Music Awards on Oct. 23 At 8pm/7c|url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2025/10/06/telemundo-to-debut-networks-fifa-world-cup-26-song-at-the-2025-billboard-latin-music-awards-on-oct-23-at-8pm-7c/|url-status=live|access-date=28 Nobyembre 2025|website=NBCUniversal|language=en|archive-date=8 Oktubre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008053941/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/category/telemundo-en/}}</ref><ref>{{Cite news |last=Castillejo|first=Dyan|date=10 Nobyembre 2025|title=Ahtisa Manalo embraces island life in Phuket, Thailand with Miss Universe sisters|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/10/ahtisa-manalo-embraces-island-life-in-phuket-thailand-with-miss-universe-sisters-1548|access-date=28 Nobyembre 2025|work=[[ABS-CBN News]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124041457/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/10/ahtisa-manalo-embraces-island-life-in-phuket-thailand-with-miss-universe-sisters-1548|archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Victoria Kjær Theilvig]] ng Dinamarka si [[Fátima Bosch]] ng Mehiko bilang Miss Universe 2025.<ref>{{Cite web |last=Aggarwal |first=Mithil |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Mexico, who sparked a walkout after host's bullying, is crowned Miss Universe |url=https://www.nbcnews.com/world/mexico/miss-mexico-stood-hosts-bullying-crowned-miss-universe-rcna245093 |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=NBC News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260807203538/https://www.nbcnews.com/world/mexico/miss-mexico-stood-hosts-bullying-crowned-miss-universe-rcna245093|archive-date=7 Agosto 2026}}</ref><ref name="SUMMARY2025">{{cite news |date=21 Nobyembre 2025|title=Mexico's Fatima Bosch, who walked out on organisers, crowned Miss Universe|url=https://www.bbc.com/news/articles/cgmxmxljg8mo.amp|work=[[BBC]]|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429114242/https://www.bbc.com/news/articles/cgmxmxljg8mo|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> Ito ang ikaapat na tagumpay ng Mehiko sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang ''first runner-up'' si [[Praveenar Singh]] ng Taylandiya, at nagtapos bilang ''second runner-up'' si [[Stephany Abasali]] ng Beneswela. 118 kandidata mula sa 117 bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Lex |date=21 Nobyembre 2025 |title=Scandal-plagued Miss Universe competition to crown winner |url=https://www.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121050426/https://edition.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk|archive-date=21 Nobyembre 2025}}</ref> Pinangunahan ni Steve Byrne ang kompetisyon, samantalang sina [[Miss Universe 1993]] [[Dayanara Torres]] at [[Miss Universe 2022]] [[R'Bonney Gabriel]] ang nagsilbing mga ''commentary host''.<ref name="TOP30A">{{cite web |date=8 Nobyembre 2025 |title=Dayanara Torres participará en Miss Universe 2025 |trans-title=Dayanara Torres will participate in Miss Universe 2025 |url=https://www.elvocero.com/escenario/dayanara-torres-participar-en-miss-universe-2025/article_bb951cbc-bcb6-403f-bad7-db3fbc43be87.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108214145/https://www.elvocero.com/escenario/dayanara-torres-participar-en-miss-universe-2025/article_bb951cbc-bcb6-403f-bad7-db3fbc43be87.html |archive-date=8 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=El Vocero |language=es}}</ref><ref>{{cite web |date=27 Oktubre 2025 |title=ABS-CBN, AIS Play to air Miss Universe; four Asia platforms take live rights for Nov pageant |url=https://www.contentasia.tv/news/abs-cbn-ais-play-air-miss-universe-four-asia-platforms-take-live-rights-nov-pageant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251108124211/https://www.contentasia.tv/news/abs-cbn-ais-play-air-miss-universe-four-asia-platforms-take-live-rights-nov-pageant |archive-date=8 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=ContentAsia |language=en}}</ref> Nagtanghal si Jeff Satur sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |date=28 Hulyo 2025 |title=Miss Universe picks Omar Harfouch as Judge in Elite Panel led by Raul Rocha |url=https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/miss-universe-picks-omar-harfouch-as-judge-in-elite-panel-led-by-raul-rocha |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Khaleej Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511030156/https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/miss-universe-picks-omar-harfouch-as-judge-in-elite-panel-led-by-raul-rocha|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> == Kaligiran == [[File:เมืองทองธานี_(4).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B5_(4).jpg|thumb|Impact Challenger Hall, ang lokasyon ng Miss Universe 2025]] === Lokasyon at petsa === Noong 16 Nobyembre 2024, pagkatapos ng Miss Universe 2024 pageant, inanunsyo ng may-ari ng Legacy Holding Group USA Inc. na si Raúl Rocha Cantú na maaaring maganap ang ika-74 na edisyon ng Miss Universe sa isa sa mga na-''shortlist'' na bansang ito: Arhentina, Espanya, Indiya, Kosta Rika, Maruekos, Republikang Dominikano, Taylandiya, at Timog Aprika.<ref>{{cite web |last1=Alvarez |first1=Anaité |date=18 Nobyembre 2024 |title=Global expectation: Where will Miss Universe 2025 be? |url=https://tvaztecaguate.com/miss-universo/2024/11/18/expectativa-global-donde-sera-miss-universe-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118215824/https://tvaztecaguate.com/miss-universo/2024/11/18/expectativa-global-donde-sera-miss-universe-2025/ |archive-date=18 Nobyembre 2024 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=TV Azteca Guate |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Purnell |first1=Kristoff |date=17 Nobyembre 2024 |title=Chelsea Manalo wins 1st Miss Universe Asia; 2025 hosts teased |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/11/17/2400394/chelsea-manalo-wins-1st-miss-universe-asia-2025-hosts-teased |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241119063556/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/11/17/2400394/chelsea-manalo-wins-1st-miss-universe-asia-2025-hosts-teased |archive-date=19 Nobyembre 2024 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=[[The Philippine Star]]}}</ref> Kalaunan ay nabago ang listahan noong 7 Pebrero 2025 noong inanunsyo ng Miss Universe Organization sa kanilang ''Facebook page'' ang bagong listahan ng mga bansang maaring pangyarihan ng kompetisyon: Espanya, Kosta Rika, Niherya, Pilipinas, Republikang Dominikano, Taylandiya, ay Timog Aprika.<ref>{{Cite web |last=Escuadro |first=Kiko |date=8 Pebrero 2025 |title=Philippines considered as potential host for next Miss Universe pageant |url=https://tribune.net.ph/2025/02/07/philippines-considered-as-potential-host-for-next-miss-universe-pageant |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907021654/https://tribune.net.ph/2025/02/07/philippines-considered-as-potential-host-for-next-miss-universe-pageant |archive-date=7 Setyembre 2025 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=8 Pebrero 2025 |title=Thailand to host Miss Universe 2025 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/02/08/2420143/thailand-host-miss-universe-2025 |access-date=8 Pebrero 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602201653/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/02/08/2420143/thailand-host-miss-universe-2025|archive-date=2 Hunyo 2025}}</ref> Noong 8 Pebrero 2025, inanunsyo ng Miss Universe Organization sa kanilang mga pahina sa [[hatirang pangmadla]] na magaganap ang ika-74 edisyon ng Miss Universe sa Bangkok, Taylandiya sa 21 Nobyembre 2025, na may mga karagdagang kaganapan na naka-iskedyul para sa Phuket at Pattaya na may mga karagdagang kaganapan na naka-iskedyul sa [[Phuket]] at Pattaya.<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 Pebrero 2025 |title=Miss Universe 2025 will be held in Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/935618/miss-universe-2025-will-be-held-in-thailand/story/ |access-date=8 Pebrero 2025 |website=GMA Integrated News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429090318/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/935618/miss-universe-2025-will-be-held-in-thailand/story/|archive-date=29 Abril 2026}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Lugay |first=Elton |date=9 Pebrero 2025 |title=Miss Universe returns to NYC, announces Thailand as 2025 pageant host |url=https://usa.inquirer.net/165987/miss-universe-returns-to-nyc-announces-thailand-as-2025-pageant-host |access-date=12 Pebrero 2025 |website=Inquirer USA |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250607034834/https://usa.inquirer.net/165987/miss-universe-returns-to-nyc-announces-thailand-as-2025-pageant-host|archive-date=7 Hunyo 2025}}</ref> Ito ang ikaapat na beses na magaganap ang kompetisyon sa Taylandiya. Kalaunan ay inanunsyo na magaganap ang kompestisyon sa Impact Challenger sa Pak Kret, kung saan idinaos ang [[Miss Universe 2005]] at [[Miss Universe 2018]].<ref name=":8">{{Cite web |last=Escuadro |first=Kiko |date=11 Pebrero 2025 |title=Miss Universe 2025 to be crowned in Bangkok on 21 November |url=https://tribune.net.ph/2025/02/11/miss-universe-2025-to-be-crowned-in-bangkok-on-21-november |access-date=12 Pebrero 2025 |website=Daily Tribune |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260809080529/https://tribune.net.ph/2025/02/11/miss-universe-2025-to-be-crowned-in-bangkok-on-21-november|archive-date=9 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=8 Pebrero 2025 |title=74th Miss Universe pageant finds host country in Thailand |url=https://entertainment.inquirer.net/596657/74th-miss-universe-pageant-finds-host-country-in-thailand |access-date=27 Agosto 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429105308/https://entertainment.inquirer.net/596657/74th-miss-universe-pageant-finds-host-country-in-thailand|archive-date=29 Abril 2026}}</ref> Noong 23 Abril, iniluklok bilang direktibong ehekutibo ng kompetisyon ang negosyanteng Taylandes na si [[Nawat Itsaragrisil]].<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=23 Abril 2025 |title=MGI founder Nawat Itsaragrisil is new Miss Universe executive director |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/04/23/2437785/mgi-founder-nawat-itsaragrisil-new-miss-universe-executive-director |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429072719/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/04/23/2437785/mgi-founder-nawat-itsaragrisil-new-miss-universe-executive-director|archive-date=29 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Paulina |date=12 Nobyembre 2025 |title=Who Is Nawat Itsaragrisil? Facts About the Executive Director of "Miss Universe" |url=https://www.preview.ph/culture/entertainment/nawat-itsaragrisil-facts-miss-universe-a6887-20251112-dyn |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=Preview Philippines |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107065620/https://www.preview.ph/culture/entertainment/nawat-itsaragrisil-facts-miss-universe-a6887-20251112-dyn|archive-date=7 Enero 2026}}</ref> Noong 25 Oktubre, kinumpirma ni Itsaragrisil na magpapatuloy pa rin ang kompetisyon ayon sa nakatakda sa kabila ng isang taong pagluluksa na idineklara kasunod ng pagkamatay ni Sirikit, ang dating reyna ng Taylandiya, noong nakaraang araw.<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=25 Oktubre 2025 |title=Miss Universe 2025 to proceed amid death of Thailand’s Queen Sirikit |url=https://entertainment.inquirer.net/635195/miss-universe-2025-to-proceed-as-planned-but-with-adjustments |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426231848/https://entertainment.inquirer.net/635195/miss-universe-2025-to-proceed-as-planned-but-with-adjustments|archive-date=26 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=25 Oktubre 2025 |title='Tuloy na tuloy:' 74th Miss Universe Pageant will proceed in Thailand |url=https://mb.com.ph/2025/10/25/74th-miss-universe-pageant-will-proceed-in-thailand |access-date=16 Nobyembre 2025 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251125174621/https://mb.com.ph/2025/10/25/74th-miss-universe-pageant-will-proceed-in-thailand?__cf_chl_rt_tk=PexG..xr56an12A9BO_Y_kivvrITcgoqd6YGrHwBZ34-1764092781-1.0.1.1-00j9XbFIhbaWIbmi5AJGDLTa7FMwRv4_Mqjsrmnis0g|archive-date=25 Nobyembre 2025}}</ref> Inayon ng mga tagapag-ayos ng kompetisyon ang mga kaugnay na gawain nito alinsunod sa mga rekomendasyon ng pamahalaan ng Taylandiya upang umangkop sa panahon ng pagluluksa.<ref>{{Cite web |last=C. |first=Toff |date=26 Oktubre 2025 |title=Miss Universe 2025 to push through with adjustments following Thailand's Queen Mother Sirikit's passing |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/10/26/miss-universe-2025-to-push-through-following-thailand-s-queen-mother-sirikit-s-passing-1805 |access-date=18 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=EN|archive-url=https://web.archive.org/web/20251125174815/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/10/26/miss-universe-2025-to-push-through-following-thailand-s-queen-mother-sirikit-s-passing-1805|archive-date=25 Nobyembre 2025}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Dalawampu't-isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging ''isang runner''-up sa kanilang kompetisyong pambansa,{{Efn|First runner-up sa Miss Lebanon 2024 si Sarah Bou Jaoude ng Libano.<ref>{{cite news|title=Lebanon crowns Nada Koussa as Miss Lebanon 2024|url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/786335/lbci-lebanon-articles/en|access-date=4 Agosto 2026|newspaper=LBCI|language=en|archive-date=28 Hulyo 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728110858/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/786335/lbci-lebanon-articles/en|url-status=live}}</ref><br>Second runner-up sa Miss Universe Panama 2024 si Mirna Caballini ng Panama.<ref>{{Cite news|last=Arias|first=Fanny|date=22 Abril 2025|title=Mirna Caballini Bouche representará a Panamá en Miss Universo 2025|trans-title=Mirna Caballini Bouche will represent Panama at Miss Universe 2025.|url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424021837/https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294|archive-date=24 Abril 2025|access-date=4 Agosto 2026|website=Panamá América|language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Arias |first=Fanny |date=22 April 2025 |title=Mirna Caballini Bouche representará a Panamá en Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Mirna Caballini Bouche will represent Panama at Miss Universe 2025. |website=Panamá América |url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294 |url-status=live |access-date=3 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424021837/https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/mirna-caballini-bouche-representara-panama-en-miss-universo-2025-1248294 |archive-date=24 April 2025}}</ref>}} o matapos mapili sa isang ''casting process'',{{Efn|Bawat sa mga kandidata mula sa Baybaying Gaing, Bangglades, Biyetnam, Bulgarya, Cabo Verde, Dinamarka, Gana, Guadalupe, Hayti, Irak, Mawrisyo, Mayotte, Palestina, Paragway, Rwanda, Serbya, Timog Aprika, at Suwesya, ay pinili sa pamamagitan ng isang casting process na isinagawa ng kani-kanilang mga pambansang organisasyon.<ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=23 Setyembre 2025 |title=7 Potret Tangia Zaman Methila Miss Universe Bangladesh 2025, Outstanding! |trans-title=7 Portraits of Tangia Zaman Methila, Miss Universe Bangladesh 2025, Outstanding! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-tangia-zaman-methila-miss-universe-bangladesh-2025-c1c2-01-cw2f3-qq4335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301173901/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-tangia-zaman-methila-miss-universe-bangladesh-2025-c1c2-01-cw2f3-qq4335 |url-status=live |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=4 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 Hunyo 2025 |title=Gaby Guha Officially Nominated as Miss Universe Bulgaria 2025 |url=https://www.wric.com/business/press-releases/ein-presswire/822815104/gaby-guha-officially-nominated-as-miss-universe-bulgaria-2025/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206044918/https://www.wric.com/business/press-releases/ein-presswire/822815104/gaby-guha-officially-nominated-as-miss-universe-bulgaria-2025/ |archive-date=6 Disyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=WRIC-TV|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde marca presença histórica no Miss Universo com Prissy Gomes |trans-title=Cape Verde makes a historic appearance at Miss Universe with Prissy Gomes |url=https://inforpress.cv/en/cabo-verde-marca-presenca-historica-no-miss-universo-com-prissy-gomes |access-date=4 Agosto 2026 |website=Inforpres |language=pt-CV}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adanle |first=Angèle M. |date=15 July 2025 |title=Miss Universe: Miss Côte d'Ivoire 2025 Fatima Koné sidelined? Former miss contestants are being solicited |url=https://beninwebtv.com/en/miss-universe-miss-cote-divoire-2025-fatima-kone-sidelined-former-miss-contestants-are-being-solicited/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224185848/https://beninwebtv.com/en/miss-universe-miss-cote-divoire-2025-fatima-kone-sidelined-former-miss-contestants-are-being-solicited/ |archive-date=24 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=beninwebtv.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=18 November 2025 |title=7 Potret Monique Sonne Miss Universe Denmark 2025, Charming Banget! |trans-title=7 Portraits of Monique Sonne, Miss Universe Denmark 2025, So Charming! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-monique-sonne-miss-universe-denmark-2025-charming-c1c2-01-cw2f3-73prnx |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213015646/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-monique-sonne-miss-universe-denmark-2025-charming-c1c2-01-cw2f3-73prnx |url-status=live |archive-date=13 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ofori |first=Oral |date=13 October 2025 |title=Osam-Peters crowned Miss Universe Ghana 2025, to rep globally |url=https://www.theafricandream.net/osam-peters-miss-universe-ghana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117130209/https://www.theafricandream.net/osam-peters-miss-universe-ghana/ |archive-date=17 January 2026 |access-date=1 March 2026 |website=TheAfricanDream |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Martial |first1=Christelle |last2=Pelmard |first2=Barbara |date=13 July 2025 |title=Ophély Mezino représentera la Guadeloupe au concours Miss Univers 2025 |trans-title=Ophély Mezino will represent Guadeloupe at the Miss Universe 2025 competition |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-representera-la-guadeloupe-au-concours-miss-univers-1604259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121075351/https://la1ere.franceinfo.fr/guadeloupe/ophely-mezino-representera-la-guadeloupe-au-concours-miss-univers-1604259.html |archive-date=21 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[:fr:Outre-mer La Première (réseau)|Outre-mer la 1ère]] |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news |date=31 October 2025 |title=Melissa Sapini to represent Haiti at Miss Universe 2025 after Florida crowning |url=https://haitiantimes.com/2025/10/31/melissa-sapini-miss-universe-haiti-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102031159/https://haitiantimes.com/2025/10/31/melissa-sapini-miss-universe-haiti-2025/ |archive-date=2 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[The Haitian Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=20 August 2025 |title=7 Potret Hanin Al Qoreishy Miss Universe Irak 2025, Memukau! |trans-title=7 Portraits of Hanin Al Qoreishy, Miss Universe Iraq 2025, Stunning! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-hanin-al-qoreishy-miss-universe-irak-2025-c1c2-01-cw2f3-3948qk |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301180555/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-hanin-al-qoreishy-miss-universe-irak-2025-c1c2-01-cw2f3-3948qk |url-status=live |archive-date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 September 2025 |title=À Royal Green, Réduit : Aurélie Alcindor nommée Miss Universe Mauritius 2025 |trans-title=In Royal Green, Réduit: Aurélie Alcindor named Miss Universe Mauritius 2025 |url=https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106123813/https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-date=6 November 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[Le Mauricien]] |language=fr}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mathias Ali |first=Shanyce |date=20 October 2025 |title=Une ambassadrice mahoraise à Miss Universe : le défi de Nourya Aboutoihi |trans-title=A Mayotte ambassador at Miss Universe: Nourya Aboutoihi's challenge |url=https://lejournaldemayotte.yt/2025/10/20/une-ambassadrice-mahoraise-a-miss-universe-le-defi-de-nouria-aboutoihi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206165445/https://lejournaldemayotte.yt/2025/10/20/une-ambassadrice-mahoraise-a-miss-universe-le-defi-de-nouria-aboutoihi/ |archive-date=6 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=Le Journal De Mayotte |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burke |first=Minyvonne |date=19 Agosto 2025 |title=Nadeen Ayoub will be first model to represent Palestine at Miss Universe pageant |url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/pop-culture-news/nadeen-ayoub-will-first-model-represent-palestine-miss-universe-pagean-rcna225917 |access-date=7 Setyembre 2025 |website=[[NBC News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=9 September 2025 |title=7 Potret Yanina Gomez Miss Universe Paraguay 2025, Captivating! |trans-title=7 Captivating Portraits of Yanina Gomez, Miss Universe Paraguay 2025! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-yanina-gomez-miss-universe-paraguay-2025-captivating-c1c2-01-cw2f3-d790y2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912104539/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-yanina-gomez-miss-universe-paraguay-2025-captivating-c1c2-01-cw2f3-d790y2 |url-status=live |archive-date=12 September 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=11 November 2025 |title=7 Potret Solange Keita Miss Universe Rwanda 2025, Inspiratif! |trans-title=7 Inspiring Portraits of Solange Keita, Miss Universe Rwanda 2025! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-solange-keita-miss-universe-rwanda-2025-inspiratif-c1c2-01-cw2f3-947gnn |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211091304/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-solange-keita-miss-universe-rwanda-2025-inspiratif-c1c2-01-cw2f3-947gnn |url-status=live |archive-date=11 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |editor=Wahyu Kurniawan |date=8 November 2025 |title=7 Potret Elena Egorova Miss Universe Serbia 2025, Charming Banget! |trans-title=7 Portraits of Elena Egorova, Miss Universe Serbia 2025, So Charming! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elena-egorova-miss-universe-serbia-2025-charming-banget-c1c2-01-cw2f3-xh32dz |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213004327/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elena-egorova-miss-universe-serbia-2025-charming-banget-c1c2-01-cw2f3-xh32dz |url-status=live |archive-date=13 December 2025 |access-date=1 March 2026 |website=[[IDN Times]] |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Ngenyane| first=Andiswa |date=23 October 2025 |title=Melissa to represent Mzansi for Miss Universe! |url=https://www.snl24.com/dailysun/celebs/melissa-nayimuli-crowned-miss-universe-south-africa-2025-after-two-previous-attempts-20251023#google_vignette |access-date=23 October 2025 |website=[[Daily Sun (South Africa)|Daily Sun]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |author=Vittrup |first=Alexander |date=14 October 2025 |title=Josh Yugen to appoint Miss Universe Sweden 2025 |url=https://scandasia.com/filipino-director-josh-yugen-takes-over-miss-universe-sweden-franchise/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014071626/https://scandasia.com/filipino-director-josh-yugen-takes-over-miss-universe-sweden-franchise/ |archive-date=14 October 2025 |access-date=14 October 2025 |website=Scandasia |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 October 2025 |title=Giang to make Việt Nam's beauty shine at Miss Universe 2025 |url=https://vietnamnews.vn/life-style/1727283/giang-to-make-vie-t-nam-s-beauty-shine-at-miss-universe-2025.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251014192126/https://vietnamnews.vn/life-style/1727283/giang-to-make-vie-t-nam-s-beauty-shine-at-miss-universe-2025.html |archive-date=14 October 2025 |access-date=14 October 2025 |website=[[Việt Nam News]] |language=en}}</ref>}}<ref>{{Cite web |last=Guy |first=Jack |date=18 Agosto 2025 |title=Miss Palestine to compete in Miss Universe pageant for first time |url=https://www.cnn.com/2025/08/18/style/miss-universe-palestine-scli-intl |access-date=7 Setyembre 2025 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818142932/https://edition.cnn.com/2025/08/18/style/miss-universe-palestine-scli-intl|archive-date=18 Agosto 2025}}</ref> at apat na kandidata ang iniluklok matapos ang pag-urong ng orihinal na nagwagi. Mula Hunyo hanggang Hulyo 2025, ipinalabas ng Telemundo ang palatuntunan na ''Miss Universe Latina, el reality'' sa Estados Unidos, na pumili ng isang kandidatang na kumakatawan sa mga Hispano at Latino-Amerikana sa bansa, na itinalaga bilang ''Miss Universe Latina''.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=18 Nobyembre 2024 |title=Telemundo Unveils Miss Universe® Latina, El Reality, A Competition Designed to Crown the First-Ever Miss Universe® Latina Delegate to Participate in the 74th Miss Universe® Pageant |url=https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2024/11/18/telemundo-unveils-miss-universe-latina-el-reality-a-competition-designed-to-crown-the-first-ever-miss-universe-latina-delegate-to-participate-in-the-74th-miss-universe-pageant/ |access-date=23 Abril 2025 |website=NBCUniversal News Group |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260609180838/https://nbcuniversalnewsgroup.com/telemundo/2024/11/18/telemundo-unveils-miss-universe-latina-el-reality-a-competition-designed-to-crown-the-first-ever-miss-universe-latina-delegate-to-participate-in-the-74th-miss-universe-pageant/|archive-date=9 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Civita |first=Alicia |date=18 Nobyembre 2024 |title=Telemundo Announces New Reality Show 'Miss Universe Latina' |url=https://www.latintimes.com/telemundo-announces-new-reality-show-miss-universe-latina-566264 |access-date=23 Abril 2025 |website=Latin Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515225041/https://www.latintimes.com/telemundo-announces-new-reality-show-miss-universe-latina-566264|archive-date=15 Mayo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Cortes |first1=Gabriela |last2=Collantes |first2=Alonso |date=12 Mayo 2025 |title=Jacky Bracamontes nos habla de 'Miss Universe Latina, El Reality' |trans-title=Jacky Bracamontes reveals exclusive details about ‘Miss Universe Latina, El Reality’ |url=https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250512831530/jacky-bracamontes-miss-universe-latina-reality-telemundo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519133141/https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250512831530/jacky-bracamontes-miss-universe-latina-reality-telemundo/ |archive-date=19 Mayo 2025 |access-date=8 Hunyo 2025 |website=¡Hola! |language=es-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Hulyo 2025 |title=Pageant veteran Yamilex Hernandez is first-ever ‘Miss Universe Latina’ |url=https://entertainment.inquirer.net/620183/pageant-veteran-yamilex-hernandez-is-first-ever-miss-universe-latina |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260726153828/https://entertainment.inquirer.net/620183/pageant-veteran-yamilex-hernandez-is-first-ever-miss-universe-latina|archive-date=26 Hulyo 2026}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Dorcas Dienda si Miss Universe DR Congo 2025 Déborah Djema matapos siyang mapatalsik sa kaniyang titulo buhat ng pagtanggi sa pagpirma ng isang mandatoryong kontrata na kinakailangan ng pambansang organisasyon.<ref>{{Cite news |author=Valdez |first=Cynthia |date=4 Setyembre 2025 |title=Destituyen a Déborah Djema, Miss Universe Congo 2025, ¿qué pasó y quién la sustituirá? |language=es |trans-title=Miss Universe Congo 2025 Déborah Djema dethroned. What happened and who will replace her? |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250905854035/miss-universe-congo-2025-deborah-djema-destitucion/ |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905061925/https://www.hola.com/us-es/entretenimiento/20250905854035/miss-universe-congo-2025-deborah-djema-destitucion/ |archive-date=5 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bakambana |first=Germaine |date=28 Agosto 2025 |title=Déborah DJEMA, élue Miss Univers RDC 2025, représentera le Grand Congo en décembre prochain en Thaïlande |language=fr |trans-title=Déborah DJEMA, elected Miss Universe DRC 2025, will represent the Greater Congo next December in Thailand |website=PourElle.info |url=https://pourelle.info/deborah-djema-elue-miss-univers-rdc-2025-representera-le-grand-congo-en-decembre-prochain-en-thailande/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828164909/https://pourelle.info/deborah-djema-elue-miss-univers-rdc-2025-representera-le-grand-congo-en-decembre-prochain-en-thailande/ |archive-date=28 Agosto 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bakambana |first=Germaine |date=4 Setyembre 2025 |title=Destitution de Déborah DJEMA : La nouvelle Miss Univers RDC perd sa couronne après avoir refusé de signer un contrat |language=fr |trans-title=Déborah DJEMA dismissed: The new Miss Universe DRC loses her crown after refusing to sign a contract |website=PourElle.info |url=https://pourelle.info/destitution-de-deborah-djema-la-nouvelle-miss-univers-rdc-perd-sa-couronne-apres-avoir-refuse-de-signer-un-contrat/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904222245/https://pourelle.info/destitution-de-deborah-djema-la-nouvelle-miss-univers-rdc-perd-sa-couronne-apres-avoir-refuse-de-signer-un-contrat/ |archive-date=4 Setyembre 2025}}</ref> Pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Universe Trinidad & Tobago 2025 na si Latifa Morris ang orihinal na nagwagi na si Sihlé Letren,<ref>{{Cite web |last=Doughty |first=Melissa |date=25 Hulyo 2025 |title=Dr Sihlé Letren is Miss Universe TT 2025 |url=https://newsday.co.tt/2025/07/25/dr-sihle-letren-is-miss-universe-tt-2025/ |access-date=2 Agosto 2025 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260125185545/https://newsday.co.tt/2025/07/25/dr-sihle-letren-is-miss-universe-tt-2025/|archive-date=25 Enero 2026}}</ref> matapos nitong bumitiw dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2025 |title=Miss Universe T&T steps down, cites “ongoing challenges |url=https://trinidadexpress.com/newsextra/miss-universe-t-t-steps-down-cites-ongoing-challenges/article_48c1bd34-6676-4491-b033-bdd8f3049206.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911134000/https://trinidadexpress.com/newsextra/miss-universe-t-t-steps-down-cites-ongoing-challenges/article_48c1bd34-6676-4491-b033-bdd8f3049206.html |archive-date=11 Setyembre 2025 |access-date=12 Setyembre 2025 |website=Trinidad Express Newspapers |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doughty |first=Melissa |date=11 Setyembre 2025 |title=Dr Sihlé Letren resigns as Miss Universe TT |url=https://newsday.co.tt/2025/09/11/dr-sihle-letren-resigns-as-miss-universe-tt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912040736/https://newsday.co.tt/2025/09/11/dr-sihle-letren-resigns-as-miss-universe-tt/ |archive-date=12 Setyembre 2025 |access-date=12 Setyembre 2025 |website=Trinidad and Tobago Newsday |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=6 Oktubre 2025 |title=7 Potret Latifah Morris Miss Universe Trinidad dan Tobago 2025, Stunning Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Latifah Morris, Miss Universe Trinidad and Tobago 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-latifah-morris-miss-universe-trinidad-dan-tobago-2025-c1c2-01-cw2f3-qvbr38 |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012154854/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-latifah-morris-miss-universe-trinidad-dan-tobago-2025-c1c2-01-cw2f3-qvbr38 |archive-date=12 Oktubre 2025}}</ref> Pinalitan ni Zhao Na si Xuhe Hou bilang kinatawan ng Tsina dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2024 |title=侯旭合摘得桂冠！！第 72 届环球小姐中国区大赛皇冠之夜：华丽落幕，星光绽放 |trans-title=Hou Xuhe won the crown! ! The 72nd Miss Universe China crown night: a gorgeous ending with star-studded glory |url=https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |access-date=21 Nobyembre 2024 |website=China Daily |language=zh |archive-date=27 Nobyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127093947/https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Le |first=Linh |date=16 Abril 2025 |title=4 Miss Universe national winners stripped of titles |language=en |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/4-miss-universe-national-winners-stripped-of-titles-4874881.html |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427040311/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/4-miss-universe-national-winners-stripped-of-titles-4874881.html |archive-date=27 Abril 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Nguyen |first=An |date=11 Abril 2025 |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' |language=en |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251017093012/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=17 Oktubre 2025}}</ref> Pinalitan ng second runner-up ng Miss Polonia 2025 na si Emily Reng ang orihinal na kandidata ng Polonya na si Miss Polski 2025 Oliwia Mikulska matapos malipat ang prangkisa ng Miss Universe sa Polonya sa Miss Polonia.<ref>{{Cite news |last=Wolniewicz |first=Natalia |date=29 Hunyo 2025 |title=To ona została Miss Polski 2025. Oliwia Mikulska ma na swoim koncie spore osiągnięcia |language=pl |trans-title=She is Miss Poland 2025. Oliwia Mikulska has a lot of achievements under her belt. Oliwia Mikulska is Miss Poland 2025. |website=Onet.pl |url=https://www.onet.pl/styl-zycia/plejada/to-ona-zostala-miss-polski-2025-oliwia-mikulska-ma-na-swoim-koncie-spore-osiagniecia/jych0l5,0898b825 |url-status=live |access-date=30 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629223057/https://www.onet.pl/favicon.ico |archive-date=29 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Szulim |first=Igor |date=22 Oktubre 2025 |title=Takiej reprezentantki jeszcze nie mieliśmy. 19-latka z Chicago powalczy o tytuł Miss Universe |language=pl |trans-title=We've never had a representative like this before. A 19-year-old from Chicago will compete for the Miss Universe title |website=Plejada |url=https://plejada.pl/newsy/miss-universe-2025-kim-jest-emily-reng-reprezentantka-polski/z4qtn1t |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022194152/https://plejada.pl/newsy/miss-universe-2025-kim-jest-emily-reng-reprezentantka-polski/z4qtn1t |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Cabo Verde, Mayotte, Palestina, at Rwanda.<ref>{{cite news |author=Oliveira |first=Aline |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde estreia-se no concurso Miss Universo com modelo Prissy Gomes |language=pt |trans-title=Cape Verde debuts in the Miss Universe contest with model Prissy Gomes |website=Balai |url=https://www.balai.cv/balai-style/cabo-verde-estreia-se-no-concurso-miss-universo-com-modelo-prissy-gomes/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022183126/https://www.balai.cv/balai-style/cabo-verde-estreia-se-no-concurso-miss-universo-com-modelo-prissy-gomes/ |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Paul |first=Iraa |date=14 Agosto 2025 |title=Who is Nadeen Ayoub, first Miss Palestine in Miss Universe after decades of absence? Fans warn: ‘Israel will target her’ |language=en |website=The Times of India |url=https://www.indiatimes.com/trending/who-is-nadeen-ayoub-first-miss-palestine-in-miss-universe-after-decades-of-absence-fans-warn-israel-will-target-her-666736.html |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814053128/https://www.indiatimes.com/trending/who-is-nadeen-ayoub-first-miss-palestine-in-miss-universe-after-decades-of-absence-fans-warn-israel-will-target-her-666736.html |archive-date=14 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Requintina |first=Robert |date=17 Oktubre 2025 |title=House of Yugen pioneers in reshaping the future of Miss Universe |language=en |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/10/17/house-of-yugen-pioneers-in-reshaping-the-future-of-miss-universe |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251022183746/https://mb.com.ph/2025/10/17/house-of-yugen-pioneers-in-reshaping-the-future-of-miss-universe?__cf_chl_rt_tk=aaz5_Q14iXWvrYiYevKCwBqmFERLkkOhAOWpOBivKvI-1761158266-1.0.1.1-kPjE8akczjOKmBpcdtlZugaRVZtnSqo.dz9HQo25K_0|archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Eslobenya at Irak na huling sumali noong [[Miss Universe 2017|2017]];<ref>{{Cite news |last=Boscarol |first=Taja |date=6 Mayo 2025 |title=Miss Universe returns to Slovenia |language=en-US |website=Boscarol |url=https://boscarol.si/en/miss-universe-returns-to-slovenia/ |url-status=live |access-date=8 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518080138/https://boscarol.si/en/miss-universe-returns-to-slovenia/ |archive-date=18 Mayo 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Marso 2025 |title=Miss Universe Iraq Returns to the 74th Miss Universe Competition |url=https://www.missuniverse.com/press-releases/mr-al-mousawy-was-inspired-to-bring-iraq-back-to-miss-universe/ |url-status=live |access-date=2 Abril 2025 |website=Miss Universe |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100802/https://www.missuniverse.com/press-releases/mr-al-mousawy-was-inspired-to-bring-iraq-back-to-miss-universe/|archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> Suwesya na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]];<ref name="SWEDENRETURN">{{Cite news |author=Tuazon |first=Nikko |date=12 Oktubre 2025 |title=Josh Yugen to appoint Miss Universe Sweden 2025 |language=en |website=PEP.ph |url=https://www.pep.ph/news/local/189097/josh-yugen-miss-universe-sweden-2025-a721-20251012 |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012152057/https://www.pep.ph/news/local/189097/josh-yugen-miss-universe-sweden-2025-a721-20251012 |archive-date=12 Oktubre 2025}}</ref> Gana at Hayti na huling sumali noong [[Miss Universe 2022|2022]];<ref name=":2">{{Cite news |author=Ramírez |first=José Carlos Molina |date=18 Agosto 2025 |title=Estas son las latinas rumbo a Miss Universo 2025: ¿Quiénes faltan? |language=es |trans-title=These are the Latinas headed to Miss Universe 2025: Who's missing? |website=La Prensa Gráfica |url=https://www.laprensagrafica.com/farandula/Estas-son-las-latinas-rumbo-a-Miss-Universo-2025-Quienes-faltan-20250818-0032.html |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903131326/https://www.laprensagrafica.com/farandula/Estas-son-las-latinas-rumbo-a-Miss-Universo-2025-Quienes-faltan-20250818-0032.html |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> at Kosobo, Panama, at Timog Aprika na huling sumali noong [[Miss Universe 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=12 Setyembre 2025 |title=7 Potret Dorea Shala Miss Universe Kosovo 2025, Sweet Abis! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-dorea-shala-miss-universe-kosovo-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-n97n07 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211050131/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-dorea-shala-miss-universe-kosovo-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-n97n07|archive-date=11 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Abril 2025 |title=Señorita Panamá inicia proceso de selección para Miss Universe 2025 y 2026 |trans-title=Miss Panama begins the selection process for Miss Universe 2025 and 2026 |url=https://www.critica.com.pa/show/senorita-panama-inicia-proceso-de-seleccion-para-miss-universe-2025-y-2026-490027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407155021/https://www.critica.com.pa/show/senorita-panama-inicia-proceso-de-seleccion-para-miss-universe-2025-y-2026-490027 |archive-date=7 Abril 2025 |access-date=7 Abril 2025 |website=Crítica |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 Nobyembre 2025 |title=Global Glamour Meets Controversy at Miss Universe 74 |language=en |website=Greater Belize Media |url=https://www.greaterbelize.com/global-glamour-meets-controversy-at-miss-universe-74/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107190243/https://www.greaterbelize.com/global-glamour-meets-controversy-at-miss-universe-74/ |archive-date=7 Nobyembre 2025}}</ref> Bumitiw si Sahar Biniaz ng Iran buhat ng pag-aalala para sa kaligtasan ng kaniyang pambansang direktor kasunod ng mga ulat ng pagkakakulong ng direktor sa Iran.<ref>{{cite news |last=Fatemehzadeh |first=Muhammad |date=1 Hunyo 2025 |title=«سحر بی‌نیاز» دختر شایسته پارسی ۲۰۲۵ شد _ نماینده ایران در رقابت جهانی تایلند |language=Farsi |trans-title="Sahar Biniaz" became Miss Persia 2025 - Iran's representative in the world competition in Thailand |website=Anajournal |url=https://anajournal.ir/news/akhbar-film-serial/dokhtar-shayesteh-parsi-2025-sahar-biniaz/ |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602091925/https://anajournal.ir/news/akhbar-film-serial/dokhtar-shayesteh-parsi-2025-sahar-biniaz/ |archive-date=2 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |author=Nam |first=Duy |date=10 Oktubre 2025 |title=Người đẹp hai lần bỏ thi Hoa hậu Hoàn vũ |language=vi |trans-title=Beauty twice dropped out of Miss Universe contest |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/nguoi-dep-hai-lan-bo-thi-hoa-hau-hoan-vu-post1785827.tpo |url-status=live |access-date=13 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010055000/https://tienphong.vn/nguoi-dep-hai-lan-bo-thi-hoa-hau-hoan-vu-post1785827.tpo |archive-date=10 Oktubre 2025}}</ref> Bumitiw si Diana Fast ng Alemanya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite news |last=Parent |first=Tabitha |date=6 Nobyembre 2025 |title=Miss Germany 2025 Diana Fast Withdraws from Miss Universe Pageant |language=en |website=People |url=https://people.com/miss-germany-2025-withdraws-from-miss-universe-pageant-11844828 |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106184948/https://people.com/miss-germany-2025-withdraws-from-miss-universe-pageant-11844828 |archive-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> Hindi nagpakita sa Taylandiya sina Iman Totic ng Hilagang Masedonya,<ref>{{cite news |date=23 Oktubre 2025 |title=Убавината им е во гените: Ќерка на поранешна Мис Македонија го освојува светот, ќе ја претставува нашата земја на Мис Универзум 2025 |language=mk |trans-title=Beauty is in their genes: Daughter of former Miss Macedonia conquers the world, will represent our country at Miss Universe 2025 |website=Zenski Magazin |url=https://zenskimagazin.faktor.mk/ubavinata-im-e-vo-genite-kjerka-na-poraneshna-mis-makedonija-go-osvojuva-svetot-kje-ja-pretstavuva-nashata-zemja-na-mis-univerzum-2025 |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024181529/https://zenskimagazin.faktor.mk/ubavinata-im-e-vo-genite-kjerka-na-poraneshna-mis-makedonija-go-osvojuva-svetot-kje-ja-pretstavuva-nashata-zemja-na-mis-univerzum-2025 |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> Josiane Golonga ng Kaemerun,<ref>{{Cite news |last=Mawel |first=Arnaud Nicolas |date=13 Hulyo 2025 |title=Josiane Golonga Harangada élue Miss Cameroun 2025 |language=fr |trans-title=Josiane Golonga Harangada elected Miss Cameroon 2025 |website=Journal du Cameroun |url=https://fr.journalducameroun.com/josiane-golonga-harangada-elue-miss-cameroun-2025/ |url-status=live |access-date=13 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713130827/https://fr.journalducameroun.com/josiane-golonga-harangada-elue-miss-cameroun-2025/ |archive-date=13 Hulyo 2025}}</ref> at Chiara Wijntuin ng Suriname dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=3 Nobyembre 2024 |title=Chiara Wijntuin gekroond tot Miss Suriname 2025 |url=https://www.waterkant.net/suriname/2024/11/03/chiara-wijntuin-gekroond-tot-miss-suriname-2025/ |access-date=19 Nobyembre 2024 |website=Waterkant |language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20251230091912/https://www.waterkant.net/suriname/2024/11/03/chiara-wijntuin-gekroond-tot-miss-suriname-2025/|archive-date=30 Disyembre 2025|trans-title=Chiara Wijntuin crowned Miss Suriname 2025}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 Nobyembre 2025 |title=Loạt hoa hậu bỏ thi Miss Universe 2025 |language=vi |trans-title=Miss Universe 2025 series dropped out |website=VnExpress |url=https://ngoisao.vnexpress.net/loat-hoa-hau-bo-thi-miss-universe-2025-4962455.html |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260620130855/https://ngoisao.vnexpress.net/loat-hoa-hau-bo-thi-miss-universe-2025-4962455.html|archive-date=20 Hunyo 2026}}</ref> Bumitiw rin si Helena O'Connor ng Lupangyelo dahil sa isang karamdaman.<ref>{{Cite web |last=Guðjónsdóttir |first=Guðrún Ósk |date=3 Abril 2025 |title=Helena er Ungfrú Ísland 2025 |trans-title=Helena is Miss Iceland 2025 |url=https://www.dv.is/fokus/2025/04/03/helena-er-ungfru-island-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404064133/https://www.dv.is/fokus/2025/04/03/helena-er-ungfru-island-2025/ |archive-date=4 Abril 2025 |access-date=4 Abril 2025 |website=Dagblaðið Vísir |language=is}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 Nobyembre 2025 |title=Helena hættir við þátttöku í Miss Universe í Tælandi vegna veikinda |language=is |trans-title=Helena withdraws from Miss Universe in Thailand due to illness |website=Dagblaðið Vísir |url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/08/helena-haettir-vid-thatttoku-miss-universe-taelandi-vegna-veikinda/ |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123163827/https://www.dv.is/fokus/2025/11/08/helena-haettir-vid-thatttoku-miss-universe-taelandi-vegna-veikinda/|archive-date=23 Nobyembre 2025}}</ref> Bagama't lumahok sa paunang kompetisyon, hindi na nagpakita sa pangwakas na kompetisyon si Flavia Harizaj ng Albanya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=21 Nobyembre 2025 |title=Scandal at Miss Universe in Thailand, the representative from Albania does not appear in the final |url=https://www.voxnews.al/english/lifestyle/skandal-ne-miss-universe-ne-tajlande-perfaqesuesja-nga-shqiperia-nuk-s-i104741 |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=Vox News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427194500/https://www.voxnews.al/english/lifestyle/skandal-ne-miss-universe-ne-tajlande-perfaqesuesja-nga-shqiperia-nuk-s-i104741|archive-date=27 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 June 2025 |title=Shqipëria dhe Kosova zgjedhin më të bukurat për Miss Universe 2025 |language=sq |trans-title=Albania and Kosovo choose the most beautiful for Miss Universe 2025 |website=Albanian Post |url=https://albanianpost.com/shqiperia-dhe-kosova-zgjedhin-me-te-bukurat-per-miss-universe-2025/ |url-status=live |access-date=30 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630092821/https://albanianpost.com/shqiperia-dhe-kosova-zgjedhin-me-te-bukurat-per-miss-universe-2025/ |archive-date=30 June 2025}}</ref> Napilitang bumitiw si Gabrielle Henry ng Hamayka matapos mahulog sa isang hindi nababantayang siwang sa sahig ng entablado at nagtamo ng matinding pinsala sa kasagsagan ng paunang kompetisyon.<ref name="JamaicaGleaner2025b">{{cite news |title=Prayers for Miss Universe Jamaica after extent of injuries revealed|work=Jamaica Gleaner|date=9 Disyembre 2025|url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20251209/prayers-miss-universe-jamaica-after-extent-injuries-revealed|access-date=11 Hunyo 2026|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428105708/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20251209/prayers-miss-universe-jamaica-after-extent-injuries-revealed|archive-date=28 Abril 2026}}</ref> Siya ay ipinasok sa ''intensive care'' sa Bangkok, at inako ng Miss Universe Organization ang buo at agarang responsibilidad para sa insidente at sinaklaw ang lahat ng nauugnay na gastos sa medikal at pagpapauwi.<ref>{{cite news |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Jamaica Universe withdraws from pageant after suffering head injury in fall |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2025/11/21/miss-jamaica-universe-withdraws-pageant-suffering-head-injury-fall/#google_vignette |url-status=live |access-date=26 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122090404/https://www.jamaicaobserver.com/2025/11/21/miss-jamaica-universe-withdraws-pageant-suffering-head-injury-fall/ |archive-date=22 Nobyembre 2025}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Bahreyn, Eritreya, Hibraltar, Kenya, Maldibas, Mongolya, Pidyi, Samoa, Somalya, Tsipre, at Usbekistan sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Oktubre 2025 |title=Josh Yugen secures another Miss Universe franchise, with 4 bets this 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/634111/josh-yugen-secures-another-miss-universe-franchise-with-4-bets-this-2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251019223017/https://entertainment.inquirer.net/634111/josh-yugen-secures-another-miss-universe-franchise-with-4-bets-this-2025?__cf_chl_rt_tk=ouytLdG3_h_jj1c_VQ6uN1BtCW6nMlgO46nlKripJi4-1760913017-1.0.1.1-0zZocOfGZ8DbgHr2kbB_RD4MZdaEXLLD8oejbLhHglE|archive-date=19 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 contestants who withdrew from the beauty pageant |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20251110866702/miss-universe-2025-contestantswithdrew/ |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=Hola! USA |language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411154640/https://www.hola.com/us/celebrities/20251110866702/miss-universe-2025-contestantswithdrew/|archive-date=11 Abril 2026}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 2025''' | * {{flagdeco|Mexico}} '''[[Mehiko]]''' – '''[[Fátima Bosch]]'''<ref name=":1">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=21 Nobyembre 2025 |title=Fatima Bosch of Mexico crowned Miss Universe 2025 in Thailand |url=https://entertainment.inquirer.net/639639/fatima-bosch-of-mexico-crowned-miss-universe-2025-in-thailand |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260811004404/https://entertainment.inquirer.net/639639/fatima-bosch-of-mexico-crowned-miss-universe-2025-in-thailand|archive-date=11 Agosto 2026}}</ref> |- |1st runner-up | * {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]] – [[Praveenar Singh]]<ref name=":1" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – [[Stephany Abasali]]<ref name=":1" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|PHL}} [[Pilipinas]] – [[Ahtisa Manalo]]<ref name=":1" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] – [[Olivia Yacé]]<ref name=":1" /> |- |Top 12<ref>{{Cite web |last=Baylon |first=Khryzztine Joy |date=21 Nobyembre 2025 |title=Live Updates: Ahtisa Manalo advances to Miss Universe 2025 Top 12 |url=https://www.pep.ph/news/local/189754/live-updates-miss-universe-2025-a5132-20251121 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209100409/https://www.pep.ph/news/local/189754/live-updates-miss-universe-2025-a5132-20251121|archive-date=9 Disyembre 2025}}</ref> | * {{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] – Ophély Mézino * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Vanessa Pulgarín * {{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] – Lina Luaces * {{flagdeco|MLT}} [[Malta]] – Julia Cluett * {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Zashely Alicea * {{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] – Inna Moll * {{flagicon|CHN}} [[Tsina]] – Zhao Na |- |Top 30<ref>{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Ahtisa Manalo advances to Top 30 |url=https://entertainment.inquirer.net/639594/miss-universe-2025-ahtisa-manalo-advances-to-top-30 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260728135542/https://entertainment.inquirer.net/639594/miss-universe-2025-ahtisa-manalo-advances-to-top-30|archive-date=28 Hulyo 2026}}</ref> | * {{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] – Tangia Methila * {{flagicon|BRA}} [[Brasil]] – Gabriela Lacerda * {{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] – Audrey Eckert * {{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] – Raschel Paz * {{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] – Kaori Hashimoto * {{flagdeco|IND}} [[Indiya]] – Manika Vishwakarma * {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Jaime Vandenberg * {{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] – Mahyla Roth * {{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] – Laura Gnjatović * {{flagicon image|Flag of the Hispanic peoples.svg}} [[Amerikang Latino|Latina]] – Yamilex Hernández * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – Itza Castillo * {{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] – Nathalie Mogbelzada * {{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]] – Nadeen Ayoub * {{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] – Yanina Gómez * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Ève Gilles * {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Jennifer Ventura * {{flagdeco|RWA}} [[Rwanda]] – Solange Keita * {{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] – Lyshanda Moyas |} === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Aprika at Oseaniya | * {{flagicon|CIV}} Baybaying Garing – Olivia Yacé (bumitiw)<ref>{{Cite web |last=Llemit |first=Kathleen A. |date=24 Nobyembre 2025 |title=Cote d’Ivoire’s Olivia Yace steps down as Miss Universe Africa and Oceania |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/24/2489681/cote-divoires-olivia-yace-steps-down-miss-universe-africa-and-oceania |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210004621/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/24/2489681/cote-divoires-olivia-yace-steps-down-miss-universe-africa-and-oceania|archive-date=10 Disyembre 2025}}</ref> |- |Asya | * {{flagicon|CHN}} Tsina – Zhao Na<ref name=":4">{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=22 Nobyembre 2025 |title=China’s Zhao Na succeeds Chelsea Manalo as Miss Universe Asia |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/22/2488313/chinas-zhao-na-succeeds-chelsea-manalo-miss-universe-asia |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909043621/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/22/2488313/chinas-zhao-na-succeeds-chelsea-manalo-miss-universe-asia|archive-date=9 Setyembre 2026}}</ref> |- |Europa at Gitnang Silangan | * {{flagdeco|MLT}} Malta – Julia Cluett<ref name=":4" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|VEN}} Beneswela – Stephany Abasali<ref name=":4" /> |} === Mga natatanging parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Photogenic | * {{flagdeco|CRI}} Kosta Rika – Mahyla Roth<ref name=":5">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=22 Nobyembre 2025 |title=Ahtisa Manalo snags 3rd place in Miss Universe ‘Beyond the Crown’ tilt |url=https://entertainment.inquirer.net/639849/ahtisa-manalo-snags-3rd-place-in-miss-universe-beyond-the-crown-tilt |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826153500/https://entertainment.inquirer.net/639849/ahtisa-manalo-snags-3rd-place-in-miss-universe-beyond-the-crown-tilt|archive-date=26 Agosto 2026}}</ref> |- |Miss Congeniality | * {{flagdeco|TUR}} Turkiya – Ceren Arslan<ref name=":5" /> |- |Best in National Costume | * {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Ahtisa Manalo]]<ref>{{Cite web |last=Núñez|first=Bárbara Sepúlveda|date=26 Nobyembre 2025|title=¿Qué país obtuvo el premio al “Mejor Traje Típico” en Miss Universe 2025?|url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/que-pais-obtuvo-el-premio-al-mejor-traje-tipico-en-miss-universe-2025/|access-date=27 Nobyembre 2025|website=El Nuevo Día|language=es|trans-title=Which country won the "Best National Costume" award at Miss Universe 2025?|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427224847/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/que-pais-obtuvo-el-premio-al-mejor-traje-tipico-en-miss-universe-2025/|archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |- |People's Choice | * {{flagdeco|PRY}} Paragway – Yanina Gómez<ref name=":5" /> |- |Most Beautiful Skin | * {{flagdeco|IDN}} Indonesya – Sanly Liu<ref name=":5" /> |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Parangal !Pambansang Direktor |- |Best National Pageant | * [[Miss Universe Philippines]] – Jonas Gaffud<ref>{{cite web |date=22 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Philippines Organization named 'Best National Pageant' |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/967066/miss-universe-philippines-organization-named-best-national-pageant/story/ |access-date=26 Nobyembre 2025 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428174820/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/967066/miss-universe-philippines-organization-named-best-national-pageant/story/|archive-date=28 Abril 2026}}</ref> |} ==== ''Beyond the Crown'' ==== {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |Nagwagi | * {{flagdeco|PRY}} Paragway – Yanina Gómez<ref name=":5" /> |- |1st runner-up | * {{flagdeco|NLD}} Olanda – Nathalie Mogbelzada<ref name=":5" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Ahtisa Manalo]]<ref name=":5" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 2024|2024]], tatlumpung semi-finalist ang napili sa pamamagitan ng national costume competition, paunang kompetisyon at ang mga closed-door interview.<ref>{{Cite news |date=4 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Organization reaffirms 4 official competition stages, no form of 'preference or advantage' |language=en |website=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964810/miss-universe-organization-reaffirms-4-official-competition-stages-no-form-of-preference-or-advantage/story/ |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317124218/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964810/miss-universe-organization-reaffirms-4-official-competition-stages-no-form-of-preference-or-advantage/story/|archive-date=17 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mallorca |first=Hannah |date=4 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Candidates to be judged in four categories |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/636626/miss-universe-2025-candidates-to-be-judged-in-four-categories |access-date=21 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127215216/https://entertainment.inquirer.net/636626/miss-universe-2025-candidates-to-be-judged-in-four-categories|archive-date=27 Nobyembre 2025}}</ref> Nagsagawa ng ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semifinals''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang tatlumpung mga ''semifinalist'' at pagkatapos ay pinili ang labindalawang mga ''semifinalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang labindalawang mga ''semifinalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista na lalahok sa ''question-and-answer round'', ''final question'' at ''final walk''.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=16 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: What to expect at the coronation show |url=https://entertainment.inquirer.net/638621/miss-universe-2025-what-to-expect-at-the-coronation-night |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127121831/https://entertainment.inquirer.net/638621/miss-universe-2025-what-to-expect-at-the-coronation-night|archive-date=27 Nobyembre 2025}}</ref> Natukoy ang mga nanalo ng walong natatatanging parangal at ang kanilang mga ''runner-up'' sa pamamagitan ng ''online public voting'' sa pamamagitan ng mga aplikasyon na Miss Universe at Zetrix, kabilang ang parangal na ''Miss Congeniality''.<ref>{{Cite news |last=Adina|first=Armin P.|date=9 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 online voting to include Miss Congeniality|url=https://entertainment.inquirer.net/637588/miss-universe-2025-online-voting-to-include-miss-congeniality|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218112802/https://entertainment.inquirer.net/637588/miss-universe-2025-online-voting-to-include-miss-congeniality|archive-date=18 Pebrero 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 opens online voting for multiple categories, including Miss Congeniality|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/965453/miss-universe-2025-online-voting/story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251109155151/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/965453/miss-universe-2025-online-voting/story/|archive-date=9 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Network]]}}</ref> Ito ang unang edisyon na ang nagwagi ng parangal ay napagpasyahan sa pamamagitan ng pampublikong boto sa halip na isang nakagawiang boto ng mga kandidata. === Komite sa pagpili === * Miniyothabo Francisca Baloyi – koronel ng hukbo mula sa Simbabwe ''(sa'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)<ref name="ADDJUDGE">{{cite web |last1=Purnell |first1=Kristoffer |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2005 Natalie Glebova, Angolan [sic] commander join Miss Universe 2025 jury |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488515/miss-universe-2005-natalie-glebova-angolan-commander-join-miss-universe-2025-jury |archive-url=https://web.archive.org/web/20251120002116/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488515/miss-universe-2005-natalie-glebova-angolan-commander-join-miss-universe-2025-jury |archive-date=20 Nobyembre 2025 |access-date=21 Nobyembre 2025 |website=[[The Philippine Star]]}}</ref>'' * Romero Britto – Brasilenyong artista at iskulptor ''(sa gabi ng'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)''<ref name=":2" /> * Ismael Cala – Kubanong mamamahayag at manununulat<ref>{{cite web |last1=González|first1=Elvis|date=10 Nobyembre 2025|title=Ismael Cala confirmado como jurado de Miss Universo 2025|trans-title=Ismael Cala confirmed as a judge for Miss Universe 2025|url=https://meridiano.net/usa/farandula/ismael-cala-confirmado-como-jurado-de-miss-universo-2025-2025111013120|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112010033/https://meridiano.net/usa/farandula/ismael-cala-confirmado-como-jurado-de-miss-universo-2025-2025111013120|archive-date=12 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Diario Meridiano|language=es}}</ref><ref name="PREJUDGE">{{cite news |date=20 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 รอบพรีลิมฯ สุดปัง แฟนไทยเชียร์ วีนา ฟอร์มแรงทุกด่าน|trans-title=Miss Universe 2025 preliminary round was spectacular, with Thai fans cheering as Veena delivered a strong performance in every segment|url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2896661|archive-url=https://web.archive.org/web/20251119174302/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2896661|archive-date=19 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Thairath|language=th}}</ref> * Sharon Fonseca – Benesolanong modelo, aktres, at negosyante<ref>{{Cite news |author=Reina |first=Kleimar |date=25 Agosto 2025 |title=Una actriz venezolana integra el jurado del Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=A Venezuelan actress joins the Miss Universe 2025 judge |website=Diario Meridiano |url=https://meridiano.net/usa/farandula/una-actriz-venezolana-integra-el-jurado-del-miss-universo-2025-202582520450 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131205/https://meridiano.net/usa/farandula/una-actriz-venezolana-integra-el-jurado-del-miss-universo-2025-202582520450 |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> * [[Natalie Glebova]] – [[Miss Universe 2005]] mula sa Kanada''<ref name="ADDJUDGE" />'' * Louie Heredia – Pilipinong mang-aawit<ref>{{Cite web |last=Adina|first=Armin P.|title=Filipino singer Louie Heredia joins Miss Universe 2025 selection committee|url=https://entertainment.inquirer.net/639173/filipino-singer-louie-heredia-joins-miss-universe-2025-selection-committee|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en-US|date=19 Nobyembre 2025|website=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Filipino singer Louie Heredia joins Miss Universe selection committee|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/966635/filipino-singer-louie-heredia-joins-miss-universe-selection-committee/story/?amp|access-date=28 Nobyembre 2025|website=GMA News Online|date=19 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> * [[Andrea Meza]] – [[Miss Universe 2020]] mula sa [[Mehiko]]<ref>{{Cite news |author=Julio Blanca |date=14 Agosto 2025 |title=Andrea Meza será jueza en Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Andrea Meza will be a judge at Miss Universe 2025 |website=El Diario La Prensa |url=https://eldiariony.com/2025/08/14/andrea-meza-sera-jueza-en-miss-universo-2025/ |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826134123/https://eldiariony.com/2025/08/14/andrea-meza-sera-jueza-en-miss-universo-2025/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> * Saina Nehwal – Indiyanong manlalaro ng badminton; tumanggap ng tansong medalya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]]<ref>{{cite news |last1=Ganapathy|first1=Vivek|date=16 Nobyembre 2025|title=Ace Judge! Indian Badminton Icon Saina Nehwal Joins Miss Universe 2025 Judges' Panel|url=https://www.news18.com/sports/ace-judge-indian-badminton-icon-saina-nehwal-joins-miss-universe-2025-judges-panel-9712019.html#google_vignette|archive-url=https://web.archive.org/web/20251116135425/https://www.news18.com/sports/ace-judge-indian-badminton-icon-saina-nehwal-joins-miss-universe-2025-judges-panel-9712019.html|archive-date=16 November 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=News18|language=en}}</ref> ''(sa'' ''pangwakas na kompetisyon lamang)'' * Savinee Pakaranang – Miss Thailand 1984<ref name="PREJUDGE" /> ''(sa paunang'' ''kompetisyon lamang)'' * Chalida Thaochalee – Aktres, Miss Thailand 1998<ref>{{cite news |date=17 Nobyembre 2025|title=ตัวแทนคนไทย! นก ชลิดา นั่งกรรมการตัดสิน ประกวด Miss Universe|trans-title=Thai representative! Nok Chalida as judge for Miss Universe pageant|url=https://www.matichon.co.th/lifestyle/news_5461292|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117163955/https://www.matichon.co.th/lifestyle/news_5461292|archive-date=17 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Matichon|language=th}}</ref> * Farung Yuthithum – Miss Thailand Universe 2007<ref name="PREJUDGE" /> ''(sa paunang'' ''kompetisyon lamang)'' == Mga kandidata == 118 kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=28 Hulyo 2025 |title=Omar Harfouch Joins Miss Universe Jury with Vision to Inspire Future Female Leaders |language=en |website=Entrepreneur |url=https://www.entrepreneur.com/en-ae/news-and-trends/omar-harfouch-joins-miss-universe-jury-with-vision-to/495106 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250729021403/https://www.entrepreneur.com/en-ae/news-and-trends/omar-harfouch-joins-miss-universe-jury-with-vision-to/495106 |archive-date=29 Hulyo 2025}}</ref><ref>{{cite news |author=Gomez |first=Shirley |date=17 October 2025 |title=Miss Universe 2025: The 119 confirmed contestants and missing countries |website=[[¡Hola!]] |url=https://www.hola.com/us/beauty/20251017862218/miss-universe-2025-confirmed-contestants-missing-countries/ |url-status=live |access-date=17 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251017165147/https://www.hola.com/us/beauty/20251017862218/miss-universe-2025-confirmed-contestants-missing-countries/ |archive-date=17 October 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |{{Sortname|Maria |Cunha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Disyembre 2024 |title=Maria Cunha Eleita Miss Angola Universo 2024 |trans-title=Maria Cunha elected Miss Angola Universe 2024 |url=https://platinaline.com/maria-cunha-eleita-miss-angola-universo-2024/ |access-date=19 Enero 2025 |website=PlatinaLine |language=pt |archive-date=4 Disyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204070416/https://platinaline.com/maria-cunha-eleita-miss-angola-universo-2024/ |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Luanda]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Aldana |Masset|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Mayo 2025 |title=Una cantante y modelo de Entre Ríos fue elegida Miss Universo Argentina 2025 |language=es |trans-title=A singer and model from Entre Ríos was chosen Miss Universe Argentina 2025 |website=Clarín |url=https://www.clarin.com/internacional/cantante-modelo-rios-elegida-miss-universo-argentina-2025_0_Zcx3OVQ13X.html |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526123319/https://www.clarin.com/internacional/cantante-modelo-rios-elegida-miss-universo-argentina-2025_0_Zcx3OVQ13X.html |archive-date=26 Mayo 2025}}</ref> |25 |Aldea Valle María |- |{{flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Peggy|Garabekian|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Setyembre 2025 |title=Հայաստանը «Միսս Տիեզերք»-ում կներկայացնի Փեգի Գարաբեկյանը |language=hy |trans-title=Peggy Garabekian will represent Armenia at Miss Universe |website=News.am |url=https://style.news.am/arm/news/109973/hayastany-miss-tiezerq-um-knerkayacni-pegi-garabekyany.html |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912123658/https://style.news.am/arm/news/109973/hayastany-miss-tiezerq-um-knerkayacni-pegi-garabekyany.html |archive-date=12 Setyembre 2025}}</ref> |31 |[[Los Angeles]] |- |{{flagdeco|ARU}} [[Aruba]] |{{sortname|Hannah|Arends|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Agosto 2025 |title=Hannah Arends crowned Miss Universe Aruba 2025 |language=en |website=Aruba Papers |url=https://arubapapers.com/hannah-arends-crowned-miss-universe-aruba-2025/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812085600/https://arubapapers.com/hannah-arends-crowned-miss-universe-aruba-2025/ |archive-date=12 Agosto 2025}}</ref> |28 |Savaneta |- |{{Flag icon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Lexie|Brant|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2025 |title=Lexie Brant Crowned Miss Universe Australia 2025 |url=https://gcmag.com.au/lexie-brant-crowned-miss-universe-australia-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815164107/https://gcmag.com.au/lexie-brant-crowned-miss-universe-australia-2025/ |archive-date=15 Agosto 2025 |access-date=23 Agosto 2025 |website=Gold Coast |language=en}}</ref> |21 |[[Brisbane]] |- |{{flagicon|BHS}} [[Bahamas]] |{{Sortname|Malique Maranda |Bowe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Florencia Smith |date=27 Mayo 2025 |title=A new Miss Universe Bahamas crowned |language=en |website=Eyewitness News |url=https://ewnews.com/a-new-miss-universe-bahamas-crowned/ |url-status=live |access-date=2 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527220642/https://ewnews.com/a-new-miss-universe-bahamas-crowned/ |archive-date=27 Mayo 2025}}</ref> |24 |Grand Bahama |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Tangia|Methila|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Setyembre 2025 |title=Methila crowned Miss Universe Bangladesh 2025 |url=https://www.observerbd.com/news/544738 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919105037/https://www.observerbd.com/news/544738 |archive-date=19 Setyembre 2025 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |33 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Olivia|Yacé|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ulrich A. |date=23 Hulyo 2025 |title=Miss Universe 2025 : Olivia Yacé désignée pour représenter la Côte d’Ivoire |language=fr |trans-title=Miss Universe 2025: Olivia Yacé chosen to represent Côte d'Ivoire |website=YOP L-FRII |url=https://yop.l-frii.com/miss-universe-2025-olivia-yace-designee-pour-representer-la-cote-divoire/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723180153/https://yop.l-frii.com/miss-universe-2025-olivia-yace-designee-pour-representer-la-cote-divoire/ |archive-date=23 Hulyo 2025}}</ref> |27 |[[Yamoussoukro]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Karen |Jansen|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Schillewaert |first=Nils |date=15 Pebrero 2025 |title=2e keer, goede keer: Karen Jansen (23) uit Lommel is Miss België 2025 |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/02/15/miss-belgie-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250216003814/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/02/15/miss-belgie-2025/ |archive-date=16 Pebrero 2025 |access-date=16 Pebrero 2025 |website=VRT NWS |language=nl}}</ref> |23 |Lommel |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{sortname|Isabella|Zabaneh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=29 Hunyo 2025 |title=Miss Universe Belize 2025 is Isabella Zabaneh |url=https://www.greaterbelize.com/miss-universe-belize-2025-is-isabella-zabaneh/ |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |21 |Independence |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Stephany |Abasali|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title=Representante de Anzoátegui, Stephany Abasali, es elegida Miss Universe Venezuela 2024 |trans-title=Anzoátegui representative, Stephany Abasali, is elected Miss Universe Venezuela 2024 |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/196564/anzoategui-stephany-abasali-es-elegida-miss-universe-venezuela-2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206124655/https://www.eluniversal.com/entretenimiento/196564/anzoategui-stephany-abasali-es-elegida-miss-universe-venezuela-2024 |archive-date=6 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Puerto Ordaz |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Alena|Kucheruk|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=13 Setyembre 2025 |title=Объявили имя победительницы конкурса «Мисс Беларусь – 2025» – ей стала Алёна Кучерук |language=ru |trans-title=The name of the winner of the contest "Miss Belarus - 2025" was announced - she was Alyona Kucheruk |website=Capital TV |url=https://ctv.by/news/obshestvo/obuyavili-imya-pobeditelnicy-konkursa-miss-belarus-2025-ej-stala-alyona-kucheruk |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913001922/https://ctv.by/news/obshestvo/obuyavili-imya-pobeditelnicy-konkursa-miss-belarus-2025-ej-stala-alyona-kucheruk |archive-date=13 Setyembre 2025}}</ref> |18 |Agrotown |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Hương Giang|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Setyembre 2025 |title=Hoa hậu chuyển giới Hương Giang dự thi Miss Universe 2025 |language=vi |trans-title=Transgender beauty queen Huong Giang competes in Miss Universe 2025 |website=VietNamNet |url=https://vietnamnet.vn/hoa-hau-chuyen-gioi-huong-giang-du-thi-miss-universe-2025-2445762.html |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924133230/https://vietnamnet.vn/hoa-hau-chuyen-gioi-huong-giang-du-thi-miss-universe-2025-2445762.html |archive-date=24 Setyembre 2025}}</ref> |33 |[[Hanoi]] |- |{{Flagicon|Bonaire}} [[Bonaire]] |{{sortname|Nicole|Peiliker-Visser|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Hans Hofstra |date=17 Agosto 2025 |title=Nicole Visser vertegenwoordigt Bonaire bij Miss Universe 2025 in Thailand |language=nl |trans-title=Nicole Visser will represent Bonaire at Miss Universe 2025 in Thailand |website=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/kunst-cultuur-en-muziek/78276/nicole-visser-vertegenwoordigt-bonaire-bij-miss-universe-2025-in-thailand |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817153956/https://www.bonaire.nu/nieuws/kunst-cultuur-en-muziek/78276/nicole-visser-vertegenwoordigt-bonaire-bij-miss-universe-2025-in-thailand |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref> |41 |Kralendijk |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Lillian|Andries|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=Lilian Andries Crowned Miss Universe Botswana 2025 |language=en |website=Botswana Youth Magazine |url=https://www.botswanayouth.com/lilian-andries-crowned-miss-universe-botswana-2025/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902174345/https://www.botswanayouth.com/lilian-andries-crowned-miss-universe-botswana-2025/ |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |29 |[[Gaborone]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Gabriela|Lacerda|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Santana |first=Caio |date=13 Pebrero 2025 |title=Piauí vence Miss Universe Brasil 2025 e leva coroa ao estado pela 2ª vez |trans-title=Piauí wins Miss Universe Brazil 2025 and takes the crown to the state for the 2nd time |url=https://www.uol.com.br/splash/noticias/2025/02/13/miss-universe-brasil-acontece-em-sp-com-ausencia-de-3-estados-saiba-tudo.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214040948/https://www.uol.com.br/splash/noticias/2025/02/13/miss-universe-brasil-acontece-em-sp-com-ausencia-de-3-estados-saiba-tudo.htm |archive-date=14 Pebrero 2025 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Splash |publisher=UOL |language=pt-br}}</ref> |21 |Teresina |- |{{flagicon|British Virgin Islands}} [[Britanikong Kapuluang Birhenes]] |{{sortname|Olivia|Freeman|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Olivia M. Freeman is Miss BVI Universe 2025 |language=en |website=Virgin Islands News Online |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/olivia-m-freeman-is-miss-bvi-universe-2025 |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825210047/https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/olivia-m-freeman-is-miss-bvi-universe-2025 |archive-date=25 Agosto 2025}}</ref> |22 |Paraquita Bay |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Gaby|Guha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Marso 2025 |title=Gaby Guha announces her participation in Miss Universe 2025 |language=en |website=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/GetNews/31521781/gaby-guha-announces-her-participation-in-miss-universe-2025/ |url-status=live |access-date=20 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420062331/https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/GetNews/31521781/gaby-guha-announces-her-participation-in-miss-universe-2025/ |archive-date=20 Abril 2025}}</ref> |27 |[[Sofia]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Yessica|Hausermann|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=28 Hunyo 2025 |title=¡Yessica Hausermann es la nueva Miss Bolivia Universo 2025! |language=es |trans-title=Yessica Hausermann is the new Miss Bolivia Universe 2025! |website=Red Uno Bolivia |url=https://www.reduno.com.bo/noticias/yessica-hausermann-es-la-nueva-miss-bolivia-universo-2025--20256271270 |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629065049/https://www.reduno.com.bo/noticias/yessica-hausermann-es-la-nueva-miss-bolivia-universo-2025--20256271270 |archive-date=29 Hunyo 2025}}</ref> |24 |Magdalena |- |{{flagdeco|CPV}} [[Cabo Verde]] |{{sortname|Prissy|Gomes|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Pina |first=Constanca |date=20 Oktubre 2025 |title=Cabo Verde desfila pela primeira vez no Miss Universo com Prissy Gomes |language=pt |trans-title=Cape Verde parades for the first time in Miss Universe with Prissy Gomes |website=Mindel Insite |url=https://mindelinsite.com/social/cabo-verde-desfila-pela-primeira-vez-no-miss-universo-com-prissy-gomes/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020203251/https://mindelinsite.com/social/cabo-verde-desfila-pela-primeira-vez-no-miss-universo-com-prissy-gomes/amp/ |archive-date=20 Oktubre 2025}}</ref> |32 |Tarrafal |- |{{flagdeco|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Camille |Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hart |first=Rick |date=8 Hunyo 2025 |title=Camille Thomas gekroond tot Miss Universe Curaçao 2025 |trans-title=Camille Thomas crowned Miss Universe Curaçao 2025 |url=https://nu.cw/2025/06/08/camille-thomas-gekroond-tot-miss-universe-curacao-2025/ |access-date=8 Hunyo 2025 |website=nu.CW |language=nl-NL|archive-url=https://web.archive.org/web/20260216083414/https://nu.cw/2025/06/08/camille-thomas-gekroond-tot-miss-universe-curacao-2025/|archive-date=16 Pebrero 2026}}</ref> |26 |Willemstad |- |{{Flagicon|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Dorcas|Dienda|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Dime |date=4 Setyembre 2025 |title=Miss Universe RDC 2025 : le comité nomme Dorcas Dienda après la destitution de Déborah Djema |language=fr |trans-title=Miss Universe DRC 2025: Committee appoints Dorcas Dienda after Déborah Djema's dismissal |website=La Plume |url=https://laplumeinfos.net/culture-art/miss-universe-rdc-2025-le-comite-nomme-dorcas-dienda-apres-la-destitution-de-deborah-djema-7752.html |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905062505/https://laplumeinfos.net/culture-art/miss-universe-rdc-2025-le-comite-nomme-dorcas-dienda-apres-la-destitution-de-deborah-djema-7752.html |archive-date=5 Setyembre 2025}}</ref> |31 |[[Kinshasa]] |- |{{flagdeco|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Monique|Sonne|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nam|first=Duy|date=13 Oktubre 2025|title=Cô gái kế nhiệm đương kim Hoa hậu Hoàn vũ|trans-title=The girl who succeeded the current Miss Universe|url=https://tienphong.vn/co-gai-ke-nhiem-duong-kim-hoa-hau-hoan-vu-post1786758.tpo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013131022/https://tienphong.vn/co-gai-ke-nhiem-duong-kim-hoa-hau-hoan-vu-post1786758.tpo|archive-date=13 Oktubre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Tiền Phong|language=vi}}</ref> |21 |[[Copenhague]] |- |{{Flag|Ehipto}} |{{sortname|Sabrina|Maged|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Andihi |first=Dewi |date=28 Agosto 2025 |title=7 Potret Sabrina Maged Miss Universe Mesir 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Sabrina Maged, Miss Universe Egypt 2025, Will Amaze You! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sabrina-maged-miss-universe-mesir-2025-c1c2-01-cw2f3-0dwjsm |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828163952/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sabrina-maged-miss-universe-mesir-2025-c1c2-01-cw2f3-0dwjsm |archive-date=28 Agosto 2025}}</ref> |23 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Nadia|Mejía|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Hulyo 2025 |title=Nadia Mejía es la Miss Universo Ecuador 2025 |language=es |trans-title=Nadia Mejía is Miss Universe Ecuador 2025 |website=El Universo |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/nadia-mejia-es-la-miss-universo-ecuador-2025-nota/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250727095101/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/gente/nadia-mejia-es-la-miss-universo-ecuador-2025-nota/ |archive-date=27 Hulyo 2025}}</ref> |29 |[[Los Angeles]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Giulia|Zanoni|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Puente |first=Leidy |date=26 Setyembre 2025 |title=Giulia Zanoni es coronada como Miss Universe El Salvador 2025 |language=es |trans-title=Giulia Zanoni es coronada como Miss Universe El Salvador 2025 |website=El Diario de Hoy |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-universo-el-salvador-belleza-reinas-de/1244257/2025/ |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927060742/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-universo-el-salvador-belleza-reinas-de/1244257/2025/ |archive-date=27 Setyembre 2025}}</ref> |20 |La Unión |- |{{flagdeco|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Mariam|Mohamed|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nasreen Abdulla |date=4 Oktubre 2025 |title=26-year-old crowned Miss Universe UAE 2025 to be first Emirati to carry flag on global stage |language=en |website=Khaleej Times |url=https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/fashion/mariam-mohamed-miss-universe-uae-2025-first-emirati-global-stage |url-status=live |access-date=4 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004102124/https://www.khaleejtimes.com/lifestyle/fashion/mariam-mohamed-miss-universe-uae-2025-first-emirati-global-stage |archive-date=4 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Dubai]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Viktoria|Güllová|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Kmeťová |first=Alexandra |date=8 Oktubre 2025 |title=Foto: návrat Miss Universe SR po troch rokoch – poznáme víťazku, je ňou táto 20-ročná kráska |language=sk |trans-title=Photo: Miss Universe SR returns after three years – we know the winner, it's this 20-year-old beauty |website=Plus jeden deň |url=https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/foto-navrat-miss-universe-sr-po-troch-rokoch-pozname-vitazku-je-nou-tato-20-rocna-kraska |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008174056/https://www1.pluska.sk/soubiznis/domaci-soubiznis/foto-navrat-miss-universe-sr-po-troch-rokoch-pozname-vitazku-je-nou-tato-20-rocna-kraska |archive-date=8 Oktubre 2025}}</ref> |20 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|SVN}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Hana|Klaut|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=3 Setyembre 2025 |title=To je nova slovenska lepotica, miss universe: Hana iz Šempetra je izvrstna zobozdravnica |language=sl |trans-title=This is the new Slovenian beauty, Miss Universe: Hana from Šempeter is an excellent dentist |website=NaDlani |url=https://www.nadlani.si/novice/to-je-nova-slovenska-lepotica-miss-universe-hana-iz-sempetra-je-izvrstna-zobozdravnica/ |url-status=live |access-date=4 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903221104/https://www.nadlani.si/novice/to-je-nova-slovenska-lepotica-miss-universe-hana-iz-sempetra-je-izvrstna-zobozdravnica/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |28 |Šempeter pri Gorici |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Andrea|Valero|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Ciganda |first=Vanessa |date=31 Hulyo 2025 |title=Descubre a Andrea Valero, la nueva Miss Universe Spain 2025: gallega, comprometida con la sostenibilidad y muy familiar |language=es |trans-title=Discover Andrea Valero, the new Miss Universe Spain 2025: Galician, committed to sustainability, and very family-oriented |website=[[Semana]] |url=https://www.semana.es/corazon/descubre-a-andrea-valero-nueva-miss-universe-spain-2025_2801979 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731103627/https://www.semana.es/corazon/descubre-a-andrea-valero-nueva-miss-universe-spain-2025_2801979 |archive-date=31 Hulyo 2025}}</ref> |28 |A Coruña |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Audrey|Eckert|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Elliott |first=Jacob |date=24 Oktubre 2025 |title=Miss Nebraska USA Audrey Eckert crowned Miss USA 2025 |language=en |website=1011 NOW |url=https://www.1011now.com/2025/10/25/miss-nebraska-usa-audrey-eckert-crowned-miss-usa-2025/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025162031/https://www.1011now.com/2025/10/25/miss-nebraska-usa-audrey-eckert-crowned-miss-usa-2025/ |archive-date=25 Oktubre 2025}}</ref> |23 |Lincoln |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Brigitta|Schaback|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Veidemann-Makko |first=Anna-Maria |date=1 Oktubre 2025 |title=GALERII Suletud uste taga valiti tänavune Eesti esindaja Miss Universumil, kelleks on kogenud iluduskuninganna |language=Estonian |trans-title=GALLERY This year's Estonian representative at Miss Universe was chosen behind closed doors, and she is an experienced beauty queen |website=Õhtuleht |url=https://www.ohtuleht.ee/melu/1141008/galerii-suletud-uste-taga-valiti-tanavune-eesti-esindaja-miss-universumil-kelleks-on-kogenud-iluduskuninganna |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251001120331/https://www.ohtuleht.ee/melu/1141008/galerii-suletud-uste-taga-valiti-tanavune-eesti-esindaja-miss-universumil-kelleks-on-kogenud-iluduskuninganna |archive-date=1 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Andromeda|Osam-Peters|nolink=1}}<ref>{{Cite web|title=From giant teapot to 'KPop Demon Hunters': Miss Universe 2025 national costume highlights|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488435/giant-teapot-kpop-demon-hunters-miss-universe-2025-national-costume-highlights|website=[[Philippine Star]]|access-date=28 Nobyembre 2025|first=Kristofer|last=Purnell|date=19 Nobyembre 2025|language=en}}</ref> |37 |Cape Coast |- |{{flagicon|GEQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|Carmen Ismelda |Avomo Obama|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Carmen Ismelda Avomo Obama, nueva Miss Guinea Ecuatorial y Miss Universo 2025 |language=es |trans-title=Carmen Ismelda Avomo Obama, the new Miss Equatorial Guinea and Miss Universe 2025 |website=Ahora |url=https://ahoraeg.com/cultura/2025/09/07/carmen-imelda-avomo-de-19-anos-coronada-miss-guinea-ecuatorial-2025/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908090509/https://ahoraeg.com/cultura/2025/09/07/carmen-imelda-avomo-de-19-anos-coronada-miss-guinea-ecuatorial-2025/ |archive-date=8 Setyembre 2025}}</ref> |19 |Mongomo |- |{{flagicon|GBR}} [[Great Britain|Gran Britanya]] |{{sortname|Danielle|Latimer|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sexta-Feira |date=1 Agosto 2025 |title=Com Brasil e mais de 50 países confirmados, Miss Universo agita o cenário da beleza internacional |language=pt-BR |trans-title=With Brazil and more than 50 countries confirmed, Miss Universe is shaking up the international beauty scene |website=Folha do Estado |url=https://www.folhadoestado.com.br/colunistas-sociais/edson-guilherme/miss-universo-2025-reune-candidatas-de-mais-de-100-paises-em-edicao-historica-na-tailandia/624789 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801183424/https://www.folhadoestado.com.br/colunistas-sociais/edson-guilherme/miss-universo-2025-reune-candidatas-de-mais-de-100-paises-em-edicao-historica-na-tailandia/624789 |archive-date=1 Agosto 2025}}</ref> |36 |Barry |- |{{flagdeco|GRE}} [[Gresya]] |{{sortname|Mary|Chatzipavlou|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author= |date=26 Setyembre 2025 |title=Όλες οι νικήτριες στη λαμπερή βραδιά των Εθνικών Καλλιστείων GS HELLAS 2025 |language=el |trans-title=All the winners at the glittering evening of the GS HELLAS 2025 National Beauty Contest |website=Zougla |url=https://www.zougla.gr/politismos/oles-oi-nikitries-sti-laberi-vradia-ton-ethnikon-kallisteion-gs-hellas-2025/ |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926193957/https://www.zougla.gr/politismos/oles-oi-nikitries-sti-laberi-vradia-ton-ethnikon-kallisteion-gs-hellas-2025/ |archive-date=26 Setyembre 2025}}</ref> |32 |Elefsina |- |{{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Ophély|Mézino|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Romaindate |first=Priscilla |date=12 July 2025 |title=Miss Univers 2025 : la renaissance d'Ophélie Mézino |language=fr-GP |trans-title=Miss Universe 2025: the rebirth of Ophélie Mézino |website=[[Radio Caribbean International]] |url=https://rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Miss-Univers-2025-la-renaissance-dOphelie-Mezino |url-status=live |access-date=12 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713051157/https://rci.fm/guadeloupe/infos/Culture/Miss-Univers-2025-la-renaissance-dOphelie-Mezino |archive-date=13 July 2025}}</ref> |26 |Morne-à-l'Eau |- |{{flagicon|GUI}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Tiguidanké |Bérété|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=1 Disyembre 2024 |title=Tiguidanké Bérété élue Miss Guinée 2024 |trans-title=Tiguidanké Bérété elected Miss Guinea 2024 |url=https://ledjely.com/2024/12/01/tiguidanke-berete-elue-miss-guinee-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230717/https://ledjely.com/2024/12/01/tiguidanke-berete-elue-miss-guinee-2024/ |archive-date=18 Enero 2025 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=ledjely |language=fr}}</ref> |23 |[[Conakry]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Raschel|Paz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Acevedo Rivas |first=Josue David |date=28 June 2025 |title=Raschel Paz es coronada como Miss Universe Guatemala 2025 |language=es |trans-title=Raschel Paz is crowned Miss Universe Guatemala 2025 |website=[[:es:Unión Latinoamericana de Agencias de Noticias|Agencia Guatemalteca de Noticias]] |url=https://agn.gt/raschel-paz-es-coronada-como-miss-universe-guatemala-2025/ |url-status=live |access-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713065626/https://agn.gt/raschel-paz-es-coronada-como-miss-universe-guatemala-2025/ |archive-date=13 July 2025}}</ref> |24 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|GUY}} [[Guyana]] |{{sortname|Chandini|Baljor|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Sarwal |first=Amit |date=26 Agosto 2025 |title=Indian-origin beauty queens set to shine on Miss Universe 2025 stage |language=en |website=The Australian Today |url=https://www.theaustraliatoday.com.au/indian-origin-beauty-queens-set-to-shine-on-miss-universe-2025-stage/ |url-status=live |access-date=27 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826035405/https://www.theaustraliatoday.com.au/indian-origin-beauty-queens-set-to-shine-on-miss-universe-2025-stage/ |archive-date=26 Agosto 2025}}</ref> |22 |[[Georgetown]] |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Gabrielle|Henry|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Agosto 2025 |title=Ophthalmologist Dr Gabrielle Henry named Miss Universe Jamaica 2025 |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20250810/ophthalmologist-dr-gabrielle-henry-named-miss-universe-jamaica-2025 |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810132050/https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20250810/ophthalmologist-dr-gabrielle-henry-named-miss-universe-jamaica-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |29 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Kaori|Hashimoto|nolink=1}}<ref>{{Cite news |title=ミス・ユニバース日本代表は栃木の大学４年、21歳橋本佳央理さん「殻破れた」家族も「びっくり」 (2025年7月16日掲載) |language=ja |trans-title=Miss Universe Japan is 21-year-old Kaori Hashimoto, a fourth-year university student in Tochigi. "She's come out of her shell," her family says. (Published on July 16, 2025) |website=Livedoor |url=https://news.livedoor.com/topics/detail/29180288/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717023353/https://news.livedoor.com/topics/detail/29180288/ |archive-date=17 Hulyo 2025}}</ref> |21 |[[Prepektura ng Tochigi|Tochigi]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Melissa |Sapini|nolink=1}}<ref>{{Cite web|title=Miss Universe Contestant Breaks Silence on Pageant Controversies Behind the Scenes, from ‘Red Flags’ to Numerous Hospitalizations (Exclusive)|url=https://people.com/miss-universe-contestant-breaks-silence-on-pageant-controversies-behind-the-scenes-exclusive-11857775|website=People Magazine|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|date=26 Nobyembre 2025|last=Lyttle|first=Zoey}}</ref> |22 |[[Puerto Principe]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{sortname|Alejandra|Fuentes|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=López |first=Nicolle |date=10 July 2025 |title=Alejandra Fuentes Sierra gana la corona de Miss Honduras Universo 2025 |language=es-HN |trans-title=Alejandra Fuentes Sierra wins the Miss Honduras Universe 2025 crown |website=[[El Heraldo (Colombia)|El Heraldo]] |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/alejandra-fuentes-sierra-miss-olancho-gana-corona-miss-honduras-universo-2025-DG26575457 |url-status=live |access-date=11 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250711083013/https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/alejandra-fuentes-sierra-miss-olancho-gana-corona-miss-honduras-universo-2025-DG26575457 |archive-date=11 July 2025}}</ref> |31 |Olancho |- |{{flag|Hong Kong}} |{{sortname|Lizzie|Li|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Setyembre 2025 |title=《環球小姐2025》香港區總決賽圓滿落幕 新一屆環球小姐代表誕生! |language=zh-hant |trans-title=The "Miss Universe 2025" Hong Kong finals concluded successfully and the new Miss Universe representative was born! |website=[[:zh:巴士的报- 维基百科，自由的百科全书|Bastill Post]] |url=https://www.bastillepost.com/hongkong/article/15278870-%E3%80%8A%E7%92%B0%E7%90%83%E5%B0%8F%E5%A7%902025%E3%80%8B%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%8D%80%E7%B8%BD%E6%B1%BA%E8%B3%BD%E5%9C%93%E6%BB%BF%E8%90%BD%E5%B9%95-%E6%96%B0%E4%B8%80%E5%B1%86%E7%92%B0%E7%90%83 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921083412/https://www.bastillepost.com/hongkong/article/15278870-%E3%80%8A%E7%92%B0%E7%90%83%E5%B0%8F%E5%A7%902025%E3%80%8B%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%8D%80%E7%B8%BD%E6%B1%BA%E8%B3%BD%E5%9C%93%E6%BB%BF%E8%90%BD%E5%B9%95-%E6%96%B0%E4%B8%80%E5%B1%86%E7%92%B0%E7%90%83 |archive-date=21 Setyembre 2025}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Manika|Vishwakarma|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kuntamalla |first=Vidheesha |date=23 Agosto 2025 |title=Will this ‘tall, graceful and confident’ DU student become another Sushmita Sen from India? |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ms-freshers-miss-universe-india-teachers-du-student-manika-vishwakarma-journey-10206301/ |access-date=23 Agosto 2025 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> |22 |Sri Ganganagar |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{sortname|Sanly|Liu|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tarmizi Murdianto |first=Muhammad |date=22 Setyembre 2025 |title=Sanly Liu Raih Gelar Miss Universe Indonesia 2025, Well Deserved! |language=id |trans-title=Sanly Liu Wins Miss Universe Indonesia 2025 Title, Well Deserved! |website=IDN Times |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/sanly-liu-raih-gelar-miss-universe-indonesia-2025-well-deserved-00-rqp85-9k5hbj |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922153747/https://www.idntimes.com/men/ladies/sanly-liu-raih-gelar-miss-universe-indonesia-2025-well-deserved-00-rqp85-9k5hbj |archive-date=22 Setyembre 2025}}</ref> |29 |Denpasar |- |{{flagdeco|IRQ}} [[Iraq|Irak]] |{{sortname|Hanin|Al Qoreishy|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nuñez |first=Gabriel |title=Miss Universe 2025: Das sind die Kandidatinnen |trans-title=Miss Universe 2025: These are the candidates |url=https://www.msn.com/de-de/unterhaltung/news/miss-universe-2025-das-sind-die-kandidatinnen/ss-AA1DK5mz#interstitial=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702021924/https://www.msn.com/de-de/unterhaltung/news/miss-universe-2025-das-sind-die-kandidatinnen/ss-AA1DK5mz#image=18 |archive-date=2 July 2025 |access-date=9 July 2025 |language=de |via=[[MSN]]}}</ref> |27 |[[Baghdad]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Aadya|Srivastava|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Mikie O'Loughlin |date=5 Oktubre 2025 |title=In pictures: Aadya Srivastava crowned as Miss Universe Ireland in glittering ceremony |language=en-IE |website=Daily Mirror |url=https://www.irishmirror.ie/lifestyle/gallery/aadya-srivastava-miss-universe-ireland-36016436 |url-status= |access-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |18 |Headford |- |{{flagdeco|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Melanie|Shiraz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Taylor |first=Ezra |date=19 July 2025 |title=Melanie Shiraz wins Miss Universe Israel 2025 crown, vows to use platform for meaningful change |language=en |website=[[The Jerusalem Post]] |url=https://www.jpost.com/j-spot/article-861514 |url-status=live |access-date=19 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185733/https://www.jpost.com/j-spot/article-861514 |archive-date=19 July 2025}}</ref> |26 |[[Cesarea Palestina]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucilla|Nori|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Rebecca Riitano |date=1 Setyembre 2025 |title=Miss Universo, Lucilla Nori rappresenterà l'Italia: chi è la nuova reginetta |language=it |trans-title=Miss Universe: Lucilla Nori to Represent Italy: Who Is the New Queen? |website=Il Mattino |url=https://www.ilmattino.it/lifestyle/persone/miss_universo_2025_lucilla_nori_italia_chi_e-9042249.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901104652/https://www.ilmattino.it/lifestyle/persone/miss_universo_2025_lucilla_nori_italia_chi_e-9042249.html |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Anzio]] |- |{{flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Nearysocheata|Thai|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Chan Sotheavy |date=13 September 2025 |title=ហ្វីយ៉ាតា បានក្លាយជាម្ចាស់មកុដក្នុងកម្មវិធីប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាលកម្ពុជា ២០២៥ |language=km |trans-title=Fiyata crowned Miss Universe Cambodia 2025 |website=[[Kampuchea Thmey|Kampuchea Thmey Daily]] |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/986913 |url-status=live |access-date=13 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913000604/https://www.kampucheathmey.com/entertainment/986913 |archive-date=13 September 2025}}</ref> |30 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Jaime|Vandenberg|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Stoodley |first=Chris |date=10 Agosto 2025 |title=Miss Universe Canada faces heat after announcing its 'best body' finalists: 'This category is why people have a problem with pageants' |language=en-CA |website=Yahoo Style Canada |url=https://ca.style.yahoo.com/miss-universe-canada-faces-heat-after-announcing-its-best-body-finalists-this-category-is-why-people-have-a-problem-with-pageants-155537065.html |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810195657/https://ca.style.yahoo.com/miss-universe-canada-faces-heat-after-announcing-its-best-body-finalists-this-category-is-why-people-have-a-problem-with-pageants-155537065.html |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |29 |Lethbridge |- |{{flagicon|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos]] |{{sortname|Britanny|Robinson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ryan |first=Everett |date=29 Setyembre 2025 |title=There she is |language=en |website=The Virgin Islands Daily News |url=https://www.virginislandsdailynews.com/news/there-she-is/image_ea304d8b-4f16-4d59-ade2-db7abbaf52d4.html |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929062425/https://www.virginislandsdailynews.com/news/there-she-is/image_ea304d8b-4f16-4d59-ade2-db7abbaf52d4.html |archive-date=29 Setyembre 2025}}</ref> |34 |Northside |- |{{flagdeco|CYM}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Tahiti|Seymour|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ewing-Chow |first=Daphne |date=11 Agosto 2025 |title=Tahiti Seymour crowned Miss Universe Cayman Islands 2025 |language=en |website=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/08/10/tahiti-seymour-crowned-miss-universe-cayman-islands-2025/#:~:text=Bodden%20Town's%20Tahiti%20Moorea%20Seymour,Seven%20Mile%20Beach%20Resort%20%26%20Spa. |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811092904mp_/https://www.caymancompass.com/2025/08/10/tahiti-seymour-crowned-miss-universe-cayman-islands-2025/ |archive-date=11 Agosto 2025}}</ref> |22 |Bodden Town |- |{{flagicon|TCA}} [[Kapuluang Turcas at Caicos|Kapuluang Turks at Caicos]] |{{sortname|Bereniece|Dickenson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tyson |first=Vivian |date=2 Agosto 2025 |title=Bereniece Dickenson Crowned Miss Universe Turks and Caicos 2025 |language=en |website=Newsline TCI |url=https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025 |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802073600/https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025 |archive-date=2 Agosto 2025}}</ref> |22 |Salt Cay |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Dana |Almassova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |20 |Kostanay |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kirgistan]] | {{Sortname|Mary|Kuvakova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=26 July 2024 |title=На конкурсе «Мисс Кыргызстан — 2024» выбрали сразу трех победительниц — фото |url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/127374-na-konkurse-miss-kyrgyzstan-2024-vybrali-srazu-trekh-pobeditelnits-foto.html |access-date=19 November 2024 |website=Vesti |language=Kyrgyz}}</ref> | 18 | [[Biskek]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Vanessa|Pulgarín|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Castañeda |first=Karen |date=28 Setyembre 2025 |title=Conozca a Vanessa Pulgarín, Miss Universe Colombia 2025: su trayectoria en pasarelas y liderazgo |language=es |trans-title=Meet Vanessa Pulgarín, Miss Universe Colombia 2025: Her career on the catwalk and in leadership |website=La FM |url=https://www.lafm.com.co/entretenimiento/conozca-a-vanessa-pulgarin-miss-universe-colombia-2025-su-trayectoria-en-pasarelas-y-liderazgo |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929061508/https://www.lafm.com.co/entretenimiento/conozca-a-vanessa-pulgarin-miss-universe-colombia-2025-su-trayectoria-en-pasarelas-y-liderazgo |archive-date=29 Setyembre 2025}}</ref> |34 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Medellín]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Dorea|Shala|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=30 June 2025 |title=Kurorëzohet “Miss Universe Albania & Kosova 2025” |language=sq |trans-title="Miss Universe Albania & Kosovo 2025" is crowned |website=[[Televizioni Klan|TV Klan]] |url=https://tvklan.al/kurorezohet-miss-universe-albania-kosova-2025 |access-date=30 June 2025}}</ref> |24 |[[Lincoln, Nebraska|Lincoln]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|Mahyla|Roth|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Castro |first=Camila |date=19 Hulyo 2025 |title=Mahyla Roth es la nueva Miss Universe Costa Rica 2025 |language=es |trans-title=Mahyla Roth is the new Miss Universe Costa Rica 2025 |website=CR Hoy |url=https://crhoy.com/mahyla-roth-es-la-nueva-miss-universe-costa-rica-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720130948/https://crhoy.com/mahyla-roth-es-la-nueva-miss-universe-costa-rica-2025/ |archive-date=20 Hulyo 2025}}</ref> |26 |Cahuita |- |{{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Laura |Gnjatović|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Abril 2025 |title=Laura Gnjatovic is declared "Miss Universe Croatia 2025" |url=https://www.telegrafi.com/en/Laura-Gnjatovic-is-announced-as-Miss-Universe-Croatia-2025/ |access-date=29 Abril 2025 |website=Telegrafi |language=en}}</ref> |23 |Zadar |- |{{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Lina|Luaces|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Hulyo 2025 |title=Lina Luaces, sobrina de los Estefan, es la nueva Miss Cuba Universo elegida en EE.UU. |language=es |trans-title=Lina Luaces, niece of the Estefans, is the new Miss Cuba Universe chosen in the U.S. |website=SWI swissinfo |url=https://www.swissinfo.ch/spa/lina-luaces,-sobrina-de-los-estefan,-es-la-nueva-miss-cuba-universo-elegida-en-ee.uu./89651735 |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709171025/https://www.swissinfo.ch/spa/lina-luaces,-sobrina-de-los-estefan,-es-la-nueva-miss-cuba-universo-elegida-en-ee.uu./89651735 |archive-date=9 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Miami, Florida|Miami]] |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Lattana|Munvilay|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Insixiangmai |first=Chanthasone |date=22 Setyembre 2025 |title=ຈາກສາລະວັນສູ່ເວທີຈັກກະວານ: ແດງ ລັດຕະນາ ໝັ້ນວິໄລ Miss Universe Laos 2025 |language=lo |trans-title=From Salavan to the universe stage: Daeng Lattana Munvilay Miss Universe Laos 2025 |website=Muan.Space |url=https://muan.space/miss-universe-laos-2025-daeng-lattana-salavan/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922135559/https://muan.space/miss-universe-laos-2025-daeng-lattana-salavan/ |archive-date=22 Setyembre 2025}}</ref> |31 |Salavan |- |{{flagicon image|Flag of the Hispanic peoples.svg}} [[Amerikang Latino|Latina]] |{{sortname|Yamilex|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Hulyo 2025 |title=Yamilex Hernández se corona como la primera Miss Universe Latina 2025 |language=es |trans-title=Yamilex Hernández is crowned the first Latina Miss Universe 2025 |website=Más Vip |url=https://masvip.com.do/2025/07/21/yamilex-hernandez-se-corona-como-miss-universe-latina-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722020923/https://masvip.com.do/2025/07/21/yamilex-hernandez-se-corona-como-miss-universe-latina-2025/ |archive-date=22 Hulyo 2025}}</ref> |29 |Perth Amboy |- |{{flagdeco|LAT}} [[Letonya]] |{{sortname|Meldra|Rosenberg|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Latviešu skaistule Meldra Rozenberga gatavojas pārstāvēt Latviju "Miss Universe" konkursā |language=lv |trans-title=Latvian beauty Meldra Rozenberga is preparing to represent Latvia at the "Miss Universe" contest |website=1188.lv |url=https://www.1188.lv/zinas/latviesu-skaistule-meldra-rozenberga-gatavojas-parstavet-latviju-miss-universe-konkursa/54171 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908123730/https://www.1188.lv/zinas/latviesu-skaistule-meldra-rozenberga-gatavojas-parstavet-latviju-miss-universe-konkursa/54171 |archive-date=8 Setyembre 2025}}</ref> |23 |[[Riga]] |- |{{flagdeco|LIB}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Sarah|Bou Jaoude|nolink=1}}<ref>{{cite web |title="هذه هي قضيتي"... سارة-لينا بو جودة تستعد للمشاركة بمسابقة ملكة جمال الكون وهذه التفاصيل (صور) |trans-title="This is my case"... Sarah-Leena Bou Jaoude is preparing to participate in the Miss Universe competition. Here are the details |url=https://www.lbcgroup.tv/news/beauty/863802/%D9%87%D8%B0%D9%87-%D9%87%D9%8A-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%AA%D9%8A-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%84%D9%8A%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D9%88-%D8%AC%D9%88%D8%AF%D8%A9-%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D8%AF-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86/ar |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=ar}}</ref> |20 |[[:en:Jdeideh|Jdeideh]] |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{sortname|Kristen|Feng|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Kristen Feng Miss Universe Makau 2025, Cute Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Kristen Feng, Miss Universe Macau 2025, So Cute! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-kristen-feng-miss-universe-makau-2025-cute-abis-c1c2-01-cw2f3-1cbj6v |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024175349/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-kristen-feng-miss-universe-makau-2025-cute-abis-c1c2-01-cw2f3-1cbj6v |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Chloe|Lim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Chloe Lim crowned Miss Universe Malaysia 2025 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/09/14/chloe-lim-crowned-miss-universe-malaysia-2025 |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |27 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Julia|Cluett|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Spiteri |first=Rebecca |date=4 Hulyo 2025 |title=Julia Ann Cluett Crowned Miss Universe Malta 2025 |language=en-GB |website=Lovin Malta |url=https://lovinmalta.com/malta/julia-ann-cluett-crowned-miss-universe-malta-2025/ |url-status=live |access-date=13 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704123500/https://lovinmalta.com/malta/julia-ann-cluett-crowned-miss-universe-malta-2025/ |archive-date=4 Hulyo 2025}}</ref> |27 |Floriana |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Célya|Abatucci|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Peggy Pinel-Fereol and Pierre-Yves Honoré |date=20 September 2025 |title=Célya Abatucci est Miss Universe Martinique 2025 |language=fr |trans-title=Célya Abatucci is Miss Universe Martinique 2025 |website=[[:fr:Outre-mer La Première (réseau)|Outre-mer la 1ère]] |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/celya-abatucci-est-miss-universe-martinique-2025-1624991.html |url-status=live |access-date=21 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250921053831/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/celya-abatucci-est-miss-universe-martinique-2025-1624991.html |archive-date=21 September 2025}}</ref> |31 |Schœlcher |- |{{flagicon|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Aurelie |Alcindor|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Setyembre 2025 |title=À Royal Green, Réduit : Aurélie Alcindor nommée Miss Universe Mauritius 2025 |trans-title=At Royal Green, Reduced: Aurélie Alcindor named Miss Universe Mauritius 2025 |url=https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905034648/https://www.lemauricien.com/actualites/magazine/a-royal-green-reduit-aurelie-alcindor-nommee-miss-universe-mauritius-2025/683146/ |archive-date=5 Setyembre 2025 |access-date=5 Setyembre 2025 |website=Le Mauricien |language=fr-FR}}</ref> |31 |Distristo ng Facq |- |{{flagicon|Mayotte|variant=local}} [[Mayotte]] |{{sortname|Nourya |Aboutoihi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Oktubre 2025 |title=Mayotte entre dans l'histoire de Miss Universe |language=fr |trans-title=Mayotte enters Miss Universe history |website=L'info Kwezi |url=https://www.linfokwezi.fr/mayotte-entre-dans-lhistoire-de-miss-universe/ |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011090936/https://www.linfokwezi.fr/mayotte-entre-dans-lhistoire-de-miss-universe/ |archive-date=11 Oktubre 2025}}</ref> |25 |Kani-keli |- |{{flagdeco|Mexico}} [[Mehiko]] |{{sortname|Fátima|Bosch|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Huerta Ortiz |first=César |date=13 Setyembre 2025 |title=Se corona a Fátima Bosch de Tabasco como Miss Universo México 2025 |language=es |trans-title=Fátima Bosch of Tabasco is crowned Miss Universe Mexico 2025 |website=El Universal |url=https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/se-corona-a-fatima-bosch-de-tabasco-como-miss-universo-mexico-2025/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914070538/https://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/se-corona-a-fatima-bosch-de-tabasco-como-miss-universo-mexico-2025/ |archive-date=14 Setyembre 2025}}}</ref> |25 |Teapa |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Mariana|Ignat|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Conovali |first=Mihaela |date=6 Oktubre 2025 |title=Noua Miss Universe Moldova 2025: va reprezenta țara pe scena internațională |language=ro |trans-title=The new Miss Universe Moldova 2025: will represent the country on the international stage |website=NewsMaker |url=https://newsmaker.md/ro/tehnicile-de-manipulare-cum-ne-protejam |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006070620/https://newsmaker.md/ro/tehnicile-de-manipulare-cum-ne-protejam |archive-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[:en:Chișinău|Chișinău]] |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Myat Yadanar|Soe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=27 Hunyo 2025 |title=Myat Yadanar Soe crowned Miss Universe Myanmar 2025 |language=en |website=Xinhua News Agency |editor=Huaxia |url=https://english.news.cn/20250627/7349360e96984014a3132e7da52750b1/c.html |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627220504/https://english.news.cn/20250627/7349360e96984014a3132e7da52750b1/c.html |archive-date=27 Hunyo 2025}}</ref> |22 |[[:en:Mandalay|Mandalay]] |- |{{flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Johanna|Swartbooi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> |27 |Vaalgras |- |{{NPL}} |{{sortname|Sanya|Adhikari|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Setyembre 2025 |title=‘मिस युनिभर्स नेपाल २०२५’ को उपाधि सान्या अधिकारीलाई |language=ne |trans-title=Sanya Adhikari wins the title of 'Miss Universe Nepal 2025' |website=Online Khabar |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1771753/sanya-adhikari-wins-the-title-of-miss-universe-nepal-2025 |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924174715/https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1771753/sanya-adhikari-wins-the-title-of-miss-universe-nepal-2025 |archive-date=24 Setyembre 2025}}</ref> |23 |[[Katmandu]] |- |{{flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Basil|Onyinyechi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Samuel Omotere |date=30 Agosto 2025 |title=Miss Anambra emerges Miss Universe Nigeria 2025 |language=en |website=The Punch |url=https://punchng.com/miss-anambra-emerges-miss-universe-nigeria-2025/?utm_source=auto-read-also&utm_medium=web |url-status=live |access-date=31 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830230707/https://punchng.com/miss-anambra-emerges-miss-universe-nigeria-2025/ |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |25 |Anambra |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Itza |Castillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=5 Setyembre 2025 |title=Itza Castillo crowned Miss Universe Nicaragua 2025: Meet the queen heading to Thailand |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20250905854165/itza-castillo-crowned-miss-universe-nicaragua-2025/ |access-date=7 Setyembre 2025 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |30 |[[Managua]] |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Leonora|Lysglimt-Rødland|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=31 Agosto 2025 |title=Leonora (19) fra Nordstrand stakk av med seieren i Miss Norway 2025 |language=Norwegian |trans-title=Leonora (19) from Nordstrand won Miss Norway 2025 |website=Nordstrands Blad |url=https://www.noblad.no/leonora-19-fra-nordstrand-stakk-av-med-seieren-i-miss-norway-2025/s/5-56-969484 |url-status=live |access-date=31 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831104311/https://www.noblad.no/leonora-19-fra-nordstrand-stakk-av-med-seieren-i-miss-norway-2025/s/5-56-969484 |archive-date=31 Agosto 2025}}</ref> |19 |Nordstrand |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Abbigail|Sturgin|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 July 2025 |title=Auckland police officer Abby Sturgin named Miss Universe New Zealand 2025 |language=en |website=[[The New Zealand Herald]] |url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/auckland-police-officer-abby-sturgin-named-miss-universe-new-zealand-2025/YGPOCWZT2FCN5OLOCPBD7AFX24/ |url-status=live |access-date=6 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706022248/https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/auckland-police-officer-abby-sturgin-named-miss-universe-new-zealand-2025/YGPOCWZT2FCN5OLOCPBD7AFX24/ |archive-date=6 July 2025}}</ref> |28 |[[Auckland]] |- |{{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Nathalie|Mogbelzada|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=5 July 2025 |title=Noord-Hollandse Nathalie Yasmin nieuwe Miss Universe Netherlands |language=nl |trans-title=North Holland Nathalie Yasmin new Miss Universe Netherlands |website=[[:nl:Nieuws.nl|Nieuws.nl]] |url=https://nieuws.nl/entertainment/noord-hollandse-nathalie-yasmin-nieuwe-miss-universe-netherlands |url-status=live |access-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706010941/https://nieuws.nl/entertainment/noord-hollandse-nathalie-yasmin-nieuwe-miss-universe-netherlands |archive-date=6 July 2025}}</ref> |28 |[[Amsterdam]] |- |{{flagdeco|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Roma|Riaz|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Oktubre 2025 |title=In a first, Emirati fashion student crowned Miss Universe UAE 2025 |language=en |website=Geo News |url=https://www.geo.tv/latest/627184-emirati-fashion-student-crowned-miss-universe-uae-2025 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006071833/https://www.geo.tv/latest/627184-emirati-fashion-student-crowned-miss-universe-uae-2025 |archive-date=6 Oktubre 2025}}</ref> |24 |[[:en:Lahore|Lahore]] |- |{{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]] |{{sortname|Nadeen|Ayoub|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Tusing |first=David |date=13 Agosto 2025 |title=Dubai resident Nadeen Ayoub to represent Palestine at Miss Universe 2025 |language=en |website=The National |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2025/08/13/palestine-miss-universe-nadeen-ayoub-thailand/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813145628/https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2025/08/13/palestine-miss-universe-nadeen-ayoub-thailand/ |archive-date=13 Agosto 2025}}</ref> |28 |Ramallah |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Mirna |Caballini|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hurtado Mendoza |first=Solangel |date=23 Abril 2025 |title=Panamá ya tiene representante en Miss Universo 2025: Mirna Caballini, de 22 años y 1.80 de estatura, es la nueva Miss Universe Panamá |trans-title=Panama already has a representative at Miss Universe 2025: Mirna Caballini, 22 years old and 1.80 meters tall, is the new Miss Universe Panama |url=https://www.ellas.pa/belleza/panama-ya-tiene-representante-en-miss-universo-2025-mirna-caballini-de-22-anos-y-180-de-estatura-es-la-nueva-miss-universe-panama/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041002/https://www.ellas.pa/belleza/panama-ya-tiene-representante-en-miss-universo-2025-mirna-caballini-de-22-anos-y-180-de-estatura-es-la-nueva-miss-universe-panama/ |archive-date=23 Abril 2025 |access-date=5 Mayo 2025 |website=Ellas Panama |language=es}}}</ref> |22 |David |- |{{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Yanina|Gómez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=3 Setyembre 2025 |title=De favorita a reina: Yanina Gómez es la nueva Miss Universo Paraguay |language=es |trans-title=From favorite to queen: Yanina Gómez is the new Miss Universe Paraguay |website=La Nación |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2025/09/03/de-favorita-a-reina-yanina-gomez-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |url-status=live |access-date=4 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903182209/https://www.lanacion.com.py/lnpop/2025/09/03/de-favorita-a-reina-yanina-gomez-es-la-nueva-miss-universo-paraguay/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |28 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagicon|Peru}} [[Peru]] |{{sortname|Karla|Bacigalupo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=15 June 2025 |title=Miss Perú 2025: Karla Bacigalupo alza la corona nacional y se convierte en sucesora de Tatiana Calmell rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Miss Peru 2025: Karla Bacigalupo wins the national crown and succeeds Tatiana Calmell on her way to Miss Universe |website=[[Radio Programas del Perú|RPP]] |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2025-karla-bacigalupo-alza-la-corona-nacional-y-se-convierte-en-sucesora-de-tatiana-calmell-rumbo-al-miss-universo-noticia-1641067 |url-status=live |access-date=16 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616154251/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2025-karla-bacigalupo-alza-la-corona-nacional-y-se-convierte-en-sucesora-de-tatiana-calmell-rumbo-al-miss-universo-noticia-1641067 |archive-date=16 June 2025}}</ref> |33 |[[:en:Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2025|Pilipinas]] |{{Sortname|Ahtisa|Manalo|link=Ahtisa Manalo}}<ref>{{Cite news |date=2 Mayo 2025 |title=Ahtisa Manalo of Quezon Province is Miss Universe Philippines 2025! |language=en |website=[[GMA Integrated News|GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/944765/ahtisa-manalo-of-quezon-province-is-miss-universe-philippines-2025/story/ |url-status=live |access-date=5 Mayo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502161314/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/944765/ahtisa-manalo-of-quezon-province-is-miss-universe-philippines-2025/story/ |archive-date=2 Mayo 2025}}</ref> |28 |[[Candelaria, Quezon|Candelaria]] |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Sarah|Dzafce|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Saarinen |first=Sonja |last2=Viskari |first2=Julia |date=6 Setyembre 2025 |title=Hän on Miss Suomi 2025 |language=fi |trans-title=She is Miss Finland 2025 |website=Iltalehti |url=https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/871fa29b-3e08-4f76-8c5f-b59b50ba92ac |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906193940/https://www.iltalehti.fi/viihdeuutiset/a/871fa29b-3e08-4f76-8c5f-b59b50ba92ac |archive-date=6 Setyembre 2025}}</ref> |22 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Emily|Reng|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Gąsiorowski |first=Maciej |date=22 Oktubre 2025 |title=Polka z Chicago wystartuje w Miss Universe. Pierwszy taki przypadek |language=pl |trans-title=A Polish woman from Chicago will compete in Miss Universe. This is the first time this has happened |website=o2.pl |url=https://rozrywka.o2.pl/plotki/polka-z-chicago-wystartuje-w-miss-universe-pierwszy-taki-przypadek-7213553135135712a |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251022103652/https://rozrywka.o2.pl/plotki/polka-z-chicago-wystartuje-w-miss-universe-pierwszy-taki-przypadek-7213553135135712a |archive-date=22 Oktubre 2025}}</ref> |19 |[[Chicago]] |- |{{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Zashely|Alicea|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=14 Agosto 2025 |title=Zashely Alicea se corona como Miss Universe Puerto Rico 2025 |language=es |trans-title=Zashely Alicea is crowned Miss Universe Puerto Rico 2025 |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/08/15/zashely-alicea-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2025/ |url-status=live |access-date=23 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815074459/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/08/15/zashely-alicea-se-corona-como-miss-universe-puerto-rico-2025/ |archive-date=15 Agosto 2025}}</ref> |25 |Dorado |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Camila|Vitorino|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barraco |first=Nuno |date=15 Hunyo 2025 |title=Nova Miss Universo Portugal coroada em Elvas |language=pt-PT |trans-title=New Miss Universe Portugal crowned in Elvas |website=Linhas de Elvas |url=https://nortealentejo.pt/2025/06/15/nova-miss-universo-portugal-coroada-em-elvas/ |url-status=live |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615151416/https://nortealentejo.pt/2025/06/15/nova-miss-universo-portugal-coroada-em-elvas/ |archive-date=15 Hunyo 2025}}</ref> |26 |Setúbal |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Ève |Gilles|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Julia |date=19 Disyembre 2023 |title=Miss France Winner Defends Her Short Hairstyle: ‘No One Should Dictate Who You Are’ |url=https://people.com/miss-france-winner-defends-her-short-hairstyle-8417883 |access-date=26 Nobyembre 2024 |website=People |language=en}}</ref> |21 |Quaëdypre |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Jennifer|Ventura|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Alvarez |first=Carolina |date=10 Agosto 2025 |title=Jennifer Ventura is the new Miss RD Universe 2025 |language=en |website=De Último Minuto |url=https://deultimominuto.net/en/entertainment/jennifer-ventura-is-the-new-miss-rd-universe-2025/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812085331/https://deultimominuto.net/en/entertainment/jennifer-ventura-is-the-new-miss-rd-universe-2025/ |archive-date=12 Agosto 2025}}</ref> |27 |Barahona |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Michaela|Tomanová|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Ondřej |first=Kočí |date=25 Hunyo 2025 |title=Historicky první žena s dítětem, která u nás vyhrála soutěž krásy: Miss Universe Česko se stala tato nádherná blondýnka |language=cs |trans-title=Historically, the first woman with a child to win a beauty contest in our country: this beautiful blonde became Miss Universe Czech Republic |website=Super.cz |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-historicky-prvni-zena-s-ditetem-ktera-u-nas-vyhrala-soutez-krasy-miss-universe-cesko-se-stala-tato-nadherna-blondynka-1515813 |url-status=live |access-date=29 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625233140/https://www.super.cz/clanek/celebrity-historicky-prvni-zena-s-ditetem-ktera-u-nas-vyhrala-soutez-krasy-miss-universe-cesko-se-stala-tato-nadherna-blondynka-1515813?noredirect=1 |archive-date=25 Hunyo 2025}}</ref> |27 |[[Praga]] |- |{{flagdeco|ROM}} [[Rumanya]] |{{sortname|Catalina|Jacob|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Diana Oprea |date=7 Oktubre 2025 |title=Cine este Cătălina Jacob, tânăra de 28 de ani care va reprezenta România la Miss Universe 2025 |language=ro |trans-title=Who is Cătălina Jacob, the 28-year-old who will represent Romania at Miss Universe 2025? |website=Pro TV |url=https://www.protv.ro/articol/117743-cine-este-catalina-jacob-tanara-de-28-de-ani-care-va-reprezenta-romania-la-miss-universe-2025 |url-status=live |access-date=8 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008051452/https://www.protv.ro/articol/117743-cine-este-catalina-jacob-tanara-de-28-de-ani-care-va-reprezenta-romania-la-miss-universe-2025 |archive-date=8 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Avezzano]] |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Anastasia|Venza|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Анатолий Мармышев |date=5 Oktubre 2025 |title=Анастасия Венза стала «Мисс Россия — 2025»: как выглядит самая красивая девушка страны. Фотогалерея |language=ru |trans-title=Anastasia Venza crowned Miss Russia 2025: What does the country's most beautiful woman look like? Photo gallery |website=UA.RU |url=https://ura.news/news/1053006108 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005094323/https://ura.news/news/1053006108 |archive-date=5 Oktubre 2025}}</ref> |22 |[[Mosku]] |- |{{flagdeco|RWA}} [[Rwanda]] |{{sortname|Solange|Keita|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=30 Oktubre 2025 |title=Miss Universe boří hranice. Letos poprvé v ní soutěží dvě ženy starší 40 let |language=cs |trans-title=Miss Universe is breaking boundaries. This year, for the first time, two women over 40 are competing in it |website={{!}}iDNES.cz |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-universe-solange-keita-nicole-visser-peiliker-vek-kralovna-krasy-rwanda-bonaire.A251029_100047_missamodelky_nh |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102183149/https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-universe-solange-keita-nicole-visser-peiliker-vek-kralovna-krasy-rwanda-bonaire.A251029_100047_missamodelky_nh |archive-date=2 Nobyembre 2025}}</ref> |42 |[[Kigali]] |- |{{flagdeco|ZMB}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Kunda|Mwamulima|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Sichula |first=Augustine |date=21 Abril 2025 |title=Kalulushi model, Mwamulima, crowned Miss Universe Zambia 2025 |language=en |website=Zambia Monitor |url=https://www.zambiamonitor.com/kalulushi-model-mwamulima-crowned-miss-universe-zambia-2025/ |url-status=live |access-date=23 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421160900/https://www.zambiamonitor.com/kalulushi-model-mwamulima-crowned-miss-universe-zambia-2025/ |archive-date=21 Abril 2025}}</ref> |29 |Kalulushi |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{sortname|Shianne|Smith|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Tony Nicholas |date=3 Setyembre 2025 |title=Saint Lucia’s 2025 Miss Universe Delegate Crowned! |language=en |website=St. Lucia Times |url=https://stluciatimes.com/172785/2025/09/saint-lucias-2025-miss-universe-delegate-crowned/ |url-status=live |access-date=5 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903222221/https://stluciatimes.com/172785/2025/09/saint-lucias-2025-miss-universe-delegate-crowned/ |archive-date=3 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Micoud |- |{{flagdeco|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Camilla|Diagne|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Mané |first=Dianké |date=27 Setyembre 2025 |title=Ndeye Ngone Diagne élue Miss Univers Sénégal 2025 |language=fr |trans-title=Ndeye Ngone Diagne, crowned Miss Universe Senegal 2025 |website=Senego |url=https://senego.com/ndeye-ngone-diagne-elue-miss-univers-senegal-2025_1881731.html |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928024810/https://senego.com/ndeye-ngone-diagne-elue-miss-univers-senegal-2025_1881731.html |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{sortname|Jelena|Egorova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Якутянка Елена Егорова представит Сербию на «Мисс Вселенная» |language=ru |trans-title=Yakutian Elena Egorova will represent Serbia at Miss Universe |website=YKT.ru |url=https://ykt.ru/a/akutanka-elena-egorova-predstavit-serbiu-na-miss-vselennaa |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024052518/https://ykt.ru/a/akutanka-elena-egorova-predstavit-serbiu-na-miss-vselennaa |archive-date=24 Oktubre 2025}}</ref> |28 |[[Sakha Republic|Republika ng Sakha]] |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Lyshanda|Moyas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Mayo 2025 |title=Lyshanda Moyas crowned Miss Universe Zimbabwe 2025 |url=https://bulawayo24.com/index-id-news-sc-national-byo-252988.html#google_vignette |access-date=19 Mayo 2025 |website=Bulawayo24 News |language=en}}</ref> |27 |Gweru |- |{{flagdeco|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Annika|Sager|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Belmont Lay |date=5 Oktubre 2025 |title=Master's student & model Annika Sager, 25, is Miss Universe S'pore 2025 |language=en |website=Mothership |url=https://mothership.sg/2025/10/annika-sager-miss-universe-singapore/ |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005134052/https://mothership.sg/2025/10/annika-sager-miss-universe-singapore/ |archive-date=5 Oktubre 2025}}</ref> |25 |[[Singapore|Singapura]] |- |{{flagdeco|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Lihasha|White|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Hulyo 2025 |title=Lihasha Lindsay White Crowned Miss Universe Sri Lanka 2025 |language=en |website=Sunday Observer |url=https://www.sundayobserver.lk/2025/07/29/explorer/58189/lihasha-lindsay-white-crowned-miss-universe-sri-lanka-2025/ |url-status=live |access-date=2 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250729185251/https://www.sundayobserver.lk/2025/07/29/explorer/58189/lihasha-lindsay-white-crowned-miss-universe-sri-lanka-2025/ |archive-date=29 Hulyo 2025}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{Sortname|Daniella |Lundqvist|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Andini |first=Dewi |date=1 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Daniella Lundqvist Miss Universe Swedia 2025, Pageant Fighter! |language=id |trans-title=7 Portraits of Daniella Lundqvist, Miss Universe Sweden 2025, Pageant Fighter! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://jateng.idntimes.com/life/men/7-potret-daniella-lundqvist-miss-universe-swedia-2025-pageant-fighter-c1c2-01-cw2f3-v9856j |url-status=live |access-date=21 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102181434/https://jateng.idntimes.com/life/men/7-potret-daniella-lundqvist-miss-universe-swedia-2025-pageant-fighter-c1c2-01-cw2f3-v9856j |archive-date=2 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kalmar |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |{{sortname|Naima|Acosta|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Flurin Pestalozzi |date=28 Setyembre 2025 |title=Tessinerin Naima Acosta (20) ist Miss Universe Schweiz |language=de |trans-title=Naima Acosta (20) from Ticino is Miss Universe Switzerland |website=20 Minuten |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-schweiz-jeder-mensch-ist-schoen-trotzdem-gewann-nur-eine-kandidatin-103423631 |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928232641/https://www.20min.ch/story/miss-universe-schweiz-jeder-mensch-ist-schoen-trotzdem-gewann-nur-eine-kandidatin-103423631 |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> |20 |Ticino |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |Naisae Yona<ref>{{Cite web |last=Theos |first=Uwiduhaye |date=24 Agosto 2025 |title=Umugore ufite umwana yegukanye ikamba rya Miss Universe Tanzania 2025 (Amafoto) |trans-title=A woman with a child wins the Miss Universe Tanzania 2025 crown (Photos) |url=https://igihe.com/imyidagaduro/ibirori/article/umugore-ufite-umwana-yegukanye-ikamba-rya-miss-universe-tanzania-2025-amafoto |access-date=27 Agosto 2025 |website=IGIHE.com |language=rw}}</ref> |28 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Miss Universe Thailand 2025|Taylandiya]] |{{Sortname|Praveenar|Singh}}'''<ref name=":3">{{Cite news |date=23 Agosto 2025 |title=มงลง "วีนา ปวีนา ซิงห์" Miss Universe Thailand 2025 |language=th |trans-title=The crown goes to "Veena Praveenar Singh" Miss Universe Thailand 2025 |website=Thai Public Broadcasting Service |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/355704 |url-status=live |access-date=24 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250823151509/https://www.thaipbs.or.th/news/content/355704 |archive-date=23 Agosto 2025}}</ref>''' |29 |[[Chiang Mai]] |- |{{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Melissa|Nayimuli|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Manuel |first=Marilynn |date=23 Oktubre 2025 |title=Melissa Nayimuli crowned Miss Universe SA 2025, headed to Miss Universe finale in Thailand |language=en |website=News24 |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/melissa-nayimuli-crowned-miss-universe-sa-2025-headed-to-miss-universe-finale-in-thailand-20251022-1030 |access-date=21 Nobyembre 2025}}</ref> |29 |Butterworth |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Su-yeon|Lee|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=美의 제전,2025 미스유니버스 코리아,진-이수연 등극 |language=ko |trans-title=Festival of Beauty: Lee Su-yeon crowned as the winner of Miss Universe Korea 2025 |website=Daehanilbo |url=https://www.daehanilbo.co.kr/news/articleView.html?idxno=63286 |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925190827/https://www.daehanilbo.co.kr/news/articleView.html?idxno=63286 |archive-date=25 Setyembre 2025}}</ref> |30 |Gyeongbuk |- |{{flagdeco|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Latifah|Morris|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 Setyembre 2025 |title=Latifah Morris to represent Trinidad and Tobago at Miss Universe |language=en |website=Trinidad and Tobago Newsday |url=https://newsday.co.tt/2025/09/26/latifah-morris-to-represent-trinidad-and-tobago-at-miss-universe/ |url-status=live |access-date=6 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927100532/https://newsday.co.tt/2025/09/26/latifah-morris-to-represent-trinidad-and-tobago-at-miss-universe/ |archive-date=27 Setyembre 2025}}</ref> |31 |Chaguanas East |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|Inna|Moll|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guerra |first=Ignacio Andres |date=2 Agosto 2025 |title=Inna Moll, candidata de Vitacura, se impone en Miss Chile 2025: Representará al país en el Miss Universo |language=es |trans-title=Inna Moll, a candidate from Vitacura, wins Miss Chile 2025: She will represent the country at Miss Universe |website=El Mercurio |url=https://www.emol.com/noticias/Espectaculos/2025/08/02/1173889/vitacura-miss-chile-universo.html |url-status=live |access-date=13 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802072640/https://www.emol.com/noticias/Espectaculos/2025/08/02/1173889/vitacura-miss-chile-universo.html |archive-date=2 Agosto 2025}}</ref> |28 |Vitacura |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] | {{sortname|Zhao|Na|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=26 October 2025 |title=「完美模板、顏值巨高」山東姑娘趙娜 下月參加環球小姐選美 |language=zh-hant |trans-title="Perfect template, extremely beautiful" Shandong girl Zhao Na will compete in the Miss Universe pageant next month |website=[[World Journal]] |url=https://www.worldjournal.com/wj/story/121343/9096690 |access-date=29 October 2025}}</ref> | 20 | [[Shandong]] |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Ceren|Arslan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Morsi |first=Asmaa |date=6 Oktubre 2025 |title=أجمل نساء الدنيا.. تتويج سيرين أرسلان بلقب ملكة جمال الكون 2025 |language=ar |trans-title=The most beautiful women in the world... Ceren Arslan crowned Miss Universe 2025 |website=Masrawy |url=https://www.masrawy.com/howa_w_hya/fashion-moda/details/2025/10/6/2867154/%D8%A3%D8%AC%D9%85%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%82%D8%A8-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86-2025- |url-status=live |access-date=10 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009110739/https://www.masrawy.com/howa_w_hya/fashion-moda/details/2025/10/6/2867154/%D8%A3%D8%AC%D9%85%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%82%D8%A8-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%86-2025- |archive-date=9 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |- |{{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Sofiya|Tkachuk|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Pysarenko |first=Oksana |date=9 Hunyo 2025 |title=Ukraine reveals its Miss Universe 2025 contestant — See her stunning photos |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/ukraine-reveals-its-miss-universe-2025-contestant-1749481586.html |access-date=27 Agosto 2025 |website=RBC-Ukraine |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415044635/https://newsukraine.rbc.ua/news/ukraine-reveals-its-miss-universe-2025-contestant-1749481586.html|archive-date=15 Abril 2026}}</ref> |25 |Rivne |- |{{flagdeco|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Kincső|Dezsényi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=14 Setyembre 2025 |title=Ő lett a 2025-ös Miss Universe Hungary: a gyönyörű, vörös hajú Kincső lett a szépségverseny győztese |language=hu |trans-title=She became Miss Universe Hungary 2025: the beautiful, red-haired Kincső became the winner of the beauty contest |website=Femina |url=https://femina.hu/hazai_sztar/miss-universe-hungary-2025-gyoztes-dezsenyi-kincso/ |url-status=live |access-date=25 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914070310/https://femina.hu/hazai_sztar/miss-universe-hungary-2025-gyoztes-dezsenyi-kincso/ |archive-date=14 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Budapest]] |- |{{flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Valeria|Baladan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=11 Setyembre 2025 |title=Valeria Baladan, la nueva Miss Universe Uruguay 2025 |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250911855359/miss-universe-uruguay-2025-valeria-baladan/ |access-date=12 Setyembre 2025 |website=¡Hola! |language=es-US|trans-title=Valeria Baladan, la nueva Miss Universe Uruguay 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925180819/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250911855359/miss-universe-uruguay-2025-valeria-baladan/|archive-date=25 Setyembre 2026}}</ref> |23 |[[Montevideo]] |} == Mga kontrobersiya == === Alitan sa yamang-isip sa Miss Universe Thailand === Noong 3 Nobyembre 2025, inilahad ng Miss Universe Organization na hindi opisyal na awtorisado ang kaganapang "Special Dinner and Talk Show" na inorganisa ng Miss Universe Thailand, at nilabag ang mga karapatan sa intelektwal na ari-arian ng MUO.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=องค์กรมิสยูนิเวิร์ส ฟาด Miss Universe ไทย ห้ามจัดกิจกรรมที่ไม่ได้รับอนุญาต|trans-title=The Miss Universe Organization has slammed Miss Universe Thailand, banning it from holding unauthorized events|url=https://www.brighttv.co.th/entertain/drama-missuniverse|access-date=28 Nobyembre 2025|website=BrightTV|language=th|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304005013/https://www.brighttv.co.th/entertain/drama-missuniverse|archive-date=4 Marso 2026}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand defends 'Special Dinner & Talk Show' campaign: 'Our actions are fully within the rights'|url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964705/miss-universe-thailand-defends-special-dinner-talk-show-campaign-our-actions-are-fully-within-the-rig/story/?amp|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Network]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251129000657/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964705/miss-universe-thailand-defends-special-dinner-talk-show-campaign-our-actions-are-fully-within-the-rig/story/?amp|archive-date=29 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mallorca|first=Hannah|date=3 Nobyembre 2025|title=Power struggle at Miss Universe org? Nawat Itsaragrisil's talk show 'unauthorized'|url=https://entertainment.inquirer.net/636373/power-struggle-at-miss-universe-org-nawat-itsaragrisils-talk-show-unauthorized|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Entertainment Inquirer]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130233504/https://entertainment.inquirer.net/636373/power-struggle-at-miss-universe-org-nawat-itsaragrisils-talk-show-unauthorized|archive-date=30 Nobyembre 2025}}</ref> Tumugon ang Miss Universe Thailand Organization na ang kaganapan at ang nauugnay nitong botohan ay bahagi ng opisyal na ''marketing package'' ng Taylandiya bilang mangungunang bansa, na isinagawa nang malinaw sa ilalim ng kanilang mga awtorisadong karapatan, at na sila ay kumunsulta sa mga legal na tagapayo upang masuri ang mga potensyal na epekto at maghanda para sa posibleng legal na aksyon kung kinakailangan.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Organization ชี้แจงกิจกรรมที่ไม่ได้รับอนุญาต ด้าน MUT ยืนยันเป็นสิทธิ์ของประเทศเจ้าภาพ|trans-title=Miss Universe Organization clarifies unauthorized activities; MUT confirms it is the host country's right|url=https://atime.live/efm/news/12521|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Atime.live|language=th|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216055326/https://atime.live/efm/news/12521|archive-date=16 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lim|first=Ron|date=3 Nobyembre 2025|title=MUO and Miss Universe Thailand trade statements on 'Special Dinner & Talk Show' event|url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/127442/muo-and-miss-universe-thailand-trade-statements-on-special-dinner-talk-show-event/story|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[GMA Lifestyle]]|language=en|publisher=GMA Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203134207/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/127442/muo-and-miss-universe-thailand-trade-statements-on-special-dinner-talk-show-event/story|archive-date=3 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 scandal broke out, Miss Huong Giang was praised for her class|url=https://www.vietnam.vn/en/hoa-hau-hoan-vu-2025-bung-no-scandal-hoa-hau-huong-giang-duoc-khen-dang-cap|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Vietnam.vn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210003814/https://www.vietnam.vn/en/hoa-hau-hoan-vu-2025-bung-no-scandal-hoa-hau-huong-giang-duoc-khen-dang-cap|archive-date=10 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Miss Universe và ông Nawat căng thẳng quyền tổ chức, kết quả của Hương Giang sẽ bị hủy?|trans-title=Miss Universe and Mr. Nawat are in tension over the organization rights, will Huong Giang's results be canceled?|url=https://docnhanh.vn/giai-tri/miss-universe-va-ong-nawat-cang-thang-quyen-to-chuc-ket-qua-cua-huong-giang-se-bi-huy-tintuc1018485|access-date=28 Nobyembre 2025|website=Docnhanh.vn|language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20251214011044/https://docnhanh.vn/giai-tri/miss-universe-va-ong-nawat-cang-thang-quyen-to-chuc-ket-qua-cua-huong-giang-se-bi-huy-tintuc1018485|archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> Gayunpaman, opisyal na kinansela ang kaganapan noong 6 Nobyembre.<ref>{{Cite news|last=Purnell|first=Kristofer|date=6 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand cancels 'special dinner, talk show' with Nawat Itsaragrisil|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/06/2485287/miss-universe-thailand-cancels-special-dinner-talk-show-nawat-itsaragrisil|access-date=28 Nobyembre 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|archive-date=6 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251106193538/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/06/2485287/miss-universe-thailand-cancels-special-dinner-talk-show-nawat-itsaragrisil}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harvey|first1=Lex|date=21 Nobyembre 2025|title=Scandal-plagued Miss Universe competition to crown winner|url=https://edition.cnn.com/2025/11/20/style/miss-universe-2025-finale-winner-intl-hnk|access-date=28 Nobyembre 2025|website=[[CNN]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nawat Itsaragrisil bows to Miss Universe org, cancels ‘Top 10 Special Dinner’|url=https://entertainment.inquirer.net/637234/nawat-itsaragrisil-bows-to-miss-universe-org-cancels-top-10-special-dinner|website=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=6 Nobyembre 2025|access-date=28 Nobyembre 2025|language=en|first=Armin P.|last=Adina}}</ref> === Promosyon ng sugalan === Noong 3 Nobyembre 2025, naglunsad ng imbestigasyon ang Metropolitan Police Bureau sa Bangkok pagkatapos magsampa ng reklamo si Itsaragrisil, ang tagapangulo ng ''Miss Universe Thailand Host Committee'', na nagsasaad na inutusan ng MUO ang mga kandidata na magsapelikula sila ng mga materyal na pang-promosyon para sa isang ''online gambling website'' sa kanilang hotel, na maaaring maging isang paglabag sa batas ng mga Taylandes. Itinanggi ng MGI ang anumang pagkakasangkot at sinabi na ang promosyon ay responsibilidad lamang ng MUO. Nagbigay ng pahayag si Itsaragrisil sa pulisya at pormal na itinanggi ang gawain.<ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=Police raid Miss Universe team over illegal Casino Promo|url=https://www.khaosodenglish.com/news/2025/11/03/police-raid-miss-universe-team-over-illegal-casino-promo/|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Khaosod English|language=en|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103214634/https://www.khaosodenglish.com/news/2025/11/03/police-raid-miss-universe-team-over-illegal-casino-promo/}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title='ณวัฒน์' เดือด!พาตำรวจลงตรวจสอบกอง MU หลังนำป้ายโปรโมทเว็บพนันวางในโรงแรมเก็บตัวนางงาม|trans-title=Nawat is furious! He has brought police to inspect the MU team after they placed a sign promoting a gambling website in the beauty pageant hotel|url=https://www.naewna.com/entertain/925283#google_vignette|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Naew Na|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215053/https://www.naewna.com/entertain/925283#google_vignette}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=ด่วน! บอสณวัฒน์ แจ้งจับออร์แกไนซ์ ให้นางงามถ่ายคลิปกาสิโน|trans-title=Urgent! Boss Nawat reports the organizer who allowed the beauty queen to film a video of a casino|url=https://www.brighttv.co.th/entertain/nawat-muo-mut|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=BrightTV|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215506/https://www.brighttv.co.th/entertain/nawat-muo-mut}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 Nobyembre 2025|title=ด่วน! ณวัฒน์ เรียกตำรวจตรวจสอบ หลังทีมงาน MUO ให้นางงามถ่ายสปอนเซอร์ผิดกฎหมายไทย|trans-title=Urgent! Nawat calls police to investigate after MUO team allows beauty queen to take photos for sponsors, violating Thai law|url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2893142|url-status=live|access-date=30 Nobyembre 2025|website=Thairath TV|language=th|archive-date=3 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103215958/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2893142}}</ref> === ''Sashing ceremony'' === Noong 4 Nobyembre 2025, sa panahon bago ang ''sashing ceremony'', sinaway ni Itsaragrisil si [[Fátima Bosch]] ng Mehiko dahil sa hindi paglahok sa mga kaganapang pang-promosyon, ipinahiwatig na ginagawa siyang "tanga" ng kaniyang mga gawain, at pinalabas siya ng mga guwardiya pagkatapos niyang tangkaing makagambala. Ilang kandidata ang biglaang umalis din bilang pakikiisa.<ref>{{Cite news|date=4 Nobyembre 2025|title=เกิดอะไรขึ้น เมื่อจู่ๆ บอส ณวัฒน์ สั่งหยุดงานกระทันหัน หลังนางงามเอาต์ระหว่างประชุม|trans-title=What happened when Boss Nawat suddenly ordered a sudden work stoppage after a beauty queen was out during a meeting?|url=https://today.line.me/th/v3/article/0MNM1nP|via=Line Today|work=Siam News|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 Nobyembre 2025|title=เกิดอะไรขึ้น! มิสยูนิเวิร์ส2025หลายประเทศวอล์กเอาท์ต่อหน้า"บอสณวัฒน์ "|trans-title=What happened! Miss Universe 2025 from many countries walked out in front of 'Boss Nawat'|url=https://www.amarintv.com/news/entertain/529405|website=Amarin TV|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref name="Tel">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/06/miss-universe-contestants-walkout-organiser-row-miss-mexico/|title=Miss Universe contestants walk out after organiser rows with Miss Mexico|newspaper=Daily Telegraph|date=6 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|language=en}}</ref><ref name="NYT-apology">{{cite news |first=Francesca|last=Regalado|url=https://www.nytimes.com/2025/11/06/world/asia/miss-universe-walkout-mexico-thailand.html|title=Miss Universe Organizer Apologizes After Tirade at Miss Mexico|newspaper=The New York Times|date=6 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news |first=Shahana|last=Yasmin|url=https://www.the-independent.com/life-style/miss-universe-thai-director-insults-miss-mexico-fatima-bosch-b2858964.html|title=Miss Universe contestants walk out after Miss Mexico 'humiliated'|work=The Independent|date=5 Nobyembre 2025|access-date=2 Disyembre 2025|type=with video|language=en}}</ref> Umalis din sa lugar ang kasalukuyang may-hawak ng titulo na si [[Victoria Kjær Theilvig]], at sinabi na ang mga salita ni Itsaragrisil ay "higit pa sa kawalang-galang".<ref name="Tel" /><ref>{{Cite news|last=S.|first=Sukanlaya|date=4 Nobyembre 2025|title=นางงาม MU 2025 แห่ลุกออกจากห้อง หลังปะทะ ณวัฒน์ เผย ถูกตะคอก-ไม่ให้เกียรติ|trans-title=Miss Universe 2025 leaves the room after a confrontation with Nawat, revealing she was yelled at and disrespected|url=https://thethaiger.com/th/news/1481499/|website=The Thaiger|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|last=Purnell|first=Kristofer|date=4 Nobyembre 2025|title=Miss Universe 2025 sashing delayed as queens walk out after heated exchange|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/04/2484824/miss-universe-2025-sashing-delayed-queens-walk-out-after-heated-exchange|access-date=2 Disyembre 2025|website=[[The Philippine Star]]|language=en}}</ref> Kinalaunan ay kinondena ng may-ari ng Miss Universe na si Raúl Rocha ang pag-uugali ni Itsaragrisil bilang hindi katanggap-tanggap, iniutos ang pagsuspinde ng ''sashing ceremony'', at inihayag na ang papel ni Itsaragrisil sa mga opisyal na gawain ng Miss Universe ay paghihigpitan, habang ang punong ehekutibong opisyal na si Mario Búcaro ay ipinadala sa Taylandiya upang makipag-ugnayan sa [[Miss Grand International]] upang matiyak na magpapatuloy ang kompetisyon nang propesyonal at ligtas.<ref>{{Cite news|date=5 Nobyembre 2025|title=สรุปดราม่ามิสยูนิเวิร์ส 2025 กลุ่มนางงามวอล์กเอาต์ ต่อหน้า บอสณวัฒน์|trans-title=What happened when Boss Nawat suddenly ordered a sudden work stoppage after a beauty queen was out during a meeting?|url=https://today.line.me/th/v3/article/Ya5aWWL|via=Line Today|work=The Bangkok Insight|language=th|access-date=2 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=5 Nobyembre 2025|title=Miss Universe presses on 'as you wish' after Bangkok walkout|url=https://www.khaosodenglish.com/life/2025/11/05/miss-universe-presses-on-as-you-wish-after-bangkok-walkout/|access-date=2 Disyembre 2025|website=Khaosod English|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Civita|first=Alicia|date=4 Nobyembre 2025|title=Miss Universe owner Raúl Rocha Sends Executives to Thailand Pulls Rank and Limits Thai Director's Power After He Insulted Miss Mexico|url=https://www.latintimes.com/miss-universe-owner-raul-rocha-sends-executives-thailand-pulls-rank-limits-thai-directors-power-591268|access-date=2 Disyembre 2025|website=Latin Times|language=en}}</ref> Nagbigay si Itsaragrisil ng pormal na paghingi ng tawad sa lahat ng mga kandidata sa seremonya ng pagtanggap, at tinanggihan ang paggamit ng mga salitang "tanga" o "siraulo".<ref name="Tel" /><ref>{{Cite news|last=Flores Layno|first=Karen|date=6 Nobyembre 2025|title='I did not intend to harm anyone': Nawat Itsaragrisil apologizes for Miss Universe controversy|url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/6/-i-did-not-intend-to-harm-anyone-nawat-itsaragrisil-apologizes-for-miss-universe-controversy-1318|access-date=2 Disyembre 2025|website=[[ABS-CBN]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sukri|first=Hazeeq|date=6 Nobyembre 2025|title=Miss Universe Thailand director Nawat Itsaragrisil apologises for controversy, claims he said 'damage', not 'dumb head'|url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/nawat-itsaragrisil-apology-miss-universe-473526|access-date=2 Disyembre 2025|website=CNA|archive-date=6 Nobyembre 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251106192124/https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/nawat-itsaragrisil-apology-miss-universe-473526|language=en}}</ref> === Mga iregularidad sa pagboto === Natapos ang pampublikong pagboto noong 19 Nobyembre, ngunit biglang pinalawig ng mga tagapag-ayos ang pagboto para sa ''Most Beautiful People'' nang walang paunang abiso.<ref name=":32">{{Cite web |last=Radhakrishnan |first=Manjusha |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 drama deepens: Was contest rigged? Dubai's Miss Palestine Nadeen Ayoub calls out 'unjust' public polling |url=https://gulfnews.com/entertainment/miss-universe-2025-drama-deepens-was-contest-rigged-dubais-miss-palestine-nadeen-ayoub-calls-out-unjust-public-polling-1.500357487 |access-date=11 Hunyo 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> Nangunguna ang Pilipinas at Bangglades sa orihinal na resulta.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=18 Nobyembre 2025 |title=Ahtisa Manalo leading in multiple categories ahead of Miss U preliminaries |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/ahtisa-manalo-leading-in-multiple-categories-ahead-of-miss-u-preliminaries/127911/ |access-date=11 Hunyo 2026 |website=GMA Entertainment |language=en}}</ref> Dalawang araw matapos ang koronasyon, naglabas ng bidyo si Nadeen Ayoub ng Palestina na tumutukoy sa ilang iregularidad sa proseso ng pagboto at nagsabing pinakialaman ito.<ref>{{Cite web |last=Dey |first=Adrija |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Miss Palestine Nadeen Ayoub alleges vote manipulation at Miss Universe |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-universe-2025-miss-palestine-nadeen-ayoub-alleges-vote-manipulation-at-miss-universe-101763975982134.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124105524/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-universe-2025-miss-palestine-nadeen-ayoub-alleges-vote-manipulation-at-miss-universe-101763975982134.html |archive-date=24 Nobyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Palestine, nagreklamo sa resulta ng botohan sa Miss Universe 2025 |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/189814/miss-palestine-mu-2025-most-beautiful-people-poll-a734-20251124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124111657/https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/189814/miss-palestine-mu-2025-most-beautiful-people-poll-a734-20251124 |archive-date=24 Nobyembre 2025 |access-date=4 Agosto 2026 |website=PEP.ph |language=tl}}</ref> === Mga pagbitiw at resulta === Nagbitiw ang tatlong miyembro ng komite sa pagpili ng Miss Universe 2025 bago ang huling kompetisyon. Nagbitiw ang Pranses-Lebanes na pianista at kompositor na si Omar Harfouch mula sa lupon ng mga hurado ng Miss Universe 2025 tatlong araw bago ang kompetisyon, matapos niyang ibunyag na isang "lihim" na komite sa pagpili ang pumili sa mga pinalistang pasok sa Top 30 sa labas ng opisyal na proseso ng paghuhusga.<ref>{{Cite web |last=Lyttle |first=Zoey |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Judge Resigns Days Ahead of Pageant, Claims Top 30 Was Pre-Selected by 'Impromptu Jury' |url=https://people.com/miss-universe-judge-resigns-amid-claims-top-30-was-pre-selected-11851747 |access-date=8 Agosto 2026 |website=People |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Brittany |last2=Yasmin |first2=Shahana |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge resigns three days before competition after claiming 'secret committee' pre-picked finalists |url=https://www.yahoo.com/news/articles/miss-universe-judge-resigns-three-211334228.html |access-date=8 Agosto 2026 |website=The Independent |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> Iginiit niya na kabilang sa tinatawag na ''impromptu group'' ang mga indibidwal na may personal na ugnayan sa mga kandidata, at wala roon ang mga tunay na miyembro ng hurado noong isinasagawa ang pagdedesisyon.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Shocking reason why a Miss Universe judge quit three days before competition |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/miss-universe-judge-quit-resigns-b2867804.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=DeGrushe |first=Allison |date=18 Nobyembre 2025 |title=Why did a judge quit Miss Universe 2025? Inside the 'impromptu jury' controversy putting the pageant in peril |url=https://ew.com/miss-universe-2025-jury-controversy-explained-11852047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118233637/https://ew.com/miss-universe-2025-jury-controversy-explained-11852047 |archive-date=18 Nobyembre 2025 |access-date=9 Agosto 2026 |website=Entertainment Weekly |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025: Judge sparks concern with abrupt resignation: 'I won't be part of this charade' |url=https://www.marca.com/en/lifestyle/world-news/2025/11/18/691cf000268e3eea5c8b45a1.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=Marca |language=en-US |agency=TBS}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge quits days before event, claims finalists were preselected |url=https://www.nydailynews.com/2025/11/18/miss-universe-judge-resigns-finalists-preselected/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=New York Daily News |language=en-US}}</ref> Iginiit din niya na mananalo ang Mehiko dahil sa isang kasunduan sa pagitan ng kabahagi ng Miss Universe na si Raúl Rocha at ng ama ni Fátima Bosch na si Bernardo Bosch. Si Bernardo Bosch ay nagsisilbing tagapayo ng Pangkalahatang Direktor ng Pemex Exploration and Production.<ref>{{Cite web |last=Varela |first=Micaela |date=28 Nobyembre 2025 |title=The controversial history of Raúl Rocha, the Miss Universe owner under investigation for links to organized crime |url=https://english.elpais.com/international/2025-11-28/the-controversial-history-of-raul-rocha-the-miss-universe-owner-under-investigation-for-links-to-organized-crime.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831120029/https://english.elpais.com/international/2025-11-28/the-controversial-history-of-raul-rocha-the-miss-universe-owner-under-investigation-for-links-to-organized-crime.html |archive-date=31 Agosto 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=El País English |language=en-us}}</ref> Si Rocha ay siya ring may-ari ng Soluciones Gasíferas del Sur, isang kumpanya ng gaas na nakakuha ng kontrata mula sa sangay ng Pemex na Pemex Exploration and Production, na nagkakahalaga ng US$40 milyon noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Solís |first=Arturo |date=22 Nobyembre 2025 |title=Exclusiva: compañía del Presidente de Miss Universo obtuvo contrato con Pemex por US$40 millones en 2023 |trans-title=Exclusive: Miss Universe President's company secured a $40 million contract with Pemex in 2023. |url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/mexico/exclusiva-compania-del-presidente-de-miss-universo-obtuvo-contrato-con-pemex-por-us40-millones-en-2023/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=Bloomberg Línea |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 Nobyembre 2025 |title=⁠Pemex felicita a Fátima Bosch por triunfo en Miss Universo: ¿Qué relación tiene su papá con la empresa? |url=https://www.elfinanciero.com.mx/estilo/2025/11/21/pemex-felicita-a-fatima-bosch-por-triunfo-en-miss-universo-que-relacion-tiene-su-papa-con-la-empresa/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=El Financiero |language=es|trans-title=Pemex congratulates Fátima Bosch on her Miss Universe win: What is her father’s connection to the company?}}</ref><ref>{{Cite web |last=Islas |first=Laura |date=21 Nobyembre 2025 |title=Who is Fatima Bosch, the Mexican winner of Miss Universe 2025? |url=https://www.merca20.com/who-is-fatima-bosch-the-mexican-winner-of-miss-universe-2025/ |access-date=9 Agosto 2026 |website=Revista Merca2.0 |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260810060110/https://www.merca20.com/who-is-fatima-bosch-the-mexican-winner-of-miss-universe-2025/|archive-date=10 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reid |first=Connor |date=22 Nobyembre 2025 |title=Who is Fatima Bosch's father and why is he accused of being the 'culprit' of his daughter's triumph in Miss Universe 2025? |url=https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2025/11/22/6921aa3cca47415e3e8b458e.html |access-date=9 Agosto 2026 |website=Marca |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260921025839/https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2025/11/22/6921aa3cca47415e3e8b458e.html|archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> Tumugon ang Miss Universe Organization sa pamamagitan ng pagtanggi sa pagkakaroon ng nasabing komite at muling pagpapatibay na nananatili ang kanilang mga itinakdang protokol, habang kinikilala ang pag-atras ni Harfouch.<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe bans judge after ‘disrespectful’ exchange and disputed irregularity claims |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20251118868264/miss-universe-bans-judge-irregularity-claims/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411154639/https://www.hola.com/us/celebrities/20251118868264/miss-universe-bans-judge-irregularity-claims/ |archive-date=11 Abril 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref><ref>{{cite web |last1=Evangelista |first1=Jessica Ann |date=21 Nobyembre 2025 |title=Former Miss Universe 2025 judge calls Miss Mexico 'fake winner,' alleges rigging |url=https://entertainment.inquirer.net/639778/former-miss-universe-2025-judge-calls-miss-mexico-fake-winner-alleges-rigging |access-date=17 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nagbitiw rin ang Pranses na tagapangasiwa sa putbol at dating propesyonal na manlalaro na si [[Claude Makélélé]], sa mga personal na dahilan.<ref>{{Cite news |last=Lyttle |first=Zoey |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Selection Committee President Becomes Third Judge to Drop Out of Pageant Days Before Event |language=en |website=People Magazine |url=https://people.com/miss-universe-selection-committee-president-becomes-third-judge-to-drop-out-of-pageant-11852538 |access-date=17 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldberg |first=Madison E. |date=18 Nobyembre 2025 |title=Second Miss Universe Judge Resigns Days Before Pageant: 'Thank You for Your Understanding' |url=https://people.com/second-miss-universe-judge-resigns-days-before-pageant-thank-you-for-your-understanding-11852354 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=People Magazine |language=en}}</ref> Bumitiw na rin si Camilla di Borbone delle Due Sicilie bilang pangulo ng komite sa pagpili ng Miss Universe.<ref>{{Cite web |last=Lyttle |first=Zoey |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Selection Committee President Becomes Third Judge to Drop Out of Pageant Days Before Event |url=https://people.com/miss-universe-selection-committee-president-becomes-third-judge-to-drop-out-of-pageant-11852538 |access-date=17 Agosto 2026 |website=People Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=19 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe judge shake-up: A third last-minute exit sparks global confusion |url=https://www.hola.com/us/entertainment/20251119868488/miss-universe-third-last-minute-exit/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=M |first=Anjali |date=20 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 Faces Judge Resignations and Contestant Injury Ahead of Bangkok Finale |url=https://www.indianwitness.com/news/international/miss-universe-2025-faces-judge-resignations-and-contest |access-date=17 Oktubre 2026 |website=TamilWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 Nobyembre 2025 |title=People: New conflict of interest at Miss Universe! L&rs… |url=https://entrevue.fr/en/people/nouveau-conflit-dinterets-a-miss-univers-lune-des-juges-est-la-coach-personnelle-dun-participante-miss-universe-canada/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Entrevue.fr |language=en}}</ref> Ang kanilang mga desisyon ay nag-udyok sa organisasyon na ayusin ang panghuling hanay ng mga hurado at maglabas ng maikling mensahe na nagpapahayag ng paggalang sa parehong pagbibitiw habang kinumpirma na ang kaganapan ay matutuloy sa ilalim ng binagong lupon.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe 2025 Update: Claude Makélélé, Omar Harfouch's Resignations Plunge Pageant Into Crisis |url=https://www.inkl.com/news/miss-universe-2025-update-claude-makelele-omar-harfouch-s-resignations-plunge-pageant-into-crisis |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Inkl |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Civita |first=Matias |date=18 Nobyembre 2025 |title=Two Miss Universe Judges Resign Just Days Before the Controversial Pageant |url=https://www.latintimes.com/two-miss-universe-judges-resign-just-days-before-controversial-pageant-591739 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Latin Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2025 |title=Louie Heredia joins Miss Universe 2025 jury after 2 judges resign |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488385/louie-heredia-joins-miss-universe-2025-jury-after-2-judges-resign |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228183831/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/19/2488385/louie-heredia-joins-miss-universe-2025-jury-after-2-judges-resign |archive-date=28 Disyembre 2025 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en-US}}</ref> Isang araw bago ang patimpalak, nagkaroon ng eksklusibong panayam si Harfouch sa HBO kung saan sinabi niyang ang kandidata mula sa Meiko ang tatanghaling Miss Universe 2025. Nagbahagi rin siya ng larawan, na inilarawan niyang "matalik", nina Raúl Rocha, ang may-ari ng Miss Universe, at ng nagwaging si Bosch, bilang suporta sa kaniyang paratang na minanipula ang resulta ng kompetisyon.<ref>{{cite news |last1=Evangelista |first1=Jessica Ann |date=22 Nobyembre 2025 |title=Omar Harfouch reveals allegedly intimate photo of Raul Rocha, Miss Mexico |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/639917/omar-harfouch-reveals-allegedly-intimate-photo-of-raul-rocha-miss-mexico |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref name="gma-rigged">{{cite news |date=21 Nobyembre 2025 |title=Resigned Miss Universe 2025 judge alleges pageant results rigged |language=en |work=[[GMA News Online]] |publisher=GMA Network |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/966956/resigned-miss-universe-judge-2025-alleges-pageant-results-rigged/story/ |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=21 November 2025 |title=Mexico's Fatima Bosch crowned Miss Universe winner in glittering finale of scandal-hit pageant |work=CNN |url=https://www.yahoo.com/news/articles/scandal-plagued-miss-universe-competition-012304801.html |access-date=21 November 2025 |via=Yahoo! News}}</ref> Nakatuon rin ang mga paratang ni Harfouch sa "Beyond the Crown," isang inisyatiba ng Miss Universe na nakatuon sa panlipunang epekto. Nilinaw kalaunan ng Miss Universe Organization na ang inisyatibang ito ay hiwalay sa kompetisyon at hindi bahagi ng proseso ng paghatol o pagpili ng mga kandidata.<ref>{{Cite web |date=12 Abril 2026 |title=A Short And Sweet Timeline Of All The Miss Universe 2025 Scandals |url=https://www.elle.com.au/culture/entertainment/miss-universe-controversy-timeline/ |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Elle |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ng |first=Kelly |date=19 Nobyembre 2025 |title=Two Miss Universe judges quit scandal-hit pageant, as one claims it's rigged |url=https://www.bbc.com/news/articles/crmxgymr8ewo |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009053337/https://www.bbc.com/news/articles/crmxgymr8ewo |archive-date=9 Oktubre 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> == Kinahinatnan == Sa gitna ng kontrobersya kaugnay ng mga resulta, ipinahayag ng mga huradong sina Louie Heredia, Natalie Glebova, Andrea Meza, at Chalida Thaochalee ang kanilang panghihinayang sa kawalan ng isang ''accounting firm'' na magpapatunay sa mga puntos para sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Parent |first=Tabitha |date=21 Nobyembre 2025 |title=Miss Universe Judge Shares Which Contestant She Believes Should Have Won amid Allegations That Voting Was Rigged |url=https://people.com/miss-universe-judge-shares-which-contestant-she-believes-should-have-won-11854482 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=People Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 Nobyembre 2025 |title=Louie Heredia, Natalie Glebova react to Miss Universe 2025 results |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/22/2489107/louie-heredia-natalie-glebova-react-miss-universe-2025-results |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=21 Nobyembre 2025 |title=Natalie Glebova declares she 'won't be a judge' after Miss Universe 2025 stint |url=https://entertainment.inquirer.net/639827/natalie-glebova-declares-she-wont-be-a-judge-after-miss-universe-2025-stint |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en-US}}</ref> Dahil sa mga haka-haka sa online na nagsasabing binaligtad ng mangungunang si Steve Byrne ang pagkakasunod-sunod ng pag-anunsyo sa Top 5, kinumpirma niya na ang mga ranggo mismo ang kaniyang inanunsyo.<ref>{{Cite news |last=Requintana |first=Robert |date=23 Nobyembre 2025 |title=Steve Byrne on hosting 74th Miss Universe: 'I thought Miss Côte d'Ivoire was going to win' |language=en |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/11/23/steve-byrne-on-hosting-74th-miss-universe-i-thought-miss-cote-divoire-was-going-to-win |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Uson |first=Melanie |date=23 Nobyembre 2025 |title=Steve Byrne shares thoughts on Miss Universe 2025, says he didn't read winners list backwards |url=https://www.msn.com/en-ph/news/other/steve-byrne-shares-thoughts-on-miss-universe-2025-says-he-didnt-read-winners-list-backwards/ar-AA1QY8vd |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en |via=MSN}}</ref> === Mga pahayag ni Raúl Rocha === Nagsalita si Raúl Rocha sa ilang panayam, kabilang ang mga pakikipanayam sa mga mamamahayag na sina Adela Micha at Carlos Loret de Mola. Kaugnay ng mga paratang tungkol sa isang relasyon sa pagitan nina Rocha at Bernardo Bosch, ipinahayag ni Rocha na nakilala niya si Bosch dalawang buwan na ang nakalilipas sa loob lamang ng tatlumpung minuto. Itinanggi rin niya ang ideya na ang mga kontratang iginawad sa kaniyang kumpanya ay may kaugnayan sa pagkapanalo ni Fátima Bosch, at binigyang-diin na ang mga ito ay naaprubahan na bago pa man niya bilhin ang Miss Universe.<ref>{{Cite web |last=Cisneros |first=Víctor |date=24 Nobyembre 2025 |title=Adela Micha choca con Raúl Rocha Cantú por polémica en Miss Universo: “Esta edición está manchada” |trans-title=Adela Micha clashes with Raúl Rocha Cantú over Miss Universe controversy: “This edition is tainted” |url=https://www.infobae.com/mexico/2025/11/24/adela-micha-choca-con-raul-rocha-cantu-por-polemica-en-miss-universo-esta-edicion-esta-manchada/ |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Infobae |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rodríguez Catarino |first=Geovanni |date=24 Nobyembre 2025 |title=Rocha Cantú explota contra Adela Micha por hacer polémica tras el triunfo de Fátima Bosch en Miss Universo |trans-title=Rocha Cantú lashes out at Adela Micha for stirring up controversy following Fátima Bosch’s win at Miss Universe |url=https://www.record.com.mx/contra/rocha-cantu-explota-contra-adela-micha-por-hacer-polemica-tras-el-triunfo-de-fatima-bosch-en |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Récord |language=es}}</ref> Sinabi rin ni Rocha na bilang may-ari ng Miss Universe, mayroon siyang kapangyarihang humarang sa desisyon (''veto power''). Ayon sa kanya, mas matimbang ang kaniyang pasya kaysa sa mga hurado ng paligsahan, dahil ang Miss Universe ay isang negosyo. Binanggit niya na si [[Olivia Yacé]], ang kandidata ng Baybaying Garing, ay hindi mainam na kandidata para magwagi dahil maraming bansa ang humihingi ng ''visa'' para sa mga mtaga-Baybaying Garing; magiging hadlang ito sa pagtupad niya sa kaniyang mga tungkulin bilang Miss Universe kung sakaling siya ang koronahan.<ref>{{Cite web |last=Loret de Mola |first=Carlos |date=25 Nobyembre 2025 |title=#Entrevista con Raúl Rocha |url=https://play.wradio.com.mx/audio/111RD380000000179622/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221190859/https://play.wradio.com.mx/audio/111RD380000000179622/ |archive-date=21 Disyembre 2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=W Radio México |language=es-MX}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=25 Nobyembre 2025 |title=Raúl Rocha explica por qué Miss Costa de Marfil no ganó Miss Universo 2025: ‘175 países le piden visa’ |trans-title=Raúl Rocha explains why Miss Côte d’Ivoire didn’t win Miss Universe 2025: ‘175 countries require a visa for her’ |url=https://www.elfinanciero.com.mx/estilo/2025/11/25/raul-rocha-explica-por-que-olivia-yace-miss-costa-de-marfil-no-gano-miss-universo-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428110321/https://www.elfinanciero.com.mx/estilo/2025/11/25/raul-rocha-explica-por-que-olivia-yace-miss-costa-de-marfil-no-gano-miss-universo-2025/ |archive-date=28 Abril 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=El Financiero |language=es}}</ref> == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} 6lemsq0c47d0onm5jowa43dtrejtmnf DWOP 0 333858 2235240 2234969 2026-10-18T11:10:31Z A09 112294 Restored revision 2227298 by [[Special:Contributions/A09|A09]] ([[User talk:A09|talk]]): Rvv (TwinkleGlobal) 2235240 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DWOP | callsign = | logo = | city = [[Camaligan]] | country = PH | area = [[Camarines Sur]] at mga karatig na lugar | branding = | airdate = Marso 19, 2007 | last_airdate = Marso 2023 | frequency = 103.9 MHz | format = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]] | language = | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]] | power = | erp = | class = | callsign_meaning = | former_callsigns = DWOS (2012–2014) | former_names = {{ubl|DWOS (2012-Mayo 2019)|Boom FM (Mayo 2019-2021)|Fam Radio (Setyembre 2022-Marso 2023)}} | owner = Kaissar Broadcasting Network | operator = | webcast = | website = }} Ang '''DWOP''' (103.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]) ay isang himpilan ng radyo na pag-aari ng Kaissar Broadcasting Network.<ref>{{Cite web |title=2015 ANNUAL PERFORMANCE REPORT {{!}} NTC Region 5 |url=http://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025131109/https://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |archive-date=October 25, 2022 |access-date=November 14, 2019}}</ref> == Kasaysayan == Itinatag ang DWOP noong 2012 sa ilalim ng pamamahala ng SOL Broadcasting ni Sonia O. Leano. Noong panahong yan, nasa Magsaysay Ave., [[Naga, Camarines Sur]] ang tahanan nito. Noong 2019, naging Boom FM ito. Noong 2021, nawala ito sa ere. Noong Setyembre 2022, bumalik ito sa ere bilang '''Farm Radio''' sa ilalim ng pamamahala ng Family Radio Broadcasting. Nasa Brgy. Tarosanan, [[Camaligan]] ang tahanan nito. Marso 2023, nawala ito sa ere.<ref>{{Cite web |title=City Hall press corps elects new officers |url=https://naga.gov.ph/news/city-hall-press-corps-elects-new-officers/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801152656/https://naga.gov.ph/news/city-hall-press-corps-elects-new-officers/ |archive-date=August 1, 2019 |access-date=November 14, 2019}}</ref><ref>[http://archives.pia.gov.ph/?m=12&fi=p090422.htm&no=80 Tagalog News: Trabaho para sa mga Bicolano na nawalan ng trabaho sa ibang bansa - Pangulo]{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Naga Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Camarines Sur]] [[Kategorya:Mga hindi aktibong himpilang panradyo]] ovkk7o3vp6yeked3s86g6pxiz49wdnh Paggamit ng hatirang pangmadla sa Pilipinas 0 335325 2235043 2230794 2026-10-17T14:02:49Z JWilz12345 77302 /* Mga panukala sa regulasyon */ 2235043 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Internet café in Brgy. San Jose, Luzon.jpg|thumb|300x300px|Mga suki ng isang ''internet café'' na naghahanap sa isang hatirang pangmadla na websayt.]] Isa ang '''''[[Social networking service|social networking]]''''' sa mga pinakamasiglang gawain na nakabatay sa [[World Wide Web|web]] sa '''[[Pilipinas]]''', kung saang ibinatid bilang mga pinakamasisiglang [[Tagagamit (pagkukuwenta)|tagagamit]] ang mga Pilipino sa mga ilang websayt sa [[hatirang pangmadla]] na nakabatay sa web, tulad ng [[Facebook]], [[Instagram]], [[Snapchat]], at [[X (hatirang pangmadla)|Twitter]]. Naging malawak ang paggamit ng mga ''social networking website'' sa Pilipinas kung kaya't binansagan itong "Kabisera ng Hatirang Pangmadla sa Mundo" ("''The Social Media Capital of the World''"),<ref name=":0">{{Cite news |last=Mateo |first=Janvic |title=Philippines still world's social media capital – study |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/02/03/1784052/philippines-still-worlds-social-media-capital-study/ |access-date=Enero 11, 2020}}</ref> at naging bahagi na rin ng [[kalinangan sa Internet]] ng mga Pilipino ang paggamit ng mga ''social networking website''. Kasunod nito, ginagamit din ang hatirang pangmadla bilang isang uri ng materyal sa kampanya sa halalan sa bansa, at naging kasangkapan na rin ito upang [[Paggamit ng mga social networking website sa mga pagsisiyasat|makatulong sa pagsiyasat ng mga kriminal]]. == Kasaysayan == Isa sa mga unang websayt sa ''social networking'' sa ''World Wide Web'' ang [[Friendster]] nang ipinakilala ito noong 2002, ngunit lumagapak ang katanyagan nito sa [[Estados Unidos]] noong 2004 dahil sa matinding mga suliraning teknikal at pagkaantala ng serbidor.<ref name="Wall">{{Cite news |last=Rivlin |first=Gary |date=Oktubre 15, 2006 |title=Wallflower at the Web Party |work=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/10/15/business/yourmoney/15friend.html?ei=5090&en=3e9438ed349f7ce7&ex=1318564800&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all |access-date=Hunyo 24, 2008}}</ref> Gayunpaman, habang nawawala ang mga parokyano nito sa Amerika, dahan-dahang nakakuha ang Friendster ng mga tagagamit mula sa [[Timog-silangang Asya]], simula sa Pilipinas. Nagtaka ang direktor ng inhenyeriya ng Friendster na si Chris Lunt kung bakit sumisipa ang dami ng ''web traffic'' ng nasabing hatirang pangmadla sa kalagitnaan ng gabi, at napansin niyang nagmumula ang trapiko sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=http://mediashift.org/2007/06/orkut-friendster-get-second-chance-overseas166/ |access-date=Hunyo 11, 2024 |website=MediaShift |language=en}}</ref> Sinundan niya ang bakas, at natuklasan na ang [[Pilipinong Amerikano|Pilipinang Amerikan]]ang si Carmen Leilani de Jesus, isang kasangguni sa ''marketing'' at hipnotisador, ang unang tagagamit na nagpakilala ng Friendster sa Pilipinas, kung saang nakatira ang ilan sa kaniyang mga kaibigan.<ref name="Second">{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=https://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070620225028/http://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |archive-date=Hunyo 20, 2007 |access-date=Hunyo 22, 2008 |publisher=PBS.org}}</ref> == Estadistika == Tinukoy ng isang pag-aaral ng Universal McCann noong 2008, na pinamagatang "''Power to the People – Wave3''", ang Pilipinas bilang "kabisera ng ''social networking'' sa mundo" kung saan 83 porsiyento ng mga Pilipinong sinarbey ay kasapi ng isang ''social network''. Itinuturing din silang mga nangunguna sa [[pagkarga]] ng mga [[retrato]] at panonood ng mga [[video sa Internet]], habang pumangalawa sila sa dami ng mga nagbabasa ng [[blog]] at nagkakarga ng mga video.<ref name="Power">{{Cite web |date=Marso 2008 |title=Power to the People: Social Media Tracker, Wave3 |url=http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921002044/http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-date=Setyembre 21, 2008 |access-date=Mayo 11, 2013 |publisher=Universal McCann}}</ref><ref name="Capital">{{Cite news |last=Liao |first=Jerry |date=Mayo 20, 2008 |title=The Philippines – Social Networking Capital of the World |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011094639/http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |archive-date=Oktubre 11, 2008}}</ref> === Friendster === Noong 2007, 6.9&nbsp;milyon sa 7.9&nbsp;milyong Pilipino na gumagamit ng [[Internet]] ang bumibisita sa isang ''social networking'' na websayt kahit minsan sa isang buwan.<ref name="Higher">{{Cite news |last=Yazon |first=Giovanni Paolo |date=Marso 31, 2007 |title=Social networking to the higher level |publisher=Manila Standard Today |url=http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife6_mar31_2007 |access-date=Hunyo 23, 2008}}</ref> Paminsan-minsang nagiging pinakapinupuntahang websayt sa bansa ang Friendster, gayundin sa [[Indonesya]], ayon sa Alexa Internet na sumusubaybay sa Internet.<ref name="Asia">{{Cite news |last=Ling |first=Woo Liu |date=Enero 29, 2008 |title=Friendster Moves to Asia |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207102729/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |archive-date=Pebrero 7, 2008}}</ref> Sinabi ng pangalawang pangulo sa ''global marketing'' ng Friendster na si David Jones na "ang pinakamalaking porsiyento ng mga tagagamit (ng kanilang websayt) ay mula sa Pilipinas, na kumakatawan sa 39 porsiyento ng trapiko ng websayt." Idinagdag pa niya na nakapagtala ang Friendster ng 39 milyong natatanging mga bisita noong Marso 2008 pa lamang. Sa bilang na iyon, 13.2&nbsp;milyon ay mula sa Pilipinas.<ref name="Prolific">{{Cite news |last=Salazar |first=Tessa |date=Hunyo 22, 2008 |title=Filipinos are prolific, go and Multiply |pages=A1, A10 |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://archive.today/20140107041751/http://web.archive.org/web/20090212151719/archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |archive-date=Enero 7, 2014 |url-status=dead}}</ref> === Multiply=== Winika naman ni Peter Pezaris, pangulo at tagapagtatag ng Multiply, na bumuo sa pinakamalaki at pinakamasigasig na pangkat sa kanilang websayt ang mga Pilipinong tagagamit, batay sa dami ng mga suskritor at sa dami ng mga retratong kinakarga sa kanilang websayt araw-araw. Sa mahigit na siyam na milyong mga tagagamit na nakarehistro sa Multiply, 2.2&nbsp;milyon ay mga Pilipino, na higit pa sa mga kabansaang may mas malaking populasyon tulad ng Estados Unidos, Indonesya, at [[Brasil]]. Dagdag pa rito, sa kabuoang bilang ng mga larawang ikinarga sa Multiply, kalahati rito o isang milyong mga retrato ay ikinarga ng mga Pilipino.<ref name="Prolific"/> Animnapung porsiyento ng mga Pilipinong tagagamit ng Multiply ay babae, habang pitumpung porsiyento ay wala pang 25 taong gulang. Kung ihahambing, nasa pagitan ng edad na 16 at 30 taong gulang ang mga Pilipinong tagagamit ng Friendster; 55 porsiyento sa kanila ay babae.<ref name="Prolific" /> === Facebook === Inihayag ng ''Digital 2020'', isang ulat ng We Are Social na nakahimpil sa [[Londres]], na ang [[Facebook]] ang pinakasikat na plataporma sa hatirang pangmadla sa Pilipinas, na ginagamit ng 96 porsiyento ng mga gumagamit ng Internet sa bansa. Sinundan ito ng [[YouTube]] (95 porsiyento) at ng [[Messenger]] ng Facebook (89 porsiyento).<ref name=":1">{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=Setyembre 30, 2020 |title=In The Know: Facebook in PH |url=https://newsinfo.inquirer.net/1341781/in-the-know-facebook-in-ph |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mula nang binuksan ng Facebook ang kanilang unang tanggapan sa bansa noong 2016, mayroon nang tinatayang 49 na milyong mga Pilipino na gumagamit sa kanilang ''social networking'' na websayt. Bunsod ng maraming tumatangkilik sa kanilang websayt, binuksan ng kompanya ang kanilang bagong punong tanggapan sa Bonifacio Global City, Taguig noong Mayo 2018. Sinimulan din nila ang 4 na bilyong dolyar na oportunidad sa ''e-commerce'' upang matulungan ang maliliit na mga negosyong pampook.<ref name=":1"/> === TikTok === Ikawalo ang Pilipinas sa nangungunang mga bansa na may tinatayang mga pinakamaraming tagagamit sa [[TikTok]] ayon sa pandaigdigang estadistika noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Baclig |first=Cristina Eloisa |date=Marso 30, 2023 |title=PH among most TikTok-crazed countries in the world |url=https://newsinfo.inquirer.net/1750258/ph-among-most-tiktok-crazed-countries-in-the-world |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Noong 2025, tinatayang may 40 milyong mga tagagamit ng TikTok sa bansa.<ref>{{Cite web |last=Ferreras |first=Vince Angelo |date=Enero 28, 2025 |title=How will the TikTok ban in the US affect users in PH, other countries? |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/934329/how-will-the-tiktok-ban-in-the-us-affect-users-in-ph-other-countries/story/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> == Paglalapat ng hatirang pangmadla sa kalinangan at lipunang Pilipino == Mababakas ang katanyagan ng ''social networking'' sa bansa sa kalinangang Pilipino na pagtutulungan ng magkakaibigan. Maaaring mas mahalaga para sa mga Pilipino ang kanilang mga kaibigan at kakilala kaysa sa pera, lalo na kung maaaring makamit ang kinakailangan nila sa pamamagitan ng [[nepotismo]], paboritismo, at pakikipagkaibigan.<ref name="Second"/> Malawak ang paggamit ng mga plataporma sa ''social networking'' sa Pilipinas. Ginamit ito upang itaguyod ang mga programa sa telebisyon tulad ng ''[[Pinoy Big Brother: Teen Edition Plus]]'' kalakip ang dalawang ''profile'' nito sa Multiply. Nagpaskil ang isang kompanya ng [[call center]] ng tala ng mga bakanteng trabaho sa kanilang pampamayanang websayt sa Multiply, at nakahikayat sila ng mga rekrut.<ref name="Top">{{Cite news |last=Dizon |first=David |date=Hunyo 19, 2005 |title=Filipinos are top Multiply users |publisher=ABS-CBNNews.com |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://archive.today/20130628092357/http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |archive-date=Hunyo 28, 2013 |url-status=dead}}</ref> Nasubok ang kapangyarihan ng hatirang pangmadla sa [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2007|pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2007]] nang gumawa ang noo'y kandidato sa pagkasenador na si [[Francis Escudero]] ng kaniyang sariling profile sa Friendster upang palakasin ang suporta mula sa mga Pilipinong tagagamit.<ref name="Chiz">{{Cite news |date=Pebrero 26, 2007 |title=Chiz Escudero campaigns in cyberspace |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924005703/http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Nakakuha siya ng puwesto sa Senado.<ref name="Second"/> Magmula noon, gumawa ng kanilang pansariling mga profile sa Friendster ang mga celebrity at politiko upang makipagtalastasan sa kanilang mga tagasunod at nasasakupan.<ref name="Stars">{{Cite news |last=Marinay |first=Manny B. |date=Enero 31, 2009 |title=Stars use Friendster's Fan Profiles to reach out to fans |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924012738/http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Ginamit din ang Friendster bilang kasangkapan sa mga imbestigasyon ng kapulisan. Natunton ng lokal na pulisya sa [[Lungsod ng Cebu]] ang mga suspek sa [[pagnanakaw]] at [[pagpatay]] sa isang babaeng estudyante sa [[narsing]] noong Marso 2008. Pagkaraang nakatanggap ng impormasyon at tip mula sa publiko at mga ahente, ginalugad ng lokal na pulisya ang mga profile ng mga suspek upang masiyasat ang kanilang mga pagkatao. Inilimbag ng pulisya ang mga larawan ng mga suspek, at naglunsad sila ng sunud-sunod na mga operasyon na humantong sa pagkakadakip ng mga suspek.<ref name="Arrest">{{Cite news |last=Mosqueda |first=Mars Jr. W |date=Marso 11, 2008 |title=Internet used to identify killers of nursing student |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212001504/http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Samantala, dinakip ng [[Distritong Pampulisya ng Maynila]] ang isang suspek na inirereklamo sa pagpatay sa dalawang mga opisyal sa ''guest relations'' sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] noong Enero 2007 pagkaraan ng pagtukoy sa kaniyang kinaroroonan sa pamamagitan ng kaniyang profile sa Friendster.<ref name="Gro">{{Cite news |last=Malayo |first=Natalie Jane M |date=Enero 16, 2007 |title=Suspect in killing of two GROs arrested |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075156/http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |archive-date=Setyembre 29, 2008}}</ref> Pinagmumulan na rin ng mga malalaking [[alitan sa Internet]] ang mga ''social network'', at isang halimbawa nito ang alitan ng dalawang aktor na sina Ynez Veneracion at [[Mon Confiado]] laban kay Juliana Palermo. Inakusahan ng dalawang aktor si Palermo na gumawa ng huwad na profile ng kaniyang dating nobyong si Confiado sa Friendster. Nakakarga sa huwad na profile ang mga larawan nina Confiado at ng kasintahang si Veneracion subalit sagana sa kabastusan ang kapsiyon ng bawat larawan.<ref name="Hatester">{{Cite news |last=Sadiri |first=Walden |date=Hunyo 3, 2007 |title=Ynez-Juliana feud turns Friendster to "Hatester?" |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212002039/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Naglunsad ang noo'y [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]] na si [[Gilberto Teodoro]] ng masigasig na pangangampanya sa pamamagitan ng hatirang pangmadla, tulad ng [[YouTube]] at [[Facebook]], para sa kaniyang kandidatura sa pagkapangulo noong Mayo 2010. Iniulat na gumastos siya ng halos ikaapat na bahagi ng kaniyang pangkampanyang badyet sa hatirang pangmadla, kompara sa 9% ginastos ng naging pangulo ng bansa na si [[Benigno Aquino III]].<ref name="Elections">{{Cite web |last=Manglaus |first=Roni |date=Disyembre 10, 2010 |title=Using Social Media Marketing to Win Elections in the Philippines |url=http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |access-date=Mayo 11, 2013 |website=Pulyetos |archive-url=https://archive.today/20131004132903/http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |archive-date=Oktubre 4, 2013 |url-status=dead}}</ref> Batay sa ''Digital News Report'' (DNR) ng [[Reuters Institute for the Study of Journalism|Suriang Reuters]] noong 2024, bumaba sa 61 porsiyento ang paggamit ng mga matandang Pilipino sa Facebook bilang pinagkukuhanan ng balita, mula sa 72 porsiyento noong 2023. Pagbaba ito ng 11 puntos, na lampas sa karaniwang apat na puntos na pagbabang natatanaw sa ibang mga merkado sa midya. Ibinatay ng ikalabintatlong edisyon ng DNR ang kanilang datos sa isang onlayn na sarbey kalakip ang 94,943 mga tigulang mula sa 47 mga merkado sa midya, kabilang ang 2,104 na mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Chua |first=Yvonne T. |date=Hunyo 17, 2024 |title=Facebook, other traditional socmed platforms wane as news sources in PH — Digital News Report 2024 |url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/17/2363511/facebook-other-traditional-socmed-platforms-wane-news-sources-ph-digital-news-report-2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Digital News Report 2024 {{!}} Reuters Institute for the Study of Journalism |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=reutersinstitute.politics.ox.ac.uk |language=en}}</ref> == Hatirang pangmadla bilang ebidensiya sa hukuman == Bagaman hindi tahasang nakasaad sa ''Mga Panuntunan sa Elektronikong Ebidensiya'', na ipinahayag ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] noong 2001, ang paggamit ng mga mensahe at larawan mula sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman, pinahihintulutang gamitin ang mga ito bilang mga patunay hinggil sa mga gawaing kriminal.<ref name="SC22c">{{Cite news |last=Yumol |first=David Tristan |date=Hunyo 17, 2022 |title=SC: Photos and messages obtained by private persons from Facebook Messenger can be used as court evidence |work=[[CNN Philippines]] |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617115139/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |archive-date=Hunyo 17, 2022}}</ref> Sa isang hatol na may petsang Nobyembre 16, 2021 at inilathala noong ika-17 ng Hunyo 2022, ipinasiya ng hukuman na maaaring gamitin ang mga larawan at mensaheng nakuha ng mga indibidwal mula sa isang akawnt sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman.<ref name="SC22gn">{{Cite news |last=Santos |first=Jamil |date=Hunyo 18, 2022 |title=SC: Photos, messages on social media can be evidence in court |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/835308/sc-photos-messages-on-social-media-can-be-evidence-in-court/story/ |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref> Tinanggihan ng korte ang kahilingan ng nagsusumamo na huwag isama ang ''chat thread'' mula sa kaniyang Messenger, na ipinakita bilang patunay ng isang menor de-edad laban sa kaniya dahil sa umano'y paglabag sa kaniyang [[karapatan sa privacy]]. Ipinagtibay nito ang hatol ng [[Hukuman ng Apelasyon]] laban sa kaniya dahil sa paglabag sa Batas Republika Blg. 9775 o ang Batas Laban sa Pornograpiya ng mga Bata.<ref name="SC22c"/><ref name="SC22gn" /> Bukod diyan, pinahihintulutan ng Batas Republika Blg. 10173 o ang Batas sa Privacy ng Datos ang pagproseso ng pansariling impormasyon, kapagka gagamitin ito upang matukoy ang pangkriminal na pananagutan.<ref name="SC22c"/> Sa kasong ito, winika ng hukuman na hindi naaangkop sa akusado ang mga paghihigpit sa paggamit ng datos sa ilalim ng batas.<ref name="SC22gn"/> == Mga usapin == Pinuna ni [[Christine Gambito]], Pilipinang Amerikanang aktres at komedyante na kilala rin bilang "HappySlip", ang Friendster dahil sa inilarawan niyang "hindi naaangkop na mga patalastas" na lumabas sa kaniyang profile. Nagpaskil siya ng mensahe sa ''bulletin board'' ng websayt na naghahayag sa kaniyang mga tagahanga na pinag-isipan niyang burahin ang kaniyang akawnt. Nauna na niyang binura ang kaniyang akawnt sa [[MySpace]] bilang pagtutol sa mga onlayn na patalastas na pinapaandar ng [[Google]] at tinuringan niyang "sumasalungat nang tahasan sa tatak ng HappySlip at lubusang lumilihis sa paglalarawan ng kababaihang Pilipino." Tahasang binatikos niya ang pagpaskil ng mga patalastas ng mga [[Pakikipag-date sa Internet|websayt sa pakikipag-''date'']] na buhat sa ibang bansa na diumano ay pinupunterya sa mga Pilipina.<ref name="Happy">{{Cite news |last=Oliva |first=Erwin |date=Hunyo 13, 2008 |title=Happy Slip unhappy with "inappropriate" ads on Friendster |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221174539/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Noong 2008, inutusan ng noo'y hepe ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] na si Heneral Avelino Razon ang [[Pangkat ng Imbestigasyon at Pagtuklas ng mga Krimen]] (CIDG) na alamin kung sino ang gumawa ng huwad na akawnt sa Friendster gamit ang kaniyang pagkakakilanlan. Sagana ang nasabing huwad na akawnt sa maling impormasyon tungkol sa kaniya, tulad ng pahayag na "nais niyang makita ang mga traydor, korap, kriminal para durugin sila."<ref name="Razon">{{Cite news |last=Alberto |first=Thea |date=Enero 17, 2008 |title=Razon not amused by "Friendster account" |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221160754/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Magmula noong Disyembre 2008, may mga kaso ng [[Pag-spam|spam]] na mga komento sa mga profile sa Friendster. Karamihan sa mga ito ay sa pamamagitan ng isang larawang [[JPEG]] sa katauhan ng isang nakatagong video sa YouTube na may ''thumbnail'' ng isang maikli at masagwang video, tulad ng isang batang babae na naghuhubad ng kaniyang sarili. Kadalasang dinadala ang tagagamit sa hindi mapagkakatiwalaang websayt pagklik niya ng larawan, at mas malala pa kung dinala siya sa pag-''[[drive-by download]]'' ng [[malware]] gaya ng ''[[Koobface]] worm''. Dahil kaunti ang kaalaman ang ilang mga tagagamit sa panganib ng malware, lalo na ang mga adolesente na karaniwang bumibisita sa websayt sa mga ''[[Internet café]]'', lubhang mapanganib ang gayong mga ''social engineering attack''. Nakatanggap ng matinding batikos ang Friendster dahil sa usaping ito.<ref>{{cite web |url=http://friendstertips.wordpress.com/2008/12/31/how-to-stop-friendster-spam/ |title=How to stop Friendster spam |date=Disyembre 31, 2008 |author=Mus |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |title=YouTube Virus? Spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305133454/http://bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |title=YouTube Virus (?) spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713082218/http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |url-status=dead }}</ref> === Eskandalo hinggil sa Cambridge Analytica === Siniyasat ng pamahalaan ng Pilipinas noong 2018 ang paglabag ng kompanyang Briton na [[Cambridge Analytica]] sa seguridad ng datos, kung saan ninakaw ang pansariling impormasyon ng mahigit sa 87 milyong mga akawnt sa Facebook. Isang liham ang ipinadala ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) kay [[Mark Zuckerberg]], punong ehekutibong opisyal ng Facebook, upang magbigay ang nasabing kompanya ng mga dokumento tungkol sa lawak at kinahinatnan ng paglabag sa seguridad ng datos sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |date=Abril 14, 2018 |title=Philippines Investigating Facebook Over Data-Mining |url=https://www.voanews.com/a/philippines-investigating-facebook-data-mining/4346883.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> Nagmula sa Pilipinas ang 1.2 milyon sa mga akawnt na nilooban. Ayon sa tagasiwalat na si [[Christopher Wylie]] sa panayam sa [[Rappler]], madaling punteryahin ang Pilipinas dahil sa kawalan ng regulasyon, mga tiwaling opisyal, at mataas na paggamit ng hatirang pangmadla sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Occeñola |first=Paige |date=Setyembre 10, 2019 |title=Exclusive: PH was Cambridge Analytica's 'petri dish' – whistle-blower Christopher Wylie |url=https://www.rappler.com/technology/social-media/239606-cambridge-analytica-philippines-online-propaganda-christopher-wylie/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> === Pekeng balita at maling impormasyon === May mga alalahanin sa Pilipinas hinggil sa pagkalat ng pekeng balita at maling impormasyon sa hatirang pangmadla, lalo na sa mga plataporma tulad ng Facebook.<ref>{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=Oktubre 9, 2018 |title=Soldiers in Facebook’s War on Fake News Are Feeling Overrun |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/09/business/facebook-philippines-rappler-fake-news.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |issn=0362-4331}}</ref> Ginamit ni dating Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Facebook upang ibahagi ang kaniyang mensahe at batikusin ang mga sumasalungat sa kaniya. Mula nang inihalal siyang pangulo noong Mayo 2016, binuo ni Duterte ang isang pangkat ng mga personalidad at blogger sa Facebook upang pasamain ang mga kalaban sa politika.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Recode |date=Disyembre 8, 2017 |title=Recode Daily: How the Chinese and Philippine governments are weaponizing social media against their citizens |url=https://www.vox.com/2017/12/8/16749334/wechat-facebook-china-philippine-government-weaponizing-social-media-wildfires-waze-franken |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=Mayo 7, 2022 |title=Philippines election: 'Politicians hire me to spread fake stories' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-61339293 |access-date=Hunyo 3, 2025}}</ref> Tinulungan ng [[SCL Group]] (dating Strategic Communications Laboratories), ang punong kompanya ng Cambridge Analytica, si Duterte upang manalo sa pampanguluhang halalan noong 2016, sa pamamagitan ng paglalarawan sa kaniya sa hatirang pangmadla bilang isang lumalaban sa krimen, tulad ng nakasaad sa websayt nito.<ref>{{Cite web |date=Abril 4, 2018 |title=How Cambridge Analytica’s parent helped Duterte win 2016 election |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/2140303/how-cambridge-analyticas-parent-company-helped-man-action |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> === Mga kampanya para sa responsableng paggamit ng hatirang pangmadla === Noong Hulyo 2011, lumikha ang [[GMA Network]] ng kampanyang ''Think Before You Click'' ("Mag-isip-isip Ka [Muna] Bago Magklik") upang isulong ang responsableng paggamit ng hatirang pangmadla. Pinasimulan naman ng Rappler ang kawangis na kampanyang "[http://www.rappler.com/views/143975-no-place-for-hate-change-comes-to-rappler-comments-thread #NoPlaceForHate]" noong Agosto 2016. Hinihikayat naman nito ang pagkamagalang kapag nakikipag-ugnayan onlayn. === Mga ''deepfake'' === Noong Hulyo 2025, nagpadala si Kalihim [[Henry Aguda]] ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ng sulat sa punong ehekutibong opisyal ng [[Meta Platforms]] na si Mark Zuckerberg. Hinimok ni Aguda ang puno ng Meta Platforms na magtalaga ng karagdagang mga ''content moderation team'' sa bansa at agad na tanggalin ang mga nilalaman na gawa ng ''[[deepfake]]'' upang ipagsanggalang ang mga tagagamit mula sa ''disinformation''. Bagaman umaasa siyang susunod ang Meta sa kahilingan ng pamahalaan, binanggit ni Aguda sa isang panayam sa [[DZBB-AM]] na ang hindi pagsunod ng Meta ay maaaring humantong sa pagsuspende ng mga operasyon ng Facebook sa bansa, katulad ng mga pamamaraan na ginamit sa Brasil at ibang mga bansa upang pairalin ang pananagutan ng mga plataporma ng hatirang pangmadla sa kanilang mga nilalaman.<ref>{{Cite news |last=Baizas |first=Gaby |date=July 18, 2025 |title=DICT urges Zuckerberg to address fake news, deepfakes on Facebook |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/technology/dict-urges-mark-zuckerberg-address-fake-news-deepfakes-facebook/ |access-date=July 28, 2025}}</ref> === Privacy ng datos === Noong Setyembre 22, 2026, pinuna ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) ang [[Meta Platforms]], [[Roblox Corporation]], [[Discord Inc.]], at [[Reddit Inc.]] dahil sa kanilang kabiguan sa pagtalima sa mga patakaran hinggil sa pagpaparehistro tulad ng mga alituntunin ng Batas sa Data Privacy noong 2012 at ng NPC Circular 16-03. Susuriin ng ahensiya kung paano pinapanatili ng mga platapormang ito ang "mahigpit na mga patakaran sa pagpaparehistro, katapatan, mga karapatan ng mga subject sa datos, pananagutan, at mga pisikal at teknikal na pananggalang sa seguridad." Nagpadala ang NPC ng mga ''[[show cause order]]'' na humihingi ng mga paliwanag mula sa mga kompanya. Binigyang-diin din ng ahensiya na isang "pinagsasaluhang pananagutan" ang pagtiyak ng kaligtasan ng mga bata sa mga platapormang onlayn, sa pagitan ng mga kompanyang panteknolohiya, mga tagapagturo, mga magulang, at pamahalaan.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/22/privacy-watchdog-issues-show-cause-to-meta-reddit-roblox-discord-1644 |title=Privacy watchdog issues show cause to Meta, Reddit, Roblox, Discord |date=Setyembre 22, 2026 |last=Fuentes |first=Arthur |website=ABS-CBN News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> == Mga panukala sa regulasyon == === Kahingian sa pagkuha ng prangkisa === Noong Pebrero 2025, iminungkahi ni Kinatawan [[Ace Barbers]] ng Ikalawang Distrito ng [[Surigao del Norte]] ang isang panukalang batas na nag-oobliga sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na humingi ng obligatoryong prangkisa mula sa Kongreso, upang labanan ang pagkalat ng ''disinformation''. Sinabi niyang makatitiyak nito ng "disiplina, isang kodigo ng pag-aasal, at etika [sa mga plataporma]".<ref name=BWSMFranchise>{{Cite news |last=Basilio |first=Kenneth Christiane L. |date=Pebrero 18, 2025 |title=Franchise requirement for social media mulled amid disinformation crackdown |work=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2025/02/18/654070/franchise-requirement-for-social-media-mulled-amid-disinformation-crackdown/ |access-date=Pebrero 19, 2025}}</ref> Naghain si Kinatawan [[David Suarez (politiko)|David "Jayjay" Suarez]] ng Ikalawang Distrito ng [[Quezon (lalawigan)|Quezon]] ng Panukalang Batas Blg. 4786, na magpapasailalim ng mga plataporma sa pangangasiwa ng lehislatura sa pamamagitan ng pagtatalaga sa mga ito bilang "mga serbisyong pampubliko na may malaking kahinatnan sa publiko." Aniya, paiigtingan nito ang kanilang mga pamamaraan sa pamamahala at pagsusuri ng mga nilalaman sa kanilang mga plataporma. Mapapanatili umano nito ang kaligtasan ng mga bata sa mundong onlayn. Nabuhay ang panukala kasunod ng tatlong mga insidente ng mga pamamaril sa paaralan sa bansa.<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2309617/marcos-open-to-requiring-congressional-franchises-for-social-media-apps |title=Marcos open to requiring congressional franchises for social media apps |date=Setyembre 22, 2026 |last=Cabato |first=Luisa |website=Inquirer.net |access-date=Setyembre 23, 2026}}</ref> Nagbabala sina Propesor Karl Patrick Mendoza ng [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] at Danilo Arao ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] na maaaring malagay sa alanganin ang [[kalayaan sa pananalita]] sa bansa. Sa halip, iminungkahi nilang palakihin pa ang paglaan ng badyet para sa pinahusay na edukasyon at literasi sa midya.<ref name=BWSMFranchise /> === Pisikal na presensiya ng mga kompanya ng hatirang pangmadla === Iginiit ni Undersecretary Atty. Leonido Pulido III ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) sa isang panayam sa [[ABS-CBN News Channel]] noong 2026 na kinakailangang magtatag ng pisikal na mga presensiya ang mga plataporma ng hatirang pangmadla na aktibo sa Pilipinas. Titiyakin umano nito ang pagtutulungan sa pagitan ng pamahalaan at ng mga plataporma para sa kaayusan ng mga nilalaman.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/23/reddit-discord-agree-to-set-up-ph-office-cybercrime-agency-1335 |title=Reddit agrees to set up PH office–Cybercrime agency |last1=Manabat |first1=Johnson |last2=Fenol |first2=Jessica |date=Setyembre 23, 2026 |website=ABS-CBN News |access-date=Setyembre 24, 2026}}</ref> Nangako ang [[Discord]] at [[Reddit]] na magtatayo ng kanilang mga tanggapang pampook sa bansa at paiigtingin ang kanilang mga hakbang sa kaligtasan ng mga bata, ayon sa Cybercrime Investigation and Coordinating Center (CICC). Kabilang dito ang mga "''green lane''" o tuwirang daluyan ng komunikasyon na makatutulong sa mga awtoridad na subaybayan ang nilalaman na maituturing na makasasama sa mga bata.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/1003467/discord-reddit-given-more-time-to-establish-philippine-offices-says-cicc/story/ |title=Reddit given extension to establish Philippine office, none yet for Discord -CICC |date=Setyembre 23, 2026 |last=Mangaluz |first=Jean |website=GMA News |access-date=Setyembre 24, 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2311021/dict-govt-cybercrime-center-confirm-discord-ban-has-been-lifted |title=DICT, gov't cybercrime center confirm Discord ban has been lifted |date=Setyembre 24, 2026 |last=Bacay |first=Holly |website=Inquirer.net |access-date=Setyembre 24, 2026}}</ref> Naunang naghatid ang CICC ng babala sa Discord at Reddit na maaari silang harangan kung hindi sila magtatatag ng pampook na presensiya sa bansa na "magpapahusay sa pakikipagtulungan at pagtutulungan sa mga awtoridad sa Pilipinas," at kung hindi sila na magpapasa ng kalugod-lugod na mga estratehiya sa "pinaigting na mga pamantayan sa kaligtasan, mga mekanismo sa mabilisang pagresponde, at mga hakbang sa pagpapatunay ng edad."<ref>{{cite news |url=https://mb.com.ph/2026/09/22/cicc-gives-reddit-discord-24-hours-to-establish-ph-offices |title=CICC gives Reddit, Discord 24 hours to establish PH offices |last=Santos |first=Jel |date=Setyembre 22, 2026 |work=Manila Bulletin |access-date=Setyembre 24, 2026}}</ref> Inihambing ng Democracy.Net.PH ang babala sa modelong [[Dakilang Firewall]] ng Tsina na hindi na idinadaan sa mga hukuman ang pagharang ng mga website at platapormang onlayn.<ref>{{cite news |url=https://www.philstar.com/headlines/2026/09/24/2558550/threat-ban-reddit-discord-akin-china-repression |title='Threat to ban Reddit, Discord akin to China repression' |date=Setyembre 24, 2026 |last1=Rosales |first1=Elijah Felice |last2=Tupas |first2=Emmanuel |website=Philstar.com |access-date=Setyembre 24, 2026}}</ref> === Pagbabawal sa mga menor de-edad === Sa pagsisimula ng [[Ika-20 na Kongreso ng Pilipinas|Ikadalawampung Kongreso ng Pilipinas]], iminungkahi ni Senador [[Panfilo Lacson]] ang panukalang batas na naglalayong pagbawalan ang mga batang edad 18 taong gulang pababa na gumamit ng hatirang pangmadla. Binanggit niya ang isang pag-aaral mula sa [[UNICEF]] tungkol sa pagkakalantad ng mga menor de-edad sa onlayn na panggugulo at pang-aapi mula sa mga maton sa Internet. Sa ilalim ng kaniyang panukala, inaasahang titiyakin ng mga kompanya ng hatirang pangmadla ang edad at pagkakakilanlan ng mga netizen, bagaman dapat nilang matiyak ang seguridad ng datos bilang pagtalima sa Batas sa Privacy ng Datos ng taong 2012. Maaaring humantong sa mataas na multa o pagbawal sa pagnenegosyo ng mga kompanya ng hatirang pangmadla sa bansa kapag nabigo sila sa pagharang ng mga menor de-edad o sa seguridad ng datos ng mga tagagamit.<ref>{{Cite news |last=Mangaluz |first=Jean |date=Hulyo 2, 2025 |title=Skibidi no more? Lacson seeks to bar minors from social media |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2025/07/02/2454966/skibidi-no-more-lacson-seeks-bar-minors-social-media |access-date=Hulyo 8, 2025}}</ref> Noong ikatlo ng Marso 2026, inihain ang Panukalang Batas Blg. 8262 sa Kapulungan ng mga Kinatawan na ipinapanukalang ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga indibidwal na hindi lalampas sa 16 na taong gulang. Nilalayon nitong itakda ang akses ng mga menor de-edad sa mga platapormang panghatirang pangmadla.<ref>{{Cite news |last=Sagcal |first=Jem |date=Marso 10, 2026 |title=New bill seeks to ban social media for users under 16 |url=https://technology.inquirer.net/145425/social-media-ban-minors-philippines-bill |access-date=Marso 10, 2026 |work=inquirer.net}}</ref><ref>{{Cite web |last=Villanueva |first=Eduardo |date=Marso 3, 2026 |title=An Act Protecting Minors From Social Media Harms By Establishing A Minimum Age For Social Media Access And Imposing Obligations On Social Media Platforms |url=https://docs.congress.hrep.online/legisdocs/basic_20/HB08262.pdf |access-date=Marso 10, 2026 |website=congress.gov.ph}}</ref> Muling nabuhay ang mga pamanawagan na ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga menor de-edad matapos ang insidente ng [[pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]], at nagmungkahi rin ang mga mambabatas na magpatupad ng sapilitang pagpapatunay ng edad ng mga tagagamit sa mga larong onlayn na "marahas at angkop lamang sa mga nasa hustong gulang."<ref>{{cite news |url=https://manilastandard.net/news/314756937/16-under-social-media-ban-pushed-anew-review-of-policies-urged.html |title=16-under social media ban pushed; review of policies urged |date=Hunyo 24, 2026 |last1=Superable |first1=Ram |last2=Zurbano |first2=Joel |last3=Cruz |first3=Maricel |last4=Barcelo |first4=Vito |work=Manila Standard |access-date=Hunyo 24, 2026}}</ref> Muling umusbong ang mga panukalang ito pagkaraan ng naganap na [[pamamaril sa paaralan sa Zamboanga noong 2026]] na ikinasawi ng isang biktima at ng suspek na kapuwang menor de-edad,<ref>{{cite news |url=https://tribune.net.ph/2026/08/19/ateneo-zamboanga-shooting-spurs-senate-push-to-ban-social-media-for-minors |title=Ateneo Zamboanga spurs Senate push |last=Oliquino |first=Edjen |work=Daily Tribune |date=Agosto 19, 2026 |access-date=Agosto 20, 2026}}</ref> pati na rin matapos ang [[pamamaril sa paaralan sa Timog Cotabato noong 2026]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/1003140/dilg-s-remulla-seeks-limits-on-children-s-social-media-use-access-to-violent-sites/story/ |title=DILG's Remulla seeks limits on children's social media use, access to violent sites |date=Setyembre 21, 2026 |last=Rita |first=Joviland |website=GMA News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> '''Mga reaksiyon''' Noong Hulyo 29, 2026, sinang-ayunan ng [[Save the Children]], isang samahan para sa karapatan ng mga bata, ang pagsisikap na ginawa ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] (PNP) ngunit nagbabala laban sa anumang pangkalahatang pagbabawal para sa mga menor de-edad. Iginiit nilang nahaharap ang mga hakbang ng Australya sa mga hamon, kabilang ang "mga teknikal na limitasyon sa pagpapatupad, mga alalahanin sa privacy hinggil sa pagpapatunay ng edad, at ang peligro ng paglipat ng mga bata sa mga platapormang onlayn na hindi gaanong pinamamahalaan ng mga alituntunin."<ref>{{cite news |url=https://tribune.net.ph/2026/07/29/save-the-children-backs-pnp-child-safety-drive-opposes-blanket-social-media-ban |title=Save the Children backs PNP child safety drive, opposes blanket social media ban |last=Villamente |first=Jing |date=Hulyo 29, 2026 |work=Daily Tribune |access-date=Agosto 14, 2026}}</ref> Muling iginiit ni Senador [[Juan Miguel Zubiri]] ang kaniyang suporta sa "isang seryosong pagbabawal ng mga bata sa hatirang pangmadla" sa isang ''post'' sa X (dating Twitter), isang araw pagkaraan ng pamamaril sa Ateneo de Zamboanga. Kailangan umanong "makahabol" ang mga batas sa gitna ng "pagbabago ng panahon."<ref>{{Cite news |url=https://philstarlife.com/geeky/227542-are-social-media-bans-for-children-working-in-other-countries |title=Are social media bans for children working in other countries? |date=Agosto 20, 2026 |last=Baltasar |first=Cecile |work=PhilSTAR L!fe |access-date=Agosto 24, 2026}}</ref> Binatikos ni Senadora [[Risa Hontiveros]] ang ''Safe Media Access and Responsible Technology for Kids in Digital Spaces (SMART KIDS) Act'', na ipinasa ng kapuwa niyang mga senador at naglalayong pagbawalan ang mga tagagamit na labimpitong (17) taong gulang pababa na gumamit ng o magpanatili ng mga akawnt sa mga hatirang pangmadla. Ayon sa kaniya, "hindi kinikilala" ng ganap na mga pagbabawal na ito ang umuunlad at nagbabagong kakayahan ng mga bata." Iminungkahi niya ang "pabaitang na mga restriksiyon para sa mga adolesente" mula sa mas matatag na mga ''setting'' sa ''privacy'' ng datos hanggang sa mga restriksiyon sa mga ''algorithm'' na pampatalastas at sa mga pakikisalamuha sa mga matatanda.<ref>{{cite news |url=https://www.philstar.com/headlines/2026/10/09/2561963/senate-oks-bill-restricting-socmed-under-18s |title=Senate OKs bill restricting socmed for under-18s |date=Oktubre 9, 2026 |last=Cayabyab |first=Marc Jayson |website=Philstar.com |access-date=Oktubre 17, 2026}}</ref> === Pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit === Isinabatas ang Batas Republika Blg. 11934 ([[Batas sa Pagpaparehistro ng SIM]]) noong 2022.<ref name="PHRappler">{{Cite news |last=Rivas |first=Ralf |date=Oktubre 22, 2022 |title=Marcos signs SIM Card Registration Act. Will it really stop scammers? |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/marcos-jr-signs-sim-card-registration-act-will-really-stop-scammers/ |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inatasan ng isang naunang bersiyon ng noo'y panukalang batas ang mga tagagamit na itala ang kanilang mga akawnt sa hatirang pangmadla gamit ang kanilang legal na mga pangalan at numero ng telepono. Iginiit ng mga pumapanig sa panukala na hahadlangan nito ang mga gawain ng mga manloloko at teroristang nagtatago ng kanilang pagkakakilanlan. Pinuna ng mga tumututol sa panukala sa kadahilanang malalagay sa panganib ang kalayaan sa pananalita at karapatan sa privacy ng bawat Pilipino.<ref>{{Cite news |last=Yang |first=Angelica Y. |date=Pebrero 7, 2022 |title='Real name' social media registration seen to risk free speech, privacy and identity |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/02/07/2159205/real-name-social-media-registration-seen-risk-free-speech-privacy-and-identity |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inalis kalaunan sa huling bersiyon ng panukalang batas (na naging batas paglaon) ang tadhana ukol sa hatirang pangmadla.<ref name="PHRappler" /> Noong Enero 16, 2026, ipinanukala ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ang isang patakaran na iniuutos sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na patunayan o beripikahan ang kanilang mga tagagamit, bilang panlaban sa mga troll, bot ng AI, at mga gawain ng mga onlayn na kriminal.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/973111/goodbye-trolls-dict-mulls-all-social-media-users-to-be-verified/story/ |title=Goodbye trolls? DICT mulls all social media users to be verified |last=Cordero |first=Ted |website=GMA News |date=Enero 16, 2026 |access-date=Enero 22, 2026}}</ref> Nagbabala naman ang Democracy.Net.PH at Foundation for Media Alternatives, mga pangkat sa mga karapatan sa Internet, na maaaring magdala ng hindi kanais-nais na kapahamakan sa mga aktibista, kababaihan, at bata ang panukala, sa mga anyo ng [[pagmamaton]], [[pang-aapi]], at [[onlayn na pagmamanman]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/1/21/no-more-alter-accounts-dict-studies-social-media-user-verification-1929 |title=No more alter accounts? DICT studies social media user verification |last=Pascual |first=Jekki |publisher=ABS-CBN News |date=Enero 21, 2026 |access-date=Enero 21, 2026}}</ref> Umatras kalaunan ang DICT sa panukala at sa halip ay mas pinili ang pampublikong kamuwangan at pagpapalaganap ng kabatiran, na isinasakatuparan pa rin ang parehong layunin ng pagpapairal ng pananagutan sa mundong onlayn.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/974064/dict-social-media-verification-likely-to-remain-voluntary/story/ |title=DICT: Social media verification likely to remain voluntary |last=Serquiña |first=Mariel Celine |date=Enero 25, 2026 |website=GMA News |access-date=Enero 30, 2026}}</ref> Noong Pebrero 6, 2026, nagpanukala si Senador [[Tito Sotto]] ng batas para sa patakarang "isang tao, isang akawnt" lamang, na ayon sa kaniya ay magpapawakas sa mga troll sa internet. Kasunod ito ng pagdami ng mga troll na naninira ng magkabilang panig sa kasagsagan ng usapin ng [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|sigalutan sa teritoryo sa pagitan ng Pilipinas at Tsina]] pagkaraan ng [[Diplomatikong insidente ng Pilipinas–Tsina (2026)|insidenteng diplomatiko sa pagitan ng dalawang bansa]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2026/2/6/sotto-suggestion-to-fight-trolls-one-person-one-social-media-account-1619 |title=Sotto suggestion to fight 'trolls': One person, one social media account |last=Cruz |first=RG |date=Pebrero 6, 2026 |publisher=ABS-CBN News |access-date=Pebrero 9, 2026}}</ref> Sinabi ng DICT noong ika-1 ng Setyembre 2026, na iaatas nila sa [[Meta Platforms]] na isama ang [[Pambansang Pagkakakilanlan ng Pilipinas]] (''PhilSys ID'') sa pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng kanilang mga tagagamit sa kanilang mga plataporma, na kinabibilangan ng Facebook, Messenger, Instagram, WhatsApp, at Threads, sa paraang katulad ng hakbang na ipinangakong ipatutupad ng [[Roblox]]. Iginiit ni Kalihim Henry Aguda ng DICT na hindi na magagawa ng mga kriminal na magtago ng kanilang mga pagkakakilanlan tuwing "gumagawa" sila ng "isang bagay na ilegal" kapag ipinatupad na ang pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit. Ikinatwiran niyang naging "mahirap" na ang "pagpapatungkol." Iginiit niyang makatutulong ng maagap na mga hakbang na ito ang pag-iwas sa mga pamunuan ng mga hatirang pangmadla na maharap sa inaasahang mga reklamo tulad ng mga kasong kinakaharap ng Meta sa Estados Unidos. Ipinanukala rin ng DICT ang "mas mahigpit na mga alituntunin" sa [[Discord]], na ayon sa kanila ay "isang hindi binabantayan o naka-''encrypt'' na ''messaging space'' na naiulat na ginagamit sa radikalisasyon."<ref name=Delizo20260901>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/1/philippines-urges-meta-to-require-national-id-for-social-media-accounts-1747 |title=Philippines urges Meta to require national ID for social media accounts |last=Delizo |first=Michael |website=ABS-CBN News |date=Setyembre 1, 2026 |access-date=Setyembre 1, 2026}}</ref> Binatikos ng ''[[Computer Professionals' Union]]'' (CPU) ang ipinapanukalang hakbang na ito sa Meta Platforms at inilarawan ito bilang isang "tuwirang pag-atake sa ''privacy'' na isang saligang karapatang pantao." Sa halip ay iminungkahi nila ang mga sumusunod na hakbang: "mapagkukuhanang mga serbisyo sa kalusugang pangkaisipan, malawak na mga programa sa dihital na literasi na nakapaloob sa mga sistemang pang-edukasyon, at mas mahigpit na mga alituntunin sa pagmamay-ari ng baril."<ref>{{cite news |url=https://www.bulatlat.com/2026/09/08/tech-professionals-warn-of-privacy-risks-in-proposed-id-rule-for-meta-users/ |title=Tech professionals warn of privacy risks in proposed ID rule for Meta users |date=Setyembre 8, 2026 |last=Sanz |first=Jian |website=Bulatlat |access-date=Oktubre 2, 2026}}</ref> === Pangkalahatang mga babala === Noong ika-27 ng Agosto 2026, nagbabala ang [[Tanggapan ng Pangulo ng Pilipinas|Tanggapan ng Pangulo]] sa lahat ng mga platapormang panghatirang pangmadla pati na ang "ibang mga plataporma" tulad ng "mga ''gaming app''" na maaari silang iharang sa bansa kung hindi nila mapipigilan ang pagkalat ng nilalamang onlayn na magiging sanhi ng pagiging "marahas at agresibo" ng mga bata.<ref name=Inq20260827>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2293571/fwd-palace-no-facebook-ban-for-now-but-other-platforms-may-face-restrictions |title=No Facebook ban for now, other platforms may face restrictions – Palace |last=Cabalza |first=Dexter |date=Agosto 27, 2026 |website=Inquirer.net |access-date=Setyembre 1, 2026}}</ref> Noong ika-25 ng Setyembre, sinabi nilang handa si Pangulong [[Bongbong Marcos]] na ipakita ang "malakas na kaloobang pampolitika" sa pagsuspende ng mga serbisyo ng "piling mga ''mobile app'' at plataporma ng hatirang pangmadla" kung hindi nila titiyakin ang "kaligtasan ng mga mag-aaral ng mga paaralan," kahit na nangangahulugan ito ng "sakripisyo" para sa ilang mga Pilipinong tagagamit. Maibabalik lamang ang akses kapag "sumunod" ang mga platapormang ito sa mga "panuntunan ng pamahalaan para maprotektahan ang kabataan." Inihambing ni Tagapagsalita [[Claire Castro]] ang mga ''groomer'' sa "masamang mga espiritu na sinasapi ang murang kaisipan ng mga kabataan."<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/25/marcos-to-show-strong-political-will-in-ban-on-select-social-media-apps-palace-1617 |title=Marcos ready to show 'strong political will' in ban on select social media apps—Palace |last=Rafales |first=April |date=September 25, 2026 |website=ABS-CBN News |access-date=October 2, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Internet sa Pilipinas]] [[Kategorya:Teknolohiya sa lipunan]] [[Kategorya:Hatirang pangmadla]] h79vw2tdcn0tyoa0liw7el6rg77ukcw Vernazza 0 337831 2235132 2203432 2026-10-17T18:57:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vernazza|native_name=Vernasa|image_skyline=Vernazza and the sea, Cinque Terre, Italy.jpg|image_caption=Vernazza na tanaw mula sa Daang Azure|image_shield=Vernazza-Stemma.svg|coordinates={{coord|44|08|N|09|41|E|display=inline,title}}|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng La Spezia|La Spezia]] (SP)|established_date=1861|frazioni=[[Corniglia]], Drignana, Muro, {{Ill|Prevo (Vernazza)|it|lt=Prevo}}, {{Ill|San Bernardino (Vernazza)|it|lt=San Bernardino}}|mayor=Marco Fenelli|mayor_party=Vernazza-Corniglia|area_total_km2=12.3|elevation_m=3|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B&l=en&a=2024 |title=Monthly Demographic Balance |language=en,it |publisher=[[Italian National Institute of Statistics]] |access-date=4 October 2024}}</ref>|population_demonym=Vernazzesi|postal_code=19018|area_code=0187|istat=011030|saint=Margarita ang Birhen|day=Hulyo 20|website={{Official URL}}}}Ang '''Vernazza''' ({{Langx|lij|Vernassa}}, lokal na {{Lang|lij|Vernasa}} {{Langx|la|Vulnetia}}) ay isang bayan at {{Lang|it|[[comune]]}} Matatagpuan sa [[lalawigan ng La Spezia]], [[Liguria]], hilagang-kanlurang [[Italya]]. Isa ito sa limang bayan na bumubuo sa rehiyon ng [[Cinque Terre]]. Ang Vernazza ang pang-apat na bayan na patungo sa hilaga, walang trapiko ng sasakyan, at nananatiling isa sa mga pinakatunay na "mga nayon ng pangingisda" sa [[Rivierang Italyano]]. Ito lamang ang natural na daungan ng Cinque Terre at sikat sa mga eleganteng bahay nito.<ref>{{Cite news |date=2016-06-01 |title=A Virtual Tour of Italy's Coastal Villages: Cinque Terre - Tripoetic Blog |language=en-GB |work=Tripoetic Blog |url=http://blog.tripoetic.com/a-virtual-tour-of-italys-coastal-villages-cinque-terre/ |url-status=dead |access-date=2017-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223044458/http://blog.tripoetic.com/a-virtual-tour-of-italys-coastal-villages-cinque-terre/ |archive-date=23 February 2017}}</ref> Ang pangalang Vernazza ay hango sa Latin na pang-uring {{Lang|la|verna}}, na nangangahulugang "katutubo". Ang angkop na pinangalanang katutubong alak, ''vernaccia'' ("lokal" o "atin"), ay nakatulong sa pagsilang ng pangalan ng nayon. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Liguria |url=https://borghipiubelliditalia.it/liguria/ |access-date=31 July 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Ang mga unang tala na kumikilala sa Vernazza bilang isang pinatibay na bayan ay mula pa noong 1080. Tinutukoy bilang isang aktibong himpilang pandagat ng [[Obertenghi]], isang pamilya ng mga maharlikang Italyano, ito ay malamang na isang punto ng pag-alis para sa mga puwersang pandagat na nagtatanggol laban sa mga pirata.<ref>{{Cite web |title=Turismo La Spezia |url=http://www.turismoprovincia.laspezia.it/it/localita/5-Terre-e-riviera/vernazza-corniglia/arte-e-cultura |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203082455/http://www.turismoprovincia.laspezia.it/it/localita/5-Terre-e-riviera/vernazza-corniglia/arte-e-cultura |archive-date=2014-02-03 |access-date=10 August 2022}}</ref> [[Talaksan:Tower_Castello_Doria.jpg|alt=A round stone tower|left|thumb|Tore ng Castello Doria]] Sa sumunod na dalawang siglo, naging mahalaga ang Vernazza sa pananakop ng [[Republika ng Genova]] sa [[Liguria]], na nagbigay ng daungan, plota, at mga sundalo. Noong 1209, humigit-kumulang 90 sa pinakamakapangyarihang pamilya ng Vernazza ang nangakong tumalima sa republika ng Genova. Ang unang naitala na presensiya ng isang simbahan ay mula pa noong 1251, kung saan binanggit ang parokya ng [[:it:Chiesa di San Pietro (Vernazza)|San Pietro]] noong 1267. Ang pagtukoy sa [[:it:Chiesa di Santa Margherita (Vernazza)|Simbahan ni Santa Margherita d'Antiochia]] ng Vernazza ay nangyari noong 1318. Ang ilang iskolar ay may opinyon, dahil sa paggamit ng mga materyales at paraan ng konstruksiyon, na ang aktuwal na pagkakagawa ng Simbahan ng Santa Margherita d'Antiochia ay naganap nang mas maaga, noong ika-12 siglo. Ang Simbahan ng Santa Margherita d'Antiochia ay pinalawak at binago sa loob ng ika-16 at ika-17 siglo, at pagkatapos nito ay itinayo ang oktagonal na kampanaryo na tumataas mula sa abside. [[File:Vernazza_626.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vernazza_626.JPG|left|thumb|Tanaw mula sa timog]] Noong ika-15 siglo, itinuon ng Vernazza ang depensa nito laban sa kakila-kilabot at regular na nagaganap na mga pagsalakay ng mga pirata, sa pamamagitan ng pagtatayo ng isang matibay na pader. Noong kalagitnaan ng ika-17 siglo, tulad ng marami sa mga nayon ng Cinque Terre, dumanas ang Vernazza ng isang panahon ng pagbaba na negatibong nakaapekto sa produksiyon ng alak, at nagpahaba sa pagtatayo ng sistema ng mga daanan at daungan ng ''molo'' (mga nunal na itinayo upang protektahan laban sa malalakas na alon). Noong ika-19 na siglo, pagkatapos ng mahabang panahon ng pagtigil, bumalik ang Vernazza sa produksyon ng alak, pinalaki at lumikha ng mga bagong terasang dalisdis. Ang resulta ay isang muling pagpapasigla ng komersiyo ng Vernazza. Sa panahong ito rin, nagsimula ang pagtatayo ng linya ng tren ng [[Daambakal ng Genoa–Pisa|Genoa–La Spezia]], na nagtapos sa mahabang pagkakahiwalay ng Vernazza. Ang populasyon ng Vernazza ay tumaas ng 60% bilang resulta. Samantala, ang pagtatayo ng [[Basang Pambaybayin ng La Spezia|base militar ng La Spezia]] ay napatunayang mahalaga rin sa Vernazza sa pagbibigay ng trabaho para sa maraming miyembro ng komunidad. Sa pagdating ng ika-20 siglo, nakaranas ang Vernazza ng isang alon ng pangingibang-bayan dahil ang pagtatrabaho sa lupa ay itinuturing na mapanganib at sanhi ng sakit, at ang kakayahang higit pang pagsamantalahan ang agrikultura ay humina. == Mga tala == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} * [https://web.archive.org/web/20100304180946/http://www.carnets-de-voyages.fr/public/Italie/vernazza2.jpg Pictures of Vernazza] * [https://web.archive.org/web/20110719085841/http://www.strudel.de/index.php?option=com_content&view=article&id=68 Three panoramas of Vernazza] * [http://www.theheartofcinqueterre.com/slideshow.php Cinque Terre slideshow with 50 pictures] {{World Heritage Sites in Italy}}{{Province of La Spezia}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] ewtavlt9tiz79eumwhu0lhxqcwj2dqa Miss Universe 2026 0 338862 2235071 2234936 2026-10-17T14:42:28Z Allyriana000 119761 2235071 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | date = 24 Nobyembre 2026 | venue = José Miguel Agrelot Coliseum, San Juan, Puerto Rico | broadcaster = {{Hlist|[[Roku]]|[[Telemundo]]|[[TV Azteca]]}} | debuts = {{Hlist|Kolektibidad ng San Martin|Malawi|Republika ng Konggo|Timog Sudan|Uganda}} | returns= {{Hlist|Albanya|Alemanya|Austrya|Hamayka|Hordan|Kamerun|Kenya|Litwanya|Lupangyelo|Maldibas|Maruekos|Mongolya|Montenegro|Réunion|Sierra Leone|Suriname|Tunisya|Usbekistan}} | before = [[Miss Universe 2025|2025]] }} Ang '''Miss Universe 2026''' ang magiging ika-75 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na nakatakdang gaganapin sa José Miguel Agrelot Coliseum sa [[San Juan, Puerto Rico]], sa 24 Nobyembre 2026.<ref name=":1" /> Kokoronahan ni [[Fátima Bosch]] ng Mehiko ang kaniyang papalit sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === [[Talaksan:Coliseum_of_Puerto_Rico_(03).jpg|thumb|José Miguel Agrelot Coliseum, ang lokasyon ng Miss Universe 2026]] Noong 23 Setyembre 2025, inanunsyo ng [[Miss Universe|Miss Universe Organization]] na gaganapin ang edisyong ito sa Puerto Rico sa ikaapat na pagkakataon, pagkatapos ng [[Miss Universe 1972|1972]], [[Miss Universe 2001|2001]], at [[Miss Universe 2002|2002.]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cosulich |first=Bianca |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universo en Puerto Rico: lo que debes saber del aniversario 75 |trans-title=Miss Universe in Puerto Rico: What you need to know about the 75th anniversary |url=https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923204633/https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Marie Claire |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramos Rosado |first=Víctor |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se celebrará en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |work=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928045010/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> Kinumpirma ni Jennifer González-Colón, ang Gobernador ng Puerto Rico, ang pagpili at inanunsyo na sumang-ayon ang kaniyang administrasyon na maglaan ng kabuuang {{US$|9 million}} sa pampublikong pondo upang pondohan ang pangunguna nito ng kompetisyon, na pangangasiwaan ng Puerto Rico Tourism Company at Discover Puerto Rico.<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico To Host Miss Universe 2026 In A Celebration Of Latino Pride |url=https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307001204/https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=BeLatina |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muchacho |first=Enrique |date=21 Nobyembre 2025 |title=Economic and Tourism opportunity with Miss Universe 2026 |url=https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121221746/https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |archive-date=21 Nobyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=WJournal |language=en}}</ref> Itinalaga ng mga tagapag-ayos ang José Miguel Agrelot Coliseum sa San Juan, Puerto Rico, bilang ang lokasyon ng kompetisyon, na nakatakdang gaganapin sa Nobyembre 2026.<ref>{{cite news |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se llevará a cabo en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923202932/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{cite web |last=Valdez |first=Cynthia |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026: Puerto Rico será la sede de la 75a edición del certamen en su aniversario de diamante |trans-title=Miss Universe 2026: Puerto Rico will host the 75th edition of the pageant on its diamond anniversary |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923201347/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=¡Hola! |language=es}}</ref><ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517042411/https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |archive-date=17 Mayo 2026}}</ref> Noong 18 Disyembre, ipinatigil ni Willianette Robles Cancel, ang direktor ehekutibo ng Puerto Rico Tourism Company, ang mga pagbabayad nito sa Miss Universe at nanawagan ng isang pagpupulong sa pagitan ng kanilang mga delegasyon upang talakayin ang "ilang nakabinbing isyu at mga bagong kinakailangan para sa pagdaraos ng kompetisyon".<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=12 Disyembre 2025 |title=Puerto Rico gov't halts funds disbursement for Miss Universe 2026 — report |url=https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420032723/https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |archive-date=20 Abril 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=10 Disyembre 2025 |title=Gobierno detiene desembolso de fondos a Miss Universe |trans-title=Government halts disbursement of funds to Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-detiene-desembolso-de-fondos-a-miss-universe/article_2d2e76f4-3377-4691-8632-0792e4198d62.html |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828175404/https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-detiene-desembolso-de-fondos-a-miss-universe/article_2d2e76f4-3377-4691-8632-0792e4198d62.html|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref> Nangyari ang suspensyon matapos humarap sa ilang mga isyu ang kompetisyon, kabilang ang [[Miss Universe 2025|mga iregularidad sa resulta]] ng nakaraang edisyon at ang paglulunsad ng pamahalaan ng Mehiko ng imbestigasyon sa pangulo ng Miss Universe na si Raúl Rocha sa mga kaso ng droga, gasolina, at pagpupuslit ng armas.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Fabiola |date=5 Disyembre 2025 |title=Mexico freezes Miss Universe co-owner's bank accounts during organized crime investigation |url=https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228131125/https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |archive-date=28 Disyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=AP News |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=25 Abril 2026 |title=Puerto Rico’s hosting of 75th Miss Universe pageant is pushing through |url=https://entertainment.inquirer.net/665476/puerto-ricos-hosting-of-75th-miss-universe-pageant-is-pushing-through |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828150033/https://entertainment.inquirer.net/665476/puerto-ricos-hosting-of-75th-miss-universe-pageant-is-pushing-through|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref> Pagsapit ng Marso 2026, napagkasunduan na ng delegasyon na ipagpatuloy ang pangunguna ng kompetisyon sa teritoryo.<ref>{{Cite web |last=Menéndez Sanabria |first=Pedro |date=4 Marso 2026 |title=En su etapa final negociación entre gobierno y Miss Universe |trans-title=In its final stage, negotiations between the government and Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307213532/https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Kabilang sa mga kundisyong ipinataw ng pamahalaan ng Puerto Rico sa kasunduan ay ang pagbawi ni Rocha sa kaniyang pakikilahok sa pangunguna ng edisyon upang "pangalagaan ang imahe ng Puerto Rico". <ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |last2=Aponte Inostroza |first2=Carlos |date=19 Pebrero 2026 |title=¿Qué condiciones está imponiendo el gobierno para la celebración de Miss Universe en Puerto Rico? |url=https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307181719/https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Pagsapit ng Abril 2026, natapos ng pamahalaan ng Puerto Rico ang pagbayad nito sa Miss Universe.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=28 Abril 2026 |title=Gobierno finaliza pagos para la celebración de Miss Universe 2026 en la Isla |trans-title=Government finalizes payments for the Miss Universe 2026 pageant on the island |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260505154733/https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |archive-date=5 Mayo 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Noong 22 Hulyo 2026, inanunsyo ng Miss Universe Organization na ang opisyal na petsa ng kompetisyon ay sa 24 Nobyembre 2026.<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=23 Hulyo 2026 |title=75th Miss Universe coronation night to be held on November 24 in Puerto Rico |url=https://philstarlife.com/news-and-views/828719-miss-universe-coronation-night-nov-24?page=2 |access-date=23 Hulyo 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Ayon kay Cancel, inaasahang mag-aakit ng humigit-kumulang 65,000 bisita ang kompetisyon sa pulo.<ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=8 Oktubre 2026 |title=Miss Universe 2026 atraerá unos 65,000 visitantes a la Isla |trans-title=Miss Universe 2026 will attract approximately 65,000 visitors to the island. |url=https://www.elvocero.com/escenario/miss-universe-2026-atraer-unos-65-000-visitantes-a-la-isla/article_5b334ba0-4c79-49e0-b612-d92c7a448284.html |access-date=15 Oktubre 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Mula sa mga kandidatang itinalaga noong 21 Hulyo 2026, Labing-isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging isang runner-up sa kanilang kompetisyong pambansa,{{Efn|Si Aliya Karotkaya ng Biyelorusya ang first runner-up sa Miss Belarus 2025.<ref>{{cite web|title=Alena Kucheruk from Polotsk wins Miss Belarus 2025 beauty pageant|url=https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|url-status=live|website=Belarus.by|date=12 Setyembre 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260830114140/https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|archivedate=30 Agosto 2026|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Dabilo Moses ng Botswana ang first runner-up sa Miss Universe Botswana 2025.<ref>{{cite news|last=Shabani|first=Thamani|date=1 Setyembre 2025|title=Andries new Miss Universe Botswana|url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|url-status=live|website=Daily News Botswana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250904031135/https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|archivedate=4 Setyembre 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Danielle Yablonka ng Israel ang first runner-up sa Miss Universe Israel 2025.<ref>{{cite news|last=Taylor|first=Ezra|date=19 Hulyo 2025|title=Melanie Shiraz wins Miss Universe Israel 2025 crown, vows to use platform for meaningful change|url=https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|url-status=live|website=The Jerusalem Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250719185733/https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|archivedate=19 Hulyo 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Selena Grant ng Kapuluang Turks at Caicos ang first runner-up sa Miss Universe Turks and Caicos 2025.<ref>{{cite news|last=Tyson|first=Vivian|date=2 Agosto 2025|title=Bereniece Dickenson Crowned Miss Universe Turks and Caicos 2025|url=https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|url-status=live|website=Newsline TCI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250802073600/https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|archivedate=2 Agosto 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Bruk Belete ng Etiyopiya ang first runner-up sa Miss Universe Spain 2026.<ref>{{Cite web |last=Espí |first=Aarón |date=12 Hulyo 2026 |title=Las historias que llegan a Miss Universo España 2026 y demuestran que ya no existe una candidata tipo: madres, mujeres de 40 años y cuerpos alejados del canon tradicional |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/famosos/2026-07-12/historias-miss-universo-espana-demuestran-no-existe-una-candidata-tipo_4387269/ |access-date=5 Oktubre 2026 |website=El Confidencial|language=es}}</ref>}} o matapos mapili sa isang ''casting process'',{{Efn|Representatives from Armenia, Aruba, the British Virgin Islands, Egypt, Jordan, Latvia, Martinique, Mayotte, Nicaragua, Paraguay, Peru, Trinidad and Tobago, Turkey, and Uruguay, were each selected through a casting process conducted by their respective organizations.<ref>{{cite web|title=Arena Zeynalian Crowned Miss Universe Armenia 2026|url=https://edgar.id/blog-posts/arena-zeynalian-crowned-miss-universe-armenia-2026|url-status=live|website=Edgar Entertainment|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260827123000/https://edgar.id/blog-posts/arena-zeynalian-crowned-miss-universe-armenia-2026|archivedate=27 August 2026|accessdate=27 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=Elizabeth Johnson Crowned Miss Universe Aruba 2026|url=https://arubanews.ca/elizabeth-johnson-crowned-miss-universe-aruba-2026/|url-status=live|website=Aruba News|date=31 August 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260901142936/https://arubanews.ca/elizabeth-johnson-crowned-miss-universe-aruba-2026/|archivedate=1 September 2026|accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Adina|first=Armin P.|date=18 August 2026|title=Filipino Miss Universe licensee Josh Yugen picks Egypt's bet anew|url=https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|url-status=live|website=Philippine Daily Inquirer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260821171537/https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archivedate=21 August 2026|accessdate=23 August 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Larissa Ségarel est la nouvelle Miss Univers Martinique|trans-title=Larissa Ségarel is the new Miss Universe Martinique|url=https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique|url-status=live|website=RCI|language=fr|date=22 August 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260822231659/https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique|archivedate=22 August 2026|accessdate=23 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe|trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe|url=https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|url-status=live|website=L'info Kwezi|language=fr|date=25 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260525080044/https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|archivedate=25 May 2026|accessdate=25 May 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Oriz|first=Karina|date=5 September 2026|title=Jasmine Blandford is crowned Miss Universe Nicaragua 2026 and will represent the country in Puerto Rico|url=https://100noticias.tv/farandula/149604-jasmine-blandford-miss-universe-nicaragua-2026/|url-status=live|website=[[100% Noticias]]|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260916120329/https://100noticias.tv/farandula/149604-jasmine-blandford-miss-universe-nicaragua-2026/|archivedate=16 September 2026|accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=(VIDEO) ¡Atendé lo que le pidieron a esta modelo para ser Miss Universo Paraguay!|trans-title=(VIDEO) Check out what they asked of this model to become Miss Universe Paraguay!|url=https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|url-status=live|website=Popular.com.py|language=es|date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260324013405/https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|archivedate=24 March 2026|accessdate=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=14 April 2026|title=Miss Perú 2026: cuándo, dónde y cómo ver en vivo la coronación de la sucesora de Karla Bacigalupo con Fátima Bosch|trans-title=Miss Peru 2026: When, where and how to watch live the coronation of Karla Bacigalupo's successor with Fátima Bosch|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260415102922/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|archivedate=15 April 2026|accessdate=15 April 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=15 April 2026|title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo|trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485|url-status=live|website=[[Radio Programas del Perú]]|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente|archivedate=16 April 2026|accessdate=16 April 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=García Retamal|first=Brenda|date=13 August 2026|title=Luren Márquez ya no es Miss Perú 2026: organización retiró su título y no participará en el Miss Universo|trans-title=Luren Márquez is no longer Miss Peru 2026: the organization withdrew her title and she will not participate in Miss Universe|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/luren-marquez-ya-no-es-miss-peru-2026-organizacion-retiro-su-titulo-y-no-participara-en-el-miss-universo-noticia-1701458|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260814024504/https://rpp.pe/famosos/celebridades/miss-universo-2026-confirman-fecha-de-la-gran-final-en-puerto-rico-noticia-1698418?itlk=iksiguiente|archivedate=14 August 2026|accessdate=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=De Young al mundo: Lucía Piñeyro Lima es la nueva Miss Universo Uruguay|trans-title=From Young to the world: Lucía Piñeyro Lima is the new Miss Universe Uruguay|url=https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/|url-status=live|website=Uruguay Digital 365|language=es|date=31 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260601052440/https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/|archivedate=1 June 2026|accessdate=1 June 2026}}</ref>|name=b}} at anim na kandidata ang iniluklok matapos ang pag-urong ng orihinal na nagwagi.<ref>{{cite news|title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe|trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe|url=https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|url-status=live|website=L'info Kwezi|language=fr|date=25 Mayo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260525080044/https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|archive-date=25 Mayo 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=(VIDEO) ¡Atendé lo que le pidieron a esta modelo para ser Miss Universo Paraguay!|trans-title=(VIDEO) Check out what they asked of this model to become Miss Universe Paraguay!|url=https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|url-status=live|website=Popular.com.py|language=es|date=23 Marso 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324013405/https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|archive-date=24 Marso 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=14 Abril 2026|title=Miss Perú 2026: cuándo, dónde y cómo ver en vivo la coronación de la sucesora de Karla Bacigalupo con Fátima Bosch|trans-title=Miss Peru 2026: When, where and how to watch live the coronation of Karla Bacigalupo's successor with Fátima Bosch|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415102922/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|archive-date=15 Abril 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Weiyi Chen si Xinying Zhu bilang kinatawan ng Tsina matapos lumagpas sa limitasyon ng edad, na siya ring pinalitan ni Shiqi Wang sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |date=3 Enero 2025 |title=安徽姑娘朱馨颖 荣膺第73姐环球小姐中国区总冠军 |language=zh-Hans |trans-title=Anhui girl Zhu Xinying won the 73rd Miss Universe China title |website=163.com |url=https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508195802/https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |archive-date=8 Mayo 2025}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Nguyen |first=An |date=11 Abril 2025 |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506014757/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=6 Mayo 2025}}</ref> Pinalitan ni Audrey Black si Josiane Golonga bilang kinatawan ng Kamerun matapos mapatalsik sa titulo si Golonga dahil sa mga paglabag sa kontrata.<ref>{{Cite web |last=A. |first=Cintia |date=25 Pebrero 2026 |title=‎COMICA strips Josiane Golonga of Miss Cameroon 2025 title |url=https://www.lebledparle.com/en/comica-strips-josiane-golonga-of-miss-cameroon-2025-title/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Le Bled Parle |language=en-US}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Magazine Actualites Cameroun |language=fr |via=Magazine Pages Jaunes}}</ref> Pinalitan ni Medina Ermekova si Anara Esengeldieva bilang kinatawan ng Kirgistan sa edisyong ito sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |last=Turdubek |first=Aigyrov |date=25 Setyembre 2025 |title=Ayana Rasul kyzy crowned Miss Kyrgyzstan 2025 |language=en |website=24.kg |url=https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926211033/https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |archive-date=26 Setyembre 2025}}</ref> Pinalitan ni Maruschka Sahiboe si Eunike Lioe bilang kinatawan ng Suriname dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa naturang bansa.<ref>{{cite news |date=7 November 2025 |title=Tjin A Koeng: 'Nieuwe Miss Suriname gaat uitstekend om met kritiek' |language=nl |trans-title=Tjin A Koeng: 'The new Miss Suriname handles criticism very well' |website=Suriname Herald |url=https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |url-status=live |access-date=3 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203104231/https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |archive-date=3 December 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=3 Agosto 2026 |title=Geen Miss Universe-deelname voor Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |language=nl |trans-title=No Miss Universe participation for Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |website=Waterkant |url=https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803153440/https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Justine Kamara si Matôma Condé bilang kinatawan ng Guniya matapos iluklok si Condé bilang kinatawan ng Guniya sa [[Miss Cosmo 2026]].<ref name=":5">{{cite news |last=Mạn |first=Trần |date=8 Enero 2026 |title=Revealing the first 7 contestants to compete in Miss Universe 2026, what are the opportunities for Vietnam |language=en |newspaper=VGT |url=https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108212021/https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |archive-date=8 Enero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chiarazzo |first=Thomas |date=10 Setyembre 2026 |title=Dix ans après Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, participera à l’élection Miss Univers |trans-title=Ten years after Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, will participate in the Miss Universe pageant. |url=https://www.republicain-lorrain.fr/societe/2026/09/10/dix-ans-apres-miss-france-justine-kamara-miss-lorraine-2016-participera-a-l-election-miss-univers |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Republicain-Lorrain |language=FR-fr}}</ref> Pinalitan ni Daiana Pereyra si Tamara Rogouski bilang kinatawan ng Arhentina sa personal na dahilan.<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Quién es Tamara Rogouski, la nueva Miss Universo Argentina 2026 |language=es |trans-title=Who is Tamara Rogouski, the new Miss Universe Argentina 2026? |website=El Litoral |url=https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526020837/https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |archive-date=26 Mayo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Tras la renuncia de Tamara Rogouski, la posadeña Daiana Pereyra es nueva Miss Universo Argentina: “Todavía estoy en shock” |trans-title=Following Tamara Rogouski's resignation, Daiana Pereyra from Posadas is the new Miss Universe Argentina: "I'm still in shock" |url=https://www.canal12misiones.com/noticias-de-misiones/tendencias/daiana-pereyra-miss-universo-argentina |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Canal Doce Misiones |language=es-AR}}</ref> Noong 28 Mayo 2026, bumitiw ang Miss France sa Miss Universe Organization dahil sa mga kontrobersiyang pumalibot sa nakaraang edisyon.<ref>{{cite news |last=Panwar |first=Sanya |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss France organisation reconsidering participation in Miss Universe pageant amid all the controversies in 2025: Report |language=en |website=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |url-status=live |access-date=6 Disyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206201634/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |archive-date=6 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=26 Nobyembre 2025 |title=France signals exit from Miss Universe; Ghana–Guyana director steps down |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303222157/https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |archive-date=3 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Miss Univers 2026 : une décision sans précédent, pourquoi le comité Miss France quitte le concours |language=fr |trans-title=Miss Universe 2026: an unprecedented decision, why the Miss France committee is leaving the competition |website=L'Internaute |url=https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528121931/https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |archive-date=28 Mayo 2026}}</ref> Dahil dito, hindi magpapatuloy sa kompetisyon si Miss France 2025 Angélique Angarni-Filopon.<ref>{{cite news |last=Lanciego |first=Milla |date=18 Disyembre 2024 |title=Angélique Angarni-Filopon privée de Miss Univers et Miss Monde à cause de son âge ? Elle rectifie |language=fr |trans-title=Angélique Angarni-Filopon deprived of Miss Universe and Miss World because of her age? She corrects herself |website=[[Paris Match]] |url=https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018213339/https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |archive-date=18 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=29 Mayo 2026 |title=Miss Universe France enters new era under direct global leadership |url=https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530035847/https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |archive-date=30 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=[[Daily Tribune]] |language=en}}</ref> Bumitiw si Sophia Osako sa personal na dahilan.<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Toto je nová najkrajšia Češka! Titul Miss Universe získala kráska s japonskými koreňmi |language=sk |trans-title=This is the new most beautiful Czech! A beauty with Japanese roots won the Miss Universe title |website=Pravda |url=https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617141305/https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> Unang ipinatalsik si Luren Márquez ng kaniyang pambansang organisasyon bilang kinatawan ng Peru sa hindi isiniwalat na dahilan, ngunit siya ay kaagad na ibinalik sa kaniyang puwesto.<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=14 Agosto 2026 |title=Miss Peru Luren Márquez dethroned ahead of Miss Universe 2026: The country doesn’t have a traditional runner-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815111414/https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-date=15 Agosto 2026 |access-date=17 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Kolektibidad ng San Martin, Malawi, Republika ng Konggo, Timog Sudan, at Uganda sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Arrigoni |first=Charlotte |date=20 Hulyo 2026 |title=Miss Univers 2026 : la France a quitté le concours avec fracas et pourtant, il y aura bien une candidate française |trans-title=Miss Universe 2026: France left the competition in a huff, and yet there will still be a French candidate |url=https://www.public.fr/miss-univers-2026-la-france-a-quitte-le-concours-avec-fracas-et-pourtant-il-y-aura-bien-une-candidate-francaise |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Public |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2026 |title=Miss Malawi leadership confronted by legal and sector criticism over disputed Miss World pathway |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-leadership-confronted-by-legal-and-sector-criticism-over-disputed-miss-world-pathway/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref><ref name="MUUGA2026">{{cite news |last=Ngobi |first=Muhammad |date=14 Mayo 2026 |title=Uganda officially launches historic first-ever local Miss Universe journey |language=en |website=UG Bulletin |url=https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515014620/https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |archive-date=15 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Setyembre 2026 |title=Se esperan más de 130 candidatas para Miss Universe, en su edición diamante desde Puerto Rico |trans-title=More than 130 candidates are expected for Miss Universe, in its diamond edition from Puerto Rico |url=https://wapa.tv/programas/missuniverse/se-esperan-m-s-de-130-candidatas-para-miss-universe-en-su-edici-n-diamante/article_62af4537-6956-49e6-b77c-0fb5da809ef7.html |access-date=15 Oktubre 2026 |website=WAPA TV |language=es}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Hordan na huling sumali noong [[Miss Universe 1960|1960]];<ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=9 Setyembre 2026 |title=Destiny Anbar leads Jordan’s historic Miss |url=https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |access-date=5 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Tunisya na huling sumali noong [[Miss Universe 1971|1971]]; [[Réunion]] na huling sumali noong [[Miss Universe 1986|1986]];<ref>{{Cite web |last=Ludovic |first=Belzamine |date=11 Agosto 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : les candidatures sont ouvertes |trans-title=Miss Universe Réunion officially launched: applications are now open to represent the island internationally |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-officiellement-lance-les-candidatures-sont-ouvertes-pour-representer-l-ile-a-l-international_a16828.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Megazap |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : 15 candidates en lice pour une première couronne le 10 octobre |language=fr |trans-title=Miss Universe Réunion 2026: 15 contestants vying for the inaugural crown on October 10 |website=Megazap |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-2026-15-candidates-en-lice-pour-une-premiere-couronne-le-10-octobre_a17093.html |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref> Austry at Etiyopiya na huling sumali noong [[Miss Universe 2017|2017]]; Litwanya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Universe 2019|2019]];<ref>{{cite web |title=One night. Two crowns. One purpose. |url=https://www.althyri.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529055844/https://www.althyri.com/ |archive-date=29 Mayo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Althyri |language=en}}</ref> Maruekos na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]]; at Albanya, Alemanya, Hamayka, Kamerun, Kenya, Lupangyelo, Maldibas, Mongolya, Montenegro, Suriname, at Usbekistan na huling sumali noong [[Miss Universe 2024|2024]].<ref>{{cite news |date=22 Mayo 2026 |title='Miss Universe Albania 2026', the event where the public will be part of the show |language=en |website=Tirana Post |url=https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522145926/https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |archive-date=22 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |language=fr |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |website=Magazine Pages Jaunes |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315042814/https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |archive-date=15 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Les inscriptions pour le casting 2026 sont ouvertes |trans-title=Registration for the 2026 casting call is now open |url=https://www.missuniverse-germany.de/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418083303/https://www.missuniverse-germany.de/ |archive-date=18 Abril 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Miss Universe Germany |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |last=Pálsson |first=Magnús Jochum |date=2 Pebrero 2026 |title=Þær keppa í Ungfrú Ísland 2026 |language=is |trans-title=They are competing in Miss Iceland 2026 |website=Vísir |url=https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260203063711/https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |archive-date=3 Pebrero 2026}}</ref><ref name="MUJAM2026">{{cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=4 Marso 2026 |title=New format for Miss Universe Jamaica, organisers opting for parish competitions |language=en |website=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304175314/https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |archive-date=4 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Wakesho |first=Jael |date=9 Mayo 2026 |title=Miss Universe Kenya 2026 opens doors wide as it drops age, weight, relationship barriers |language=en |website=The Standard |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511055319/https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |archive-date=11 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=10 Abril 2026 |title=75 дахь удаагийн "Miss Universe" тэмцээнд Монголыг төлөөлөх гоо бүсгүйг шалгаруулна |language=mn |trans-title=Mongolia to be represented at 75th Miss Universe Pageant |website=News.mn |url=https://news.mn/r/2860155/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411042258/https://news.mn/r/2860155/ |archive-date=11 Abril 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Sonte në ekranin e Tv Klan "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |language=sq |trans-title=Tonight on Tv Klan screen "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607111404/https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rasheed |first=Zain |date=26 Hunyo 2026 |title=New Queen Crowned: Aminath Yuin Named Miss Universe Maldives 2026 |url=https://sukunplay.com/en/article/15466 |access-date=15 Oktubre 2026 |website=Sukun Play |language=en}}</ref> Dapat sanang lalahok si Thandi Chisi si Malawi, nguntin bumitiw dahil sa mga suliraning pinansyal at pang-organisasyon.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Setyembre 2026 |title=Revealed: Why Miss Malawi Thandie Chisi walked away from Miss Universe dream - Entertainment News Malawi |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-pulls-out-of-miss-universe-bid-after-months-of-unresolved-issues-with-pageant-bosses-thandie-chisi-says-she-lost-confidence-in-organisers-ability-to-send-her-to-the-global-pageant-a/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref> Bumitiw rin si Zoulahatou Amadou ng Niher matapos mapagdesisyunan na lalahok siya sa ibang internasyonal na patimpalak.<ref name=":5" /> ==== Pagbubukod sa mga bansa sa Timog-Silangang Asya sa kompetisyon ==== Noong Setyembre 2026, nagkaroon ng alitan sa pagitan ng mga grupong namamahala sa Miss Universe Organization na nakaapekto sa kuwalipikasyon ng mga kinatawan mula sa anim na bansa sa [[Timog-silangang Asya]] para sa edisyong ito: Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Thailand at heart of Miss Universe turmoil |language=en |work=Bangkok Post |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3321995/thailand-at-heart-of-miss-universe-turmoil |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Setyembre 2026 |title=MUO declares six nations’ delegates ineligible for Miss Universe 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40071208 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> Nagsimula ang alitan sa magkasalungat na posisyon tungkol sa bisa ng mga kasunduan sa pambansang prangkisa na hawak ng Miss Universe Eastern Pte. Ltd., na pinamumunuan ni Nawat Itsaragrisil, at ng mga pambansang may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Organization says 6 countries barred from 75th competition amid franchise dispute |language=en |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1002825/miss-universe-organization-says-6-countries-barred-from-75th-competition-amid-franchise-dispute/story/ |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe eligibility of 6 SEA delegates in limbo after new Nawat Itsaragrisil clash |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/18/2557164/miss-universe-eligibility-6-sea-delegates-limbo-after-new-nawat-itsaragrisil-clash |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Noong 18 Setyembre 2026, inihayag ng Miss Universe Organization na gumagamit ng pangalang JKN Universe LLC, na hindi nito kinikilala ang mga kasunduan sa prangkisa at lisensya na sinasabing pinasok ng Miss Universe Eastern at mga entidad na kaugnay kay Itsaragrisil. Ayon sa pahayag, walang kapangyarihan ang Miss Universe Eastern na magbigay, maglipat, o magtalaga ng mga karapatan sa tatak ng Miss Universe dahil wala itong umiiral na kasunduan sa prangkisa at lisensya o iba pang mga legal na instrumento sa paglilisensya sa JKN Universe LLC. Dahil dito, inihayag ng organisasyon na ang mga kasunduan para sa Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya ay hindi awtorisado at hindi kikilalanin, at ang mga kinatawan ng mga bansang ito ay hindi magiging kuwalipikadong lumahok sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Yasmin |first=Shahana |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe says six Southeast Asian contestants cannot compete in 2026 pageant |url=https://www.the-independent.com/life-style/miss-universe-southeast-asia-2026-pageant-b3053567.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 Setyembre 2026 |title=Thai pageant director insists 6 nations, including S’pore, remain eligible for Miss Universe 2026 |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/life/singapore-among-6-nations-declared-ineligible-for-miss-universe-2026-over-franchise-dispute |access-date=22 Setyembre 2026 |issn=0585-3923}}</ref> Sa kasalukuyan, apat sa mga pinag-aagawang prangkisa ang nakapili na ng mga kinatawan para sa kompetisyon: Quỳnh Anh Nguyễn ng Biyetnam, Eunice Wong ng Malaysia, Vion Erico Tan ng Singapura, at Tharina Botes ng Taylandiya.<ref>{{Cite web |last=Enriquez |first=Em |date=23 Setyembre 2026 |title=6 Southeast Asian Countries Might Be Barred from Miss Universe 2026 |url=https://www.preview.ph/culture/entertainment/southeast-asian-countries-barred-miss-universe-nawat-itsaragrisil-a4958-20260923-bsc |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017142130/https://www.preview.ph/culture/entertainment/southeast-asian-countries-barred-miss-universe-nawat-itsaragrisil-a4958-20260923-bsc?__cf_chl_rt_tk=ouuty092lfYQPbq6PuaYeCDBSzsuc3kR56na5GrylS4-1792246890-1.0.1.1-o29q8JgCwZsvYjTfw3WS7HsjVVE3gSe2bxLal8BK.jU |archive-date=17 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Preview Philippines |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=3 Oktubre 2026 |title=Nawat Itsaragrisil defies MUO; says Vietnam will join Miss Universe 2026 |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/194089/nawat-itsaragrisil-defies-muo-vietnam-miss-universe-2026-a734-20261003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003091415/https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/194089/nawat-itsaragrisil-defies-muo-vietnam-miss-universe-2026-a734-20261003 |archive-date=3 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Oktubre 2026 |title=Vietnam, 5 other SE Asian representatives absent from Miss Universe 2026 contestant list |url=https://news.tuoitre.vn/vietnam-5-other-se-asian-representatives-absent-from-miss-universe-2026-contestant-list-103261017164636891.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017143159/https://news.tuoitre.vn/vietnam-5-other-se-asian-representatives-absent-from-miss-universe-2026-contestant-list-103261017164636891.htm |archive-date=17 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=en}}</ref> Tumanggi si Day na tukuyin kung paano tutugon ang organisasyon sakaling subukang lumahok sa kompetisyon ang mga kandidatang pinili ng mga prangkisang pinagtatalunan.<ref>{{cite news|last=Figueroa Roqué|first=Jan|date=14 Oktubre 2026|title=CEO de Miss Universe anticipa casi una docena de eventos masivos en Puerto Rico|trans-title=Miss Universe CEO anticipates nearly a dozen large-scale events in Puerto Rico|url=https://www.elvocero.com/escenario/ceo-de-miss-universe-anticipa-casi-una-docena-de-eventos-masivos-en-puerto-rico/article_76541c5a-6dd9-43f0-83cc-39568df88421.html|url-status=live|website=El Vocero|language=es|access-date=17 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017083406/https://www.elvocero.com/escenario/ceo-de-miss-universe-anticipa-casi-una-docena-de-eventos-masivos-en-puerto-rico/article_76541c5a-6dd9-43f0-83cc-39568df88421.html|archive-date=17 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Thành|first=Vinh|date=16 Oktubre 2026|title=CEO Miss Universe ra tuyên bố mới: Cơ hội dự thi của Quỳnh Anh tại Puerto Rico bị lung lay|trans-title=Miss Universe CEO issues new statement: Quynh Anh's opportunity to compete in Puerto Rico is now in jeopardy|url=https://baonghean.vn/ceo-miss-universe-ra-tuyen-bo-moi-co-hoi-du-thi-cua-quynh-anh-tai-puerto-rico-bi-lung-lay-10353631.html|url-status=live|website=Nghệ An|language=vi|access-date=17 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017082337/https://baonghean.vn/ceo-miss-universe-ra-tuyen-bo-moi-co-hoi-du-thi-cua-quynh-anh-tai-puerto-rico-bi-lung-lay-10353631.html|archive-date=17 Oktubre 2026}}</ref> Itinanggi ng Miss Universe Eastern na kumakatawan ang pahayag ng Miss Universe Organization sa pangkalahatang posisyon ng mga may-ari ng Miss Universe. Ayon sa Miss Universe Eastern, pagmamay-ari ang JKN Universe LLC sa pamamagitan ng 50:50 na estruktura sa pagitan ng Miss Universe Eastern at Miss Universe Western sa ilalim ng JKN Legacy Inc. Sa ilalim ng <nowiki>''</nowiki>Hemisphere Agreement<nowiki>''</nowiki>, ang Miss Universe Eastern ang may eksklusibong karapatang patakbuhin at pamahalaan ang tatak sa 95 teritoryo sa silangang hemispero, kabilang ang Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe faces new crisis two months before final; 6 contestants caught in the dispute |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260918924217/miss-universe-new-crisis-before-final-6-contestants-dispute/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Hola! USA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Setyembre 2026 |title=Nawat Itsaragrisil’s Miss Universe license agreement in jeopardy |url=https://entertainment.inquirer.net/684102/nawat-itsaragrisils-miss-universe-license-agreement-in-jeopardy |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Dahil dito, iginiit nitong may karapatan silang magpadala ng anim na kandidata mula sa mga naturang bansa sa edisyong ito, at hindi dapat maapektuhan ang paglahok ng mga kandidata sa panloob na alitan na dapat lutasin sa legal na pamamaraan. == Mga kandidata == Ang mga sumusunod na kandidata ay kumpirmadong lalahok: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Jogersa|Beqiri|nolink=1}}<ref name=":3">{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Jorgesa Beqiri dhe Evisa Pacolli fituese të "Miss Universe Albania & Kosova 2026", spektakli magjik në TV Klan |language=sq |trans-title=Jorgesa Beqiri and Evisa Pacolli winners of "Miss Universe Albania & Kosovo 2026", the magical spectacle on TV Klan |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607133643/https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Shkodër |- |{{flagdeco|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Celina|Weil|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Wessel |first=Julian Simon |date=4 Oktubre 2026 |title=Vom Dorf in die große Welt: Celina Weil ist Miss Universe Germany |trans-title=From village to the big world: Celina Weil is Miss Universe Germany |url=https://www.hna.de/hessen/mit-krone-in-rockenberg-wetterauerin-celina-weil-ist-miss-universe-germany-94523056.html |access-date=5 Oktubre 2026 |website=Hessische/Niedersächsische Allgemeine |language=de}}</ref> |25 |Rockenberg |- |{{flagdeco|ANG}} [[Angola|Anggola]] |{{sortname|Wanderléia|Rodrigues}}<ref>{{cite news |last=Pedro |first=Francisco |date=1 Disyembre 2025 |title=Wanderleia Rodrigues eleita Miss Angola edição 2025 |language=pt |trans-title=Wanderleia Rodrigues elected Miss Angola 2025 |website=Jornal de Angola |url=https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025 |access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722010929/https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Cuanza Norte |- |{{flagdeco|ARG}} [[:en:Miss_Argentina|Argentina]] |{{sortname|Daiana |Pereyra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Díaz |first=Francisco Javier |date=16 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Argentina renuncia inesperadamente |trans-title=Miss Universe Argentina resigns unexpectedly |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-argentina-renuncia-inesperadamente/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> |28 |Posadas |- |{{flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Arena|Zeynalian|nolink=1}}<ref name=":4">{{Cite web |date=6 Setyembre 2026 |title=Candidatas a Miss Universo 2026 de Asia y Oceanía, a las que se enfrenta la ecuatoriana Dalia Bucaram |trans-title=Miss Universe 2026 candidates from Asia and Oceania, among whom Ecuadorian Dalia Bucaram will compete |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-miss-universo2026-asia-oceania-australia-candidatas-dalia-bucaram-131939/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Primicias}}</ref> |33 |[[Teheran]] |- |{{flagdeco|ABW}} [[Aruba]] |{{sortname|Elizabeth |Johnson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Felix |date=2026-08-31 |title=E simpatica Elizabeth Johnson corona como Miss Universe Aruba 2026 |url=https://diario.aw/categories/noticia/general/e-simpatica-elizabeth-johnson-corona-como-miss-universe-aruba-2026 |access-date=2026-09-18 |website=Diario Online |language=en-gb}}</ref> |24 |Oranjestad |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Caitlin|Worthington|nolink=1}}<ref>{{cite web|last=George|first=Owen|date=26 Agosto 2026|title=Caitlin Worthington Crowned Miss Universe Australia 2026|url=https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|url-status=live|website=Gold Coast Magazine|access-date=30 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826120000/https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|archive-date=26 Agosto 2026|language=en}}</ref> |28 |[[Brisbane]] |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Victoria|Amerson|nolink=1}} |29 |[[Viena]] |- |{{flagdeco|BHS}} [[Bahamas]] |{{sortname|Shawndra |Henfield|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Moss |first=Shavaughn |date=24 Hulyo 2026 |title=Shawndra Henfield crowned Miss Universe Bahamas 2026 |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724121624/https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Exuma |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga |Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lierde |first=Morgane Van |date=22 Pebrero 2026 |orig-date=21 Pebrero 2026 |title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |trans-title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |url=https://www.lalibre.be/lifestyle/2026/02/21/voici-qui-est-la-nouvelle-miss-belgique-2026-6F4IMPJO25EGTLSRQWY4LRG5XY/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=La Libre |language=fr}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{sortname|Caleigh-Rose|West|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=Caleigh-Rose West crowned Miss Universe Belize 2026|url=https://www.breakingbelizenews.com/2026/08/16/caleigh-rose-west-crowned-miss-universe-belize-2026/|website=Breaking Belize News|date=16 Agosto 2026|access-date=17 Agosto 2026|language=en}}</ref> |24 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Clara|Vegas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sequeiros |first=Judith |date=4 Disyembre 2025 |title=Clara Vegas es la nueva Miss Venezuela y representará al país en el Miss Universe 2026 en Puerto Rico |language=es |trans-title=Clara Vegas is the new Miss Venezuela and will represent the country at Miss Universe 2026 in Puerto Rico |website=La República |url=https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205035617/https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |24 |Chacao |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Aliya |Karotkaya|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Yakimuk|first=Augustine|date=30 Agosto 2026|title=Чым цяпер займаюцца дзяўчаты, якіх летась назвалі самымі прыгожымі ў Беларусі?|trans-title=What are the young women who were named the most beautiful in Belarus last year doing now?|url=https://nashaniva.com/403365|url-status=live|website=Nasha Niva|language=be|access-date=5 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830150449/https://nashaniva.com/403365|archive-date=30 Agosto 2026}}</ref> |22 |[[Minsk]] |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Quỳnh Anh|Nguyễn |nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Anh |first=Thạch |date=3 Oktubre 2026 |title=Nguyễn Quỳnh Anh đăng quang Miss Universe Vietnam 2026 |trans-title=Nguyen Quynh Anh crowned Miss Universe Vietnam 2026 |url=https://thanhnien.vn/nguyen-quynh-anh-dang-quang-miss-universe-vietnam-2026-18526100222363228.htm |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Báo Thanh Niên |language=vi}}</ref> |26 |[[Hanoi]] |- |{{flagdeco|Bonaire}} [[Bonaire]] |{{sortname|Caroline|Porras|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Hofstra |first=Hans |date=5 Hulyo 2026 |title=Caroline Porras wint Miss Universe Bonaire 2026 |language=nl |trans-title=Caroline Porras wins Miss Universe Bonaire 2026 |website=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705160743/https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |archive-date=5 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Antriol |- |{{flagdeco|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Dabilo|Moses|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Pebrero 2026 |title=Moses crown without the catwalk |url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/89848 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Daily News |language=en}}</ref> |26 |[[Gaborone]] |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Marcella |Kozinski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=26 Hulyo 2026 |title=Marcella Kozinski é coroada Miss Universe Brasil 2026 |trans-title=Marcella Kozinski is crowned Miss Universe Brazil 2026 |url=https://record.r7.com/miss-universe-brasil/marcella-kozinski-e-coroada-miss-universe-brasil-2026-26072026/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Record |language=pt-BR}}</ref> |26 |[[Curitiba]] |- |{{flagdeco|VGB}} [[Britanikong Kapuluang Birhenes]] |{{sortname|Orealia|Thomas|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=Orealia Thomas Is Miss Universe BVI 2026|url=https://www.bviplatinum.com/news/orealia-thomas-is-miss-universe-bvi-2026|url-status=live|website=Virgin Islands Platinum News|date=23 Setyembre 2026|access-date=3 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924123900/https://www.bviplatinum.com/news/orealia-thomas-is-miss-universe-bvi-2026|archive-date=24 Setyembre 2026|language=en}}</ref> |27 |Santo Tomas |- |{{flagdeco|BUL}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Anna-Maria|Babau|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Анна Мария Бабау е „Мис Вселена България 2026" – ще представи страната на 75-ото издание в Пуерто Рико |trans-title=Anna Maria Babau is Miss Universe Bulgaria 2026 – she will represent the country at the 75th edition in Puerto Rico |url=https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721131212/https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |archive-date=21 Hulyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Town Bulgaria |language=bg}}</ref> |33 |[[Sofia]] |- |{{flagdeco|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Valeria |Mena|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=26 July 2026 |title=¡Tenemos nueva reina! Valeria Mena, Miss Oruro, es coronada Miss Bolivia Universo 2026 |trans-title=We have a new queen! Valeria Mena, Miss Oruro, is crowned Miss Bolivia Universe 2026 |url=https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/tenemos-nueva-reina-valeria-mena-miss-oruro-es-coronada-miss-bolivia-universo-2026-2026725231012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726032417/https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/miss-residentes-japon-conquista-la-corona-de-miss-bolivia-internacional-2026-202672522947 |archive-date=26 July 2026 |access-date=26 July 2026 |website=[[Red Uno de Bolivia]] |language=es}}</ref> |23 |Oruro |- |{{flagdeco|CPV}} [[Cabo Verde]] |{{sortname|Armandina|Cunha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2026 |title=Armandina Cunha eleita Miss Universe Cabo Verde |trans-title=Armandina Cunha elected Miss Universe Cape Verde |url=https://ilhas.li/aS5d |access-date=17 Agosto 2026 |website=Expresso das Ilhas |language=pt}}</ref> |27 |São Vicente |- |{{flagdeco|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Bianty|Gomperts|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Hulyo 2026 |title=Bianty Rojer Gomperts ta e Miss Universe Curaçao 2026 |language=pt |trans-title=Bianty Rojer Gomperts is crowned Miss Universe Curaçao 2026 today |website=NoticiaCla |url=https://www.noticiacla.com/news/38733/ |url-status=live |access-date=28 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260727153147/https://www.noticiacla.com/news/38733/ |archive-date=27 Hulyo 2026}}</ref> |28 |Amerikanenkamp |- |{{flagdeco|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Jessi|Kalambayi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=Culture : le Fonds de Promotion culturelle félicite Jessi Kalambayi, élue « Miss Universe » RDC 2026 |trans-title=Culture: The Cultural Promotion Fund congratulates Jessi Kalambayi, elected "Miss Universe" DRC 2026 |url=https://acp.cd/culture/culture-le-fonds-de-promotion-culturelle-felicite-jessi-kalambayi-elue-miss-universe-rdc-2026/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Agence Congolaise de Presse |language=fr-FR}}</ref> |28 |[[Kinshasa]] |- |{{flagdeco|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Fie Rose|Lindegaard|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canadá 2025 se despide de su corona con su bebé en brazos |language=es |trans-title=Miss Universe Canada 2025 bids farewell to her crown with her baby in her arms |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810014113/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Copenhague]] |- |{{flagdeco|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sonia|Gergis|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina|first=Armin P.|date=18 Agosto 2026|title=Filipino Miss Universe licensee Josh Yugen picks Egypt’s bet anew|url=https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821171537/https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-date=21 Agosto 2026|access-date=30 Agosto 2026|website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |31 |[[Cairo]] |- |{{flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Dalia|Bucaram|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Agosto 2026 |title=Dalia Bucaram es la ganadora de Miss Universo Ecuador 2026 |language=es |trans-title=Dalia Bucaram is the winner of Miss Universe Ecuador 2026 |website=Primicias |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/dalia-bucaram-miss-universo-ecuador-ganadora-corona-final-130393/ |access-date=17 Agosto 2026}}</ref> |21 |Guayaquil |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Sofía|Córdova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Figueroa |first=Lissette |date=28 Hunyo 2026 |title=Sofía Córdova es Miss Universo El Salvador 2026 |language=es |trans-title=Sofía Córdova is Miss Universe El Salvador 2026 |website=El Diario de Hoy |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260629051045/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |archive-date=29 Hunyo 2026}}</ref> |27 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Anna|Ličková|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Obrovský triumf odmietnutej finalistky z Ruže pre nevestu: Vyhrala Miss Universe Slovensko! |language=sk |trans-title=Huge triumph of the rejected finalist from A Rose for the Bride: She won Miss Universe Slovakia! |website=Koktejl |url=https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617082300/https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |25 |Martin |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Susana|Medina|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Viera |first=Briseida |date=20 Hulyo 2026 |title=Susana Medina, la grancanaria que alza la corona de Miss Universe Spain 2026 |trans-title=Susana Medina, the Gran Canarian who claims the Miss Universe Spain 2026 crown. |url=https://www.laprovincia.es/canarias/2026/07/20/susana-medina-grancanaria-conquista-corona-dv-132623842.html |access-date=26 Hulyo 2026 |website=La Provincia - Diario de Las Palmas |language=es}}</ref> |27 |Las Palmas |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Justus|Kelley}}<ref>{{cite web |last=Parent |first=Tabitha |date=27 Agosto 2026 |title=Miss USA 2026 Crowns Miss Virginia as Winner, Marking First Mom to Win Pageant |url=https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827123800/https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=People |language=en}}</ref> |31 |Arlington |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Emili|Denneng|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Agosto 2026 |title=ФОТО ⟩ Эмили из небольшого эстонского города представит страну на 75-м конкурсе «Мисс Вселенная» |trans-title=PHOTO ⟩ Emili from a small town in Estonia will represent the country at the 75th Miss Universe pageant |url=https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827131245/https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=Limon |language=ru}}</ref> |20 |Pärnu |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Bruk|Belete|nolink=nolink=1}}<ref name="ETH&DEU">{{cite web|title=Four Crowns, Three New Queens, One Remarkable Night in Bern|url=https://musecast.ch/community/four-crowns-three-queens-bern-miss-universe-2026|url-status=live|website=Musecast|access-date=5 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927195119/https://musecast.ch/community/four-crowns-three-queens-bern-miss-universe-2026|archive-date=27 Setyembre 2026|language=en}}</ref> |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Belvy Naa |Ofori|nolink=nolink=1}}<ref>{{cite web|last=Lartey|first=Winifred|date=10 Oktubre 2026|title=Miss Universe Ghana 2026 eyes global stage to inspire girls, champion women's empowerment|url=https://asaaseradio.com/miss-universe-ghana-2026-eyes-global-stage-to-inspire-girls-champion-womens-empowerment/|url-status=live|website=Asaase Radio|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011121424/https://asaaseradio.com/miss-universe-ghana-2026-eyes-global-stage-to-inspire-girls-champion-womens-empowerment/|archive-date=11 Oktubre 2026}}</ref> |33 |[[Accra]] |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|Isabel|Mbomio|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguema Eyenga |first=Jovina Mikue |date=20 Setyembre 2026 |title=¡Centro Sur se corona por partida doble: Evinayong y Niefang conquistan Miss Guinea Ecuatorial 2026! |trans-title=Centro Sur takes a double crown: Evinayong and Niefang win Miss Equatorial Guinea 2026! |url=https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920165132/https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |archive-date=20 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Mofueñ |language=es}}</ref> |24 |Evinayong |- |{{flagicon|GBR}} [[Great Britain|Gran Britanya]] |{{sortname|Angela|Aumonier|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=12 Hulyo 2026 |title=Miss Universo 2026: Dos filipinas buscarán coronarse en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026: Two Filipinas will seek to be crowned in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712203620/https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |archive-date=12 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Douglas |- |{{flagdeco|GRE}} [[Gresya]] |{{sortname|Olivia|Vasilopoulos|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Melbourne to Miss Universe: Olivia Vassilopoulos crowned Miss Universe Greece 2026|url=https://neoskosmos.com/en/2026/09/26/news/australia/melbourne-to-miss-universe-olivia-vassilopoulos-crowned-miss-universe-greece-2026/|url-status=live|website=Neos Kosmos|date=26 Setyembre 2026|access-date=28 Setyembre 2026|archive-url=https://perma.cc/M5SH-4UFR?url=https%3A%2F%2Fneoskosmos.com%2Fen%2F2026%2F09%2F26%2Fnews%2Faustralia%2Fmelbourne-to-miss-universe-olivia-vassilopoulos-crowned-miss-universe-greece-2026%2F&ts=20260926072718|archive-date=2026-09-26}}</ref> |25 |Mytilene |- |{{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Chloé|Deher|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Devriese |first=Emmanuelle |date=11 Enero 2026 |title=Miss Univers Guadeloupe : "Suis-je un être infâme ?", Ophély Mézino évincée de son titre, elle prend la parole |trans-title=Miss Universe Guadeloupe: "Am I a despicable being?", Ophély Mézino stripped of her title, she speaks out |url=https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111232608/https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |archive-date=11 Enero 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Aufeminin |language=fr}}</ref> |31 |Terre-de-Haut |- |{{flagdeco|GIN}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Justine|Kamara|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Diallo |first=Abdoul Malick |date=12 Setyembre 2026 |title=Miss Univers 2026 : ancienne 4e dauphine Miss France 2017, Justine Kamara représentera la Guinée |trans-title=Miss Universe 2026: Former 4th runner-up Miss France 2017, Justine Kamara will represent Guinea |url=https://www.guinee360.com/12/09/2026/miss-univers-2026-ancienne-4e-dauphine-miss-france-2017-justine-kamara-representera-la-guinee/ |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Guinee360 |language=fr}}</ref> |29 |Nancy |- |{{flagdeco|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Adelina |Castillo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peña |first=Yesica |date=9 Agosto 2026 |title=María Castillo conquista la corona y se convierte en Miss Universo Guatemala 2026 |language=es-ES |trans-title=María Castillo wins the crown and becomes Miss Universe Guatemala 2026 |work=La Hora |url=https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |access-date=9 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809081755/https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |27 |Sacatepéquez |- |{{flagdeco|GUY}} [[Guyana]] |{{sortname|Angel |Bhathal|nolink=1}} |39 |[[Toronto]] |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Celene|Hall|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=25 Agosto 2026 |title=Celene Hall takes Miss Universe Jamaica 2026 crown |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/08/25/celene-hall-takes-miss-universe-jamaica-2026-crown/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |25 |Portland |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Sayuki|Ito|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=23 Hunyo 2026 |title=日本代表に福岡の伊藤さゆきさん　ミス・ユニバース |trans-title=Sayuki Ito from Fukuoka has been selected to represent Japan at the Miss Universe pageant |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623164937/https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |archive-date=23 Hunyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |26 |[[Fukuoka]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Tatenda|Rameau|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=26 Agosto 2026 |title=Miss Haiti crowns the wrong contestant in shocking 2026 mix-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260826920181/miss-haiti-crowns-wrong-contestant/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |28 |[[Syracuse, New York|Syracuse]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{sortname|Luisa|Pineda|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=12 Setyembre 2026 |title=Luisa Pineda gana la corona de Miss Universo Honduras 2026 |trans-title=Luisa Pineda wins the Miss Honduras Universe 2026 crown |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912034600/https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |archive-date=12 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |26 |San Francisco de Yojoa |- |{{flagdeco|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Jennifer|Zhou|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=19 Setyembre 2026 |title=環姐港區2026{{!}}周婷棄港姐轉戰場強勢奪冠 亞軍梁藝齡感謝「契媽」楊小娟力撐 梁聖童獲季軍後最想除高踭鞋貼地 |language=zh-Hant |trans-title=Miss Universe Hong Kong 2026 {{!}} Zhou Ting pivots from Miss Hong Kong to clinch a commanding victory; runner-up Leung Ngai-ling thanks her godmother, Yeung Siu-kuen, for the strong support; third-place winner Leung Shing-tung says her top priority after the contest is taking off her high heels and standing barefoot on the ground |website=SingTao Headlines |url=https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260919173202/https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |archive-date=19 Setyembre 2026}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagdeco|JOR}} [[Jordan|Hordan]] |{{sortname|Destiny|Anbar|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernando |first=Jefferson |date=9 Setyembre 2026 |title=Destiny Anbar leads Jordan's historic Miss Universe comeback after 66 years |language=en |website=Daily Tribune |url=https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909090414/https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |archive-date=9 Setyembre 2026}}</ref> |20 |[[Aman]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Kaziah Liz|Mejo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Devadasan |first=K. P. |date=24 Agosto 2026 |title=UAE-born Kerala girl Kaziah Liz Mejo wins Miss Universe India 2026 |url=https://gulfnews.com/entertainment/uae-born-keralas-kaziah-liz-mejo-crowned-miss-universe-india-2026-1.500650309 |access-date=24 Agosto 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |19 |Mavelikkara |- |{{flagicon|IRQ}} [[Irak]] |{{sortname|Samantha|Slewa|nolink=1}} |29 |Vaughan |- |{{flagdeco|IRE}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Aideen|Howard|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Walsh |first=Lauren |date=21 Hunyo 2026 |title=The competition is 'about far more than appearance' Boston-born Limerick lady crowned Miss Universe Ireland 2026 |language=en |website=Evoke |url=https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621224127/https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |archive-date=21 Hunyo 2026 |archiveurl=}}</ref> |22 |Castletroy |- |{{flagdeco|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Danielle|Yablonka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fellig |first=Vita |date=2 Hulyo 2026 |title=South Florida-born Israeli Danielle Yablon crowned Miss Israel 2026 in Miami |language=en |website=Jewish News Syndicate |url=https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |url-status=dead |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702230606/https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Herzliya]] |- |{{flagdeco|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Giada|Folcia|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Universe Italy, il titolo va alla modella Giada Folcia |language=it |trans-title=Miss Universe Italy, the title goes to model Giada Folcia |website=Agenzia Nazionale Stampa Associata |url=https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |url-status=live |access-date=1 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143916/https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> |37 |[[Milan]] |- |{{flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Than|Rthna|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=អបអរ! ថាន រតនា ផ្ដួលបេក្ខភាពជើងខ្លាំងច្រើនរូប ក្លាយជារាជិនីម្ចាស់មកុដ MUC 2026|trans-title=Congratulations! Than Ratana defeated many strong candidates to become the queen of the MUC 2026 crown.|url=https://popular.com.kh/%e1%9e%a2%e1%9e%94%e1%9e%a2%e1%9e%9a-%e1%9e%90%e1%9e%b6%e1%9e%93-%e1%9e%9a%e1%9e%8f%e1%9e%93%e1%9e%b6-%e1%9e%95%e1%9f%92%e1%9e%8a%e1%9e%bd%e1%9e%9b%e1%9e%94%e1%9f%81%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%81/|url-status=live|website=Popular Magazine|language=km|date=21 Setyembre 2026|access-date=21 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260921120300/https://popular.com.kh/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9E%A2%E1%9E%9A-%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93-%E1%9E%9A%E1%9E%8F%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%BD%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9F%81%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81/|archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> |31 |Kampong Cham |- |{{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] |{{sortname|Audrey|Black|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Diplômée de Paris et vendeuse de poulets, l'histoire complète d'Audrey Black Moutongo, la nouvelle Miss Cameroun 2025|trans-title=A graduate of Paris and a chicken vendor, the full story of Audrey Black Moutongo, the new Miss Cameroon 2025|url=https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|url-status=live|website=Laura Dave Media|language=fr|date=10 Marso 2026|access-date=22 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511220659/https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> |30 |Douala |- |{{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Aslihan |Morali|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canada 2025 carries her baby during emotional final walk as the reigning queen |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811074009/https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |28 |Ancaster |- |{{flagicon|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos]] |{{sortname|Jenna-Monét|Queeley|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Morris |first=Anthony |date=17 Hunyo 2026 |title=Jenna Monet-Queeley Crowned Miss Universe U.S. Virgin Islands 2026, honors St. Kitts and Nevis Heritage |language=en |website=SKN News |url=https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617205459/https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |21 |Saint Croix |- |{{flagdeco|CYM}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Juliana|Myers|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Boxall |first=Simon |date=13 Hulyo 2026 |title=Juliana Myers crowned Miss Universe Cayman Islands |language=en |website=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713064620mp_/https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |20 |West Bay |- |{{flagdeco|TCA}} [[Kapuluang Turcas at Caicos|Kapuluang Turks at Caicos]] |{{sortname|Selena|Grant|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Setyembre 2026 |title=Selena Grant Selected as Miss Universe TCI 2026 |language=en |website=Newsline TCI |url=https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260916113444/https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |archive-date=16 Setyembre 2026}}</ref> |25 |Providenciales |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Alina|Ekaterinecheva|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rakhmatullavyzy |first=Balnur |date=4 Disyembre 2025 |title="Miss Qazaqstan 2025" байқауында шымкенттік ару жеңімпаз атанды |language=kk |trans-title=Shymkent beauty wins Miss Qazaqstan 2025 |newspaper=Stan.kz |url=https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205034549/https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |22 |Shymkent |- |{{flagdeco|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Jean |Ojiro|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mwangi |first=Faith |date=28 Hulyo 2026 |title=Jean Ojiro, Miss Universe Kenya 2026 Winner, Brands And Modeling Journey |url=https://thekenyatimes.com/kenya/jean-ojiro-miss-universe-2/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Kenya Times |language=en-US}}</ref> |27 |[[Nairobi]] |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Medina|Ermekova|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Enero 2026 |title=7 thí sinh đầu tiên của Hoa hậu Hoàn vũ 2026 |language=vi |trans-title=The first 7 contestants of Miss Universe 2026 |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113203155/https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |archive-date=13 Enero 2026}}</ref> |18 |[[Biskek]] |- |{{flagdeco|MAF}} [[San Martin|Kolektibidad ng San Martin]] |{{sortname|Marian |Madly|nolink=1}} |29 |Petit-Bourg |- |{{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|María Alejandra|López}}<ref>{{Cite web |last=Guerrero Aldana |first=Daniel |date=11 Oktubre 2026 |title=Ella es María Alejandra López, coronada como Miss Universe Colombia 2026 |trans-title=She is María Alejandra López, crowned Miss Universe Colombia 2026 |url=https://www.elespectador.com/revista-vea/famosos/maria-alejandra-lopez-miss-universe-colombia-2026/ |access-date=12 Oktubre 2026 |website=El Espectador |language=es}}</ref> |32 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Evisa|Pacolli|nolink=1}}<ref name=":3" /> |21 |[[Toronto]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|María Alejandra|Acosta|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Chinchilla Marín |first=Hillary |date=5 Hunyo 2026 |title=Mariale Acosta es la nueva Miss Universe Costa Rica 2026: así se vivió la gala dorada |language=es |trans-title=Mariale Acosta is the new Miss Universe Costa Rica 2026: this is how the golden gala was experienced |website=La Teja |url=https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606060337/https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |archive-date=6 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Heredia |- |{{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] |{{sortname|Antea|Mršić|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=25 Mayo 2026 |title=Antea Mršić nova je Miss Universe Hrvatske 2026. |trans-title=Antea Mršić is the new Miss Universe Croatia 2026. |url=https://www.24sata.hr/show/antea-mrsic-nova-je-miss-universe-hrvatske-2026-1130093 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24sata |language=hr}}</ref> |24 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Mia |Dio|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Everything about Mia Dio, the new beauty queen who will represent Cuba at Miss Universe 2026|url=https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|url-status=live|website=CiberCuba|date=21 Agosto 2026|access-date=22 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821120243/https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> |25 |[[Miami, Florida|Miami]] |- |{{flagdeco|LVA}} [[Letonya]] |{{sortname|Lāsma |Kuhtarska|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Sedliņa|first=Anita|date=5 Oktubre 2026|title=No depresijas un izdegšanas līdz "Miss Universe Latvia" kronim. Lāsma Kuhtarska izvēlas cīnīties|trans-title=From depression and burnout to the "Miss Universe Latvia" crown: Lāsma Kuhtarska chooses to fight|url=https://www.delfi.lv/life/56010800/notikumi/120137205/no-depresijas-un-izdegsanas-lidz-miss-universe-latvia-kronim-lasma-kuhtarska-izvelas-cinities|url-status=live|website=Delfi|language=lv|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006172245/https://www.delfi.lv/life/56010800/notikumi/120137205/no-depresijas-un-izdegsanas-lidz-miss-universe-latvia-kronim-lasma-kuhtarska-izvelas-cinities|archive-date=6 Oktubre 2026}}</ref> |31 |[[Riga]] |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118012117/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |archive-date=18 Nobyembre 2025 |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagicon|LTU}} [[Lithuania|Litwanya]] |{{sortname|Olga |Bykadorova|nolink=1}} |32 |[[Montréal, Québec|Montréal]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sigríður Ósk|Hrafnkelsdóttir|Sigga Ózk|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sigurjónsdóttir |first=Guðrún Selma |date=23 Abril 2026 |title=Sigga Ózk er orðlaus |language=is |trans-title=Sigga Ózk is speechless |website=Morgunblaðið |url=https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423160638/https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |27 |Garðabær |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Eunice|Wong|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=At 37, businesswoman Eunice Wong takes Miss Universe Malaysia crown, heads to Puerto Rico|url=https://www.malaymail.com/news/showbiz/2026/10/03/at-37-businesswoman-eunice-wong-takes-miss-universe-malaysia-crown-heads-to-puerto-rico/237508|url-status=live|website=Malay Mail|date=3 Oktubre 2026|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003065141/https://www.malaymail.com/news/showbiz/2026/10/03/at-37-businesswoman-eunice-wong-takes-miss-universe-malaysia-crown-heads-to-puerto-rico/237508|archive-date=3 Oktubre 2026}}</ref> |37 |[[Johor Bahru]] |- |{{flagdeco|MDV}} [[Maldives|Maldibas]] |{{sortname|Aminath Yuin|Mohamed|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=25 Hunyo 2026 |title=Maladewa Bakal Comeback di Miss Universe 2026, Wakilnya Berhijab! |language=id |trans-title=The Maldives Will Make a Comeback at Miss Universe 2026, with a Hijab-Worshipping Representative! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624214236/https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |archive-date=24 Hunyo 2026}}</ref> |18 |[[Malé]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Francesca|Mercieca|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Falzon |first=Gabriel |date=17 Hulyo 2026 |title=Francesca Mercieca Crowned Miss Universe Malta 2026 |language=en |website=Lovin Malta |url=https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717061412/https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |archive-date=17 Hulyo 2026}}</ref> |26 |St. Paul's Bay |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Larissa |Ségarel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mergirie-Adele |first=Mildrey |date=22 Agosto 2026 |title=Larissa Ségarel est la nouvelle Miss Universe Martinique |trans-title=Larissa Ségarel is the new Miss Universe Martinique |url=https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique |access-date=23 Agosto 2026 |website=RCI |language=fr-MQ}}</ref> |28 |Lamentin |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Sara |Allali|nolink=1}} |27 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MYT|variant=local}} [[Mayotte]] |{{sortname|Maëva|Toumbou Dani|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Mayo 2026 |title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe |language=fr |trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe |website=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-indien-appli/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe |access-date=23 Hulyo 2026}}</ref> |33 |Tsingoni |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|María Guadalupe|Vargas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Tirado |first=Monica |date=29 Agosto 2026 |title=María Vargas, de Jalisco, es coronada como Miss Universe México 2026 |language=es |trans-title=María Vargas, from Jalisco, is crowned Miss Universe Mexico 2026 |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20260830920682/miss-universe-mexico-2026-en-vivo-final-candidatas-coronacion/ |access-date=30 Agosto 2026}}</ref> |28 |[[:en:Zapopan|Zapopan]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhboldyn|Enkhdelgerekh|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=О. |first=Doljin |date=22 Setyembre 2026 |title=Э.Энхдэлгэрэх "Miss Universe" тэмцээнд Монгол Улсаа төлөөлөн оролцоно |language=mn |trans-title=E. Enkhdelgerekh to represent Mongolia at the "Miss Universe" pageant |website=Zindaa |url=https://news.zindaa.mn/5d0c |url-status=live |access-date=3 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922152340/https://news.zindaa.mn/5d0c |archive-date=22 Setyembre 2026}}</ref> |29 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{sortname|Aleksandra|Ivezaj|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Miss Universe Albania dhe Kosova 2026 |language=sq |trans-title=Miss Universe Albania and Kosovo 2026 |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607160835/https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |22 |Tuzi |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|May Grace|Parry|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Hunyo 2026 |title=Bea Millan-Windorski gets award at Miss Universe Myanmar pageant |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260618075931/https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |archive-date=18 Hunyo 2026}}</ref> |31 |Hpa-an |- |{{flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Charene|Labuschagne|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=2 Agosto 2026 |title=Charene Labuschagne crowned Miss Namibia |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803032059/https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Windhoek]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Prayashna|Gurung|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2026 |title=Prayashna Gurung becomes Miss Universe Nepal, Binita Oli takes Miss Earth Nepal crown |url=https://english.onlinekhabar.com/prayashna-gurung-miss-universe.html |access-date=3 Oktubre 2026 |website=OnlineKhabar |language=en-GB}}</ref> |24 |Siddharthanagar |- |{{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Danielle|Adewusi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Falade |first=Tomi |date=16 Oktubre 2026 |title=Meet Danielle Adewusi, The Doctor Bringing Women’s Health Advocacy To Miss Universe |url=https://independent.ng/meet-danielle-adewusi-the-doctor-bringing-womens-health-advocacy-to-miss-universe/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Independent Newspaper Nigeria |language=en-GB}}</ref> |29 |[[Lagos]] |- |{{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Jasmine|Blandford|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=4 Setyembre 2026 |title=Jasmine Blandford es coronada como Miss Universe Nicaragua 2026 |language=es |trans-title=Jasmine Blandford is crowned Miss Universe Nicaragua 2026 |website=La Prensa |url=https://www.laprensani.com/2026/09/04/vida/3780011-jasmine-blandford-es-coronada-como-miss-universe-nicaragua-2026 |access-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |27 |Kukra Hill |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Abelone |Smedsrud|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=24 Agosto 2026 |title=Abelone Smedsrud fra Eiker vant Miss Norway 2026 |language=Norwegian |trans-title=Abelone Smedsrud from Eiker won Miss Norway 2026 |website=Eikernytt.no |url=https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826020049/https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |archive-date=26 Agosto 2026}}</ref> |29 |Eiker |- |{{flagdeco|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Georgia|Waddington|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gooch |first=Carly |date=4 Agosto 2026 |title=Miss Universe NZ hopes to ‘debunk’ pageantry stigma |url=https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804023415/https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-date=4 Agosto 2026 |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Press |language=en}}</ref> |24 |Christchurch |- |{{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Melissa|Bottema|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Hunyo 2026 |title=Groningse Melissa Bottema is Miss Nederland: "Droom die uitkomt" |language=nl |trans-title=Melissa Bottema from Groningen is Miss Netherlands: "A dream come true" |website=De Telegraaf |url=https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628070958/https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |archive-date=28 Hunyo 2026 |accessdate=}}</ref> |26 |Winsum |- |{{flagdeco|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Misbah|Arshad|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sarkar |first=Rituparna |date=21 Agosto 2026 |title=Meet Misbah Arshad, The Psychology Student Crowned Miss Universe Pakistan 2026 |language=en |website=The Sunday Guardian |url=https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821121009/https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |28 |Lahore |- |{{flagdeco|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Gabriela|González|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Concepción |first=Martha Vanessa |date=6 Setyembre 2026 |title=Gabriela Lineth González del Valle se coronó como Miss Universe Panamá 2026 |language=es |trans-title=Gabriela Lineth González del Valle was crowned Miss Universe Panama 2026 |website=La Prensa |url=https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260906191854/https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |20 |Chiriquí |- |{{flagdeco|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Gretha|Matiauda|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Gretha Matiauda es la nueva Miss Universo Paraguay 2026 |language=es |trans-title=Gretha Matiauda is the new Miss Universe Paraguay 2026 |website=La Tribuna |url=https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260327045533/https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |archive-date=27 Marso 2026}}</ref> |25 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Luren|Márquez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref> |27 |Ica |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Veera |Grönlund|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=Vuoden 2026 Miss Suomi on Veera Grönlund |trans-title=Miss Finland 2026 is Veera Grönlund |url=https://www.hs.fi/suomi/art-2000012254833.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> |30 |Pori |- |{{flagdeco|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2026|Pilipinas]] |{{sortname|Bea|Millan-Windorski|link=Bea Millan-Windorski}}<ref>{{cite news |last=Purnell |first=Kristofer |date=2 Mayo 2026 |title=Kay BMW ang korona: La Union wins Miss Universe Philippines 2026 |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260502153757/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |archive-date=2 Mayo 2026}}</ref> |24 |[[San Juan, La Union|San Juan]] |- |{{flagdeco|PRI}} [[Puerto Rico|Puerto Rico]] |{{sortname|Jennifer|Barreto|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rivera Cedeño |first=Jomar José |date=26 Hunyo 2026 |title=De San Sebastián la nueva Miss Universe 2026 |language=es |trans-title=From San Sebastian the new Miss Universe 2026 |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626032524/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |archive-date=26 Hunyo 2026}}</ref> |27 |San Sebastián |- |{{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Isabela|Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Bernardino |first=Carla |date=6 Agosto 2026 |title=Isabela Santos: a miss Portugal que sofreu bullying e que luta pela saúde mental e adoção de animais |trans-title=Isabela Santos: the Miss Portugal who was bullied and advocates for mental health and animal adoption. |url=https://www.jn.pt/delas/artigo/isabela-santos-a-miss-portugal-que-sofreu-bullying-e-que-luta-agora-pela-saude-mental-e-adocao-de-animais/18113717 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Jornal de Notícias |language=pt-PT}}</ref> |26 |Gaia |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |{{sortname|Georgina|Kambongo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguesso |first=Rodrigue |date=14 Setyembre 2026 |title=Georgina Kambongo, première Congolaise à représenter le Congo à Miss Univers |trans-title=Georgina Kambongo, the first Congolese woman to represent Congo at Miss Universe |url=https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260914143756/https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |archive-date=14 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Africacomm.org |language=fr}}</ref> |24 |Likouala |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Melissa|Núñez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Peña |first=Shawell |date=30 Hulyo 2026 |title=¡Ella es la nueva reina de la belleza dominicana! Melissa Núñez se corona Miss RD Universo 2026 |language=es |trans-title=She is the new Dominican beauty queen! Melissa Núñez is crowned Miss RD Universe 2026 |website=El Nacional |url=https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731043526/https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |28 |La Vega |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Abigaëlle |Tailamée|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=11 Oktubre 2026 |title=[Photos - Vidéos ] Abigaëlle Tailamée est notre première Miss Universe Réunion |language=fr |trans-title=[Photos - Videos] Abigaëlle Tailamée is our first Miss Universe Réunion |website=Imaz Press |url=https://imazpress.com/toute-l-actu/miss-universe |url-status=live |access-date=15 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011062941/https://imazpress.com/toute-l-actu/miss-universe |archive-date=11 Oktubre 2026}}</ref> |20 |Saint-Joseph |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Mubanga|Hatyoka|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Rubaya |first=Tapiwa |date=16 Mayo 2026 |title=Africa celebrates as Luay Latif is crowned Mr Supranational Zambia |url=https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516102703/https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |archive-date=16 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=My Afrika Magazine |language=en}}</ref> |24 |Livingstone |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{sortname|Bernella|Velinor|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hammonds |first=Dr. Courtney A. |date=9 Agosto 2026 |title=The Crown Finds Her: Bernella Velinor Is Miss Universe Saint Lucia 2026 |url=https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811120648/https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Upscale Magazine |language=en-US}}</ref> |33 |Dennery |- |{{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{sortname|Nikolina|Vujičić|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Dž. |first1=R. |last2=K. |first2=Ć. |date=31 Agosto 2026 |title=Misica progovorila o svom poreklu: Evo odakle dolazi prelepa Nikolina koja je osvojila srca žirija i publike |trans-title=Misica spoke about her origins: Here's where the beautiful Nikolina, who won the hearts of the jury and the audience, comes from |url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143540/https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |archive-date=31 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Telegraf |language=sr}}</ref> |24 |Dragovo |- |{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{sortname|Katti|Fofanah|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=1 Hulyo 2026 |title=Sierra Leone Comeback di Miss Universe 2026 Setelah Absen 7 Tahun |language=id |trans-title=Sierra Leone Returns to Miss Universe 2026 After 7 Year Absence |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/sierra-leone-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-7-tahun-c1c2-01-l8vsm-zvghkt |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701013135/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-universe-americas-2025-di-pembukaan-piala-dunia-2026-c1c2-01-l8vsm-w3z8jv |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Bonthe |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Roseanna|Hall|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |website=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |34 |Shurugwi |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Vion Erico|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Chia |first=Elisa |date=15 Oktubre 2026 |title=Miss Universe Singapore 2026 set to compete in Puerto Rico finals as franchise dispute appears to clear |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/miss-universe-singapore-2026 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=AsiaOne |language=en}}</ref> |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Nimhara|Sasindi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Hunyo 2026 |title=මිස් යුනිවර්ස් ශ්‍රී ලංකා 2026 කිරුළ නිම්හාරා සසිඳිට |language=si |trans-title=Nimhara Sasindi crowned Miss Universe Sri Lanka 2026 |website=Zira Daily |url=https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625205935/https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |archive-date=25 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SUR}} [[Surinam|Suriname]] |{{sortname|Maruschka|Sahiboe|nolink=1}} |33 |[[Amsterdam]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Josefin |Strand|nolink=1}} |27 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |{{sortname|Itiya|Dube|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Projer |first=Leonie |date=27 Setyembre 2026 |title=Ex-Miss packt aus: «Ich wurde nach der Krönung allein gelassen» |language=de |trans-title=Ex-beauty queen opens up: "I was left all alone after the crowning" |website=[[20 Minuten]] |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-naima-acosta-kritik-103639872 |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260927203058/https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-naima-acosta-kritik-103639872 |archive-date=27 Setyembre 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Geneva]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Queen Elizabeth |Makune|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=21 Setyembre 2026 |title=Elizabeth Makune Aibuka Miss Universe Tanzania 2026 |language=sw |trans-title=Elizabeth Makune Emerges as Miss Universe Tanzania 2026 |website=Global Publishers |url=https://globalpublishers.co.tz/2026/09/21/elizabeth-makune-aibuka-miss-universe-tanzania-2026/ |url-status=live |access-date=15 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921125437/https://globalpublishers.co.tz/2026/09/21/elizabeth-makune-aibuka-miss-universe-tanzania-2026/ |archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Miss Universe Thailand 2025|Taylandiya]] |{{sortname|Tharina |Botes|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Agosto 2026 |title=สมมง "ทารีน่า โบเทส" คว้าตำแหน่ง Miss Universe Thailand 2026 |language=th |trans-title=Tharina Botes wins the crown as Miss Universe Thailand 2026 |website=PPTV HD 36 |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823155559/https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |archive-date=23 Agosto 2026}}</ref> |30 |[[Phuket]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Bajabulise|Thela|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=21 Hulyo 2026 |title=Bajabulise Thela crowned Miss African Beauty Universe: A new face for South Africa at Miss Universe |url=https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/2026-07-20-bajabulise-thela-crowned-miss-african-beauty-universe-a-new-face-for-south-africa-at-miss-universe/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Independent Online |language=en}}</ref> |23 |KaNyamazane |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yurim|Kim|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=30 Agosto 2026 |title=[포토] 김유림, '2026 미스유니버스코리아' 진 수상 |trans-title=[Photo] Kim Yurim Wins '2026 Miss Universe Korea' |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830135203/https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |archive-date=30 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |35 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|Timog Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Amylia |Deng|nolink=1}} |26 |[[Juba]] |- |{{flagdeco|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Vinita|Manoo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2026 |title=Introducing Miss Universe Trinidad And Tobago 2026, Vinita Manoo |language=en |website=Trinidad and Tobago Television |url=https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260917004312/https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |archive-date=17 Setyembre 2026}}</ref> |36 |[[:en:San_Juan,_Trinidad_and_Tobago|San Juan]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisia|Tunisya]] |{{sortname|Sarrah|Brahmi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=12 Hunyo 2026 |title=Tunisia Comeback di Miss Universe 2026 setelah Absen 55 Tahun |language=id |trans-title=Tunisia Makes Comeback at Miss Universe 2026 After 55 Years |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612191503/https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |archive-date=12 Hunyo 2026}}</ref> |33 |Sousse |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Alara |Eriç|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=Güncel "Skandalları Bitmeyen Organizasyon "Miss Universe Türkiye" |trans-title="Miss Universe Türkiye": An Organization Plagued by Endless Scandals |url=https://modadergitv.com/turkiye-skandallari-bitmeyen-organizasyon-miss-universe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009142614/https://modadergitv.com/turkiye-skandallari-bitmeyen-organizasyon-miss-universe/ |archive-date=9 Oktubre 2026 |access-date=15 Oktubre 2026 |website=Moda Dergi TV |language=tr}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Dominga|López|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Díaz |first=Nicolás |date=3 Agosto 2026 |title=Dominga López gana Miss Universo Chile 2026: competirá en versión internacional |language=es |trans-title=Dominga López wins Miss Universe Chile 2026: she will compete in the international version |website=Bío Bío |url=https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803052748/https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |24 |[[Viña del Mar]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Shiqi |Wang|nolink=1}}<ref name=":4" /> |25 |[[Shanghai]] |- |{{flagdeco|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Mitchelle|Daka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Waswa |first=Samson |date=2 Agosto 2026 |title=In pictures: Mitchelle Daka crowned first Miss Universe Uganda |language=en |website=Pulse Uganda |url=https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802063914/https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> |29 |Budaka |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Anna|Nikonova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Kudryavchenko |first=Tamara |date=1 Hulyo 2026 |title=Дочка Ніконова стала володаркою корони "Міс Україна Всесвіт"-2026 |language=uk |trans-title=Nikonov's daughter became the owner of the crown "Miss Ukraine Universe"-2026 |website=Tablo ID |url=https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701143537/https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Kiev|Kyiv]] |- |{{flagdeco|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Kamilla|Kiss|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2026 |title=Megválasztották a Miss Universe Hungary idei királynőjét |trans-title=This year's queen of Miss Universe Hungary has been chosen |url=https://24.hu/szorakozas/2026/06/20/szepsegkiralyno-miss-universe-hungary-2026-kiss-kamilla/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24.hu |language=hu}}</ref> |25 |Dunaújváros |- |{{flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Lucía|Piñeyro|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Mayo 2026 |title=De Young al mundo: Lucía Piñeyro Lima es la nueva Miss Universo Uruguay |language=es |trans-title=From Young to the world: Lucía Piñeyro Lima is the new Miss Universe Uruguay |website=Uruguay Digital 365 |url=https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601052440/https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |archive-date=1 Hunyo 2026}}</ref> |35 |Young |} === Mga paparating na mga kompetisyong pambansa === {| class="wikitable sortable" !Bansa/Teritoryo !Petsa |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] | rowspan="2" |18 Oktubre 2026 |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]]<ref>{{cite web |date=26 September 2026 |title=Miss Universe Romania 2026 – Finala |url=https://app.tics.ro/eveniment/miss-universe-romania-2026-finala-024569 |website=tics |language=ro |accessdate=27 September 2026}}</ref> |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]]<ref name="CZ2110">{{cite news|last=Šubrtová|first=Diana|date=16 October 2026|title=Sophia Maria Osako nepoletí na Miss Universe. Kdo ji nahradí, tají|trans-title=Sophia Maria Osako will not be going to Miss Universe; her replacement is being kept secret|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/sophia-maria-osako-miss-universe-cesko-soutez-odstoupeni.A261016_080306_missamodelky_sub|url-status=live|website=[[iDNES.cz]]|language=cs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20261016075312/https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/sophia-maria-osako-miss-universe-cesko-soutez-odstoupeni.A261016_080306_missamodelky_sub|archivedate=16 October 2026|accessdate=16 October 2026}}</ref> |21 Oktubre 2026 |- |{{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]]<ref>{{cite news |last=Tusing |first=David |date=12 August 2026 |title=Nadeen Ayoub to help select Palestine's Miss Universe 2026 representative |website=The National |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2026/08/12/miss-universe-palestine-2026-nadeen-ayoub/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260813081048/https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2026/08/12/miss-universe-palestine-2026-nadeen-ayoub/ |archivedate=13 August 2026 |accessdate=13 August 2026}}</ref> |Oktubre 2026 |} == Mga tala== {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] bu6wtgmw3lphj9vgrmv6j1wh9h8rxz9 Born to Shine 0 339248 2235158 2232739 2026-10-18T06:04:55Z Ivan P. Clarin 84769 /* Bisitang tauhan */ 2235158 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate Lim at Olive May bilang Megan. {{Infobox musical artist | name = {{Color|pink|Yumi}} | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | alias = | origin = [[Maynila]], [[Pilipinas]] | genre = P-pop, Dance-pop | years_active = 2026–kasalukuyan | label = Fictional girl group | awards = "Winning of Soloasia trip to [[California]]" | current_members = * Jennie Sicat (Zephanie) *Megan Halari (Olive May) *Yuna Mercado (Mitzi Josh) *Nancy Sebastian (Gaea Mischa) *Alfea Torres (Naya Ambi) | landscape = Active | website = }} {{Infobox musical artist | name = {{Color|red|NIXI}} | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | alias = | origin = [[Maynila]], [[Pilipinas]] | genre = P-pop, Dance-pop | years_active = 2026–kasalukuyan | label = Fictional girl group | awards = "Winning of Solasia in [[South Korea]]" | current_members = * Kendall Domingo (AC Bonifacio) * Gabby Rosales (Chloe Redondo) * Tiffany Santos (Aaliyah De Gracia) * Lexi Hipolito (Golden Cañedo) | past_members = * Rami Chavez (Angelika Santiago) * Dani (Jane Mounter) * Megan Halari (Olive May) | landscape = Aktibo | website = }} ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual-Lim † * Olive May bilang Megan Halari ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * Tessie Tomas bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Ivana "Vanna" Grande * [[Tina Paner]] bilang Charice Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian * Naya Ambi bilang Alfea Torres * Roselle Nava bilang Monica Pascual * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo * Muriel Lomadilla bilang Ging * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Recurring tauhan=== * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales * Angelica Santiago bilang Rami Chavez * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos * Golden Cañedo bilang Lexi Hipolito * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo * Jane Mounter bilang Dani * Sharmaine Santiago bilang * Charm Aranton bilang Chi Chi * Karenina Haniel bilang Vic * Twinkle Dy bilang Twinkle * Inah Evans bilang Chikanene * Aya Domingo bilang Giselle San Joaquin * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald Madrid bilang Gener * Don Umali bilang George * Marnie Lapus bilang Emmy * Baninay Baustista bilang punong abala sa event ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * Kristoffer Martin bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Maey Bautista bilang Belen * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * Josh F9rd bilang Drex ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * John Philip Koch bilang Pulis * Geleen Eugenio bilang Conci * Neomi Gonzales bilang Esther * Hannah Prescillas bilang Marie Sarsuela * Gilleth Sandico bilang Karina * Mel Kimura bilang kapatid ni Karina * Kaloy Tingcungco bilang Kaloy * Patricia Tumulak bilang punong abala ng PinaSaya * [[Brent Valdez]] bilang punong abala ng PinaSaya * [[Anton Vinzon]] bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly * [[Sanya Lopez]] bilang Melody Reyes-Acosta ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] 39v4kbxp9x41sayjebqs6u6dqjgqvem 2235159 2235158 2026-10-18T06:05:06Z Ivan P. Clarin 84769 /* Bisitang tauhan */ 2235159 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate Lim at Olive May bilang Megan. {{Infobox musical artist | name = {{Color|pink|Yumi}} | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | alias = | origin = [[Maynila]], [[Pilipinas]] | genre = P-pop, Dance-pop | years_active = 2026–kasalukuyan | label = Fictional girl group | awards = "Winning of Soloasia trip to [[California]]" | current_members = * Jennie Sicat (Zephanie) *Megan Halari (Olive May) *Yuna Mercado (Mitzi Josh) *Nancy Sebastian (Gaea Mischa) *Alfea Torres (Naya Ambi) | landscape = Active | website = }} {{Infobox musical artist | name = {{Color|red|NIXI}} | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | alias = | origin = [[Maynila]], [[Pilipinas]] | genre = P-pop, Dance-pop | years_active = 2026–kasalukuyan | label = Fictional girl group | awards = "Winning of Solasia in [[South Korea]]" | current_members = * Kendall Domingo (AC Bonifacio) * Gabby Rosales (Chloe Redondo) * Tiffany Santos (Aaliyah De Gracia) * Lexi Hipolito (Golden Cañedo) | past_members = * Rami Chavez (Angelika Santiago) * Dani (Jane Mounter) * Megan Halari (Olive May) | landscape = Aktibo | website = }} ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual-Lim † * Olive May bilang Megan Halari ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * Tessie Tomas bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Ivana "Vanna" Grande * [[Tina Paner]] bilang Charice Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian * Naya Ambi bilang Alfea Torres * Roselle Nava bilang Monica Pascual * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo * Muriel Lomadilla bilang Ging * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Recurring tauhan=== * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales * Angelica Santiago bilang Rami Chavez * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos * Golden Cañedo bilang Lexi Hipolito * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo * Jane Mounter bilang Dani * Sharmaine Santiago bilang * Charm Aranton bilang Chi Chi * Karenina Haniel bilang Vic * Twinkle Dy bilang Twinkle * Inah Evans bilang Chikanene * Aya Domingo bilang Giselle San Joaquin * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald Madrid bilang Gener * Don Umali bilang George * Marnie Lapus bilang Emmy * Baninay Baustista bilang punong abala sa event ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * Kristoffer Martin bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Maey Bautista bilang Belen * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * Josh Ford bilang Drex ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * John Philip Koch bilang Pulis * Geleen Eugenio bilang Conci * Neomi Gonzales bilang Esther * Hannah Prescillas bilang Marie Sarsuela * Gilleth Sandico bilang Karina * Mel Kimura bilang kapatid ni Karina * Kaloy Tingcungco bilang Kaloy * Patricia Tumulak bilang punong abala ng PinaSaya * [[Brent Valdez]] bilang punong abala ng PinaSaya * [[Anton Vinzon]] bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly * [[Sanya Lopez]] bilang Melody Reyes-Acosta ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] 4r95c02m3nse5jftzlte4a2ciwq8bdw Urbe 0 340077 2235130 2230724 2026-10-17T18:41:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Urbe|official_name=Comune di Urbe|native_name=|image_size=|image_shield=Urbe-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|44|30|4|N|8|38|27|E|type:city(847)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng Savona|Savona]] (SV)|frazioni=Acquabianca, Martina, San Pietro, Vara Inferiore, Vara Superiore|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=31.5|population_footnotes=|population_demonym=Urbaschi|elevation_footnotes=|elevation_m=540|saint=|day=|postal_code=17040|area_code=019|website={{official website|https://www.comune.urbe.sv.it/}}|footnotes=|image_skyline=San Pietro d'Orba.png}}Ang '''Urbe''' ([[Diyalektong Genoves|Genoves]]: {{Lang|lij|L'Orba}}, lokal na {{Lang|lij|R'Urba}} o {{Lang|lij|L'Urba}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Savona]], rehiyon ng [[Liguria]], [[Hilagang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Genova]] at mga {{Convert|25|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Savona]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 847 at may lawak na {{Convert|31.5|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> == Heograpiya == Sa mga kabundukan ng Lambak Orba, sa taas na higit sa 800 m mula sa antas ng dagat, at sa mga taglamig na may maniyebe, maaaring magkaroon ng napakataas na kabuuang niyebe sa katapusan ng panahon. Sa sahig ng lambak, sa taas na humigit-kumulang 500 m mula sa antas ng dagat, ang karaniwang pag-ulan ng niyebe ay humigit-kumulang 170/180 cm bawat taon, habang sa mas matataas na lugar, sa taas na humigit-kumulang 700/800 m, maaari itong umabot o lumampas sa 300 cm. Ang mga unang pag-ulan ng niyebe ay karaniwang nangyayari sa Nobyembre o unang bahagi ng Disyembre, habang ang mga huli ay maaaring mangyari sa Marso, na may paminsan-minsang pag-ulan ng alikabok kahit sa Abril. Ganito rin ang nangyayari sa mga lugar na higit sa 800 m, ngunit dito ang mga huling tipak ng niyebe ay maaaring mahulog hanggang Mayo. Ang munisipalidad ng Urbe ay naglalaman ng ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga nayon at pamayanan) ng Acquabianca, Martina, San Pietro, Vara Inferiore, at Vara Superiore. Ang Urbe ay nasa hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Genova]], [[Ponzone]], [[Sassello]], at [[Tiglieto]]. == Ebolusyong demograpiko == <templatestyles src="Module:Historical populations/styles.css" />{{historical populations|1861|2287|1871|2382|1881|2388|1901|2462|1911|2570|1921|2665|1931|2265|1936|1813|1951|1837|1961|1503|1971|1233|1981|1020|1991|820|2001|869|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Tingnan din == * [[Lago dell'Antenna]] == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [https://www.comune.urbe.sv.it/ www.comune.urbe.sv.it/] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Province of Savona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 2ngn4tfxgz09xfbuutoq0v1eyk1wiqv Vezzi Portio 0 340134 2235133 2230878 2026-10-17T19:01:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vezzi Portio|official_name=Comune di Vezzi Portio|native_name=|image_size=|image_shield=Vezzi Portio-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|13|N|8|22|E|type:city(729)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng Savona|Savona]] (SV)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Germano Barbano|area_footnotes=|area_total_km2=8.76|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Vezzesi|elevation_footnotes=|elevation_m=300|saint=|day=|postal_code=17028|area_code=019|website={{official website|http://www.comune.vezzi-portio.sv.it/}}|footnotes=|image_skyline=Portio (Vezzi Portio) vista da Via Boragni - Boragni (Orco Feglino).jpg}}Ang '''Vezzi Portio''' ({{Langx|lij|Vessi Portio}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Savona]], rehiyon ng [[Liguria]], [[Hilagang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} timog-kanluran ng [[Genova]] at mga {{Convert|13|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Savona]]. Ang Vezzi Portio ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Finale Ligure]], [[Noli, Liguria|Noli]], [[Orco Feglino]], [[Quiliano]], [[Spotorno]], at [[Vado Ligure]]. == Heograpiya == Ang munisipalidad ay matatagpuan sa looban sa pagitan ng [[Spotorno]] at [[Finale Ligure]], na sumasakop sa isang basin sa itaas na lambak ng agos ng Sciusa at sa paanan ng kaliwang dalisdis nito, na nagtatapos sa Bric Berba (560 metro) at sa mas timog na Bric dei Monti sa taas na 406 metro sa ibabaw ng antas ng dagat. Ang munisipalidad ay umaabot hanggang sa 954 m na taas ng [[Bundok Alto]]. Ang teritoryong munisipal ay binubuo ng apat na nayon ng Magnone, Portio, San Filippo, at San Giorgio na may lawak na 8.76 km².<ref name="Statuto">{{cita web|url=http://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/vezzi_portio.pdf|titolo=Fonte dallo statuto comunale di Vezzi Portio|accesso=20 novembre 2012}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kasaysayan == Ang kasalukuyang teritoryo ng munisipyo ay minsang nahahati sa dalawang pangunahing natatanging nayon ng Vezzi at Portio, na may magkaibang konteksto at makasaysayang pag-unlad.<ref name="Borghi nel verde">Fonte dal libro di {{cita libro|Enzo|Bernardini|Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme|2003|Tipografia Stige|San Mauro (TO)}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Savona}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bgz4zfc7ngxgibhn957ui7rt0r91ssc Turriaco 0 340219 2235129 2231112 2026-10-17T17:51:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2235129 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Turriaco|official_name=Comune di Turriaco|native_name={{native name|vec|Turiac}}|image_size=|image_shield=turriaco-Stemma.gif|shield_alt=|shield_size=px|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|49|N|13|27|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Friul-Venecia Julia]]|province=[[Lalawigan ng Gorizia|Gorizia]] (GO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Nicola Pieri (simula Hunyo 9, 2024)|area_footnotes=|area_total_km2=5|population_footnotes=|population_demonym=Turriachesi|elevation_footnotes=|elevation_m=12|saint=San Roque|day=|postal_code=34070|area_code=0481|website=[https://www.comune.turriaco.go.it Comune di Turriaco]|footnotes=|image_skyline=Chiesa di San Rocco (Turriaco).jpg|image_caption=Simbahan ng San Rocco}}Ang '''Turriaco''' ([[Wikang Veneto|Bisiacco]]: {{Lang|vec|Turiac}}) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Gorizia|Rehiyonal na Entidad Pangdesentralisasyon ng Gorizia]], rehiyon ng [[Friul-Venecia Julia]], [[Hilagang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan malapit sa [[Soča|Ilog Isonzo]]. Ang Turriaco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Fiumicello Villa Vicentina]] ([[Lalawigan ng Udine|UD]]), [[Ruda, Friul-Venecia Julia|Ruda]] (UD), [[San Canzian d'Isonzo]], at [[San Pier d'Isonzo]]. == Kasaysayan == Ang pangalan nito ay nagmula sa sinaunang [[Wikang Latin|Latin]] na pangalang {{Lang|la|Turris Aquae}}, na nangangahulugang "Tore ng Tubig".<ref>[https://www.turismofvg.it/locality/turriacco?LangSetCMS=en Turriaco] turismofvg.it</ref> Kilala ang nayon ng Turriaco dahil sa mga tipikal na bahay na istilong probinsiyano na may mga pasukan na bato at mga kuwadrong bintana. Isang kilalang halimbawa ng estilong ito ay ang Palasyo Priuli noong ika-17 siglo, ang kinaroroonan ng isang poste ng komand ng militar noong Unang Digmaang Pandaigdig, kasama ang Palasyo Mangilli. == Mga monumento at tanawin  == * Simbahan ng San Rocco: ito ay itinayo sa pagitan ng huling bahagi ng ikalabimpitong siglo at unang kalahati ng ikalabinsiyam na siglo sa parehong lugar ng dating simbahan at pinapanatili ang ilang mga gawa na tampok na binibisita. * Ang Villa Tiberio Priuli ay nakatayo na nakaharap sa simbahang itinayo noong panahong Baroko (ika-17 siglo).<ref>[https://www.ecomuseoterritori.it/territorio/turisti-a-km-zero/137-ville-e-giardini/villa-priuli-turriaco/140-villa-priuli-turriaco.html Villa Priuli - Turriaco] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ecomuseoterritori.it {{In lang|it}}</ref> == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|?|1881|?|1901|?|1911|?|1921|1618|1931|1778|1936|1936|1951|2378|1961|2265|1971|2190|1981|2245|1991|2163|2001|2437|2011|2780|2021|2806|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * [https://www.prolocoturriaco.it Proloco Turriaco APS] {{In lang|it}} {{Province of Gorizia}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] b5j44fdvnb3tr7mswvp27n515b59w8r Young Hearts (pelikulang 2024) 0 340642 2235058 2234847 2026-10-17T14:22:56Z Niqkscribewondersandwise 142118 2235058 wikitext text/x-wiki {{Infobox film |name=Young Hearts |image= |caption= |native_name= |director=Anthony Schatteman |producer=Xavier Rombaut<br>Floor Onrust<br>Annabella Nezri |writer=Anthony Schatteman |starring=Lou Goossens<br>Marius De Saeger |music=Ruben De Gheselle |cinematography=Pieter Van Campe |editing=Emiel Nuninga |studio=Polar Bear<br>Family Affair Films<br>Kwassa Films |distributor=Films Boutique<br>Kinepolis Film Distribution |released={{Film date|2024|2|17|74th Berlin International Film Festival|2024|12|18|Belhika|2024|12|19|Olanda}} |runtime=97 minutos |country=[[Belhika]]<br>[[Netherlands|Olanda]] |language=[[Wikang Olandes|Olandes]]<br>[[Wikang Pranses|Pranses]]|budget=|gross=}} Ang '''Young Hearts''' ay isang pelikulang pangkabataan Belhikanong-Olandes noong 2024 na isinulat at idinirehe ni Anthony Schatteman at pinagbibidahan ito nina Lou Goossens at Marius De Saeger bilang sina Elias at Alexander. == Buod == Ang pelikula ay sumusunod kay Elias, isang batang lalaki mula sa kanayunan ng Belhika na nakipagkaibigan sa bago niyang kapitbahay na si Alexander, isang matapang at palaban na batang lalaki mula sa [[Bruselas|lungsod ng Bruselas]]. Habang nagiging malapit ang dalawa, nagsimulang matuklasan ni Elias ang tunay niyang damdamin para kay Alexander, ngunit dahil sa takot sa panghuhusga at pagtanggi ng iba, itinanggi niya ang kanyang nararamdaman at lumayo sa kanyang mga kaibigan, pamilya, at kay Alexander. Matapos makipag-usap sa kanyang lolo tungkol sa wagas na pag-ibig nito sa yumaong asawa, napagtanto ni Elias ang kahalagahan ng pag-ibig at nagkaroon ng lakas ng loob na harapin ang kanyang mga takot at makipagkasundo kay Alexander. == Mga tauhan == * Lou Goossens bilang si Elias Montero * Marius De Saeger bilang si Alexander * Geert Van Rampelberg bilang si Luk Montero, ang ama ni Elias * Si Emilie De Roo bilang si Nathalie, ang ina ni Elias * Dirk Van Dijck bilang si Fred, ang lolo ni Elias * Si Saar Rogiers bilang si Valerie, ang kaibigan ni Alexander at ang kasintahan/kaibigan ni Elias * Si Jul Goossens bilang si Maxime, ang nakatatandang kapatid ni Elias * Ezra Van Dongen bilang Line, ang kasintahan ni Maxime * Wim Opbrouck bilang si Tony, ang tiyuhin ni Alexander * Florence Hebbelynck bilang si Pia, ang tiyahin ni Alexander * Olivier Englebert bilang si Marc, ang ama ni Alexander * Olga De Saeger bilang si Ella, ang nakababatang kapatid na babae ni Alexander * LaDiva Live bilang si La Diva, isang drag queen sa Bruselas * Bert Dobbelaere bilang si Propesor Van Daelle, ang Pranses na guro ng paaralan * Jill Malfroot bilang Lukas, isa sa mga kaklase ni Elias * Si Cassie Alcendor bilang si Lize, isa sa mga kaklase ni Elias * Si Samba Thiam bilang si Matteo, isa sa mga kaklase ni Elias * Sam Michiels bilang si Mieke, isa sa mga kaklase ni Elias * Si Marie Gevaert bilang si Lore, isa sa mga kaklase ni Elias == Pagpapalabas == Nagkaroon ng unang pagpapalabas sa buong mundo ang ''Young Hearts'' noong 17 Pebrero 2024 sa ika-74 Berlin International Film Festival sa [[Berlin]], [[Alemanya]], kung saan kabilang ito sa seksiyong Generation Kplus.<ref>{{cite web |title=Speciale Vermelding voor Young Hearts op de Berlinale |url=https://www.vaf.be/nieuws/speciale-vermelding-young-hearts-berlinale |website=Vlaams Audiovisueel Fonds |language=nl}}</ref> Kasunod nito, ipinalabas ang pelikula sa iba pang mga pandaigdigang film festival, kabilang ang Cannes Écrans Juniors at Seattle International Film Festival.<ref>{{cite web |title=Young Hearts verovert wereldwijd alle harten; ontdek de eerste beelden |url=https://www.filmfestivaloostende.be/en/node/202422 |website=Filmfestival Oostende |date=26 Setyembre 2024 |language=en}}</ref> Ipinamahagi ang pelikula sa mga sinehan sa Belhika noong 18 Disyembre 2024 sa pamamagitan ng Kinepolis Film Distribution.<ref>{{cite web |title=Young Hearts |url=https://kwassafilms.com/young-heart-eng/?lang=en |website=Kwassa Films |language=en}}</ref> Sinundan ito ng pagpapalabas sa mga sinehan sa Netherlands noong 19 Disyembre 2024.<ref>{{cite web |title=Young Hearts (2024) |url=https://www.filmvandaag.nl/film/137069-young-hearts |website=FilmVandaag |language=nl}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ipinalabas ang pelikula noong 12 Marso 2025 bilang bahagi ng ''A Curation of World Cinema'', isang programa ng Film Development Council of the Philippines (FDCP) sa pakikipagtulungan sa Cinema Exhibitors Association of the Philippines. Nakatakdang ipalabas ang pelikula hanggang 19 Marso 2025 sa mga piling sinehan sa buong bansa. Itinakda ang presyo ng tiket sa ₱250 sa Metro Manila at ₱200 sa mga lalawigan.<ref>{{cite web |title=FDCP to screen international films in select cinemas nationwide starting March 5 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/937986/fdcp-to-screen-international-films-in-select-cinemas-nationwide-starting-march-5/story/ |website=GMA News Online |date=3 Marso 2025}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{IMDb title|15245268}} npmeu3li0bwpdpo9zy4o6regmpotbpj Close (pelikulang 2022) 0 340652 2235038 2026-10-17T13:43:18Z Niqkscribewondersandwise 142118 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1379497899|Close (2022 film)]]" 2235038 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Close|image=|alt=|caption=|director=Lukas Dhont|screenplay=Lukas Dhont<br>Angelo Tijssens|producer=Dirk Impens<br>Michiel Dhont|starring=Eden Dambrine<br>Gustav De Waele<br>Émilie Dequenne<br>Léa Drucker|cinematography=Frank van den Eeden|editing=Alain Dessauvage|music=Valentin Hadjadj|production_companies={{Plainlist| * Menuet * Diaphana Films * Topkapi Films * Versus Production }}|distributor=Lumière (Benelux)<br>Diaphana Distribution (France)|released={{Film date|df=yes|2022|05|26|[[2022 Cannes Film Festival|Cannes]]|2022|11|01|France|2022|11|02|Belgium|2022|11|03|Netherlands}}|runtime=104 minutes<!--Theatrical runtime: 104:02--><ref>{{Cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/close-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda5mzmz |title=Close (12A) |website=[[British Board of Film Classification]] |access-date=17 December 2022 |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217035508/https://www.bbfc.co.uk/release/close-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda5mzmz |url-status=live }}</ref>|country={{Plainlist| * Belgium<ref name="unifrance">{{Cite web |title=Close de Lukas Dhont (2022) |url=https://en.unifrance.org/movie/54102/close |access-date=16 March 2023 |website=[[Unifrance]] |quote=Technical details > Coproducer countries : Belgium (70.0%), France (15.0%), The Netherlands (15.0%) |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228122008/https://en.unifrance.org/movie/54102/close |url-status=live }}</ref> * France<ref name="unifrance"/> * Netherlands<ref name="unifrance"/> }}|language={{Plainlist| * French<ref name="language">{{Cite web |title=Close - The Match Factory |url=https://www.the-match-factory.com/catalogue/films/close.html |access-date=16 March 2023 |website=The Match Factory |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316204235/https://www.the-match-factory.com/catalogue/films/close.html |url-status=live }}</ref> * Dutch<ref name="language"/> }}|budget=|gross=$5.2 million<ref>{{cite Box Office Mojo|id=9660502|title=Close (2022)|access-date=29 June 2023}}</ref>}} Ang '''Close''' ay isang pelikulang Belhikanong-Pranses-Olandes na ipinalabas noong 2022 sa direksyon ni Lukas Dhont, at isinulat nina Dhont at Angelo Tijssens. Itinatampok dito sina Eden Dambrine at Gustav De Waele bilang dalawang magkaibigang nagka-alamat ang malalim na ugnayan matapos ang panunukso ng kanilang mga kaklase. == Buod == Sa kanayunan ng Belhika, ang magkaibigang sina Léo at Rémi, na kapwa 13 taong gulang, ay may malalim at malapit na ugnayan sa isa't isa, ngunit nagbago ang lahat nang tanungin sila ng kanilang mga kaklase kung sila ba ay magkasintahan. Dahil sa takot na mapag-initan at gipitin ng iba, unti-unting lumayo si Léo kay Rémi, sumali sa ''ice hockey'', at umiwas sa kanilang nakasanayang pagsasama, na nagdulot ng matinding kalituhan, lungkot, at pisikal na pag-aaway sa pagitan nilang dalawa. Ang biglaang pagpapakamatay ni Rémi ay nag-iwan kay Léo ng matinding guilt o panunumbat sa sarili, kaya't sinarili niya ang kanyang emosyon habang sinusubukang magpatuloy sa buhay sa tulong ng kanyang pamilya. Sa huli, nagkaroon si Léo ng lakas ng loob na umamin sa ina ni Rémi na si Sophie tungkol sa kanyang pagsisisi, at sa pamamagitan ng kanilang emosyonal na pag-uusap at pag-iyak nang sabay, unti-unti niyang natanggap ang pait ng trahedya at hinayaan ang sarili na tuluyang magluksa para sa pumanaw na kaibigan. == Mga tauhan == * Eden Dambrine bilang si Léo * Gustav De Waele bilang si Rémi * Émilie Dequenne bilang si Sophie, ang ina ni Rémi * Léa Drucker bilang si Nathalie, ang ina ni Léo * Kevin Janssens bilang si Peter, ang ama ni Rémi * Marc Weiss bilang si Yves, ang ama ni Léo * Igor van Dessel bilang si Charlie, ang nakatatandang kapatid ni Léo * Léon Bataille bilang si Baptiste, kaklase nina Léo at Rémi b5axchkidtof7r3myf7j1f722hi92xn 2235055 2235038 2026-10-17T14:20:01Z Niqkscribewondersandwise 142118 2235055 wikitext text/x-wiki {{Infobox film |name=Close |image= |alt= |caption= |director=Lukas Dhont |screenplay=Lukas Dhont<br>Angelo Tijssens |producer=Dirk Impens<br>Michiel Dhont |starring=Eden Dambrine<br>Gustav De Waele<br>Émilie Dequenne<br>Léa Drucker |cinematography=Frank van den Eeden |editing=Alain Dessauvage |music=Valentin Hadjadj |production_companies=Menuet<br>Diaphana Films<br>Topkapi Films<br>Versus Production |distributor=Lumière<br>Diaphana Distribution |released={{Film date|2022|05|26|Cannes|2022|11|01|[[Pransiya]]|2022|11|02|[[Belhika]]|2022|11|03|[[Netherlands|Olanda]]}} |runtime=104 minutos |country=Belhika<br>Pransiya<br>Olanda |language=Pranses<br>Olandes |budget= |gross=}} Ang '''Close''' ay isang pelikulang dramang tungkol sa paglaki na Belhikanong-Pranses-Olandes na ipinalabas noong 2022 sa direksyon ni Lukas Dhont, at isinulat nina Dhont at Angelo Tijssens. Itinatampok dito sina Eden Dambrine at Gustav De Waele bilang dalawang magkaibigang nagka-alamat ang malalim na ugnayan matapos ang panunukso ng kanilang mga kaklase. == Buod == Sa kanayunan ng Belhika, ang magkaibigang sina Léo at Rémi, na kapwa 13 taong gulang, ay may malalim at malapit na ugnayan sa isa't isa, ngunit nagbago ang lahat nang tanungin sila ng kanilang mga kaklase kung sila ba ay magkasintahan. Dahil sa takot na mapag-initan at gipitin ng iba, unti-unting lumayo si Léo kay Rémi, sumali sa ''ice hockey'', at umiwas sa kanilang nakasanayang pagsasama, na nagdulot ng matinding kalituhan, lungkot, at pisikal na pag-aaway sa pagitan nilang dalawa. Ang biglaang pagpapakamatay ni Rémi ay nag-iwan kay Léo ng matinding guilt o panunumbat sa sarili, kaya't sinarili niya ang kanyang emosyon habang sinusubukang magpatuloy sa buhay sa tulong ng kanyang pamilya. Sa huli, nagkaroon si Léo ng lakas ng loob na umamin sa ina ni Rémi na si Sophie tungkol sa kanyang pagsisisi, at sa pamamagitan ng kanilang emosyonal na pag-uusap at pag-iyak nang sabay, unti-unti niyang natanggap ang pait ng trahedya at hinayaan ang sarili na tuluyang magluksa para sa pumanaw na kaibigan. == Mga tauhan == * Eden Dambrine bilang si Léo * Gustav De Waele bilang si Rémi * Émilie Dequenne bilang si Sophie, ang ina ni Rémi * Léa Drucker bilang si Nathalie, ang ina ni Léo * Kevin Janssens bilang si Peter, ang ama ni Rémi * Marc Weiss bilang si Yves, ang ama ni Léo * Igor van Dessel bilang si Charlie, ang nakatatandang kapatid ni Léo * Léon Bataille bilang si Baptiste, kaklase nina Léo at Rémi == Pagpapalabas == Naganap ang pandaigdigang premiere ng ''Close'' noong Mayo 26, 2022 sa Festival de Cannes, kung saan nakatanggap ito ng sampung minutong palakpakan mula sa mga manonood matapos ang pagpapalabas.<ref name="CannesOfficial">{{cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/f/close/ |title=CLOSE - Festival de Cannes |website=Festival de Cannes}}</ref> Inilabas ito ng Diaphana Distribution sa Pransya noong Nobyembre 1, 2022, at ng Lumière sa rehiyon ng Benelux (Belhika at Olanda) noong Nobyembre 2, 2022.<ref name="Cineuropa">{{cite web |url=https://cineuropa.org/en/film/424233/ |title=Close - Cineuropa |website=Cineuropa}}</ref> Sa [[Estados Unidos]], ipinamahagi ng A24 ang pelikula sa limitadong mga sinehan noong Disyembre 2, 2022 bago ang malawakang pagpapalabas nito noong Enero 27, 2023.<ref name="RottenTomatoes">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/close_2022 |title=Close (2022) |website=Rotten Tomatoes}}</ref> Sa [[Pilipinas]], opisyal itong ipinalabas bilang kalahok sa QCinema International Film Festival noong Nobyembre 19, 2022 sa Gateway Cineplex at Power Plant Cinema.<ref name="QCinema">{{cite web |url=https://qcinema.ph/film/close/ |title=Close - QCinema International Film Festival |website=QCinema}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{IMDb title|9660502}} mrxetqhjlnip5a1ujlmmnk2sj2n9v3a Lazio 0 340653 2235060 2026-10-17T14:25:46Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Lazio]] sa [[Lacio]] 2235060 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lacio]] kkapgynco0ww06i46b8vzolosl796ba Call Me by Your Name (pelikula) 0 340654 2235078 2026-10-17T14:49:48Z Niqkscribewondersandwise 142118 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380358296|Call Me by Your Name (film)]]" 2235078 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Call Me by Your Name|image=|alt=|caption=|director=Luca Guadagnino|screenplay=James Ivory|based_on=Call Me by Your Name ni André Aciman|producer=Peter Spears<br>Luca Guadagnino<br>Emilie Georges<br>Rodrigo Teixeira<br>Marco Morabito<br>James Ivory<br>Howard Rosenman|starring=Timothée Chalamet<br>Armie Hammer|cinematography=Sayombhu Mukdeeprom|editing=Walter Fasano|music=|production_companies=Frenesy Film Company<br>La Cinéfacture<br>RT Features<br>M.Y.R.A. Entertainment<br>Water's End Productions|distributor=Sony Pictures Classics|released={{Film date|2017|1|22|Sundance|2017|11|24|Estados Unidos|2018|1|18|Brasil|2018|1|25|Italya}}|runtime=132 minutos|country=Italya<br>Estados Unidos<br>Pransya<br>Brasil|language=Ingles<br>Italyano<br>Pranses|budget=$3.5 milyon|gross=$43.1 milyon}} == Buod == Noong tag-araw ng 1983, si Elio Perlman, isang 17-taong-gulang na Hudyong Pranses-Italyano, ay nakatira kasama ang kanyang mga magulang sa kanayunan ng Hilagang Italya. Inanyayahan ng ama ni Elio, isang propesor ng arkeolohiya, ang 24-taong-gulang na Hudyong-Amerikanong estudyanteng nagtapos, si Oliver, na tumira kasama ang pamilya sa buong tag-araw at tumulong sa kanyang mga akademikong papeles. Si Elio, isang mahilig magmuni-muni at musikero, ay sa una ay inakala niyang wala siyang gaanong pagkakatulad kay Oliver, na tila may kumpiyansa at walang inaalala. Ginugugol ni Elio ang halos buong tag-araw sa pagbabasa, pagtugtog ng piano, at pakikipag-ugnayan sa kanyang mga kaibigan noong bata pa sila, sina Chiara at Marzia. Habang naglalaro ng volleyball, hinawakan ni Oliver ang likod ni Elio, ngunit hindi ito pinansin ni Elio. Kalaunan ay nagseselos si Elio nang makita niyang hinalikan ni Oliver si Chiara. == Mga tauhan ==   [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Template film date with 4 release dates]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2017]] e47mex5h2s6vmufco6rvheg5c3mtxs8 2235094 2235078 2026-10-17T15:11:06Z Niqkscribewondersandwise 142118 2235094 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Call Me by Your Name|image=|alt=|caption=|director=Luca Guadagnino|screenplay=James Ivory|based_on=Call Me by Your Name ni André Aciman|producer=Peter Spears<br>Luca Guadagnino<br>Emilie Georges<br>Rodrigo Teixeira<br>Marco Morabito<br>James Ivory<br>Howard Rosenman|starring=Timothée Chalamet<br>Armie Hammer|cinematography=Sayombhu Mukdeeprom|editing=Walter Fasano|music=|production_companies=Frenesy Film Company<br>La Cinéfacture<br>RT Features<br>M.Y.R.A. Entertainment<br>Water's End Productions|distributor=Sony Pictures Classics|released={{Film date|2017|1|22|Sundance|2017|11|24|Estados Unidos|2018|1|18|Brasil|2018|1|25|Italya}}|runtime=132 minutos|country=Italya<br>Estados Unidos<br>Pransya<br>Brasil|language=Ingles<br>Italyano<br>Pranses|budget=$3.5 milyon|gross=$43.1 milyon}} Ang '''Call Me by Your Name''' ay isang pelikulang dramang tungkol sa pagbibinata na ipinalabas noong 2017 sa direksyon ni Luca Guadagnino. Ang iskrip nito ay isinulat ni James Ivory, na ibinatay sa nobela ni André Aciman noong 2007 na may parehong pamagat. Itinatampok sa pelikula sina Timothée Chalamet bilang Elio Perlman at Armie Hammer bilang Oliver, sa isang kuwento ng pag-ibig at pagtuklas sa sarili na naganap sa kanayunan ng Hilagang Italya noong tag-init ng 1983. Kilala ang pelikula sa pagiging multilingual nito kung saan natural na ginamit ng mga tauhan ang mga wikang [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Italyano|Italyano]], at [[Wikang Pranses|Pranses]]. == Buod == Noong tag-araw ng 1983, si Elio Perlman, isang 17-taong-gulang na Hudyong Pranses-Italyano, ay nakatira kasama ang kanyang mga magulang sa kanayunan ng [[Hilagang Italya]]. Inanyayahan ng ama ni Elio, isang propesor ng arkeolohiya, ang 24-taong-gulang na Hudyong-Amerikanong estudyanteng nagtapos, si Oliver, na tumira kasama ang pamilya sa buong tag-araw at tumulong sa kanyang mga akademikong papeles. Si Elio, isang mahilig magmuni-muni at musikero, ay sa una ay inakala niyang wala siyang gaanong pagkakatulad kay Oliver, na tila may kumpiyansa at walang inaalala. Ginugugol ni Elio ang halos buong tag-araw sa pagbabasa, pagtugtog ng piano, at pakikipag-ugnayan sa kanyang mga kaibigan noong bata pa sila, sina Chiara at Marzia. Habang naglalaro ng volleyball, hinawakan ni Oliver ang likod ni Elio, ngunit hindi ito pinansin ni Elio. Kalaunan ay nagseselos si Elio nang makita niyang hinalikan ni Oliver si Chiara. == Mga tauhan == * Timothée Chalamet bilang si Elio Perlman * Armie Hammer bilang si Oliver * Michael Stuhlbarg bilang si G. Perlman * Amira Casar bilang si Annella Perlman * Esther Garrel bilang si Marzia * Victoire Du Bois bilang si Chiara * Vanda Capriolo bilang si Mafalda * Antonio Rimoldi bilang si Anchise * Elena Bucci bilang si Bambi * Marco Sgrosso bilang si Nico * André Aciman bilang si Mounir * Peter Spears bilang si Isaac == Pagpapalabas == Naganap ang pandaigdigang premiere ng ''Call Me by Your Name'' noong Enero 22, 2017 sa Sundance Film Festival.<ref name="Moviepedia">{{cite web |url=https://movies.fandom.com/wiki/Call_Me_by_Your_Name |title=Call Me by Your Name |website=Moviepedia Fandom}}</ref> Bago pa man ang opisyal na pagpapalabas nito, nakuha na ng Sony Pictures Classics ang pandaigdigang karapatan sa pamamahagi ng pelikula.<ref name="SonyClassicsOfficial">{{cite web |url=https://sonyclassics.com/callmebyyourname/ |title=Call Me By Your Name - A Sony Pictures Classics Release |website=Sony Pictures Classics}}</ref> Nagsimula ang limitadong pagpapalabas nito sa mga sinehan sa Estados Unidos noong Nobyembre 24, 2017, na sinundan ng malawakang distribusyon noong Enero 19, 2018.<ref name="RottenTomatoesCMBYN">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/call_me_by_your_name |title=Call Me by Your Name (2017) |website=Rotten Tomatoes}}</ref> Ipinalabas din ang pelikula sa iba't ibang bansa tulad ng Brasil noong Enero 18, 2018, at sa Italya noong Enero 25, 2018.<ref name="Moviepedia" /> Sa [[Pilipinas]], unang ipinalabas ang pelikula noong Nobyembre 2017 bilang bahagi ng Cinema One Originals Film Festival.<ref name="CinemaBravoPH">{{cite web |url=https://cinemabravo.com/2018/01/27/heres-the-list-of-cinemas-showing-call-me-by-your-name-uncut-version-starting-january-31/ |title=Here's the list of cinemas showing 'Call Me By Your Name' uncut version starting January 31 |website=CinemaBravo}}</ref> Nagkaroon ito ng mga sneak preview noong Enero 22 at 23, 2018, bago ang opisyal na komersyal na pagpapalabas nito noong Enero 31, 2018 sa mga piling sinehan ng Ayala Malls Cinemas sa ilalim ng pamamahagi ng Columbia Pictures Philippines.<ref name="InquirerPop">{{cite web |url=https://pop.inquirer.net/46020/call-name-seduce-audiences-jan-22-23-sneak-previews |title="Call Me By Your Name" to seduce audiences Jan 22 & 23 in sneak previews |website=INQUIRER.net |accessdate=Oktubre 17, 2026}}</ref> Ang pelikula ay binigyan ng gradong R-16 nang walang bawas ng Lupon sa Rebyu at Klasipikasyon ng Pelikula at Telebisyon (MTRCB).<ref name="InquirerPop" /> == Mga Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{IMDb title|5726616}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Template film date with 4 release dates]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2017]] i07d4inharpum1l3i11jfnf65f46gqy 2235101 2235094 2026-10-17T15:21:33Z Niqkscribewondersandwise 142118 2235101 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Call Me by Your Name|image=|alt=|caption=|director=Luca Guadagnino|screenplay=James Ivory|based_on=Call Me by Your Name ni André Aciman|producer=Peter Spears<br>Luca Guadagnino<br>Emilie Georges<br>Rodrigo Teixeira<br>Marco Morabito<br>James Ivory<br>Howard Rosenman|starring=Timothée Chalamet<br>Armie Hammer|cinematography=Sayombhu Mukdeeprom|editing=Walter Fasano|music=|production_companies=Frenesy Film Company<br>La Cinéfacture<br>RT Features<br>M.Y.R.A. Entertainment<br>Water's End Productions|distributor=Sony Pictures Classics|released={{Film date|2017|1|22|Sundance|2017|11|24|Estados Unidos|2018|1|18|Brasil|2018|1|25|Italya}}|runtime=132 minutos|country=Italya<br>Estados Unidos<br>Pransya<br>Brasil|language=Ingles<br>Italyano<br>Pranses|budget=$3.5 milyon|gross=$43.1 milyon}} Ang '''Call Me by Your Name''' ay isang pelikulang dramang-romantikong na ipinalabas noong 2017 sa direksyon ni Luca Guadagnino. Ang iskrip nito ay isinulat ni James Ivory, na ibinatay sa nobela ni André Aciman noong 2007 na may parehong pamagat. Itinatampok sa pelikula sina Timothée Chalamet bilang Elio Perlman at Armie Hammer bilang Oliver, sa isang kuwento ng pag-ibig at pagtuklas sa sarili na naganap sa kanayunan ng Hilagang Italya noong tag-init ng 1983. Kilala ang pelikula sa pagiging multilingual nito kung saan natural na ginamit ng mga tauhan ang mga wikang [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Italyano|Italyano]], at [[Wikang Pranses|Pranses]]. == Buod == Noong tag-araw ng 1983, si Elio Perlman, isang 17-taong-gulang na Hudyong Pranses-Italyano, ay nakatira kasama ang kanyang mga magulang sa kanayunan ng [[Hilagang Italya]]. Inanyayahan ng ama ni Elio, isang propesor ng arkeolohiya, ang 24-taong-gulang na Hudyong-Amerikanong estudyanteng nagtapos, si Oliver, na tumira kasama ang pamilya sa buong tag-araw at tumulong sa kanyang mga akademikong papeles. Si Elio, isang mahilig magmuni-muni at musikero, ay sa una ay inakala niyang wala siyang gaanong pagkakatulad kay Oliver, na tila may kumpiyansa at walang inaalala. Ginugugol ni Elio ang halos buong tag-araw sa pagbabasa, pagtugtog ng piano, at pakikipag-ugnayan sa kanyang mga kaibigan noong bata pa sila, sina Chiara at Marzia. Habang naglalaro ng volleyball, hinawakan ni Oliver ang likod ni Elio, ngunit hindi ito pinansin ni Elio. Kalaunan ay nagseselos si Elio nang makita niyang hinalikan ni Oliver si Chiara. == Mga tauhan == * Timothée Chalamet bilang si Elio Perlman * Armie Hammer bilang si Oliver * Michael Stuhlbarg bilang si G. Perlman * Amira Casar bilang si Annella Perlman * Esther Garrel bilang si Marzia * Victoire Du Bois bilang si Chiara * Vanda Capriolo bilang si Mafalda * Antonio Rimoldi bilang si Anchise * Elena Bucci bilang si Bambi * Marco Sgrosso bilang si Nico * André Aciman bilang si Mounir * Peter Spears bilang si Isaac == Pagpapalabas == Naganap ang pandaigdigang premiere ng ''Call Me by Your Name'' noong Enero 22, 2017 sa Sundance Film Festival.<ref name="Moviepedia">{{cite web |url=https://movies.fandom.com/wiki/Call_Me_by_Your_Name |title=Call Me by Your Name |website=Moviepedia Fandom}}</ref> Bago pa man ang opisyal na pagpapalabas nito, nakuha na ng Sony Pictures Classics ang pandaigdigang karapatan sa pamamahagi ng pelikula.<ref name="SonyClassicsOfficial">{{cite web |url=https://sonyclassics.com/callmebyyourname/ |title=Call Me By Your Name - A Sony Pictures Classics Release |website=Sony Pictures Classics}}</ref> Nagsimula ang limitadong pagpapalabas nito sa mga sinehan sa Estados Unidos noong Nobyembre 24, 2017, na sinundan ng malawakang distribusyon noong Enero 19, 2018.<ref name="RottenTomatoesCMBYN">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/call_me_by_your_name |title=Call Me by Your Name (2017) |website=Rotten Tomatoes}}</ref> Ipinalabas din ang pelikula sa iba't ibang bansa tulad ng [[Brasil]] noong Enero 18, 2018, at sa [[Italya]] noong Enero 25, 2018.<ref name="Moviepedia" /> Sa [[Pilipinas]], unang ipinalabas ang pelikula noong Nobyembre 2017 bilang bahagi ng Cinema One Originals Film Festival.<ref name="CinemaBravoPH">{{cite web |url=https://cinemabravo.com/2018/01/27/heres-the-list-of-cinemas-showing-call-me-by-your-name-uncut-version-starting-january-31/ |title=Here's the list of cinemas showing 'Call Me By Your Name' uncut version starting January 31 |website=CinemaBravo}}</ref> Nagkaroon ito ng mga sneak preview noong Enero 22 at 23, 2018, bago ang opisyal na komersyal na pagpapalabas nito noong Enero 31, 2018 sa mga piling sinehan ng Ayala Malls Cinemas sa ilalim ng pamamahagi ng Columbia Pictures Philippines.<ref name="InquirerPop">{{cite web |url=https://pop.inquirer.net/46020/call-name-seduce-audiences-jan-22-23-sneak-previews |title="Call Me By Your Name" to seduce audiences Jan 22 & 23 in sneak previews |website=INQUIRER.net}}</ref> Ang pelikula ay binigyan ng gradong R-16 nang walang bawas ng Lupon sa Rebyu at Klasipikasyon ng Pelikula at Telebisyon (MTRCB).<ref name="InquirerPop" /> == Mga Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{IMDb title|5726616}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Template film date with 4 release dates]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2017]] 61v2i1chs6qidkvzero4qnz94kcnzwu Anthony Constantino 0 340655 2235154 2026-10-18T05:30:10Z Allyriana000 119761 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380809888|Anthony Constantino]]" 2235154 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Anthony Constantino|image=Anthony Constantino in August 2025.png|alt=|caption=Si Constantino noong Agosto 2025|birth_name=Anthony Delos Reyes Constantino|birth_date={{Birth date and age|2002|5|30}}|birth_place=Los Angeles, California, Estados Unidos|education=[[California Lutheran University]]|occupation={{hlist|Modelo|[[influencer]]|aktor}}|years_active=2022–kasalukuyan|agent=[[Sparkle GMA Artist Center|Sparkle]]|height={{height|ft=6|in=1}}<ref name="pep1"/>}} Si '''Anthony Delos Reyes Constantino''' (ipinanganak noong 30 Mayo 2002) ay isang Pilipino-Amerikanong modelo, influencer, at aktor. Una siyang pumirma sa Otto Models noong 2022. Noong Hulyo 2024, minodelo niya ang uniporme ng delegasyon ng Pilipinas, isang [[Barong Tagalog|barong]] na dinisenyo ni Francis Libiran, sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]] sa Paris. Noong Disyembre ng kaparehong taon, nagbida siya sa serye sa online ni [[Esnyr]] na ''Highschool Hell Week'' bilang isang "red flag" na interes sa pag-ibig at lumabas din sa isang kabanata ng palabas sa telebisyon sa Estados Unidos na ''The Sex Lives of College Girls''. Noong Abril 2025, pumirma si Constantino sa [[Sparkle GMA Artist Center|Sparkle]]. Nagmodelo siya para sa mga magasin tulad ng ''Parcinq'' at nakakuha ng atensyon ng medya dahil sa pagdalo niya bilang panauhin sa mga ''fashion event'' para sa mga tatak tulad ng ''Vogue Philippines'' at Louis Vuitton. Ang kaniyang relasyon sa Pilipinang modelo at aktres na si [[Shuvee Etrata]] ay nakatanggap din ng malawakang pagbabalita sa medya. Sa Pilipinas, malawak siyang iniuugnay sa terminong "TDH (matangkad, maitim, at guwapo)", na pinasikat ni Etrata. == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Anthony Delos Reyes Constantino noong 30 Mayo 2002, sa Los Angeles, California, Estados Unidos.<ref name="cosmo1">{{Cite web |last=Sarmiento |first=Kate |date=16 Hunyo 2025 |title=Everything You Need To Know About Anthony Constantino |url=https://www.cosmo.ph/entertainment/anthony-constantino-facts-a5322-20250616-dyn |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Cosmopolitan Philippines |language=en-ph}}</ref><ref name="pep1">{{Cite web |last=Bravo |first=Frances Karmel S. |date=18 Hunyo 2025 |title=Get to know the tall, dark, handsome Anthony Constantino |url=https://www.pep.ph/peptionary/anthony-constantino-a5128-20250618 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/dQHLI |archive-date=15 Agosto 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Entertainment Portal]] |language=en-ph}}</ref> Parehong Pilipino ang kaniyang mga magulang.<ref name="cosmo1" /> Nagtapos siya ng hayskul noong 2020 mula sa St Margaret's Episcopal School sa San Juan Capistrano, California. Noong 2024, nagtapos siya sa California Lutheran University na may ''dual degree'', isang Batsilyer ng Agham sa Computer Information Systems at Business Administration sa Marketing. Mula 2022 hanggang 2024, siya ay isang ''part-time'' na Technical Specialist sa [[Apple Inc.]]<ref name="nmnl1">{{Cite news |last=Bautista |first=Rafael |date=10 Enero 2025 |title=Who's That Guy: Fun Facts About Rising Fil-Am Model Anthony Constantino |language=en-ph |work=[[Nylon Manila]] |url=https://nylonmanila.com/pop-culture/fun-facts-rising-fil-am-model-anthony-constantino/ |url-status=live |access-date=18 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906120041/https://nylonmanila.com/pop-culture/fun-facts-rising-fil-am-model-anthony-constantino/ |archive-date=6 Setyembre 2025}}</ref> == Karera == === 2022–kasalukuyan: Pagmomodelo, mga pagsisikap sa pag-arte === Nagsimula ang karera ni Constantino noong 2022, nang pumirma siya sa ahensya ng Otto Models sa Los Angeles.<ref name="pep1" /> Nag-pose siya para sa seksyon ng magasin na ''The Perfect Man'' ng ''L'Homme Nu'' ({{Translation|The Naked Man}}).<ref name="lhn">{{Cite web |title=Pin-Up |url=https://www.perfectmanmag.com/pinup |website=The Perfect Man (L'Homme Nu) |language=en-us}}</ref> Noong Hulyo 2024, siya ang nagmodelo ng opisyal na uniporme ng delegasyon ng Pilipinas sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024|2024 Summer Olympics]] sa Paris.<ref name="vman">{{Cite magazine |last=Dionora |first=Angelo |date=18 Mayo 2025 |title=Anthony Constantino is the Philippines' Next Heartthrob |url=https://vmagazine.com/article/meet-anthony-constantino-the-philippines-next-heartthrob/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260918145025/https://vmagazine.com/article/meet-anthony-constantino-the-philippines-next-heartthrob/ |archive-date=18 Setyembre 2026 |access-date=18 Oktubre 2026 |magazine=[[VMan]] |language=en-us}}</ref> Ang uniporme, isang [[Barong Tagalog|barong]], ay dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Francis Libiran.<ref name="cosmo1" /> Noong Hunyo at Hulyo, nag-pose rin siya para sa ilang photoshoot sa magasin ''na Parcinq''.<ref name="parcinq1">{{Cite web |last=Carbonilla |first=Hans Ethan |date=27 Hunyo 2024 |title=#ParcinqFashion: KONYO |url=https://www.parcinq.com/post/parcinqfashion-konyo |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Parcinq |language=en-ph}}</ref><ref name="parcinq2">{{Cite web |last=Carbonilla |first=Hans Ethan |date=12 Hulyo 2024 |title=#ParcinqBeauty: Inside Out |url=https://www.parcinq.com/post/parcinqbeauty-inside-out |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Parcinq |language=en-ph}}</ref> Noong Disyembre, lumabas siya bilang isang "red flag" na karelasyon sa serye sa online ni [[Esnyr]] na ''Highschool'' ''Hell Week'' <ref name="nmnl1" /><ref name="ps1">{{Cite magazine |last=Llemit |first=Kathleen A. |date=15 Hunyo 2025 |title=Meet Anthony Constantino, the trending 'TDH' with Donny Pangilinan vibes who picked up Shuvee |url=https://www.philstar.com/entertainment/2025/06/15/2450730/meet-anthony-constantino-trending-tdh-donny-pangilinan-vibes-who-picked-shuvee |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801012618/https://www.philstar.com/entertainment/2025/06/15/2450730/meet-anthony-constantino-trending-tdh-donny-pangilinan-vibes-who-picked-shuvee |archive-date=1 Agosto 2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |magazine=[[Philippine Star]] |language=en-ph}}</ref> at bilang isang tagapagsilbi sa isang kabanata ng palabas sa telebisyon sa Estados Unidos na ''The Sex Lives of College Girls.''<ref name="guide">{{Cite web |last=Bautista |first=Rafael |date=15 Agosto 2025 |title=A Primer On The Cover Stars Of Our Sweethearts Issue |url=https://nylonmanila.com/pop-culture/primer-cover-stars-sweethearts-issue/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819115641/https://nylonmanila.com/pop-culture/primer-cover-stars-sweethearts-issue/ |archive-date=19 Agosto 2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Nylon Manila]] |language=en-ph}}</ref> Noong 8 Abril 2025, pumirma si Constantino sa ahensyang [[Sparkle GMA Artist Center]].<ref name="ms1">{{Cite magazine |last=Wang |first=Nickie |date=10 Abril 2025 |title=Anthony Constantino returns to his roots |url=https://manilastandard.net/showbitz/314578373/anthony-constantino-returns-to-his-roots.html |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/pprci |archive-date=August 15, 2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |magazine=Manila Standard |language=en-ph}}</ref> Simula nang lumipat sa Pilipinas, pumirma siya ng kontrata sa DT Model Management, na nakabase rin sa Los Angeles, at sa Main Models sa Maynila.<ref name="preview">{{Cite magazine |last=Singh |first=Paulina |date=1 Agosto 2025 |title=Who Is Anthony Constantino? Meet the Rising Filipino-American Model |url=https://www.preview.ph/culture/entertainment/who-is-anthony-constantino-facts-about-the-fil-am-model-a6887-20250801-dyn |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/7pTX2 |archive-date=15 Agosto 2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |magazine=Preview |language=en-ph}}</ref> Noong 22 Agosto, bumida siya sa ''music video'' kasama si Shuvee Etrata para sa kantang "''Marupok''" ni Jenzen Guino.<ref name="marupok">{{Cite news |last=Mallorca |first=Hannah |date=23 Agosto 2025 |title=Shuvee Etrata, Anthony Constantino star in MV for Jenzen Guino's 'Marupok' |language=en-ph |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/624925/shuvee-etrata-anthony-constantino-star-in-mv-for-jenzen-guinos-marupok |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref> == Imahe sa midya == Malawakang iniuugnay si Constantino sa paggamit ni Etrata ng pariralang "''tall, dark, and handsome'' (TDH)" na sumikat. Una niya itong ginamit upang ilarawan ang Pilipinong aktor na si [[Donny Pangilinan]] sa ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]]''. Gayunpaman, inilarawan din ng iba't-ibang publikasyon si Constantino gamit ang pariralang ito, pati na rin si Etrata mismo.<ref name="abs2">{{Cite magazine |last=Claveria |first=Arci |date=8 Hulyo 2025 |title=TDH: 8 Tall, Dark and Handsome Actors You Need to Know! |url=https://www.abs-cbn.com/metro-style/beauty/2025/7/8/tdh-tall-dark-handsome-filipino-actors-1419 |access-date=18 Oktubre 2026 |magazine=Metro Style |language=en-ph}}</ref> == Pilmograpiya == === Mga pelikula === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" ! scope="col" |Taon ! scope="col" | Pamagat ! scope="col" | Tungkulin ! class="unsortable" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! rowspan="1" scope="row" | 2024 | ''The Disadvantages of Seeing God'' | Guwardiya ng ospital | <ref name="prime">{{Cite web |title=Anthony Constantino: Movies, TV, Bio |url=https://www.amazon.co.uk/prime-video/actor/Anthony-Constantino/amzn1.dv.gti.07449b2f-5369-421c-bc7a-05fc1e755c78/ |website=[[Prime Video]] |language=en}}</ref> |- ! rowspan="1" scope="row" | 2026 | ''Huwag Kang Titingin'' | Miggy "Migz" Quirante | |- |} === Online/Digital === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" ! scope="col" |Taon ! scope="col" | Pamagat ! scope="col" | Tungkulin ! class="unsortable" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! rowspan="1" scope="row" | 2024 | ''Linggo ng Impiyerno sa Highschool'' | Pag-ibig | <ref name="nmnl1" /> |- | 2026 | ''Mula Vlog Hanggang Pag-ibig'' | Bala | |} === Telebisyon === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" ! scope="col" |Taon ! scope="col" | Pamagat ! scope="col" | Tungkulin ! class="unsortable" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! rowspan="1" scope="row" | 2022 | ''TiktoClock'' ! rowspan="1" scope="row" | Siya mismo | <ref name="prime" /> |- ! rowspan="1" scope="row" | 2024 | ''The Sex Lives of College Girls'' ! rowspan="1" scope="row" | Tagapagsilbi | <ref name="guide" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2025 | ''[[Unang Hirit]]'' ! rowspan="2" scope="row" | Kaniyang Sarili | <ref name="uh1">{{Cite news |last=Baylon |first=Khryzztine Joy |date=20 Hunyo 2025 |title=Shuvee Etrata publicly declares Anthony Constantino her "TDH" |language=tl |work=[[Philippine Entertainment Portal]] |url=https://www.pep.ph/news/local/187296/shuvee-etrata-anthony-constantino-tdh-a5132-20250620 |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref><ref name="uh2">{{Cite news |date=12 Agosto 2025 |title=Kitchen kwentuhan with TDH Anthony Constantino |language=tl |trans-title=Kitchen story time with TDH Anthony Constantino |work=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/video/unanghirit/722550/kitchen-kwentuhan-with-tdh-anthony-constantino-unang-hirit/video/ |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref> |- | ''Sparkle Campus Cutie'' | <ref name="prime" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2026 | ''The Master Cutter'' ! rowspan="1" scope="row" | Jason | |- | ''Barangay Love Stories'' <small>("Torete")</small> ! rowspan="1" scope="row" | Leo | <ref>{{Cite news |last=Crucillo |first=Karen Juliane |date=12 Setyembre 2026 |title=Shuvee Etrata at Anthony Constantino, mapapanood na mamayang hapon sa 'Barangay Love Stories' |language=en |work=GMA Entertainment |publisher=GMA Network |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/shuvee-etrata-at-anthony-constantino-mapapanood-na-mamayang-hapon-sa-barangay-love-stories/138304/ |access-date=18 Oktubre 2026}}</ref> |} === Mga ''music video'' === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+  |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |Year ! scope="col" |Title ! scope="col" |Artista ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! rowspan="1" scope="row" |2025 |"Marupok" |Jenzen Guino |<ref name="marupok" /> |- |} == Mga danggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2002]] [[Kategorya:Articles with hCards]] 3b01xfvq3no3ebgr724q9z3ke9r1h7x Tagagamit:GL1TCH V1RUS/Marcela Marcelo 2 340656 2235162 2026-10-18T07:10:32Z GL1TCH V1RUS 167677 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1366846443|Marcela Marcelo]]" 2235162 wikitext text/x-wiki '''Si Marcela Marcelo''' (1869 – Marso 21, 1897) ay isang babaeng heneral na Pilipino na lumaban noong panahon ng [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyong Pilipino]] laban sa [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|kolonyal na pamamahala ng mga Espanyol]] . <ref name="Kahimayang Bio">{{Cite news |date=21 March 2013 |title=Marcela Marcelo died in battle of Pasong Santol March 21, 1897 |language=en |work=The Kahimyang Project |publisher=Primo Esteria |url=https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1471/today-in-philippine-history-march-21-1897-marcela-marcelo-died-in-the-battle-of-pasong-santol |access-date=1 September 2020}}</ref> Siya ay nabansagang ''Selang Bagsik'' (Mabangis na Sela) dahil sa kanyang matinding katapangan. <ref name="Inquirer Death">{{Cite news |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=21 March 2019 |title=DID YOU KNOW: 122nd death anniversary of Marcela Marcelo |language=en |work=INQUIRER.net |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=https://newsinfo.inquirer.net/1098238/did-you-know-122nd-death-anniversary-of-marcela-marcelo |access-date=1 September 2020}}</ref> <nowiki> [[Kategorya:Namatay noong 1897]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1869]] [[Kategorya:Articles with hCards]]</nowiki> fdlgxirpj2non9zd654lszq8eyanz10 Chelsea Fernandez 0 340657 2235178 2026-10-18T07:59:41Z Allyriana000 119761 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1379123772|Chelsea Fernandez]]" 2235178 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=Chelsea Fernandez|image=The_Miss_Philippines_Cosmo_2025,_Chelsea_Fernandez_in_2025.jpg|caption=Si Fernandez noong 2025|birth_name=Chelsea Lovely Cabias Fernandez|height=|birth_date=<!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] -->|birth_place=[[Tacurong]], [[Sultan Kudarat]], Philippines|occupation=|children=|education=|years_active=|title={{Ubl|[[Miss Earth Philippines|Miss Earth Philippines Water 2019]]|[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe 2022]]|[[The Miss Philippines|The Miss Philippines Cosmo 2025]]}}}}Si '''Chelsea Lovely Cabias Fernandez''' ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa patimpalak ng kagandahan. Kinatawan niya ang Pilipinas sa Miss Globe 2022 at nakapasok sa Top 15. Nakarating siya sa finals ng [[Miss Universe Philippines 2025]] at kinatawan ang Pilipinas sa Miss Cosmo 2025 sa Vietnam, at naging runner-up. == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Chelsea Lovely Fernandez sa [[Tacurong]], Sultan Kudarat, Pilipinas. Ilang sandali lamang matapos ipanganak, siya ay inampon at lumaki sa [[Tacloban]], Leyte.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Abril 2025 |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nag-aral si Fernandez ng komunikasyong masa, na nag-major sa pagsasahimpapawid.<ref>{{Cite web |last=Trí |first=Tạo |date=21 Disyembre 2025 |title=Chelsea Fernandez: The beauty and education of the Miss Cosmo 2025 runner-up. |url=https://baonghean.vn/en/chelsea-fernandez-nhan-sac-va-hoc-van-cua-a-hau-miss-cosmo-2025-10316191.html |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs=<ref name=Rappler_ChelseaFernandez>{{cite web |last=Reyes |first=Juno |title=Chelsea Fernandez is Sultan Kudarat's representative to Miss Universe Philippines 2025 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/chelsea-fernandez-sultan-kudarat-representative-miss-universe-philippines-2025/ |website=Rappler |date=February 12, 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=Binibini_ChelseaFernandez>{{cite web |title=Chelsea Fernandez – Candidate 2022 |url=https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez |website=Binibining Pilipinas |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=GMANetwork_ChelseaFernandez>{{cite web |title=Philippines' Chelsea Fernandez finishes Miss Globe 2022 in Top 15 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/848208/philippines-chelsea-fernandez-finishes-miss-globe-2022-in-top-15/story/ |website=GMA News |date=October 16, 2022 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name =PDI_ChelseaFernandez>{{cite news |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=April 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=Rappler_WhoisChelsea>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=2022-10-06 |title=Who is Chelsea Fernandez, Binibining Pilipinas Globe 2022? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-chelsea-fernandez-binibining-pilipinas-globe-2022/#:~:text=At%2022%20years%20old,%20the,her%20Binibining%20Pilipinas%202022%20stint. |access-date=2025-05-02 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> <ref name=ABSCBN_ChelseaFernandez>{{Cite web |date=2025-02-13 |title=Former Bb. Pilipinas Globe Chelsea Fernandez to compete in Miss Universe PH 2025 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/2/13/former-bb-pilipinas-globe-chelsea-fernandez-to-compete-in-miss-universe-ph-2025-1247 |access-date=May 3, 2025 |website=ABS-CBN}}</ref> <ref name=mb_ChelseaFernandez>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |title=PROMEDIA unveils its beauty athletes for 2021 |url=https://mb.com.ph/2021/06/29/promedia-unveils-its-beauty-athletes-for-2021/?fbclid=IwAR3VWvGb9lhvRS4QE59i0463SpFw8kogHzSjPalxPDCDUGQqJnfB3OaEKSs |date=2021-06-30 |access-date=2025-05-02 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> <ref name=themissglobe_ChelseaFernandez>{{Cite web |title=The Miss Globe Beauty Pageant |url=https://www.themissglobe.com/participants2022 |access-date=2025-05-02 |website=The Miss Globe Beauty Pageant}}</ref>}} == Mga panlabas na kawing == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons}} * [https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez Chelsea Fernandez sa Binibining Pilipinas] {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before={{flagdeco|Thailand}} [[Karnruethai Tassabut]]}} {{S-ttl|title=Runner-up [[Miss Cosmo]]|years=[[Miss Cosmo 2025|2025]]}} {{s-inc}} {{S-bef|before=[[Ahtisa Manalo]]<br>{{small|([[Quezon]])}}}} {{S-ttl|title=[[The Miss Philippines#Miss Cosmo|Miss Cosmo Philippines]]|years=2025}} {{S-aft|after=[[Bella Ysmael]]<br>{{small|([[Taguig]])}}}} {{S-bef|before=[[Maureen Montagne]]<br>{{small|([[Batangas]])}}}} {{S-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe]]|years=[[Binibining Pilipinas 2022|2022]]}} {{S-aft|after=[[Anna Lakrini]]<br>{{small|([[Bataan]])}}}} {{S-bef|before=Berjayneth Chee<br>{{small|([[Balingasag]], Misamis Oriental)}}}} {{S-ttl|title=[[Miss Philippines Earth|Miss Philippines - Water]]|years=[[Miss Philippines Earth 2019|2019]]}} {{S-aft|after=Gianna Llanes<br>{{small|([[Mandaluyong]])}}}} {{S-end}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Articles with hCards]] sxj2f1zcd1aqb9d6n6fdgs2msvxoznc 2235180 2235178 2026-10-18T08:03:37Z Allyriana000 119761 2235180 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = Chelsea Fernandez | image = The_Miss_Philippines_Cosmo_2025,_Chelsea_Fernandez_in_2025.jpg | caption = Si Fernandez noong 2025 | birth_name = Chelsea Lovely Cabias Fernandez | height = | birth_date =<!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] --> | birth_place = [[Tacurong]], [[Sultan Kudarat]], Pilipinas | occupation = | children = | education = | years_active = | title = {{Ubl|[[Miss Earth Philippines|Miss Earth Philippines Water 2019]]|[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe 2022]]|[[The Miss Philippines|The Miss Philippines Cosmo 2025]]}} }} Si '''Chelsea Lovely Cabias Fernandez''' ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa patimpalak ng kagandahan. Kinatawan niya ang Pilipinas sa Miss Globe 2022 at nakapasok sa Top 15. Nakarating siya sa finals ng [[Miss Universe Philippines 2025]] at kinatawan ang Pilipinas sa Miss Cosmo 2025 sa Vietnam, at naging runner-up. == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Chelsea Lovely Fernandez sa [[Tacurong]], Sultan Kudarat, Pilipinas. Ilang sandali lamang matapos ipanganak, siya ay inampon at lumaki sa [[Tacloban]], Leyte.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Abril 2025 |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nag-aral si Fernandez ng komunikasyong masa, na nag-major sa pagsasahimpapawid.<ref>{{Cite web |last=Trí |first=Tạo |date=21 Disyembre 2025 |title=Chelsea Fernandez: The beauty and education of the Miss Cosmo 2025 runner-up. |url=https://baonghean.vn/en/chelsea-fernandez-nhan-sac-va-hoc-van-cua-a-hau-miss-cosmo-2025-10316191.html |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs=<ref name=Rappler_ChelseaFernandez>{{cite web |last=Reyes |first=Juno |title=Chelsea Fernandez is Sultan Kudarat's representative to Miss Universe Philippines 2025 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/chelsea-fernandez-sultan-kudarat-representative-miss-universe-philippines-2025/ |website=Rappler |date=February 12, 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=Binibini_ChelseaFernandez>{{cite web |title=Chelsea Fernandez – Candidate 2022 |url=https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez |website=Binibining Pilipinas |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=GMANetwork_ChelseaFernandez>{{cite web |title=Philippines' Chelsea Fernandez finishes Miss Globe 2022 in Top 15 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/848208/philippines-chelsea-fernandez-finishes-miss-globe-2022-in-top-15/story/ |website=GMA News |date=October 16, 2022 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name =PDI_ChelseaFernandez>{{cite news |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=April 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref> <ref name=Rappler_WhoisChelsea>{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=2022-10-06 |title=Who is Chelsea Fernandez, Binibining Pilipinas Globe 2022? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-chelsea-fernandez-binibining-pilipinas-globe-2022/#:~:text=At%2022%20years%20old,%20the,her%20Binibining%20Pilipinas%202022%20stint. |access-date=2025-05-02 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> <ref name=ABSCBN_ChelseaFernandez>{{Cite web |date=2025-02-13 |title=Former Bb. Pilipinas Globe Chelsea Fernandez to compete in Miss Universe PH 2025 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2025/2/13/former-bb-pilipinas-globe-chelsea-fernandez-to-compete-in-miss-universe-ph-2025-1247 |access-date=May 3, 2025 |website=ABS-CBN}}</ref> <ref name=mb_ChelseaFernandez>{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |title=PROMEDIA unveils its beauty athletes for 2021 |url=https://mb.com.ph/2021/06/29/promedia-unveils-its-beauty-athletes-for-2021/?fbclid=IwAR3VWvGb9lhvRS4QE59i0463SpFw8kogHzSjPalxPDCDUGQqJnfB3OaEKSs |date=2021-06-30 |access-date=2025-05-02 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> <ref name=themissglobe_ChelseaFernandez>{{Cite web |title=The Miss Globe Beauty Pageant |url=https://www.themissglobe.com/participants2022 |access-date=2025-05-02 |website=The Miss Globe Beauty Pageant}}</ref>}} == Mga panlabas na kawing == * [https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez Chelsea Fernandez sa Binibining Pilipinas] {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before={{flagdeco|Thailand}} [[Karnruethai Tassabut]]}} {{S-ttl|title=Runner-up [[Miss Cosmo]]|years=[[Miss Cosmo 2025|2025]]}} {{s-inc}} {{S-bef|before=[[Ahtisa Manalo]]<br>{{small|([[Quezon]])}}}} {{S-ttl|title=[[The Miss Philippines#Miss Cosmo|Miss Cosmo Philippines]]|years=2025}} {{S-aft|after=[[Bella Ysmael]]<br>{{small|([[Taguig]])}}}} {{S-bef|before=[[Maureen Montagne]]<br>{{small|([[Batangas]])}}}} {{S-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe]]|years=[[Binibining Pilipinas 2022|2022]]}} {{S-aft|after=[[Anna Lakrini]]<br>{{small|([[Bataan]])}}}} {{S-bef|before=Berjayneth Chee<br>{{small|([[Balingasag]], Misamis Oriental)}}}} {{S-ttl|title=[[Miss Philippines Earth|Miss Philippines - Water]]|years=[[Miss Philippines Earth 2019|2019]]}} {{S-aft|after=Gianna Llanes<br>{{small|([[Mandaluyong]])}}}} {{S-end}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Articles with hCards]] ec5x6auzss8lytj808xjmeodmcg5j6e 2235185 2235180 2026-10-18T08:10:51Z Allyriana000 119761 2235185 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = Chelsea Fernandez | image =The_Miss_Philippines_Cosmo_2025,_Chelsea_Fernandez_in_2025.jpg | caption = si Fernandez noong 2025 | title = {{Ubl|[[Miss Philippines Earth 2019|Miss Philippines Water 2019]]|[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe 2022]]|[[The Miss Philippines|The Miss Philippines Cosmo 2025]]}} | nationalcompetition = [[Miss Philippines Earth 2019]]<br>(Miss Philippines Water 2019)<br>[[Binibining Pilipinas 2022]]<br>(Nagwagi)<br>[[Miss Universe Philippines 2025]]<br>(Top 6)<br>[[Miss Cosmo 2025]]<br>(Runner-up) | birth_date= <!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] --> | birth_name = Chelsea Anne Manalo|birth_place=[[Meycauayan]], [[Bulacan]], Pilipinas | height = {{height|m=1.73}} | hair_color=Itim | occupation={{hlist|Modelo|beauty pageant titleholder}} }} Si '''Chelsea Lovely Cabias Fernandez''' ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa patimpalak ng kagandahan. Kinatawan niya ang Pilipinas sa Miss Globe 2022 at nakapasok sa Top 15. Nakarating siya sa finals ng [[Miss Universe Philippines 2025]] at kinatawan ang Pilipinas sa Miss Cosmo 2025 sa Vietnam, at naging runner-up. == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Chelsea Lovely Fernandez sa [[Tacurong]], Sultan Kudarat, Pilipinas. Ilang sandali lamang matapos ipanganak, siya ay inampon at lumaki sa [[Tacloban]], Leyte.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Abril 2025 |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nag-aral si Fernandez ng komunikasyong masa, na nag-major sa pagsasahimpapawid.<ref>{{Cite web |last=Trí |first=Tạo |date=21 Disyembre 2025 |title=Chelsea Fernandez: The beauty and education of the Miss Cosmo 2025 runner-up. |url=https://baonghean.vn/en/chelsea-fernandez-nhan-sac-va-hoc-van-cua-a-hau-miss-cosmo-2025-10316191.html |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez Chelsea Fernandez sa Binibining Pilipinas] {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before={{flagdeco|Thailand}} [[Karnruethai Tassabut]]}} {{S-ttl|title=Runner-up [[Miss Cosmo]]|years=[[Miss Cosmo 2025|2025]]}} {{s-inc}} {{S-bef|before=[[Ahtisa Manalo]]<br>{{small|([[Quezon]])}}}} {{S-ttl|title=[[The Miss Philippines#Miss Cosmo|Miss Cosmo Philippines]]|years=2025}} {{S-aft|after=[[Bella Ysmael]]<br>{{small|([[Taguig]])}}}} {{S-bef|before=[[Maureen Montagne]]<br>{{small|([[Batangas]])}}}} {{S-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe]]|years=[[Binibining Pilipinas 2022|2022]]}} {{S-aft|after=[[Anna Lakrini]]<br>{{small|([[Bataan]])}}}} {{S-bef|before=Berjayneth Chee<br>{{small|([[Balingasag]], Misamis Oriental)}}}} {{S-ttl|title=[[Miss Philippines Earth|Miss Philippines - Water]]|years=[[Miss Philippines Earth 2019|2019]]}} {{S-aft|after=Gianna Llanes<br>{{small|([[Mandaluyong]])}}}} {{S-end}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Articles with hCards]] 4irn0r9qwwdufyum1v3sz95ptbv3p5l Tagagamit:Kizzaheart/Maningning Miclat 2 340658 2235182 2026-10-18T08:04:32Z Kizzaheart 167674 Bagong pahina: Si '''Maningning Cruz Miclat''' (Abril 15, 1972 - Setyembre 29, 2000) ay isang Pilipinang manunula at pintor na isinilang sa Tsina. Kilala siya sa kanyang Chinese bamboo Zen na kanyang pininta at panulaan. Pinanganak si Miclat sa Beijing, Tsina noong Abril 15, 1972, sa mga magulang na Pilipinong sina Mario Ignacio Miclat ( Setyembre 12, 1949- Abril 3, 2021) at Alma Cruz Miclat (Disyembre 15, 1950) Na noon ay nanirahan doon. Dahil sa kanyang pagsilang sa Tsina, naging matatas... 2235182 wikitext text/x-wiki Si '''Maningning Cruz Miclat''' (Abril 15, 1972 - Setyembre 29, 2000) ay isang Pilipinang manunula at pintor na isinilang sa Tsina. Kilala siya sa kanyang Chinese bamboo Zen na kanyang pininta at panulaan. Pinanganak si Miclat sa Beijing, Tsina noong Abril 15, 1972, sa mga magulang na Pilipinong sina Mario Ignacio Miclat ( Setyembre 12, 1949- Abril 3, 2021) at Alma Cruz Miclat (Disyembre 15, 1950) Na noon ay nanirahan doon. Dahil sa kanyang pagsilang sa Tsina, naging matatas siya sa tatlong wika: Mandarin Chinese, Filipino, at Ingles. Mayroon siyang nakababatang kapatid na babae si Banaue Miclat ( ipinanganak noong Hulyo 21, 1979). Noong 1987, inilathala niya ang kanyang unang aklat ng mga tula, ang *Wo De Shi* (literal na 'Aking mga Tula') sa wikang Mandarin Chinese, at idinaos ang kanyang unang solo pagtatanghal ng tradisyonal na pagpipintang Tsino, na pinamagatang * Maningning: An Exhibit of Chinese Brush Works*. Sa kabuuan ng kanyang buhay, nagsagawa pa siya ng apat na iba pang solo exhibit. Naging parte si Miclat sa Pambansang Palihang Unibersidad ng Pilipinas noong 1990 at nagwagi ng parangal para sa isang dulang Pilipino roon. Naging parte din siya sa Silliman National Writers Workshop. Noong 1992, nagwagi siya ng Grand Prize mula sa Art Association of the Philippines para sa isang painting na pinamagatang *Trouble in Paradise* at ang kanyang ikalawang aklat ng mga tula, ang *Voice from the Underworld* ay naging parte ng pinale sa National Book Award ng Bansang noong 2001. ==Sangguniang== "Maningning Miclat". Inarkibo mula sa orihinal noong 8 February 2012. Nakuha noong 8 October 2016. os09vy5l6qx7d5y6b2vhjm6vxf459i5 Tagagamit:JieKingz/Apo Whang-Od 2 340659 2235184 2026-10-18T08:08:21Z JieKingz 167676 Nagdagdag ng talata. 2235184 wikitext text/x-wiki == '''Whang-od Oggay''' == Ipinanganak noong ''Pebrero 17, 1917''. kilala siya sa tawag na '''Maria Oggay.''' Siya ay isang tattoo artist mula sa barangay ng ''Buscalan sa Tinglayan, Kalinga Philippines.'' Madalas siyang ilarawan bilang pinakahuli at pinakamatandang ''mambabatok (traditional Kalinga tattooist)'' at parte ng ''Butbut people'' kung saan kabilang sa mas malawak na grupong ''Kalinga ethnic group.'' <ref>{{Citation |title=Whang-od |date=2026-08-31 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Whang-od&oldid=1372466841 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> arpj1jro6roc5hapwfzslt2pi1ftmp0 Tagagamit:Wikilaiia/Teodora Alonso Realonda 2 340660 2235189 2026-10-18T08:17:18Z Wikilaiia 167680 Nagdagdagng talata. 2235189 wikitext text/x-wiki '''Teodora Alonso Realonda y Quintos''' (ipinanganak bilang '''Teodora Alonso y Quintos'''; noong Nobyembre 9, 1827 – Agosto 16, 1911) ay isang mayamang babae noong panahon ng kolonyalismong Espanyol sa Pilipinas. Siya ay kilala bilang ina ng pambansang bayani ng Pilipinas na si Jose Rizal. Si Realonda ay ipinanganak sa Santa Cruz, Maynila. Siya ay nakilala rin sa pagiging disiplinado at masipag na ina. Ang kaniyang kondisiyon sa kalusugan ay naging inspirasiyon ni Rizal upang kunin ang kursong medisina. == Mga Sanggunian == <references /> lcxmkxzdjbrb6edl4fmsaoc5l1pdr6r