Agham

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>tlwiki</dbname>
    <base>https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Natatangi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Usapan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Tagagamit</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usapang tagagamit</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Usapang Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Talaksan</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Usapang talaksan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Usapang MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Padron</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Usapang padron</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Usapang tulong</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Usapang kategorya</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portada</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Usapang Portada</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Agham</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1163</id>
    <revision>
      <id>2235810</id>
      <parentid>2232194</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83746" sha1="na2q71ru646x52z1u6xms3a07zeqvl6" xml:space="preserve">&lt;!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;{{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=300|direction=horizontal|image1=Students at the Science Battle 2017 in Tartu 1.jpg|image2=Milwaukee Public Museum November 2022 022 (Rainforest--Today's Scientist- In the Museum).jpg|image3=Students and workers wrap new CubeSats in SSPF.jpg|image4=Assistant Pharmacist.jpg|footer=Ilan sa mga gawain na isinasagawa sa mga larangan ng agham}}{{For|organisasyon|Advocates of Science and Technology for the People}}
'''Aghám''' o '''siyénsiyá''' ang [[pamamaraang makaagham|sistematikong]] [[Pananaliksik|pagsasagawa at pagsasaayos]] sa [[kaalaman]] ng [[sangkatauhan]] sa pamamagitan ng mga masusubukang [[Ipotesis|hinuha]] (ipotesis) at [[hula]] (prediksiyon) tungkol sa [[uniberso|sanlibutan]].&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot;&gt;{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=J. L. Heilbron |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |language=en |trans-title=Ang Pantulong Oxford ukol sa Kasaysayan ng Modernong Agham |chapter=Preface |trans-chapter=Panimula |quote= |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyang panahon, madalas na hinahati ito sa dalawa o tatlong sangay:&lt;ref name=&quot;Cohen2021&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |language=en |trans-title=Ang Pamantasan at ang Hangganan nito: Lumalago o Nanghihina sa Ika-21 Siglo |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |trans-chapter=Ang lente ng hangganan: pagteorisa sa akademikong gawain |access-date=}}&lt;/ref&gt; ang mga [[likas na agham]] tulad ng [[pisika]], [[kimika]], at [[biolohiya]], na pinag-aaralan ang [[pisikal na mundo]], at mga [[agham pang-ugali]] tulad ng [[ekonomika]], [[sikolohiya]], at [[sosyolohiya]], na nakatuon naman sa mga [[indibidwal]] at [[lipunan]].&lt;ref name=&quot;Colander2019&quot;&gt;{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |publisher=Routledge |year=2019 |edition=17 |location=New York |pages=1–22 |language=en |trans-title=Agham Panlipunan: Panimula sa Pag-aaral sa Lipunan |chapter=Social science and its methods |trans-chapter=Agham panlipunan at ang mga kaparaanan nito}}&lt;/ref&gt; Kinokonsidera din bilang ikatlong pangunahing sangay ang mga [[pormal na agham]] tulad ng [[matematika]], [[lohika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]], na nakatuon naman sa mga [[sistemang pormal]] na pinamamahalaan ng mga [[aksoma]] at tuntunin;&lt;ref name=&quot;Löwe2002&quot;&gt;{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=Benedikt Löwe |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |trans-title=Mga pormal na agham: kanilang saklaw, pundasyon, at pagkakaisa |journal=Synthese |language=en |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}&lt;/ref&gt; gayunpaman, hindi ito kinokonsidera bilang sangay ng ilang akademiko dahil sa paggamit nito ng [[deduktibong pagdadahilan]] imbes ng [[pamamaraang makaagham]] o mga [[empirikal na ebidensiya]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |language=en |trans-title=Ang Pilosopiya ng Seudosiyensiya: Muling Pagkonsidera sa Problema ng Demarkasyon |chapter=The Problem of Demarcation |trans-chapter=Ang Problema ng Demarkasyon}}&lt;/ref&gt; Samantala, mga [[nalalapat na agham]] naman ang tawag sa mga agham na gumagamit aa kaalaman ng ibang bahagi ng agham para sa praktikal na mga bagay tulad ng [[inhinyeriya]] at [[medisina]].&lt;ref name=&quot;Bunge1966&quot;&gt;{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |language=en |trans-title=Mga Ambag sa Pilosopiya ng Teknolohiya |chapter=Technology as Applied Science |trans-chapter=Teknolohiya bilang Nalalapat na Agham |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}&lt;/ref&gt;

Mahaba ang [[kasaysayan ng agham]], na nagsimula ayon sa kasalukuyang arkeolohiya sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]] noong [[Panahong Bronse]] tinatayang {{BCE|3000|link=yes}}. Malaki ang impluwensiya ng kanilang mga ambag sa [[astronomiya]], matematika, at medisina sa [[likas na pilosopiya]] ng [[Sinaunang Gresya|mga Griyego]], na sumubok na maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]], habang nadebelop naman sa [[India]] ang [[Hindu-Arabong sistema ng pagbilang]].&lt;ref name=&quot;Grant20072&quot;&gt;{{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York |pages=1–26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang sa Ika-19 na Siglo |chapter=Ancient Egypt to Plato |trans-chapter=Sinaunang Ehipto hanggang kay Plato |chapter-url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 |chapter-url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot;&gt;{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0226482057 |edition=2 |language=en |trans-title=Ang simula ng Kanluraning agham: ang maagham na tradisyon ng Europa sa kontekstong pampilosopiya, panrelihiyon, at pang-institusyon}}&lt;/ref&gt; Bumagal ang [[pananaliksik]] sa agham sa [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|pagbagsak]] ang [[Imperyong Romano]] na nagpatuloy  hanggang sa [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nakabawi naman ito pagsapit ng [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]]. Marami sa mga manuskritong naisulat ng mga Griyego na nawala sa [[Kanlurang Europa]] ang naipreserba ng mga Muslim na iskolar noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]],&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; gayundin ng mga Bizantinong Griyego na nagpreserba sa mga ito mula sa [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bizantino]] papunta sa mga bansa sa Kanlurang Europa na nagpasimula sa [[Renasimiyento]]. Sa panahong ito nagsimula ang paggamit sa pamamaraang makaagham, na resulta ng muling pagtaas ng interes sa likas na pilosopiya, at kalauna'y humantong sa [[Rebolusyong Makaagham]] noong ika-16 na siglo.&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Pagsapit naman ng ika-18 siglo, nagsimulang maging isang propesyon ang pag-aaral sa mga agham, kasabay ng paglitaw ng mga institusyon at ng pagiging pormal ng mga pag-aaral.&lt;ref&gt;{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David |language=en |trans-title=Mula Likas na Pilosopiya papuntang Agham: Pagsusulat sa Kasaysayan ng Agham noong Ika-19 na Siglo}}&lt;/ref&gt;

Sa kasalukuyan, nabubuo ang mga bagong kaalaman sa agham mula sa mga [[siyentipiko]] na may nilulutas na problema.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |language=en |trans-title=Mga Paraan sa Pananaliksik sa Agham |chapter=Curiosity and research |trans-chapter=Kuryosidad at pananaliksik |access-date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt; Kalimitan na isinasagawa ang pananaliksik ngayon sa mga malalaking grupo ng mga siyentipiko sa ilalim ng mga [[akademikong institusyon]], ahensiya ng gobyerno, at ng mga pribadong kumpanya. Ang kanilang mga gawa ang nagsisilbing basehan sa paggawa sa mga [[polisiya sa agham]] ng mga bansa.

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang ''agham'' sa salitang [[Sanskrit]] na ''{{lang|sa|āgama}}'' ({{Langx|sa|आगम|translit=}}), na nangangahulugang &quot;pag-aaral&quot;, &quot;tradisyong pinagpasa-pasahan&quot;, o &quot;pinagmulan&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sanskritdictionary.com/?iencoding=iast&amp;q=%C4%81gama%22&amp;lang=sans&amp;action=Search|title=āgama|access-date=27 Marso 2025|website=Sanskrit Dictionary|language=en|archive-date=10 Mayo 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250510125736/https://sanskritdictionary.com/?q=%C4%81gama%22&amp;lang=sans&amp;action=Search&amp;iencoding=iast|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tulad ng [[wikang Tagalog]], maraming salita sa ibang mga wika ng Pilipinas na nagmula dito ang nakarating sa kani-kanilang wika bilang ''agama'', na nangangahulugang &quot;[[relihiyon]]&quot; naman sa mga wika tulad ng [[wikang Maranao|Maranao]], [[wikang Tausug|Tausug]], at [[wikang Maguindanao|Maguindanao]]. Hindi malinaw kung paano narating ang modernong kahulugan ng naturang salitang ito sa wikang Tagalog, lalo na't iba ito sa kahulugan ng mga karatig-wika nito. Gayunpaman, malinaw na may lumang kahulugan ang salitang ito bilang isang [[pandiwa]] na nangangahulugang &quot;pag-alam sa tunay na [[katauhan]]&quot; ayon sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1613).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Noceda |first=Juan José de |url=https://archive.org/details/vocabulariodelal00noce/page/n37/mode/2up?view=theater |title=Vocabulario de la lengua Tagala, trabaxado por varios sugetos doctos, y graves, y ultimamente añadido, corregido y coordinado |date= |publisher=Imprenta de la Compañia de Iesus |others=John Carter Brown Library |year=1754 |location=Maynila |pages=38 |language=es |trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog, ginawa ng mga aral at seryosong nag-aaral, na kamakailang dinagdag, tinama, at isinaayos}}&lt;/ref&gt; Bagamat di na ginagamit sa ganitong kahulugan, makikita ito sa mga salitang ''agam'' at ''agam-agam'', parehong nangangahulugang &quot;kutob&quot; o &quot;pagduda&quot;.

Samantala, nagmula naman ang salitang ''siyensiya'' sa [[salitang Kastila]] na ''{{lang|es|ciencia}}'', na nagmula naman sa [[lumang Wikang Kastila]] na ''{{lang|osp|çiençia}}''. Parehong nagmula ang salitang ito gayundin ng mga kaugnay na salita nito sa ibang mga [[wikang Romanse]] sa [[salitang Latin]] na ''{{lang|la|scientia}}'', ang anyong basal (sa pamamagitan ng hulaping ''-ia'') ng {{lang|la|sciēns}} (&quot;alam, eksperto&quot;), ang aktibong pangkasalukuyang partisipiyo ng {{lang|la|sciō}} (&quot;kaya (gawin), pag-unawa, alam&quot;). Ayon sa [[dalubwika]]ng si [[Michiel de Vaan]], maaaring nagmula ito sa isang salita sa [[protowikang Italiko]] na {{lang|ine-x-proto|skije-}} o {{lang|ine-x-proto|*skijo-}} (&quot;alam&quot;), na maaari namang nagmula sa salitang {{lang|ine-x-proto|*skh1-ie}}, {{lang|ine-x-proto|*skh1-io}} (&quot;maghiwa&quot;) sa [[protowikang Indo-Europeo]]. Ayon naman sa ''[[Lexikon der indogermanischen Verben]]'', isang diksiyonaryong pang-[[etimolohiya]] sa naturang [[protowika]], maaaring nagmula ang salitang ito bilang isang [[pagbabaligtad]] (''back-formation'') ng salitang Latin na {{lang|la|nescīre}} (&quot;hindi alam&quot;), na nagmula naman sa {{lang|ine-x-proto|*sekH}}, na na nagmula sa {{lang|ine-x-proto|*skh2-}}  (mula {{lang|ine-x-proto|*sḱʰeh2(i)-}}), na may kahulugan din na &quot;maghiwa&quot; o &quot;maghati&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=sciō |encyclopedia=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=Michiel de Vaan |series=[[Indo-European Etymological Dictionary]] |pages=545 |language=en |trans-title= |isbn=978-90-04-16797-1}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng agham}}

=== Maagang kasaysayan ===
{{Main|Agham sa sinaunang mundo}}
[[File:Plimpton_322.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plimpton_322.jpg|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals|thumb|Ang [[tabletang Plimpton 322]] na ginawa sa [[Babilonya]] at nagpapakita sa mga [[Tatluhan ni Pitagoras|tatluhan ni Pitagoras.]]]]
Walang pinagmulan ang agham. Hiwa-hiwalay itong nadebelop sa iba't-ibang panig ng mundo, bagamat kaunti lang ang alam ukol rito sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |trans-title=Ang pinagmulan ng maagham na pagdadahilan: simulain, modularidad, at ang sining ng pagsisiyasat |publisher=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |trans-title=Pagtunton sa Ebolusyon ng Pag-iisip ng Dahilan sa mga Tao |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |issn=1827-4765 |pmid=28489015}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, halos sigurado ang mga iskolar na malaki ang naging gampanin ng [[Kababaihan sa agham|kababaihan sa maagang kasaysayan ng agham]],&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Graeber |first1=David |author-link1=David Graeber |title=The Dawn of Everything |title-link=The Dawn of Everything |last2=Wengrow |first2=David |author-link2=David Wengrow |year=2021 |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/n263 248] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Lahat}}&lt;/ref&gt; bukod sa mga ritwal ng kani-kanilang mga [[rehiliyon]]. Ginagamit ng ilang iskolar ang katagang &quot;[[proto-agham]]&quot; upang ilarawan ang estado ng agham bago ang modernong konsepto nito,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |title=Rational Changes in Science |publisher=Springer |year=1987 |isbn=978-94-010-8181-8 |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |location=Dordrecht, [[Olanda]] |pages=83–101 |language=en |trans-title=Mga Pagbabagong Rasyonal sa Agham |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |trans-chapter=Agham, Proto-agham, at Seudosiyensiya |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |editor-last2=Pera |editor-first2=M.}}&lt;/ref&gt; bagamat hindi lahat ng mga iskolar ay sang-ayon sa katagang ito.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Science for the West, Myth for the Rest? |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |publisher=Duke University Press |location=Durham, [[Hilagang Karolina]], [[Estados Unidos]] |last=Scott |first=Colin |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |pages=175–197 |language=en |trans-title=Agham sa Kanluran, Mito sa Iba? |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |isbn=978-0-8223-4936-5 |jstor=j.ctv11g96cc.16 |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |trans-chapter=Ang Kaso ng Paggawa ng Kaalaman ng mga James Bay Cree}}&lt;/ref&gt;

Matapos lumitaw ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat sa iab't ibang panig ng mundo noong [[Panahong Bronse]], partikular na sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]], naging malinaw sa mga iskolar ang pagkakaroon ng mga panimulang pag-aaral ng mga sinaunang sibilisasyon sa agham.&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot;&gt;{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=Jane McIntosh |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&amp;q=science+in+ancient+Mesopotamia |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-966-9 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=273–276 |language=en |trans-title=Sinaunang Mesopotamia: Mga Bagong Pananaw |access-date=}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga ito ay ginawa sa kadahilanang praktikal, tulad ng [[medisina]], [[kalendaryo]], at [[heometriya]], bagamat may mga larangan din silang pinag-aralan dahil sa mga kadahilanang [[banal]] o [[Sobrenatural|supernatural]], kagaya ng [[astronomiya]].&lt;ref name=&quot;McIntosh2005&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |author-link=Asger Aaboe |date=2 May 1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |trans-title=Maagham na Astronomiya sa Sinaunang Panahon |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |jstor=74272 |s2cid=122508567}}&lt;/ref&gt;

=== Panahong klasikal ===
{{Main|Agham noong panahong klasikal}}
[[Talaksan:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|Ang ''[[Paaralan ng Atenas]]'' (1509-11), ipininta ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], at nagpapakita sa mga mahahalagang siyentipiko, pilosopo, at matematiko ng [[sinaunang Gresya]].]]
Noong panahong klasikal sa Europa, tipikal na mga mayayamang kalalakihan lang ang nakakapagdaos ng kani-kanilang imbestigasyon sa kalikasan, madalas dahil sa kagustuhang maipaliwanag ang mga pangyayari sa paligid nila.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39] |language=en |trans-title=Pagbubuno sa Kalikasan: Mula Pamahiin papuntang Agham |chapter=Natural Knowledge in the Classical World |trans-chapter=Likas na Kaalaman sa Klasikal na Mundo |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, inilarawan ng mga pilosopong namuhay sa [[sinaunang Gresya]] bago ang panahon ni [[Sokrates]] ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] bilang mga natural na paraan na idinisenyo ng [[Mitolohiyang Griyego|mga diyos]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |year=1989 |isbn=978-0814319024 |page=209 |language=en |trans-title=Panimula sa Pilosopiyang Pampolitika: Sampung Sanaysay ni Leo Strauss |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |trans-chapter=Progreso o Pagbalik? Ang Kontemporaryong Krisis sa Edukasyon ng Kanluran |access-date=}}&lt;/ref&gt; Samantala, ipinaliwanag naman ng mga pilosopong tagasunod ni [[Thales|Tales ng Miletus]] ang mga pangyayaring ito nang walang bahid ng supernatural.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=Patricia O'Grady |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;q=Thales+of+Miletus+first+scientist&amp;pg=PA245 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-0-7546-0533-1 |location=[[New York]] |page=245 |language=en |trans-title=Tales ng Miletus: Mga Simulain ng Agham at Pilosopiya ng Kanluran |access-date=}}&lt;/ref&gt; Dinebelop naman ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]] ang isang [[Pitagorasismo|mala-relihiyong sistema ng pilosopiya]] na sumesentro sa mga bilang.&lt;ref name=&quot;Burkert1972&quot;&gt;{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&amp;q=Pythagoreanism |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |date=1 June 1972 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1 |location=Cambridge, [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Alamat at Agham sa Sinaunang Pitagorasismo}}&lt;/ref&gt; Ang simulain ng ideya ng [[atomo]] bilang ang pinakamaliit na yunit ng realidad ay nagsimula naman sa mga ideya ng [[atomismo]] nina [[Democritus|Demokritus]] at [[Epikuro]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&amp;q=Leucippus+Democritus+atom&amp;pg=PA56 |title=The Atom in the History of Human Thought |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |language=en |trans-title=Ang Atomo sa Kasaysayan ng Kaisipan ng Tao |bibcode= |access-date=}}&lt;/ref&gt; Nagpokus naman si [[Hippocrates|Hipokrates]] sa pormal na pag-aaral sa medisina; dahil rito, siya ngayon ang itinuturing na &quot;ama ng medisina&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |title=From Witchcraft to World Health |last2=Leff |first2=Vera |publisher=Macmillan |year=1956 |location=[[London]] |language=en |trans-title=Mula Kulam hanggang sa Pandaigdigang Kalusugan |access-date=}}&lt;/ref&gt;

Pinasimulan ni Sokrates ang imbestigasyon sa mga bagay-bagay sa pamamagitan ng unti-unting pagtanggal sa mga posibleng paliwanag patungkol sa isang bagay dahil sa [[kontradiksiyon]], hanggang sa maabot ang isang [[konklusyon]] na walang kontradiksiyon. Ang paraan na ito, na tinatawag na ngayon bilang ang [[paraang Sokratiko]], ay unang inilarawan ng kanyang estudyante na si [[Platon]] sa mga dayalogong isinulat nito.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plato, Apology |trans-title=Platon, Apolohiya |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018 |access-date= |page=17 |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong {{BKP|ika-4 na siglo|link=yes}}, dinebelop ni [[Aristoteles]] ang isang sistematikong programa sa [[teleolohiya]].&lt;ref&gt;{{cite book |author1=[[Aristoteles]] |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |title=Nicomachean Ethics |edition= |at=1139b |language=en |trans-title=Etikang Nikomakeno |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi naman ni [[Aristarco]] ang isang modelo ng kalangitan kung saan ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ang nasa sentro ([[heliosentrismo]]).&lt;ref name=&quot;McClellan2015&quot;&gt;{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&amp;q=Aristarchus+heliocentrism&amp;pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=Baltimore |pages=99–100 |access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, hindi ito nakakuha ng laganap na suporta dahil pinaniwalaan noon na labag ito sa mga batas ng pisika,&lt;ref name=&quot;McClellan20152&quot;&gt;{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&amp;q=Aristarchus+heliocentrism&amp;pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=[[Baltimore]] |pages=99–100 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo: Panimula |access-date=}}&lt;/ref&gt; at mas tinanggap ang mungkahi ni [[Ptolomeo]] na modelo kung saan nasa sentro ang [[Daigdig]] ([[heosentrismo]]), na una niyang inilarawan sa kanyang aklat na ''[[Almagest]]''; ito ang nanaig na modelo ng sansinukob hanggang sa [[Renasimiyento]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grasshoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |publisher=Springer |year=1990 |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=[[New York]] |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Katalogo ng mga Bituin ni Ptolomeo |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}&lt;/ref&gt; Samantala, malaki naman ang ambag ng matematikong si [[Arkimedes|Arkimedes ng Syracuse]], kabilang na sa [[paglutang]] ng mga bagay sa tubig. Isinulat naman ng Romanong si [[Matandang Plinio]] ang aklat na ''[[Likas na Kasaysayan (Plinio)|Likas na Kasaysayan]]''.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&amp;pg=PA190 |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1-85109-539-1 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=190–191 |language=en |trans-title=Agham sa Sinaunang Mundo: Ensiklopedya |access-date=}}&lt;/ref&gt;

=== Gitnang Kapanahunan ===
[[Talaksan:Maqamat hariri.jpg|thumb|Ang [[Tahanan ng Karunungan]] sa [[Baghdad]], itinuturing na isa sa mga sentro ng kaalaman ng panahong ito. Nasira ito noong kasagsagan ng mga [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pag-atake]] ng [[Imperyong Monggol|mga Mongol]] sa lungsod noong 1258.]]
Naging mabagal ang pag-usad ng agham sa Europa pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] mula noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak ang Imperyong Romano]].&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Gayunpaman, nagawang mapreserba ng ilang mga iskolar tulad ni [[Isidro ng Sevilla]] ang malaking bahagdan ng kaalaman noong panahong yon sa pamamagitan ng mano-manong pagkopya sa mga natitirang panitikan at pagtipon nito sa mga bolyum tulad ng 20 bolyum ng ''[[Etymologiae]]''.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |language=en |trans-title=Ang mga Pundasyon ng Modernong Agham sa Gitnang Kapanahunan: Kanilang mga Kontekstong Panrelihiyon, Pang-institusyon, at Intelektuwal |access-date=}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda naman, ang relatibong katatagan ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]] noong panahong ito ang naging dahilan upang patuloy na magsagawa ng agham ang mga iskolar nito. Halimbawa, bagamat laganap ang mga [[Aristotelismo|ideya]] ni [[Aristoteles]] sa Europa kagaya ng heosentrismo at pisika, may mga ilang kritiko nito sa panahong ito tulad ni [[Juan Filopono]], na nagpakilala sa [[teorya ng impetus]], isang sinaunang teorya na sumubok ipaliwanag kung paano [[Mosyon|gumagalaw]] ang mga bagay. Ginamit ang kanyang kritisismo ng mga sumunod na iskolar hanggang sa pagsapit ng [[Renasimiyento]], nang ginamit ito ni [[Galileo Galilei]].&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt;

Madalas gamitin ang mga ideya ni Aristoteles sa pagpapaliwanag sa mga pangyayari sa paligid. Sentro sa mga ideya niya ang [[apat na sanhi]]: materyal, pormal, paggalaw, at huling sanhi.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2019 |title=Aristotle on Causality |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date= |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |editor-first=Edward |edition= |language=en |trans-title=Aristoteles sa Kasanhian |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |archive-date=9 October 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kristiyano (madalas [[Nestorianismo]] at [[Miapisismo]]) ang karamihan sa mga nakapagpreserba sa mga sinaunang panitikan, na nagsalin sa iba't-ibang wika. Sa ilalim ng mga [[Dinastiyang Abasida|Abasida]], pinahusay pa ang salin sa wikang Arabo ng mga Arabong siyentipiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grant |first=Edward |url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n77 62–67] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang Ika-19 na Siglo |chapter=Islam and the eastward shift of Aristotelian natural philosophy |trans-chapter=Islam at ang pasilangang paglipat ng likas na pilosopiya ni Aristoteles |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; Sa kabisera nito ng [[Baghdad]] makikita ang [[Tahanan ng Karunungan]], isa sa mga pinakamalalaking aklatan ng panahong ito at nagpatuloy hanggang sa [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pagsalakay]] ng [[Imperyong Mongol|mga Mongol]] sa naturang lungsod noong 1258. Sa karatig na [[Imperyong Sasanida]] naman itinatag ang [[Akademiya ng Gondashipur]], na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang institusyon ng [[medisina]] ng sinaunang mundo. Pinasimulan naman ni [[Alhazen]] ang mga eksperimento bilang pangkumpirma sa isang hinuha, na kanyang ginamit sa mga eksperimento niya ukol sa [[paningin]]. Samantala, isinulat naman ni [[Avicenna]] ang ''[[Kanon ng Medisina]]'', isang komprehensibong ensiklopedya ng medisina na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang aklat sa larangan sa panahong ito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fisher |first=W. B. |title=The Cambridge history of Iran |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20093-6 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Iran ng Cambridge}}&lt;/ref&gt;

Noong 1088, itinatag ang [[Unibersidad ng Bolonia|Pamantasan ng Bolonia]] sa [[Italya]], ang pinakaunang [[pamantasan]] sa Europa at aktibo magpahanggang ngayon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/n14 |trans-title=Gratian, Ireneo, at ang mga Pinakaunang Paaralan ng Bolonia |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=}}&lt;/ref&gt; Nagsimulang maglitawan ang mga institusyon at pamantasan sa kontinente, na nagpasimula sa [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]] at nagbigay-daan sa pagtaas ng pangangailangan sa mga salin sa [[wikang Latin]] ng mga sinaunang teksto at aklat.&lt;ref name=&quot;Lindberg20072&quot; /&gt; Lumaganap ang [[eskolastika]] sa Europa, at nagsimula ang mga iskolar na magkalap ng mga kaalaman sa maraming larangan.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |access-date= |language=en |trans-title=San Alberto Magno |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Noong ika-13 siglo, inilathala ni [[Mondino de Luzzi]] ang unang aklat ukol sa [[anatomiya]] base sa mga pagbukas ng mga iskolar sa [[Bolonia]] sa mga katawan ng mga [[bangkay]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |language=en |trans-title=Nakulong si Galileo at Iba pang mga Mito ukol sa Agham at Relihiyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |archive-date=20 January 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Renasimiyento ===
{{Main|Rebolusyong Makaagham}}
[[File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|alt=Drawing of planets' orbit around the Sun|thumb|Pagguhit ni [[Nicolaus Copernicus]] sa ideya ng [[heliosentrismo]] sa kanyang aklat na ''[[De revolutionibus orbium coelestium]].'']]
Malaki ang naging ambag ng mga pag-abante sa larangan ng [[optika]] sa paglunsad ng [[Renasimiyento]] sa Europa, tulad ng [[teleskopyo]] at ang [[camera obscura]]. Sa simula nito, inilatag ng mga pilosopong tulad ni [[Roger Bacon]], [[Vitelio|Vitello]], at [[John Peckham]] ang [[ontolohiya]] ng realidad na nakikita ng mga mata; humantong ito sa ideya ng [[perspektibismo]], na ginamit sa sining upang kopyahin ang kanilang nakikita sa kalikasan.&lt;ref name=&quot;Smith2001&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition |title-link=De Aspectibus |publisher=[[American Philosophical Society]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91 |location=[[Philadelphia]], Estados Unidos |language=en |trans-title=Teorya ng Biswal na Persepsyon ni Alhacen: Kritikal na Edisyon |issue=4–5}}&lt;/ref&gt; Samantala, noong ika-16 na siglo, inilatag ng paring siyentipiko na si [[Nicolaus Copernicus]] ang modelong [[heliosentrismo]] kung saan nasa gitna ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] at umiikot ang [[Daigdig]] dito. Bagamat taliwas ito sa nananaig na modelong [[heosentrismo]] sa panahong ito, ang pagtuklas ni [[Johannes Kepler]] sa mga [[Mga batas mosyon ng mga planeta ni Kepler|batas ng paggalaw ng mga planeta]] at ang mga ambag ni [[Galileo Galilei]] sa larangan ang nagpatunay kalaunan sa katotohanan ng heliosentrismo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Goldstein |first1=Bernard R. |year=2016 |title=Copernicus and the Origin of his Heliocentric System |trans-title=Si Copernicus at ang Pinagmulan ng kanyang Sistemang Heliosentro |url=http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |url-status=dead |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=219–235 |doi=10.1177/002182860203300301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412211013/http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |archive-date=12 April 2020 |access-date= |s2cid=118351058}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |url=https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 |title=The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe |publisher=Penguin |year=1990 |isbn=0-14-019246-8 |location=[[Londres]], Reyno Unido |page=[https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 1] |language=en |trans-title=Ang Mga Naglalakad nang Tulog: Kasaysayan ng Nagbabagong Pagtanaw ng Sangkatauhan sa Sansinukob |orig-date=1959}}&lt;/ref&gt; Ang pagkaimbento sa [[Limbagin|limbagan]] ang nagpabilis sa pagkalat ng impormasyon, kabilang na yung mga kinokonsiderang ipinagbabawal o hindi sumasang-ayon sa mga ideya ng panahong yon.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gingerich |first=Owen |year=1975 |title=Copernicus and the Impact of Printing |trans-title=Si Copernicus at ang Epekto ng Paglilimbag |journal=Vistas in Astronomy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=201–218 |bibcode=1975VA.....17..201G |doi=10.1016/0083-6656(75)90061-6}}&lt;/ref&gt; Nagsimula namang kuwestyunin ng mga pilosopong siyentipiko tulad ni [[Francis Bacon]] at [[Rene Descartes]] ang mga ideya ni Aristoteles; pumabor sila sa paggamit ng mga eksperimento imbes ng kontemplasyon sa pag-aaral sa kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |title=Descartes' Dream: The World According to Mathematics |url=https://archive.org/details/descartesdreamwo0000davi |last2=Hersh |first2=Reuben |publisher=[[Harcourt Brace Jovanovich]] |year=1986 |location=[[Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Ang Pangarap ni Descartes: Ang Mundo ayon sa Matematika}}&lt;/ref&gt; 

=== Kaliwanagan ===
{{Main|Agham sa Panahon ng Kaliwanagan}}
[[File:Newton's_Principia_title_page.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newton's_Principia_title_page.png|thumb|Ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']] ni [[Isaac Newton]], na unang inilimbag noong 1687.]]
Sa simula ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], nilimbag ni Isaac Newton ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']], isa sa mga kinokonsiderang pinakamahahalagang aklat ng [[pisika]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |url=https://archive.org/details/sciencehistory150000grib |publisher=Allen Lane |year=2002 |isbn=978-0-7139-9503-9 |page=[https://archive.org/details/sciencehistory150000grib/page/241 241] |language=en |trans-title=Agham: Isang Kasaysayan 1543–2001 |quote=}}&lt;/ref&gt; Samantala, lumayo ang mga siyentipiko mula sa mga turo ni Aristoteles, kagaya ni [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]], na tiningnan ang mga bagay bilang sumusunod sa mga batas ng kalikasan, hindi dahil may mga layunin ang mga ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gottfried Leibniz – Biography |trans-title=Gottfried Leibniz – Talambuhay |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |archive-date=11 Hulyo 2017 |access-date= |website=Maths History |language=en}}&lt;/ref&gt; Dinomina ng mga grupong nakatuon sa agham ang pag-aaral sa mga larangan sa panahong ito, di tulad ng mga nagdaang panahon kung saan nasa mga pamantasan nakasentro ang mga pag-aaral. Naging mabilis naman ang pag-unsad ng samu't saring mga larangan sa panahong ito, partikular na ang medisina, pisika, at biolohiya.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0511819421 |pages=82–83 |language=en |trans-title=Ang Pag-angat ng Publiko sa Europa noong [Panahon ng] Kaliwanagan |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date= |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |archive-date=20 January 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sinimulan ni [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] na pagpangkatin ang lahat ng buhay, na ngayo'y bahagi na ng larangan ng [[taksonomiya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Calisher |first1=CH |author1-link=Charles Calisher |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |trans-title=Taksonomiya: ano'ng meron sa pangalan? Sintamis ba ang amoy ng rosas sa ibang pangalan? |journal=Croatian Medical Journal |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}&lt;/ref&gt; Sa panahong ito nadiskubre at napag-aralan ang [[magnetismo]] at [[Daloy ng kuryente|kuryente]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0198505949 |location=New York |language=en |trans-title=Elektrodinamika mula kay Ampère hanggang kay Einstein |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Mabilis din ang pag-unsad sa kaalaman sa [[kimika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[lipunan]]. Noong 1776, inilathala ni [[Adam Smith]] ang ''[[The Wealth of Nations|Kayamanan ng mga Bansa]]'', na kinokonsiderang pinakaunang aklat ng modernong ekonomika.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[Routledge]] |others= |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |language=en |trans-title=Legasiya ni Adam Smith: Ang Kanyang Lugar sa Pagdebelop ng Modernong Ekonomika |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-19 na siglo ===
Nagsimulang magkaroon ng mga katangian na masasabing &quot;moderno&quot; ang mga larangan pagsapit ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga ito ang pagiging isang ganap na propesyon ng [[siyentipiko]], gayundin ang pagbilis ng [[industriyalisasyon]] ng mga bansa. Nagsimulang magsilitawan ang mga [[Kathang-isip na pang-agham|sanaysay at panitikan]] na may kinalaman sa agham, gayundin ang mga pinakaunang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Magkahiwalay na iminungkahi nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang teorya ng ebolusyon sa pamamagitan ng [[likas na pagpili]], na nagpapaliwanag kung paano at saan nagmula ang mga hayop at halaman. Inilatag ito nang husto ni Darwin sa kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'' (1859).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |year=2008 |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |trans-title=Ang nananaig na legasiya ni Darwin |journal=Nature |language=en |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Samantala, unang naipaliwanag ni [[Gregor Mendel]] ang mga prinsipyo ng [[Pagmamana ng katangian|mana sa mga buhay]], na nagpasimula sa larangan ng [[henetika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138 |language=en |trans-title=Ang monghe sa hardin: ang nawala ngunit nakitang kahenyuhan ni Gregor Mendel, ang ama ng henetika}}&lt;/ref&gt; Itinatag naman ni [[Wilhelm Wundt]] ang pinakaunang laboratoryo para sa [[sikolohiya]] noong 1879.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8 |location=[[New York]] |pages=[https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom/page/219 219]–253 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Sikolohiya: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Ngayon |chapter=The psychology of consciousness |trans-chapter=Ang sikolohiys ng kamalayan}}&lt;/ref&gt; Iminungkahi ni John Dalton ang [[Teorya ng atomo|teorya]] ng [[atomo]] mula sa ideya ng sinaunang Griyegong pilosopong si [[Democritus|Demokrito]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/124 |trans-title=Ang Paghahanap sa El Dorado: Si John Dalton at ang mga Pinagmulan ng Teoryang Atomiko |journal=Social Research |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}&lt;/ref&gt;

Nabuo rin sa siglong ito ang [[Elektromagnetismo|teorya ng elektromagnetika]], na nagpakita sa mga sitwasyong hindi madaling maipaliwanag sa [[Mga batas ng mosyon ni Newton|pisikang inilahad ni Newton]]. Samantala, ang aksidenteng pagkadiskubre naman ni [[Wilhelm Roentgen]] sa mga [[x-ray]] ang nagpasimula sa isang serye ng mga pagdiskubre sa iba't ibang anyo ng [[radyasyon]] at [[radyoaktibidad]], partikular na kay [[Marie Curie]] at ng asawa niyang si [[Pierre Curie]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul |publisher=Inst. of Physics Publ. |year=1995 |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition= |location=[[Bristol]], Reyno Unido |page=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12] |language=en |trans-title=Isang siglo ng mga x-ray at radyoaktibidad sa medisina: na may diin sa mga naitalang larawan sa mga unang taon}}&lt;/ref&gt; Si Roentgen ang unang nakatanggap ng [[Gantimpalang Nobel]], at si Marie Curie naman ang unang babaeng nanalo sa naturang premyo at ang unang nakatanggap ng dalawang magkahiwalay na parangal sa magkaibang larangan.&lt;ref name=&quot;Estreicher1938&quot;&gt;{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |author-link=Tadeusz Estreicher |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich}}&lt;/ref&gt; Nagtapos ang siglo sa pagkadiskubre sa [[elektron]], isang [[subatomikong partikulo]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |language=en |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-20 siglo ===
{{Main|Agham noong ika-20 siglo}}
[[File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|alt=Graph showing lower ozone concentration at the South Pole|thumb|Ang [[Pagkaubos ng osono|butas sa osono]] sa [[Antartika]] noong 1987.]]
Pinahusay ng mga [[Antibiyotiko|antibiotiko]] at [[Pataba|artipisyal na pataba]] ang kalidad ng pamumuhay ng mga tao sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II |trans-title=Ang Legasiyang Surhikal ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |language=en |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |last2=Sutton |first2=M. A. |last3=Galloway |first3=J. |last4=Klimont |first4=Z. |last5=Winiwarter |first5=W. |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |trans-title=Paano binago ng isang siglo ng sintesis sa ammonia ang mundo |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |url-status=dead |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date= |s2cid=94880859}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, sa siglong ito nagsimulang tingnan ng mga siyentipiko ang mga isyu sa kalikasan na dulot ng tao, kagaya ng [[polusyon]], [[Pagbabago ng klima|pag-init ng Daigdig]], at ang [[Pagkaubos ng osono|pagbaba ng osono sa atmospera]], at humantong sa pagsimula sa pag-aaral ng agham pangkalikasan bilang isang ganap na larangan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |year=2014 |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |trans-title=Pagpapaliit sa Pagitan: Pagtrabaho sa Maraming Disiplina sa Araling Pangkalikasan |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |journal=Environment &amp; Society Portal |series=RCC Perspectives no. 2 |language=en |doi=10.5282/rcc/6313 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank}}&lt;/ref&gt;

Dahil sa dalawang digmaang pandaigdig sa siglong ito at ang sumunod na [[Digmaang Malamig|digmaang malamig]], bumilis ang pananaliksik at tumaas ang pagpopondo sa agham ng mga pamahalaan ng mundo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science |url=https://archive.org/details/journal-of-librarianship-and-information-science_2003-06_35_2/page/115 |trans-title=Maliit na Aklat, Malaking Aklat: Bago at Pagkatapos ng Maliit na Agham, Malaking Agham |journal=Journal of Librarianship and Information Science |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, nagsimula ang [[Karerang Pangkalawakan|Karera sa Kalawakan]] dahil sa kompetisyon ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]; humantong ito kalaunan sa paglunsad ng pinakaunang [[Satelayt|artipisyal na satelayt]], ang [[Sputnik]] ng Unyong Sobyet gayundin ang pagpapadala ng mga [[astronauta]] sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ng Estados Unidos simula noong 1969, nang lumapag sa kalupaan ng Buwan ang [[Apollo 11]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |author-link1=Christopher C. Kraft, Jr. |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |last2=Schefter |first2=James |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |pages=3–5 |language=en |trans-title=Paglipad: Ang Buhay Ko sa Mission Control}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, nagdulot rin ito ng pagdami ng mga [[Sandata ng malawakang pagkawasak|sandatang kayang makapinsala sa isang malawak na lugar]], tulad ng [[sandatang nukleyar]], na unang ginamit (at ang tanging paggamit sa kasalukuyan) sa digmaan noong 1945, nang [[Pagbombang nukleyar sa Hiroshima at Nagasaki|ginamit ito]] ng Estados Unidos kontra sa [[Imperyo ng Hapon|Imperyong Hapon]] sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=Herman Kahn |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon |year=1962 |language=en |trans-title=Pag-isip sa Hindi Maiisip}}&lt;/ref&gt;

Dumami rin ang [[kababaihan sa agham]], bagamat nananatili pa rin ang mga isyu sa kasarian magpahanggang ngayon sa ilang mga larangan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |url=https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=[https://archive.org/details/breakingintolabe0000ross/page/7 7] |language=en |trans-title=Pagpasok sa mga Laboratoryo: Pagsasagawa sa Progreso para sa Kababaihan sa Agham}}&lt;/ref&gt; Samantala, nadiskubre ang [[cosmic microwave background]] noong 1964,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |trans-title=Ang pinagmulan ng mga elemento |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live |journal=Science |language=en |publisher=[[Nobel Foundation]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |archive-date=17 January 2011 |access-date=}}&lt;/ref&gt; isang matinding ebidensiyang pumapabor sa [[Big Bang|teorya ng Big Bang]] na unang iminungkahi ng [[Belhika|Belhikanong]] pari na si [[Georges Lemaître]] noong 1931.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney &amp; Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |language=en |trans-title=Grabitasyon at Kosmolohiya |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Nagawang maipagsama ang teorya ng [[Ebolusyon|ebolusyon ni Darwin]] sa [[Pagmamanang Mendeliano|henetika ni Mendel]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |publisher=Sinauer |year=2017 |isbn=978-1605356051 |edition=4 |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n21 3]–26 |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=Evolutionary Biology |trans-chapter=Biolohiyang Ebolusyonal}}&lt;/ref&gt; Samantala, ang [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] na unang inilatag ni [[Albert Einstein]] noong unang dekada ng siglo ay napatunayan sa sumunod na dekada; nagpasimula ito sa larangan ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kwantum]] upang ilarawan ang pisikang nagaganap sa mga napakaliit na haba, oras, at grabidad. Ang pagkaimbento sa mga [[integradong sirkito]] ang isa sa mga nagpabilis sa komunikasyon sa mundo, at nagpasimula sa isang rebolusyon sa larangan ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]] tulad halimbawa ng mga [[kompyuter]], [[smartphone]], at [[internet]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/n12 |trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Teorya ng mga Pangkalahatang Sistema |journal=The Academy of Management Journal |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |jstor=255139}}&lt;/ref&gt;

=== Ika-21 siglo ===
[[File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|alt=|thumb|350x350px|Apat sa mga larawan ng [[itim na butas]] sa gitnang ng [[galaksiyang M87]] na nakuhanan sa apat na lokasyon.]]
Nakumpleto ang [[Proyektong Henoma ng Tao]] noong 2003 matapos ng 13 taong pag-aaral upang imapa at tukuyin ang lahat ng mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng [[henoma ng tao]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |trans-title=Henetika ng tao at henomika isang dekada pagkatapos ng paglabas sa unang sekwensiya ng henoma ng tao |journal=Human Genomics |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagawa ng isang grupo ng mga siyentipiko mula sa [[Hapon]] noong 2006 na maibalik ang mga matatandang [[selula]] patungo sa panimulang anyo nito ([[selulang madre]]).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |trans-title=Inudyok na pluripotenteng selulang madre: mula sa mga Premyong Nobel hanggang sa mga aplikasyong klinikal |journal=Journal of Hepatology |language=en |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Natuklasan at nakumpirma ang pag-iral ng partikulong [[Higgs boson]] noong 2013, na nagpakumpleto sa mga partikulong hinuha ng [[Pamantayang Modelo]] ng pisika.&lt;ref&gt;{{cite press release|last=O'Luanaigh|first=C.|date=14 March 2013|title=New results indicate that new particle is a Higgs boson|publisher=[[CERN]]|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|access-date=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|archive-date=20 October 2015|trans-title=Ipinapakita ng mga bagong resulta na ang bagong partikulo ay isang Higgs boson|lang=en}}&lt;/ref&gt; Noong 2015 naman, [[Unang pagsagap sa alon ng grabitasyon|nasagap]] ang mga pinakaunang [[alon ng grabitasyon]] na inilarawan ng pangkalahatang relatibidad noong nagdaang siglo.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cho |first1=Adrian |year=2017 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |trans-title=Gumagawa ng mga alon ng grabitasyon at ng isang pangkalawakang palabas ng liwanag ang mga nagsasanib na bituing neutron |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aar2149}}&lt;/ref&gt; Samantala, direktang nakuhanan ng larawan sa unang pagkakataon ang isang [[itim na butas]] sa pamamagitan ng [[Event Horizon Telescope|isang pandaigdigang kolaborasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |trans-title=Abiso sa Midya: Ipepresenta sa Ika-10 ng Abril ang mga Unang Resulta mula sa Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date= |publisher=[[Event Horizon Telescope]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Sangay ==
{{Main|Sangay ng agham}}Kalimitang hinahati ang agham sa apat na sangay: [[Pormal na agham|pormal]], [[Likas na agham|likas]], [[Agham panlipunan|panlipunan]], at [[Nalalapat na agham|nalalapat]].

=== Pormal na agham ===
{{Main|Pormal na agham}}
[[Pormal na agham]] ang sangay ng agham na nakatuon sa mga [[sistemang pormal]], tulad ng [[matematika]], [[lohika]], [[estadistika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]]. Di tulad ng ibang mga sangay ng agham, gumagamit ng mga [[Tuntunin ng imperensiya|tuntunin]] at [[Katuturan|kahulugan]] ang mga pormal na agham imbes na mga [[empirikal na ebidensiya]]; dahil dito, minsan din silang hindi itinuturing na mga ganap na agham.

Ilan sa mga pangunahing sangay nito ang mga sumusunod:

* [[Lohika]] ang pag-aaral sa mga tuntunin ng imperensiya, mga relasyon na humahantong sa isang [[konklusyon]] base sa mga [[sanhi]]. Sa malawak na kahulugan, ito ang pagsusuri sa mga [[argumento]]. Ginugrupo ito madalas sa [[pilosopiya]] at [[matematika]], bagamat ginagamit na rin ito sa [[agham pang-isipan]], [[agham pangkompyuter]], [[lingguwistika]], at [[sikolohiya]].
* [[Matematika]] ang pag-aaral sa mga bilang, estraktura, ekwasyon, hugis at iba pang mga bagay na basal. Kalimitan itong itinuturing bilang hiwalay sa agham dahil sa lawak ng saklaw nito, o di kaya'y ginagawang kasingkahulugan ng pormal na agham, kung ituring man ito bilang sangay ng agham. [[Aritmetika]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[kalkulo]] ang ilan sa mga pangunahing sangay nito.
* [[Estadistika]] ang pag-aaral, pagkolekta, at pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]]. Madalas itong tumutukoy sa pagsasagawa ng mga [[sarbey]] at [[panayam]], gayundin ng mga [[eksperimento]]. 
* [[Teoretikal na agham pangkompyuter]] ang bahagi ng [[agham pangkompyuter]] na nakatuon sa [[komputasyon]] at [[pagkukuwenta]]. Ilan sa mga larangang pumapailalim dito ay ang [[teorya ng automata]], [[artipisyal na katalinuhan]], [[teorya ng impormasyon]], at [[kriptograpiya]].

=== Likas na agham ===
{{Main|Likas na agham}}
[[Likas na agham]] ang mga agham na nakatuon sa [[kalikasan]] at sa pisikal na mundo kabilang na ang mga likas na pangyayari. Kalimitan itong nahahati sa dalawa: buhay at pisikal. [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa [[buhay]], samantalang nahahati naman ang pisikal na agham sa apat na pangunahing sangay: [[pisika]], [[kimika]], [[astronomiya]], at [[agham pandaigdig]].

* [[Pisika]] ang pag-aaral sa [[materya]], mga [[pangunahing partikulo|partikulo]] nito, at ang mga ugali nito sa [[espasyo-panahon|espasyo at panahon]], [[enerhiya]], at [[puwersa]]. Isa ito sa mga pangunahing larangan ng agham, at isa rin sa mga pinakamatatanda.
* [[Kimika]] ang pag-aaral sa pagbabagong nagaganap sa mga materya, lalo na ang komposisyon nito, reaksyon, ugali, estraktura, at  katangian nito. Kabilang sa mga pinag-aaralan sa kimika ang mga [[sustansiyang kemikal|sustansiya]], [[atomo]], at [[molekulo]].
* [[Astronomiya]] ang pag-aaral sa mga bagay sa [[kalawakan]], kabilang na ang mga [[planeta]], [[bituin]], [[galaksiya]], [[nebula]], at [[itim na butas]]. Sa madaling salita, astronomiya ang pag-aaral sa mga bagay sa labas ng [[atmospera]] ng Daigdig. Kabilang rin sa larangan ang [[kosmolohiya]], ang larangan na nakatuon sa [[uniberso|sanlibutan]] sa pangkalahatan.
* [[Agham pandaigdig]] ang katawagan para sa mga agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[Daigdig]] at ang mga nagaganap na penomena at proseso sa loob nito.
** [[Meteorolohiya]] ang pag-aaral sa [[atmospera|himpapawid]] ng Daigdig at sa [[lagay ng panahon]].
** [[Oseanograpiya]] ang pag-aaral sa [[idrospera|katubigan]] ng Daigdig, partikular na ang [[karagatan]], ang heograpiya, pisika, kimika, at biolohiya nito. 
** [[Heolohiya]] ang pag-aaral sa [[heospera|kalupaan]] ng Daigdig, kabilang na ang mga prosesong tulad ng [[paggalaw ng mga kontinente]], mga [[bato (heolohiya)|bato]] nito, at ang mga [[siklo ng bato|pagbabago]] sa mga ito sa paglipas ng panahon.
* [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa lahat ng [[buhay]] sa Daigdig, kabilang na ang mga [[organismo]]. Kasama sa malawak na pag-aaral na ito ang pananaliksik  ukol sa [[pinagmulan ng buhay]], [[ebolusyon]], at ang pagkalat nito. Sentro sa pag-aaral ang [[selula]], [[hene]], [[homeostatis]], at ang antas ng organisasyon ng buhay, na saklaw ng [[taksonomiya]].
** [[Mikrobiolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[mikrobyo]], kabilang ang mga [[birus]], [[protista]], [[fungus]], at [[parasito]].
** [[Botanika]] ang pag-aaral sa mga [[halaman]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito tulad halimbawa ng [[potosintesis]].
** [[Soolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[hayop]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito. Kalimitang hindi isinasama sa pag-aaral ang mga [[tao]], ngunit hindi sa lahat ng pagkakataon.
** [[Ekolohiya]] ang pag-aaral sa mga nagaganap na interaksyon at proseso sa mga [[ekosistema]], lalo na sa kabuuang [[biospera]] ng Daigdig.

=== Agham panlipunan ===
{{Main|Agham panlipunan}}[[Agham panlipunan]] ang mga agham na may pangunahing pokus sa [[tao]] at sa mga [[lipunan]] ng tao. Una itong ginamit upang tumukoy sa ngayo'y sosyolohiya bago ang ika-18 siglo. Nahahati ang larangan sa dalawang pangunahing pananaw: [[positibismo]] na gumagamit ng mga pamamaraang kagaya ng sa [[agham pangkalikasan]], at [[antipositibismo]] na gumagamit naman ng mga simbolikong interpretasyon at kritisismo upang pag-aralan ang mga lipunan.
* [[Antropolohiya]] ang agham na nakapokus sa mga tao, kabilang na ang mga [[kaugalian]], [[kultura]], at ibang mga aspeto na naghihiwalay sa mga tao mula sa ibang mga hayop.
* [[Araling pangkomunikasyon]] ang agham na nakatuon sa proseso ng [[komunikasyon]] sa pagitan ng mga tao, parehong [[Lingguwistika|pasalita]] at [[Pagsusulat|pasulat]], kabilang na ang sikolohiya ng pakikipag-usap at ang paglalapat ng [[kahulugan]] sa mga simbolo tulad ng mga [[titik]], [[salita]], [[Senyas ng kamay|senyas]], at [[meme]].
* [[Ekonomika]] ang agham na nag-aaral sa produksiyon at daloy ng [[yaman]]. Kalimitan itong inilalarawan bilang ang pag-aaral sa relasyon ng [[kailangan]] at [[Kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]], at ang ugali ng tao pagdating sa [[Salapi|pera]]. Nahahati ito sa dalawang pangunahing sangay: [[Makroekonomiya|makroekonomika]] na nag-aaral sa pangkalahatan, at [[Mikroekonomiya|mikroekonomika]] na nag-aaral naman sa isang partikular na grupo tulad ng [[pamilya]] o [[pamayanan]].
* [[Edukasyon]] ang larangan na nakatuon sa paglipat ng [[kaalaman]] ukol sa isang larangan patungo sa iba. Kabilang dito ang [[pedagohiya]], ang teoretikal nitong anyo.
* [[Heograpiya]] ang agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[litospera|kalupaan]] ng Daigdig, partikular na ang ibabaw nito. Isa itong malawak na larangan na saklaw din ang pag-aaral sa ginagalawang kapaligiran ng mga tao.
* [[Kasaysayan]] ang pag-aaral sa [[nakaraan]] ng sangkatauhan. Kalimitang tumutukoy ito sa mga naisulat na pangyayari, bagamat saklaw rin ng pag-aaral ang mga pangyayari bago naimbento ang pagsusulat sa ilalim ng katawagang &quot;[[prehistorya]]&quot;.
* [[Batas]] ang larangan na nakatuon naman sa mga tuntunin na isinakodigo ng mga tao sa isang lugar.
* [[Lingguwistika]] ang pag-aaral sa mga [[wika]] ng tao, kabilang na ang mga proseso sa pagbuo at pagkamatay ng mga wika, at ang mekanismo ng paggawa ng tunog na nagiging salitang naiintindihan ng iba.
* [[Agham pampolitika]] ang maagham na pag-aaral sa [[politika]] ng isang lugar, at paano nakakaapekto ang mga [[ideolohiya]] at desisyon ng mga pinuno sa mga nasasakupan nito.
* [[Sikolohiya]] ang agham na nakatuon sa [[isip|pag-isip]], partikular na ang mga mekanismo ng isip na nakakaapekto sa mga pang-araw-araw na gawain ng mga tao.
* [[Sosyolohiya]] ang maagham na pag-aaral sa mga [[lipunan]], lalo na sa mga grupo ng tao. Kabilang dito ang pag-aaral sa mga pamayanan, samahan, pamilya, at iba pang mga estrakturang sosyal.

=== Nalalapat na agham ===
{{Main|Nalalapat na agham}}
[[Nalalapat na agham]] ang tawag sa mga agham na gumagamit sa kaalaman mula sa ibang mga sangay ng agham sa praktikal na paraan. Madalas itong inihahambing sa ibang mga agham dahil sa paggamit nito ng kaalaman imbes na gumawa o kumalap ng kaalaman katulad sa ibang mga sangay.

* [[Agrikultura]] ang agham ng pagtatanim at pagpapanatili sa mga ani upang maging pagkain. Tinatawag din ito bilang ''agrosiyensiya'', lalo na sa mga konteksto kung saan sinasama ang ibang mga paraan ng pagkalap ng pagkain kagaya ng [[pangingisda]] at [[pangangaso]].
* [[Arkitektura]] ang larangan na nakatuon sa pagdisenyo sa mga [[gusali]] at istrakturang tinitirhan o ginagamit ng mga tao.
* [[Elektronika]] ang larangan na nakatuon naman sa paggamit sa [[kuryente]] upang makabuo ng mga bagay-bagay, tulad ng mga [[integradong sirkito]] at [[kompyuter]].
* [[Inhinyeriya]] ang agham na nakatuon sa pagbuo sa mga gusali, imprastraktura, at istraktura na ginagamit at tinitirhan ng mga tao.
* [[Agham pangkapaligiran]] ang agham na nakatuon sa [[kapaligiran]] at paano ito mapapangalagaan.
* [[Medisina]] ang agham ng panggagamot, kabilang na ang pagpapagaling, pagtuklas sa mga [[karamdaman]], at pagdisenyo sa nararapat na [[lunas]] at reseta para sa isang pasyente.

== Pananaliksik ==
{{main|Pananaliksik}}
Nagsasagawa ang mga siyentipiko ng [[pananaliksik]] upang makakuha ng kaalaman. Kalimitan itong hinahati sa dalawang anyo: [[pangunahing pananaliksik|pangunahin]] na nakatuon sa pagkalap ng kaalaman sa ngalan ng agham at kadalasa'y walang praktikal na gamit, at [[nalalapat na pananaliksik|nalalapat]], na nakatuon naman sa pagkalap ng kaalaman na may layunin na magamit ito sa praktikal na gamit.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |date=10 May 2006 |title=To Live at All Is Miracle Enough |trans-title=Isang Himala na Buhay Tayo |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |access-date= |publisher=RichardDawkins.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Pamamaraang makaagham ===
{{main|Pamamaraang makaagham}}
[[Talaksan:The_Scientific_Method.svg|thumb|Mga pangunahing hakbang sa [[pamamaraang makaagham]].]]
Ginagamit sa pananaliksik ang [[pamamaraang makaagham]], na may layunin na [[obhetibo (agham)|obhetibong]] maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] sa paraang [[magagawa muli]].&lt;ref name=&quot;di Francia1976&quot;&gt;{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |trans-chapter=Ang paraan ng pisika|trans-title=Ang Imbestigasyon sa Pisikal na Mundo |lang=en|title=The Investigation of the Physical World |url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=[https://archive.org/details/investigationofp0000tora/page/1 1]–52 |isbn=978-0-521-29925-1}}&lt;/ref&gt; Sa pagsasagawa nito, may mga pangunahing kalagayan na itinuturing bilang totoo; sa madaling salita, may [[realidad]] na nararanasan ng lahat na dinidiktahan ng mga [[likas na batas]]. Natuklasan ang mga ito sa pamamagitan ng sistematikong [[obserbasyon]] at [[eksperimento]].&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot; /&gt; Mahalaga ang [[matematika]] sa pagsasagawa sa mga [[hinuha]] at [[teorya]], dahil ginagamit ito sa pagkalkula, pagsasagawa ng mga modelo, at pagkolekta sa mga tiyak na [[sukat]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Maagham na Pagtuklas |chapter=The problem of the empirical basis |trans-chapter=Ang problema ng empirikal na basehan |orig-date=1959 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; Kapwa ding mahalaga ang larangan ng [[estadistika]], na siyang nakatuon naman sa pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]], na ginagamit naman ng mga siyentipiko upang matukoy kung mapagkakatiwalaan o mahalaga ba ang mga resultang nakalap mula sa mga eksperimento.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199543182 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/n17 1]–2 |language=en |trans-title=Estadistika at ang Pamamaraang Makaagham: Panimula para sa mga Estudyante at Mananaliksik}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Fata_Morgana_Example_Detail.jpg|thumb|Isa sa mga iniiwasan ng pamamaraang makaagham ang mga maling konklusyon dahil sa limitasyon ng tao. Halimbawa, nagmimistulang lumulutang sa ere ang [[barko]]ng ito dahil sa ilusyon ng ''[[fata morgana]]''.]]

Nagsisimula ang pamamaraang makaagham sa pagsasagawa ng isang [[palaisipan]] o [[palagay]] bilang posibleng paliwanag sa isang naobserbahang pangyayari. Susubukang patunayan (o kabaligtaran depende sa [[disenyo ng eksperimento]]) ang isang palagay o paliwanag sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga [[eksperimento]] upang maiwasan sa mga bitag ng konklusyon tulad ng [[bitag ng korelasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |year=1995 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |trans-title=Mga Korelasyong Totoo at Nagkataon Lang sa Pearson and Yule |journal=Statistical Science |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=364–376 |doi=10.1214/ss/1177009870 |jstor=2246135 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, may mga ilang larangan na nangangailangan lamang ng palagay na obserbasyon dahil sa limitasyon ng tao, tulad halimbawa sa pagpapalagay sa hitsura ng isang planeta sa labas ng [[Sistemang Solar]] sa larangan ng [[astronomiya]], o di kaya'y sa hitsura ng mga napakaliit na bagay sa larangan naman ng [[mekanikang kwantum]].

Binabago minsan ang isang palagay kung hindi ito sumasalamin sa mga resulta, at magiging bahagi ito ng isang [[teorya]] kung ito ay napatunayang tama. Inilalarawan ng isang teorya ang mga magkakaparehong obserbasyong isinagawa, mula sa iba't-ibang mga palagay sa paglipas ng panahon. Maaari ding magkaroon ito ng kaakibat na [[pagmomodelong maagham|modelo]] na siyang gagamiting kinatawan ng mga siyentipiko upang ilarawan ang isang bahagi ng realidad.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |title=Philosophy, science, education and culture |last2=Irzik |first2=Gürol |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-1-4020-3769-6 |series= |volume=28 |pages=207–230 |language=en |trans-title=Pilosopiya, agham, edukasyon, at kultura}}&lt;/ref&gt;

Isa sa mga pinakamahalagang isyu sa pagsasagawa sa pananaliksik ay ang pagkiling ng mga siyentipiko tungo sa isang partikular na resulta.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |title=Deliberate bias: Conflict creates bad science |trans-title=Sinadyang pagkiling: Gumagawa ng pangit na agham ang tunggalian |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagamat hindi maiaalis ang pagkiling na ito, nililimitahan ito ng pagproseso sa [[disenyo ng eksperimento]] at [[peer review]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krimsky |first=Sheldon |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2003 |isbn=978-0-7425-1479-9 |language=en |trans-title=Agham sa Pribadong Interes: Kinorap ba ng Pagnanasang Kumita ang mga Birtud sa Biomedikal na Pananaliksik?}}&lt;/ref&gt; Matapos ito, inilalathala ang mga resulta sa isang [[akademikong dyornal|siyentipikong dyornal]]. Tipikal din na dumadaan muna sa isa pang hakbang ang ilang mga pananaliksik upang masigurong tama ito, sa pamamagitan ng pag-ulit muli sa naturang eksperimento ng ibang grupo ng mga siyentipiko.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |language=en |trans-title=Mapagkakatiwalaang kaalaman: Paglalakbay sa mga basehan ng paniniwala sa agham |chapter=Common observation |trans-chapter=Karaniwang obserbasyon |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}&lt;/ref&gt;

=== Paglalathala ===
{{main|Paglalathalang maagham}}
[[Talaksan:Nature_cover,_November_4,_1869.jpg|thumb|Ang unang pahina ng unang edisyon ng ''[[Nature (akademikong dyornal)|Nature]]'' noong 1869.]]

Inilalathala ang mga pananaliksik sa mga larangan sa agham sa mga [[akademikong dyornal]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ziman |first=J. M. |author-link=John Ziman |year=1980 |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 |trans-title=Ang pag-usbong ng panitikang maagham: isang likas na proseso |journal=Science |language=en |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |bibcode=1980Sci...208..369Z |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863}}&lt;/ref&gt; Dinodokumento sa mga ito ang mga resulta at nalaman ng mga grupo ng mga siyentipiko o mga institusyon. Pinakamatanda sa mga ito ang dyornal na ''[[Journal des sçavans]]'' sa [[Pransiya]] at ang ''[[Philosophical Transactions]]'' sa [[Reyno Unido]] noong 1665. Simula noon, dahan-dahang dumami ang mga dyornal sa mundo; ayon sa isang pagtataya noong 1981, nasa 11,500 dyornal ang aktibo.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Subramanyam |first1=Krishna |title=Scientific and Technical Information Resources |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |publisher=CRC Press |year=1981 |isbn=978-0-8247-8297-9 |language=en |trans-title=Mga Mapagkukunan ng Impormasyong Maagham at Teknikal}}&lt;/ref&gt;

Bagamat may mga dyornal na tumatanggap ng mga pananaliksik sa samu't saring mga larangan, tipikal na nakatuon lamang sa isang larangan ang karamihan sa mga ito. Sa kasalukuyang panahon, naging karaniwan na ang mga balita at anunsyo ukol sa mga bagong kaalaman at natuklasan sa mga larangan.&lt;ref name=&quot;Bush1945&quot;&gt;{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |trans-title=Agham ang Walang Hanggang Hangganan |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date= |publisher=National Science Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Hamon ===
{{main|Kritisismo sa agham|Pagkiling ng akademya}}
Kasalukuyang nasa isang [[krisis sa paggaya]] ang maraming mga larangan ng agham, lalo na sa mga agham panlipunan at pambuhay. Napag-alaman sa maraming mga pag-aaral na isinagawa noong ika-21 siglo na marami sa mga nalathalang pananaliksik ay [[magagawa muli|hindi kayang maulit]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Schooler |first1=J. W. |year=2014 |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19 |trans-title=Posibleng masalba ng meta-agham ang 'krisis sa paggaya' |journal=Nature |language=en |volume=515 |issue=7525 |page=9 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi=10.1038/515009a |pmid=25373639 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Unang ginawa ang naturang salita noong dekada 2010s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |year=2012 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |trans-title=Panimula ng mga patnugot ukol sa Espesyal na Bahagi sa Pagkamagagaya sa mga Agham Pangkaisipan: Isang Krisis sa Tiwala? |journal=Perspectives on Psychological Science |language=en |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |doi=10.1177/1745691612465253 |pmid=26168108 |doi-access=free |s2cid=26361121}}&lt;/ref&gt; noong sumikat ang naturang problema. Mahalagang bahagi ng [[meta-agham]] ang paglutas sa krisis, na may layuning pataasin ang kalidad ng lahat ng mga pananaliksik sa agham nang walang masyadong itinatapon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |trans-title=Metapananaliksik: Ebalwasyon at Pagpapahusay sa mga Pamamaraan at Gawain sa Pananaliksik |journal=PLOS Biology |language=en |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |issn=1545-7885 |pmc=4592065 |pmid=26431313 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Samantala, [[seudosiyensiya]] naman ang tawag sa mga pananaliksik na nagpapanggap na bahagi ng agham, kagaya halimbawa ng [[astrolohiya]]. Ayon kay [[Richard Feynman]], ''[[Kultong Kargo|cargo cult]]'' ang tawag sa mga agham kung saan naniniwalang ang mga mananaliksik na tama at walang butas ang kanilang pananaliksik, pero hindi nila kayang tanggapin ang mga kritisismo at kamalian na tinukoy ng iba ukol sa kanilang mga resulta.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Feynman |first=Richard |author-link=Richard Feynman |year=1974 |title=Cargo Cult Science |trans-title=Agham na Cargo Cult |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date= |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bukod dito, problema din sa agham ang [[pagkiling]] ng mga mananaliksik. Itinuturing na &quot;pangit na agham&quot; ang agham na may mabuting layunin ngunit hindi tama, hindi kumpleto, o di kaya'y masyadong pinasimple. Meron ding mga kaso ng [[panloloko sa agham]], kung saan sadyang naglalathala ang mga mananaliksik ng mga maling datos at resulta, o di kaya'y bigyan ng kredit ang maling tao ukol sa isang natuklasan halimbawa.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Coping with fraud |trans-title=Pagkaya sa panloloko |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |journal=The COPE Report 1999 |language=en |pages=11–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date= |quote=}}&lt;/ref&gt;

== Pilosopiya ==
{{main|Pilosopiya ng agham}}

[[Talaksan:Epicycle_and_deferent.svg|thumb|Ayon kay [[Thomas Kuhn]], normal lang ang pagdagdag ng [[episiklo]] sa [[heosentrismo]], samantalang rebolusyonaryo naman ang ideya na [[heliosentrismo|umiikot ang Daigdig sa Araw]] dahil direktang taliwas ito sa nananaig na pananaw.]]

Maraming mga paaralan ng [[pilosopiya ng agham]]. Pinakasikat sa mga ito ang posisyon ng [[empirisismo]], na naniniwalang nabubuo ang kaalaman sa pamamagitan isang proseso na kinabibilangan ng obserbasyon, kung saan teorya ang paliwanag sa mga obserbasyon. Saklaw nito ang [[induktibismo]], ang posisyon na nagpapaliwanag sa kung paano kayang maipaliwanag ng mga teorya ang mga pangyayari gamit lamang ang limitadong pangkat ng mga empirikal na ebidensiya. Bukod dito, ginagamit rin ang ideya ang [[Bayesianismo]], na gumagamit ng risonableng pagtataya ukol sa mga obserbasyon, at [[pamamaraang hipotetikong deduktibo]], isang mungkahi sa [[pamamaraang makaagham]] kung saan gagawa muna ng isang palagay na maaaring mali at siyang papatunayan tama o mali sa pamamagitan ng mga eksperimento.&lt;ref name=&quot;Godfrey-Smith2003a&quot;&gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003c |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n53 39]–56 |language=en |trans-title=Teorya at Realidad: Panimula sa Pilosopiya ng Agham |chapter= |trans-chapter= |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

Kabaligtaran naman ng empirisismo ang [[rasyonalismo]], na naniniwala naman sa ideyang nabubuo ang kaalaman sa isipan ng tao, hindi dahil sa obserbasyon. Kabilang rito ang [[kritikal na rasyonalismo]] na unang pinasimulan ni [[Karl Popper]]. Lubos siyang kumokontra sa pananaw ng empirisismo ukol sa paggawa ng kaalaman. Ayon sa kanya, hindi nabubuo ang kaalaman dahil sa obserbasyon, kundi dahil sa obserbasyon dahil may teoryang gustong patunayan o kabaligtaran.&lt;ref name=&quot;Godfrey-Smith2003a&quot; /&gt; Samantala, ayon naman sa [[instrumentalismo]], pawang mga instrumento lamang ang mga teorya na siyang ginagamit upang ipaliwanag ang mga likas na pangyayari sa kalikasan. Mahalaga lang sa pananaw na ito ang sanhi at bunga; dapat isantabi ang lohika.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |language=en |trans-title=Ang Rasyonalidad ng Agham |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Ayon kay [[Thomas Kuhn]], nagaganap ang obserbasyon at ebalwasyon sa isang paradigma, lohikal na pananaw sa mundo na konsistent din sa mga obserbasyong isinagawa. Ayon sa kanya, &quot;normal na agham&quot; ang agham na nagaganap sa loob ng kasalukuyang paradigma, o sa madaling salita, konsistent sa kasalukuyang pananaw. Masasabing rebolusyonaryong agham naman ang isang bagay kung ito ay taliwas sa paradigma. Halimbawa, ang pagdagdag ng [[episiklo]] upang ipaliwanag ang paggalaw ng mga planeta sa ilalim ng modelong [[heosentrismo]] ay matatawag na &quot;normal&quot; sa pananaw na yon, dahil hindi naman ito kumokontra sa ideya ng heosentrismo. Kaya naman, rebolusyonaryo ang ideya ng [[heliosentrismo]] dahil direktang taliwas ito sa ideya ng naturang paradigma.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2013 |title=Thomas Kuhn |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |access-date=26 October 2015 |last=Bird |first=Alexander |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Kaalaman]]
* [[Pamamaraang makaagham]]
* [[Pananaliksik]]
* [[Seudosiyensiya]]
* [[Siyentipiko]]

== Sanggunian ==
{{reflist}}

{{Philosophy of science}}
{{Science and technology studies}}

[[Kategorya:Agham|*]]
[[Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya]]
[[Kategorya:Mga pangunahing paksa]]</text>
      <sha1>na2q71ru646x52z1u6xms3a07zeqvl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Medisina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1223</id>
    <revision>
      <id>2235828</id>
      <parentid>2233681</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42583" sha1="pw609kefdsy59iphte8u819kyqmz1bv" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --&gt;
[[Talaksan:Doctor treats ICU pediatrics patient.jpg|thumb|300x300px|Paggamot ng mga [[doktor]] at [[Narsing|nars]] sa isang pasyenteng [[sanggol]] sa isang modernong [[ospital]].]]
'''Medisína''' o '''panggagamót''' ([[Salitang-ugat|ugat]]: '''gamót''') ang [[agham]] at gawain na sumesentro sa pagpapanumbalik ng [[kalusugan]] at [[kagalingan]]. Kabilang rito ang pangangalaga sa mga [[Pasyente|maysakit]] at pamamahala sa [[dayagnosis]] at [[prognosis]], gayundin sa [[Pag-iiwas sa sakit|pag-iiwas]], [[pagpapagaling]], at [[Pangangalagang pampaayos ng lagay|pagsasaayos]] sa kanilang [[pinsala sa katawan]] o [[karamdaman]] upang umayos ang kanilang lagay. Isang malawak na larangan ang medisina na may samu't saring sangay na nakatuon sa isang partikular na aspeto ng kalusugan. Ginagamit sa [[kontemporaryong medisina]] ang mga [[biomedikal na agham]] at [[Biomedikal na pananaliksik|pananaliksik]], [[Henetikang pangmedisina|henetika]], at [[Teknolohiyang pangmedisina|teknolohiya]] upang makapagbigay ng dayagnosis, pagalingin, at makaiwas sa pinsala sa katawan o karamdaman, sa pamamagitan ng [[gamot]], [[Pag-oopera|operasyon]], o [[terapiya]] kagaya ng [[sikoterapiya]].

Isinasagawa na ang medisina [[Kasaysayan ng medisina|noon pa]]. Para sa malaking bahagi ng kasaysayan, itinuturing ito bilang isang [[sining]] at karaniwang ikinokonekta sa [[relihiyon]] at [[pilosopiya]]. Halimbawa, maaaring gumamit ang isang [[arbularyo]] ng mga halaman at [[Dasal|magdasal]] bilang bahagi ng pagpapagaling. Isa ring tanggap na agham noon sa maraming kultura partikular na sa Europa ang [[pagpapadugo]] upang balansehin ang sinasabing [[Humorismo|apat na ''humor'' ng katawan]]. Sa modernong panahon, itinuturing rin bilang sining ang medisina sa ilang aspeto, partikular na sa pag-oopera, kung saan isang sining ang [[Tahi (pag-oopera)|pagtatahi]] na isinasagawa ng isang [[siruhano]] tuwing operasyon.

Nananatili pa ring talamak ang paggamit sa [[tradisyonal na medisina]] sa maraming rehiyon ng mundo. Ito ang uri ng [[Alternatibong medisina|alternatibong panggagamot]] na walang kaakibat na basehan sa agham, at maaaring ituring bilang isang [[seudosiyensiya]] kagaya ng [[kiropraktika]] at [[Akupungktura|akupungtura]].

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang ''medisina'' sa [[wikang Kastila]] {{Lang|es|medicina}},&lt;ref&gt;{{Cite web |title=medisina |url=https://diksiyonaryo.ph/search/medisina |access-date=2026-08-14 |website=Diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; na nagmula naman sa [[wikang Latin]] {{Lang|la|medicīna}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=medicina |trans-title=medisina |url=https://dle.rae.es/medicina |access-date=2026-08-14 |website=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario |publisher=Real Academia Española |language=es}}&lt;/ref&gt; Ito ang anyong pambabae ng [[pang-uri]] na {{Lang|la|medicīnus}}, na tumutukoy naman sa [[Pangngalan|pangngalang]] {{Lang|la|medicus}}, ang salitang Latin para sa mga [[doktor]]. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=medicina |trans-title=medisina |url=https://buenospanish.com/dictionary/medicina/etymology |access-date=2026-08-14 |website=buenospanish.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagmula naman sa [[salitang-ugat]] na ''gamot'' ang ''panggagamot'', na ginagamit bilang isang [[pandiwa]] (&quot;gumagamot ng bata&quot;) o pangngalan (&quot;pambatang gamot&quot;). Nagmula ito sa [[protowikang Pilipino]] {{Lang|mis|proto=yes|ʀamut}}, na tumutukoy sa mga mauugat na [[halamang-ugat]], na ginagamit noon bilang panlunas sa sakit. Nanatili ang kahulugang nitong &quot;ugat&quot; sa ibang [[mga wika sa Pilipinas]], partikular na sa [[wikang Sebwano]] {{Lang|ceb|gamot}} at [[Wikang Ilokano|Ilokano]] {{Lang|ilo|ramot}}.

== Kasaysayan ==
{{Main|Kasaysayan ng medisina}}

=== Sinaunang panahon ===
[[File:Imhotep-Louvre.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imhotep-Louvre.JPG|thumb|Estatwa ni [[Imhotep]], kinikilala bilang ang unang doktor ng sinaunang panahon na natukoy na may pangalan. [[Apoteosis|Sinamba siya]] kalaunan na parang diyos sa sinaunang Ehipto makalipas ng ilang milenyo.]]
Ilan sa mga unang anyo ng [[Prehistorikong medisina|medisina noong sinaunang panahon]] ang paggamit sa [[Halamang-gamot|mga halamang nakakalunas ng mga sakit]], gayundin sa mga bahagi ng hayop at maging mga bato at mineral na pinaniniwalaan nakakatulong o nakakagaling sa mga karamdaman ng isang tao. Karaniwang pinapangunahan ito ng mga [[Tradisyonal na medisina|tradisyonal na doktor]] kagaya ng mga [[arbularyo]], na nag-aalay din ng mga dasal at seremonya bilang bahagi ng pagpapagaling sa maysakit. Naging bahagi ito ng kultura ng maraming mga lipunan sa mundo, at nananatili pa rin magpahanggang ngayon ang mga ganitong gawain, lalo na sa mga liblib na lugar na hindi agad mararating ng modernong medisina.

Nakita sa sinaunang lungsod ng [[Ebla]] sa modernong [[Siria|Sirya]] ang mga pinakamatatandang tekstong pangmedisina. Napetsahan ang mga ito bilang nagawa noong bandang {{BCE|2500|link=yes}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=Nvgz3NOuo5EC&amp;dq=oldest+medical+recipes+ebla&amp;pg=PA690 |title=The Oxford Handbook of Cuneiform Culture |last2=Robson |first2=Eleanor |date=2011-09-22 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-955730-1 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kultura ng Kuniporme |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227154617/https://books.google.com/books?id=Nvgz3NOuo5EC&amp;dq=oldest+medical+recipes+ebla&amp;pg=PA690 |archive-date=27 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Vogel |first1=Wolfgang H. |url=https://books.google.com/books?id=t_5pzrF1QocC&amp;dq=oldest+medical+ebla&amp;pg=PA16 |title=Brief History of Vision and Ocular Medicine |last2=Berke |first2=Andreas |date=2009 |publisher=Kugler Publications |isbn=978-90-6299-220-1 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Medisina ng Paningin at Mata |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227083815/https://books.google.com/books?id=t_5pzrF1QocC&amp;dq=oldest+medical+ebla&amp;pg=PA16 |archive-date=27 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nakita rin sa iba't ibang panig ng mundo ang mga matatandang teksto sa medisina na naglalarawan sa kani-kanilang sistema ng pagpapagaling at pilosopiya ng panggagamot, kagaya ng sa [[Medisina sa sinaunang Ehipto|sinaunang Ehipto]], [[Medisina sa Babilonya|Babilonya]], at mga [[alternatibong medisina]] ng India, tinatawag na [[Ayurveda]], at Tsina, na kolektibong kilala sa tawag na [[tradisyonal na medisinang Tsino]]. Meron ding mga tekstong pangmedisina na nagawa sa [[Medisina sa sinaunang Gresya|sinaunang Gresya]] at [[Medisina sa sinaunang Roma|Roma]].

Pawang nagsisilbi rin bilang mga [[pari]] ang mga tradisyonal na doktor noon. Si [[Imhotep]] ang kinikilala bilang ang pinakaunang doktor na natukoy na may nakatalang pangalan. Namuhay siya sa sinaunang Ehipto noong {{BCE|ika-27 siglo|link=}} bilang isang pari para sa [[Mga diyos ng Sinaunang Ehipto|diyos]] ng Araw na si [[Amun|Ra]], bukod sa pagiging isang arkitekto rin. Samantala, napetsahan naman ang isang [[Papirong panghinekolohiya ng Kahun|papiro]] sa [[hinekolohiya]] noong bandang {{BCE|1825|link=}} sa kasagsagan ng ika-12 dinastiya ng sinaunang Ehipto. Napetsahan naman noong bandang {{BCE|1600|link=}} ang isang [[Papiro ni Edwin Smith|papiro]] na maagham na nagtatalakay sa pagsasagawa ng [[Pag-oopera|operasyon]] sa iba't ibang panig ng katawan bunsod ng pinsala rito, itinuturing bilang ang pinakamatandang teksto ng pag-oopera sa mundo. Maikukumpara naman sa isang aklat ng medisina ang nilalaman ng isang [[Papiro ni Ebers|papiro]] na napetsahan noong bandang {{BCE|1550|link=}} at nagtatalakay sa lagpas 800 katutubong panlunas para sa karamdaman at pinsala sa katawan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ackerknecht |first=Erwin |url=https://archive.org/details/shorthistoryofme00acke |title=A Short History of Medicine |publisher=JHU Press |year=1982 |isbn=978-0-8018-2726-6 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofme00acke/page/22 22] |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Medisina |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Sinaunang Tsina|Tsina]], may mga arkeolohikong ebidensiya ng sinaunang medisina ng mga Tsino simula pa noong [[dinastiyang Shang]] noong [[Panahon ng Bronse]], batay sa mga binhing ginagamit bilang panlunas gayundin sa mga kagamitang ipinagpapalagay na ginamit para sa pag-oopera.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hong |first=Francis |year=2004 |title=History of Medicine in China |trans-title=Kasaysayan ng Medisina sa Tsina |url=http://www.medicine.mcgill.ca/MJM/issues/v08n01/crossroads/hong.pdf |journal=McGill Journal of Medicine |language=en |volume=8 |issue=1 |page=7984 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131201231218/http://www.medicine.mcgill.ca/MJM/issues/v08n01/crossroads/hong.pdf |archive-date=1 December 2013}}&lt;/ref&gt; Isinulat noong {{BCE|ikalawang siglo|link=}} ang tekstong pangmedisina na {{Lang|zh|[[Huangdi Neijing]]}}, na ipinagpapalagay naman na isang saligang teksto ng sinaunang medisina sa naturang rehiyon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Unschuld |first=Pual |url=https://books.google.com/books?id=N2ZdrPCbpNIC&amp;pg=PR9 |title=Huang Di Nei Jing: Nature, Knowledge, Imagery in an Ancient Chinese Medical Text |publisher=University of California Press |year=2003 |isbn=978-0-520-92849-7 |page=ix |language=en |trans-title=Huang Di Nei Jing: Kalikasan, Kaalaman, Paglalarawan sa isang Sinaunang Tekstong Pangmedisinang Tsino |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418053843/https://books.google.com/books?id=N2ZdrPCbpNIC&amp;pg=PR9 |archive-date=18 April 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Samantala, isinulat naman sa India ang {{Lang|sa|[[Sushruta Samhita]]}} ng surihanong si [[Sushruta]] at naglalarawan sa mga kaparaanang ginagamit sa pag-oopera, kabilang na ang unang paglalarawan sa [[operasyong kosmetiko]] gayundin sa [[esterilisasyon]] ng mga [[kagamitang pang-operasyon]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dave |first1=Tirth |last2=Habte |first2=Alexander |last3=Vora |first3=Vidhi |last4=Sheikh |first4=Mahin Qudeer |last5=Sanker |first5=Vivek |last6=Gopal |first6=Sri Vengadesh |date=2024-04-05 |title=Sushruta: The Father of Indian Surgical History |trans-title=Sushruta: Ang Ama ng Kasaysayan ng Pag-oopera sa India |journal=Plastic and Reconstructive Surgery - Global Open |language=en |volume=12 |issue=4 |doi=10.1097/GOX.0000000000005715 |issn=2169-7574 |pmc=11000756 |pmid=38596573 |article-number=e5715}}&lt;/ref&gt; May mga patunay naman ng mga gusaling ginagamit bilang pagamutan sa bundok ng [[Mihintale]] sa [[Sri Lanka]].
[[Talaksan:Hippocrates sculpture in front of Mayne Medical School, Brisbane, 2021.jpg|thumb|Rebulto ni [[Hipokrates]] sa isang [[paaralang pangmedisina]] sa [[Brisbane]].]]
Sa [[sinaunang Gresya]], inilatag ng medikong si [[Hippocrates|Hipokrates]] ang isang makatuwirang pananaw sa medisina; kilala siya sa Kanluraning Mundo sa taguring &quot;Ama ng Medisina&quot; dahil dito.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Grammaticos PC, Diamantis A |year=2008 |title=Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus |trans-title=Magagamit na alam at di-alam na pananaw ng ama ng modernong medisina, si Hipokrates at ang guro niyang si Demokrito |journal=Hellenic Journal of Nuclear Medicine |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=2–4 |pmid=18392218}}&lt;/ref&gt; Sa kanya nagmula ang [[panunumpang Hipokratiko]] para sa mga doktor, na ginagamit pa rin hanggang sa ngayon, gayundin sa maraming mga konseptong medikal at sa pag-uuri sa mga karamdaman bilang [[Maikling karamdaman|maikli]], [[Matagalang karamdaman|matagal]], [[Endemiko (epidemiyolohiya)|endemiko]], at [[epidemya]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garrison |first=Fielding H. |title=History of Medicine |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel |publisher=W.B. Saunders Company |year=1966 |place=[[Philadelphia]] |page=[https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel/page/97 97] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Medisina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Martí-Ibáñez |first=Félix |title=A Prelude to Medical History |url=https://archive.org/details/preludetomedical0000mart |publisher=MD Publications, Inc. |year=1961 |place=[[New York City|New York]] |page=[https://archive.org/details/preludetomedical0000mart/page/90 90] |language=en |trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng Medisina |lccn=61-11617 |id=}}&lt;/ref&gt; Kilala naman ang surihanong si [[Galen]] bilang isa sa pinakamagagaling na surihano ng sinaunang mundo dahil sa pagsasagawa niya ng mga operasyong itinuturing na delikado o imposibleng magawa noong panahon niya kagaya ng [[Optalmolohiya|sa mata]] at [[Operasyon sa utak|utak]]. Naging maimpluwensiya ang medisinang Griyego sa Europa hanggang noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak]] ang [[Imperyong Romano]], bagamat napanatili ang tradisyong ito sa sumunod na [[Imperyong Bisantino]], ang silangang bahagi ng imperyo.

Karamihan sa kaalamang taglay sa kasalukuyan ukol sa [[Medisinang Hudyo|sinaunang medisina ng mga Hudyo]] ay nakabatay sa mga nakatala sa [[Torah]], na naglalaman ng samu't saring mga batas at ritwal na may kinalaman sa kalusugan.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vaisrub |first1=Samuel |last2=A. Denman |first2=Michael |last3=Naparstek |first3=Yaakov |last4=Gilon |first4=Dan |year=2008 |title=Medicine |trans-title=Medisina |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_13493.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518071643/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_13493.html |archive-date=18 May 2015 |access-date= |website=Encyclopaedia Judaica |publisher=The Gale Group |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Gitnang Kapanahunan ===
[[Talaksan:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|thumb|Itinuturing din bilang &quot;Ama ng Medisina&quot; si [[Avicenna]] tulad ni [[Hipokrates]] at [[Imhotep]].]]
Bago ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa, madalas na tinitingnan ang mga ospital bilang isang lugar kung saan hinihintay na lamang ng isang pasyente ang kanyang kamatayan. Nagsimula lamang ito ituring bilang isang lugar para subukang gamutin ang mga pasyente sa Imperyong Bisantino dahil na rin sa impluwensiya ng turo ng [[Kristiyanismo]] ukol sa pag-aaruga sa mga maysakit.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lindberg |first=David |url=https://archive.org/details/beginningsofwest00lind |title=The Beginnings of Western Science |date=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-48231-6 |page=[https://archive.org/details/beginningsofwest00lind/page/349 349] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Kanluraning Agham |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Bagamat alam na noon pang panahon ni Galen ang [[uroskopiya]] o ang pagsusuri sa [[ihi]] upang matukoy ang sakit ng isang tao, hindi ito nakikita noon bilang mahalaga sa pagtutukoy sa karamdaman. Nagsimula lamang ito gamitin ng mga doktor sa Imperyong Bisantino bilang pantukoy ng sakit, na kalauna'y lumaganap sa Europa.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Prioreschi |first=Plinio |title=A History of Medicine: Byzantine and Islamic medicine |date=2004 |publisher=Horatius Press |page=146 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng medisina: medisinang Bisantino at Islamiko}}&lt;/ref&gt;

Samantala, pagsapit ng taong {{CE|750|y}}, nakarating na sa mga Muslim ang mga gawa nina Hipokrates, Galen, at Sushruta sa pamamagitan ng mga pagsasalin sa mga gawa nila sa [[wikang Arabo]]. Mula sa mga ito nagsimula ang pananaliksik ng mga Muslim sa medisina. Itinuturing ang [[Polimata|polimatang]] si [[Avicenna]] bilang &quot;Ama ng Medisina&quot; rin tulad nina Imhotep at Hipokrates dahil sa mga ambag niya sa medisina,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Becka J |date=January 1980 |title=Otec lékarů Avicenna v nasí vĕdĕ a kulture. Abú Alí ibn Síná (980-1037) |trans-title=Ang ama ng medisina, Avicenna, sa ating agham at kultura. Abu Ali ibn Sina (980-1037) |journal=Cas Lek Cesk |language=cs |volume=119 |issue=1 |pages=17–23 |pmid=6989499}}&lt;/ref&gt; kagaya ng pag-akda niya sa ''[[Ang Kanon ng Medisina]]'', na naging pamantayang aklat sa medisina sa maraming mga pamantasan sa Europa noon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avicenna 980–1037 |url=http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007070250/http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |archive-date=7 October 2008 |access-date= |publisher=Hcs.osu.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Avicenna |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/biography/Avicenna |access-date=18 Agosto 2026 |last=Flannery |first=Michael |language=en |trans-title= |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kanya, ilan sa mga kilalang iskolar ng medisina sa [[Mundong Islamiko|mundong Muslim]] ay sina [[Averroes]] at [[Ibn al-Nafis]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Martín-Araguz A, Bustamante-Martínez C, Fernández-Armayor Ajo V, Moreno-Martínez JM |date=1 May 2002 |title=La neurociencia en Al Andalus y su influencia en la medicina escolástica medieval |trans-title=Neurosiyensiya sa Al Andalus at ang impluwensiya nito sa medyebal na eskolastikang medisina |journal=Revista de Neurología |language=es |volume=34 |issue=9 |pages=877–892 |doi=10.33588/rn.3409.2001382 |pmid=12134355}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |year=2004 |title=Chairman's Reflections: Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting |trans-title=Mga Pagninilay ng Pinuno: Tradisyonal na Medisina sa mga Arabo sa Golpo, Bahagi II: Pagpapadugo |url=https://www.scribd.com/doc/78110223/Traditional-Medicine-Among-Gulf-Arabs |journal=Heart Views |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=74–85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308101134/http://www.scribd.com/doc/78110223/Traditional-Medicine-Among-Gulf-Arabs |archive-date=8 March 2013}}&lt;/ref&gt; Unang tinuligsa ng Persyanong doktor na si [[Rhazes]] ang teorya ng [[humorismo]] ng mga Griyego, bagamat nanatili pa rin itong sentro ng parehong Kanluranin at Islamikong medisina noong panahong medyebal.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pormann |first1=Peter E. |title=Medieval Islamic medicine |url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |last2=Savage-Smith |first2=Emilie |author2-link=Emilie Savage-Smith |publisher=Georgetown University |year=2007 |location=Washington DC |pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/10 10], 43–45 |language=en |trans-title=Medyebal na medisinang Islamiko |chapter=On the dominance of the Greek humoral theory, which was the basis for the practice of bloodletting |trans-chapter=Ukol sa dominasyon ng teorya ng humorismo ng mga Griyego, na naging basehan sa pagsasagawa ng pagpapadugo |ol=12911905W}}&lt;/ref&gt; Ginamit rin bilang mga aklat sa mga pamantasan sa Europa ang ilang mga bolyum ng kanyang gawa na ''Al-Mansuri'', partikular na yung tungkol sa pag-oopera at terapiya.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2006 |title=Al-Rāzī |encyclopedia=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures |publisher=Springer |last=Iskandar |first=Albert |edition=2 |pages=155–156 |language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan din siya bilang &quot;doktor ng mga doktor&quot;,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ganchy |first=Sally |url=https://archive.org/details/islamsciencemedi0000ganc |title=Islam and Science, Medicine, and Technology |date=2008 |publisher=Rosen Pub. |location=New York |language=en |trans-title=Islam at Agham, Medisina, at Teknolohiya |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &quot;ama ng [[pediatrika]]&quot;, at isa sa mga tagapagtaguyod ng [[optalmolohiya]] dahil sa kanyang pagtukoy sa pagliit o paglaki ng [[balintataw]] ng [[mata]] depende sa [[liwanag]].&lt;ref name=&quot;elgood-2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Elgood |first1=Cyril |title=A Medical History of Persia and The Eastern Caliphate |date=2010 |publisher=Cambridge |isbn=978-1-108-01588-2 |edition=1 |location=London |pages=202–203 |language=en |trans-title=Isang Medikal na Kasaysayan ng Persia at ang Kalipato ng Silangan |quote=}}&lt;/ref&gt; Isa sa mga unang halimbawa naman ng [[pampublikong ospital]] ang mga ospital na [[Bimaristan]] sa Persia.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=The Scientific Institutions in the Medieval Near East |encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |publisher=Routledge |last=Micheau |first=Françoise |date=1996 |pages=991–992 |language=en |trans-title=Ang mga Siyentipikong Institusyon sa Medyebal na Malapit na Silangan |entry= |veditors=Rashed R, Morelon R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barrett |first=Peter |title=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |publisher=[[Continuum International Publishing Group]] |year=2004 |isbn=978-0-567-08969-4 |page=18 |language=en |trans-title=Agham at Teolohiya Magmula kay Copernicus: Ang Paghahanap sa Pag-unawa}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Man dressed in Black by Calcar (Hermitage).jpg|thumb|Si [[Andreas Vesalius]], isa sa mga pinakamaimpluwensiyang iskolar ng [[anatomiya]].]]
Iniutos ni [[Carlomagno]] ang pagkakaroon ng mga ospital sa bawat [[katedral]] at [[monasteryo]]. Inihalintulad ng historyador na si [[Geoffrey Blainey]] ang [[Simbahang Katoliko at pangangalagang pangkalusugan|mga gawain]] ng [[Simbahang Katoliko]] sa [[pangangalagang pangkalusugan]] noong Gitnang Kapanahunan sa isang maagang anyo ng isang [[estadong nangangalaga]] dahil sa pagtatayo nito ng mga ospital para sa mga matatanda at [[bahay-ampunan]] para naman sa mga bata, gayundin sa mga [[hospisyo]] para sa mga maysakit mapaanuman ang edad, matutuluyang lugar para sa mga may [[ketong]], at mga bahay-pahingaan para sa mga dumadayong [[peregrino]]. Nagsusuplay sila ng pagkain tuwing [[taggutom]] at namamahagi ng pagkain sa mga mahihirap. Nagmumula ang pondo para rito mula sa mga kinokolektang buwis gayundin sa kita mula sa mga lupain at taniman na pagmamay-ari nito. Partikular na kilala ang ordeng [[Benito ng Nursia|Benediktino]] sa mga itinayo nitong mga ospital sa loob ng kanilang mga monasteryo, gayundin sa pagtatanim nila ng mga [[halamang-gamot]] at pagsisilbi nila bilang mga doktor ng kanilang lugar. Nagtayo rin ang Simbahang Katoliko ng [[Paaralang pangmedisina|mga paaralan at pamantasan para sa medisina]] kagaya ng [[Schola Medica Salernitana]] sa lungsod ng [[Salerno]] sa [[Italya]], na itinuturing bilang isa sa mga nangungunang paaralang pangmedisina sa Europa noong panahong yon.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blainey |first=Geoffrey |title=A Short History of Christianity |title-link=A Short History of Christianity |publisher=Penguin Viking |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000blai/page/214 214]–215 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Kristiyanismo |oclc=793902685}}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, winasak ng [[Itim na Salot]] noong ika-14 at ika-15 siglo ang malaking bahagi ng Europa at Gitnang Silangan.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dols |first=Michael W. |title=The Black Death in the Middle East |publisher=Princeton |year=1977 |pages=119, 285–290 |language=en |trans-title=Ang Itim na Salot sa Gitnang Silangan |oclc=2296964}}&lt;/ref&gt; Dito nagsimulang magbago ang pananaw sa medisina ng mga iskolar, kung saan itinuturing na otoridad ang mga tradisyong minana mula sa mga doktor ng nakaraan. Nagsimulang tuligsain ng mga iskolar sa panahong ito ang mga nananaig na teorya ukol sa medisina at pangangalaga. Sinimulang suriin ng mga iskolar kagaya ni [[Andreas Vesalius]] ang mga bangkay ng tao upang mailarawan ang [[anatomiya]]; inakda niya ang aklat na ''[[De humani corporis fabrica]]'', itinuturing bilang isa sa mga mahahalagang aklat sa anatomiya ng tao. Samantala, naobserbahan sa unang pagkakataon ang mga [[bakterya]] at [[mikroorganismo]] gamit ang mga [[Mikroskopyo|mikroskopyong]] ginawa ni  [[Antonie van Leeuwenhoek]] noong 1676.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Brock Biology of Microorganisms |url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi |publisher=Prentice Hall |year=2006 |isbn=978-0-13-144329-7 |veditors=Madigan M, Martinko J |edition=11 |language=en |trans-title=Biolohiya ng mga Mikroorganismo ni Brock}}&lt;/ref&gt; Itinuturing naman bilang &quot;ama ng modernong [[dentistriya]]&quot; si [[Pierre Fauchard]] dahil sa pag-akda niya sa pinakaunang maagham na akda sa larangan, ang ''Le Chirurgien Dentiste'' noong 1728.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Lynch CD, O'Sullivan VR, McGillycuddy CT |date=December 2006 |title=Pierre Fauchard: the 'father of modern dentistry' |url=https://archive.org/details/sim_british-dental-journal_2006-12-23_201_12/page/779 |trans-title=Pierre Fauchard: ang 'ama ng modernong dentistriya' |journal=British Dental Journal |language=en |volume=201 |issue=12 |pages=779–781 |doi=10.1038/sj.bdj.4814350 |pmid=17183395 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Modernong panahon ===
[[Talaksan:Smallpox_vaccine.jpg|thumb|[[Bakuna sa bulutong|Bakuna]] kontra [[bulutong]]. Dahil sa pandaigdigang kampanya sa pagbabakuna noong ika-20 siglo, bulutong ang kauna-unahang sakit na likas na nalipol.]]
Unang itinuturing bilang hiwalay sa medisina ang [[beterinarya]] noong 1761, nang itinatag ni [[Claude Bourgelat]] ang kauna-unahang paaralang pangbeterinarya sa [[Lyon]], [[Pransiya]]. Bago ito, parehong sakop ng medisina ang panggagamot sa tao at hayop. Nagsimula rin ang maagham na pananaliksik sa medisina noong ika-16 na siglo sa Europa, kung saan unti-unti na'ng umaalis ang mga iskolar sa pananaw ng herbalismo at ang teorya ng apat na ''humor''. Gayunpaman, maituturing na nagsimula ang modernong medisina sa pagtuklas ni [[Edward Jenner]] sa [[Bakuna sa bulutong|bakuna]] kontra [[bulutong]] noong dulo ng ika-18 siglo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rhodes |first=Philip |last2=Thomson |first2=William Archibald Robson |last3=Underwood |first3=E. Ashworth |last4=Richardson |first4=Robert G. |last5=Guthrie |first5=Douglas James |date=2026-07-24 |title=History of medicine |trans-title=Kasaysayan ng medisina |url=https://www.britannica.com/science/history-of-medicine |access-date=2026-08-20 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Natuklasan naman ni [[Robert Koch]] ang bakterya bilang sanhi ng mga sakit noong 1880,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robert Koch |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1905/koch/biographical/ |access-date=2026-08-20 |website=[[Nobel Prize|The Nobel Prize]] |publisher=The Nobel Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; na humantong kalaunan sa pagtuklas ni [[Paul Ehrlich]] sa [[arsepenamina]] (salvarsan) noong 1908, ang unang [[Antibiyotiko|antibiotiko]] na natuklasan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hutchings |first=Michael I. |last2=Truman |first2=Andrew W. |last3=Wilkinson |first3=Barrie |date=Oktubre 2019 |title=Antibiotics: past, present and future |trans-title=Antibiotika: nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527419300190 |journal=Current Opinion in Microbiology |language=en |volume=51 |pages=72-80 |doi=10.1016/j.mib.2019.10.008}}&lt;/ref&gt; Tuluyang nalipol ang likas na bulutong noong dekada 1970s dahil sa inilunsad na pandaigdigang kampanya sa [[pagbabakuna]], ang kauna-unahang sakit na nalipol ng tao.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of smallpox vaccination |trans-title=Kasaysayan ng pagbabakuna kontra bulutong |url=https://www.who.int/news-room/spotlight/history-of-vaccination/history-of-smallpox-vaccination |access-date=2026-08-20 |publisher=[[World Health Organization|WHO]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Simula noon, naging sopistikado ang [[parmakolohiya]]. Dahil sa [[bioteknolohiya]], nagagawa na'ng gumawa ng mga gamot na nakadisenyo para sa isang partikular na proseso ng katawan upang mapababa ang mga [[masasamang epekto]] na maaaring maranasan ng tao. Partikular na umusad nang matindi ang [[henomika]] dahil sa kaalaman sa [[henetika]] ng tao at sa mga [[hene]] na sanhi ng mga [[diperensiyang henetiko]]. Gayunpaman, nananatili pa ring isyu ang pagtuklas ng mga lunas sa ilan sa mga pinakanakakamatay na sakit ng tao, lalo na ang mga [[kanser]] at sa [[Sakit na Alzheimer|sakit na Alzheimer's]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Arafah |first=Azher |last2=Khatoon |first2=Saima |last3=Rasool |first3=Iyman |last4=Khan |first4=Andleeb |last5=Rather |first5=Mashoque Ahmad |last6=Abujabal |first6=Khaled Abdullah |last7=Faqih |first7=Yazid Abdullilah Hassan |last8=Rashid |first8=Hina |last9=Rashid |first9=Shahzada Mudasir |last10=Bilal Ahmad |first10=Sheikh |last11=Alexiou |first11=Athanasios |date=2023-01-25 |title=The Future of Precision Medicine in the Cure of Alzheimer’s Disease |trans-title=Ang Hinaharap ng Medisinang Tumpak sa Lunas sa Sakit na Alzheimer's |url=https://www.mdpi.com/2227-9059/11/2/335 |journal=Biomedicines |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=335 |doi=10.3390/biomedicines11020335 |issn=2227-9059 |pmc=9953731 |pmid=36830872}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Molla |first=Getnet |last2=Bitew |first2=Molalegne |date=2025-08-28 |title=The Future of Cancer Diagnosis and Treatment: Unlocking the Power of Biomarkers and Personalized Molecular-Targeted Therapies |trans-title=Ang Hinaharap ng Dayagnosis at Pagpapagaling sa Kanser: Pagbubukas sa Kapangyarihan ng mga Biomarker at Personalisadong Terapiyang Molekular |url=https://www.mdpi.com/2673-5261/6/3/20 |journal=Journal of Molecular Pathology |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=20 |doi=10.3390/jmp6030020 |issn=2673-5261}}&lt;/ref&gt;

== Sangay ==
Malawak na larangan ang medisina. Nagtataglay ito ng mga sangay na ginagamit din sa ibang mga larangan. May mga espesyalidad din na kinukuha ng mga propesyonal na tumututok lamang sa isang partikular na bagay kagaya ng gawain, bahagi ng katawan, o klase ng pasyente.

=== Pangunahing agham ===
Pinag-aaralan sa lahat ng mga mag-aaral ng medisina ang mga sumusunod na agham na kinokonsiderang mahalaga para sa larangan. 
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Anatomiya]], pag-aaral sa estraktura ng katawan ng mga organismo.
* [[Biokimika]], pag-aaral sa mga prosesong kemikal sa loob ng mga organismo.
* [[Biolohiyang molekular]], pag-aaral sa mga gawain at proseso ng mga [[molekula]] sa katawan ng mga organismo.
* [[Biyomekanika|Biomekanika]], pag-aaral sa proseso ng paggalaw ng mga organismo.
* [[Biyopisika|Biopisika]], pag-aaral na gumagamit sa mga konsepto ng pisika sa konteksto ng biolohiya.
* [[Bioestadistika]], pag-aaral na gumagamit sa mga konsepto ng estadistika sa konteksto ng biolohiya.
* [[Embriyolohiya]], pag-aaral sa proseso ng paggawa at paglaki ng sanggol sa sinapupunan.
* [[Endokrinolohiya]], pag-aaral sa mga proseso at epekto ng hormona sa katawan.
* [[Epidemiyolohiya]], pag-aaral sa mga pagkalat ng mga nakakahawang sakit ng mga tao, lalo na sa mga epidemya at pandemya.
* [[Henetika]], pag-aaral sa mga hene at ang mga proseso ng pagkakaiba at pagmamana ng mga katangian.
* [[Hinekolohiya]], pag-aaral sa sistemang pangreproduksiyon ng mga babae.
* [[Histolohiya]], pag-aaral sa estraktura ng mga selula at tisyu ng mga organismo.
* [[Mikrobiolohiya]], pag-aaral sa mga mikroorganismo.
* [[Neurosiyensiya]], pag-aaral sa utak at ang mga proseso nito.
* [[Parmakolohiya]], pag-aaral sa mga droga at gamot at ang mga epekto nito.
* [[Patolohiya]], pag-aaral sa mga sakit at karamdaman.
* [[Pisyolohiya]], pag-aaral sa mga proseso ng katawan.
* [[Sitolohiya]], pag-aaral sa mga selula.{{Div col end}}

=== Espesyalidad ===
{{Main|Espesyalidad (medisina)}}
Dahil sa lawak ng larangan, pumipili ang mga propesyonal ng kanilang espesyalidad. Tumutukoy ito sa isang partikular na bahagi ng medisina na kanilang pinagtutuunan ng pansin. Maigugrupo ang mga ito ayon sa gawain, klase ng pasyente, bahagi ng katawan, o problema.

==== Ayon sa gawain ====
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Anestisiyolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga bago, habang, at pagkatapos ng isang operasyon.
* [[Medisinang agaran]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga pasyenteng kailangan agad matugunan ng pangangalagang medikal.
* [[Medisinang pampalakasan]], espesyalidad na nakatuon sa pagpapanatili at pagpapagaling sa katawan ng mga atleta.
* [[Medisinang pampamilya]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karaniwang karamdaman ng isang indibiduwal o pamilya.
* [[Medisinang pantrabaho]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karaniwang pinsala o karamdaman na dulot ng trabaho.
* [[Medisinang pang-estetika]], espesyalidad na nakatuon sa pagsasaayos sa mga hindi ninanais na hitsura ng bahagi ng katawan kagaya ng peklat, kulubot, o taba.
* [[Medisinang pang-ospital]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga pasyente sa ospital, lalo na sa mga pasyenteng may mga maiikling karamdaman.
* [[Pag-oopera]], malawak na espesyalidad na nakatuon sa pagsasaayos sa mga kondisyon ng katawan, pagtama sa mga proseso ng katawan, pagsasaayos sa hitsura ng isang bahagi ng katawan, o pagtanggal sa mga bagay tulad ng nasirang tisyu ng katawan o bukol.
* [[Parmasiya]], espesyalidad na nakatuon sa pamamahagi, pagrerebyu, paghahanda, at paggawa sa mga gamot.
* [[Radyolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa pag-iimahe sa katawan ng tao tulad halimbawa ng x-ray upang makita ang mga problema sa loob ng katawan.{{Div col end}}

==== Ayon sa pasyente ====
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Androlohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga karamdaman ng mga kalalakihan.
* [[Beterinarya]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karamdaman ng mga hayop lalo na sa mga mahahalaga para sa tao kagaya ng aso, pusa, at mga hayop sa bukid.
* [[Heriyatriko]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga matatanda.
* [[Hinekolohiya]], espesyalidad at pag-aaral na nakatuon sa sistemang pangreproduksiyon ng mga kababaihan gayundin sa mga karamdaman na karaniwang nararanasan nila.
* [[Medisinang legal]], espesyalidad na nakatuon sa paggamit sa medisina sa mga usaping legal, kagaya ng pagsasagawa ng otopsiya.
* [[Neonatolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga sa mga bagong-silang na sanggol.
* [[Obstretika]], espesyalidad na nakatuon sa pagbubuntis, panganganak, at mga karamdaman pagkatapos manganak.
* [[Pedyatriya]], espesyalidad na nakatuon sa pangangalaga at pagpapagaling sa mga karamdaman na nararanasan ng mga bata.{{Div col end}}

==== Ayon sa bahagi ng katawan ====
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Angiolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang sirkulatoryo at limpatiko ng tao.
* [[Dermatolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa balat ng tao.
* [[Endokrinolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang endokrino ng tao, lalo na sa mga hormona.
* [[Estomatolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa bibig.
* [[Gastroenterolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang pangtunaw ng tao.
* [[Hematolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa dugo ng tao.
* [[Immunolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang panlaban ng tao.
* [[Kardiolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa puso ng tao at mga proseso nito.
* [[Koloproktolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa bituka at puwit ng tao.
* [[Neprolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa bato ng tao at mga problema nito.
* [[Neurolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang nerbiyos ng tao.
* [[Optalmolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga mata at paningin ng tao.
* [[Ortopedika]], espesyalidad ng pag-oopera na nakatuon sa sistema ng buto at kalamnan ng tao.
* [[Otorinolaringolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa ulo at leeg ng tao.
* [[Pagdedentista]], espesyalidad na nakatuon sa ngipin ng tao.
* [[Pulmonolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistema ng paghinga ng tao.
* [[Reumatolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga problema sa pamamaga ng buto, kasu-kasuan, at kalamnan.
* [[Urolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa sistemang pang-ihi gayundin sa sistemang pangreproduksiyon ng mga kalalakihan.{{Div col end}}

==== Ayon sa problema ====
{{Div col|colwidth=22em}}
* [[Adiktolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga karaniwang sanhi at epekto ng adiksiyon ng tao tulad ng alak, sigarilyo, at droga.
* [[Alerholohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga alerhiya ng tao.
* [[Benereolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga sakit na nakukuha mula sa pagtatalik.
* [[Diyabetolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa diyabetes.
* [[Impektolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga nakakahawang sakit.
* [[Onkolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa iba't ibang uri ng kanser ng tao.
* [[Sikiyatriya]], espesyalidad na nakatuon sa pag-iisip ng tao.
* [[Toksikolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa epekto ng mga nakakalasong kemikal at droga sa tao.
* [[Traumatolohiya]], espesyalidad na nakatuon sa mga biglaang pinsala sa katawan kagaya ng saksak o bali sa buto.{{Div col end}}

== Proseso ==
[[Talaksan:Elderly_vietnamese_man_gets_examined.jpg|thumb|240x240px|Isa sa mga unang isinasagawang pagsusuri tuwing konsultasyon sa doktor ang paggamit sa [[estetoskopyo]] upang masuri ang [[paghinga]] ng pasyente.]]
Sa modernong medisina, personal na sinusuri ng mga propesyonal ang pasyente upang matukoy ang karamdaman at nang mapagaling ito sa paraang pinakamabisa. Karaniwan itong nagsisimula sa pagsusuri sa mga [[medikal na rekord]] at [[Kasaysayang medikal|kasaysayan]] ng pasyente kung meron man, na sinusundan ng isang panayam sa pasyente ukol sa mga hinaing at iniinda nito, at [[pisikal na eksaminasyon]] kung kinakailangan. Ginagamit sa puntong ito ang mga pangunahing [[kagamitang medikal]] tulad ng [[estetoskopyo]].&lt;ref name=&quot;coulehan-2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Coulehan |first1=John L. |title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice |last2=Block |first2=Marian R. |publisher=F. A. Davis |year=2005 |isbn=978-0-8036-1246-4 |edition=5 |language=en |trans-title=Ang Medikal na Panayam: Pagmamaster sa mga Kasanayan para sa Gawaing Pangklinika |oclc=232304023}}&lt;/ref&gt; Matapos masuri para sa mga [[senyales]] at [[sintomas]], maaaring magpagawa ang doktor ng mga [[Test (medikal)|test]] kagaya ng [[test sa dugo]] o [[Reseta|magreseta]] ng mga paunang [[gamot]]. Madalas na kinakailangan sa maraming huridiksiyon ang pagtatala sa bawat bisita ng pasyente sa doktor sa rekord nito para magamit sa hinaharap bilang batayan.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Addison K, Braden JH, Cupp JE, Emmert D, Hall LA, Hall T, Hess B, Kohn D, Kruse MT, McLendon K, McQueary J, Musa D, Olenik KL, Quinsey CA, Reynolds R, Servais C, Watters A, Wiedemann LA, Wilkins M, Wills M, Vogt NE |date=September 2005 |title=Update: guidelines for defining the legal health record for-disclosure purposes |trans-title=Update: mga gabay sa pagtukoy sa legal na rekord ng kalusugan para sa mga kadahilanang pangpagsisiwalat |url=http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921 |journal=Journal of AHIMA |language=en |volume=76 |issue=8 |pages=64A–64G |pmid=16245584 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309002938/http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921 |archive-date=9 March 2008 |first21=NE |first20=M}}&lt;/ref&gt; Bagamat karaniwang mabilis at kaunti ang karamihan sa mga isinasagawang konsultasyon sa maraming kaso ng mga pasyente, may ilan na nangangailangan ng mahaba-habang serye ng konsultasyon upang maisaayos ang isyu sa katawan.

Madalas na hinahanap sa mga panayam ng doktor sa pasyente ang mga sumusunod:&lt;ref name=&quot;coulehan-2005&quot; /&gt;

* [[Pangunahing reklamo]] ({{Lang|en|chief complaint}}, CC), ang dahilan kung bakit bumisita ang pasyente sa doktor. Tinatawag ito bilang mga sintomas, at karaniwang itinatala ang eksaktong paglalarawan ng pasyente sa kanyang mga iniinda.
* Kasalukuyang gawain ({{Lang|en|current activity}}), ang mga kasalukuyang ginagawa ng pasyente kagaya ng [[trabaho]] at [[libangan]] sa propesyonal at di-propesyonal na kapasidad.
* [[Kasaysayan ng pamilya (medisina)|Kasaysayan ng pamilya]] ({{Lang|en|family history}}, FH), ang paglilista sa mga sakit at karamdaman na naranasan ng mga kapamilya at kamag-anak ng pasyente, lalo na sa mga [[sakit na namamana]].
* [[Kasaysayan ng kasalukuyang sakit]] ({{Lang|en|history of present illness}}, HPI), ang kronolohikal na pagkakasunod-sunod ng mga naranasang sintomas at paglalarawan pa nang husto sa mga ito.
* [[Gamot]] ({{Lang|en|medication}}, Rx), mga iniinom na gamot ng pasyente sa kasalukuyan at para sa mga sakit noon, kabilang na ang mga [[Reseta|nireseta]] ng doktor, mga ininom na [[Gamot na over the counter|gamot na ''over the counter'']], at mga [[Tradisyonal na medisina|ginawang panlunas sa bahay]], gayundin sa mga [[alerhiya]] sa gamot kung meron man.
* [[Nakaraang karamdaman]] ({{Lang|en|past medical history}}, PMH), mga karamdaman kasalukuyang iniinda ng pasyente (bukod sa dahilan ng bisita), gayundin sa mga nakaraang [[pagpapaospital]] at [[Pag-oopera|operasyon]], [[impeksiyon]], nahawang sakit, [[bakuna]], [[pinsala sa katawan]], at alerhiya kung meron man.
* [[Rebyu sa sistema]] ({{Lang|en|review of systems}}, ROS), karagdagang mga tanong na hindi agarang nagtuturo sa kasalukuyang sakit, kagaya ng biglang [[pagpayat]], pagbabago sa kalidad ng [[tulog]], [[lagnat]], at [[bukol]], gayundin sa mga tanong na may kinalaman sa ilang partikular na bahagi ng katawan tulad ng [[Puso (anatomiya)|puso]] at [[Baga (anatomiya)|baga]].
* [[Kasaysayan ng paligid]] ({{Lang|en|social history}}, SH), ilang mga katanungan sa kapaligiran ng pasyente kagaya ng tirahan, [[katayuan sa buhay]], at mga nakagisnang gawain tulad ng [[diyeta]], [[paninigarilyo]], at pag-inom ng [[alak]].

== Etika ==
{{Main|Etikang medikal}}
[[Etikang medikal]] ang sistema ng mga moral na prinsipyo na naglalapat sa mga pinapahalagahan ng medisina. May anim na pangunahing prinsipyong sinusunod sa larangan:

* [[kalayaan]], ang karapatan ng pasyente sa pagtanggi o pagpili sa paggamot sa kanya.
* [[benepisyo]], dapat umakto ang manggagamot sa pinakamabuting interes ng pasyente.
* [[katarungan]], ang pagsiguro na walang pinipili kung sino ang gagamutin ng manggagamot batay sa katayuan nito sa buhay
* [[kawalang-malisya]], ang pagtalima sa kasabihang, &quot;pinakauna sa lahat, wag kang gagawa ng bagay na ikasasama ng pasyente&quot;.
* [[respeto sa dignidad]], ang karapatan ng pasyente na magamot nang may dignidad.
* [[katapatan]], ang karapatan ng pasyente na malaman ang katotohanan ukol sa lahat ng aspeto ng panggagamot sa kanya, lalo na sa mga usaping kinakailangan ang kanyang pagsang-ayon kagaya sa pagsasailalim sa kanya sa mga eksperimental na gamot o operasyon.

==Sanggunian==
{{reflist}}{{Medicine}}{{authority control}}
[[Kategorya:Kalusugan]]
[[Kategorya:Panggagamot]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng panggagamot]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng sinaunang panggagamot]]</text>
      <sha1>pw609kefdsy59iphte8u819kyqmz1bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1326</id>
    <revision>
      <id>2235885</id>
      <parentid>2235614</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25482" sha1="19rqzvbz0u5ghshw003h3wktbaa989d" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
|name = Luzon
|image_map = Luzon in Philippines.svg
|image_caption = Sa mapa, na pula ay ang pulo ng Luzon.
|nickname = Hilagang Pilipinas&lt;br&gt;North Philippines
|native name link =
|location = [[Timog-silangang Asya]]
|coordinates= 
|archipelago = [[Kapuluan ng Pilipinas]]
|total islands = 7,107
|major islands = Luzon, [[Mindanao]], [[Mindoro Island|Mindoro]], [[Palawan Island|Palawan]] 
|area = 109,965 km²
|highest mount = Pulag
|elevation = 2,922  m
|country = Pilipinas
|country admin divisions title = Mga Rehiyon
|country admin divisions = [[Kalakhang Maynila]], [[Bicol Region|Bicol]], [[Lambak ng Cagayan]], [[Calabarzon]], [[Gitnang Luzon]], [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]], [[Ilocos Region|Ilocos]] &amp; [[Mimaropa]]
|Pinakamalaking Lungsod = [[Kalakhang Maynila]]
|country largest city population = 9,932,560 
|population = 39,500,000 
|population as of = 2000
|density = 359.2
|ethnic groups = [[Aeta]], [[Agta]], [[Bikolano]], Ibanag, [[Igorot]], [[Ilokano]], [[Kapampangan]], Pangasinanse, [[Tagalog people|Tagalog]] 
}}

Ang '''Luzon''', '''Kalusunan''' o '''Hilagang Pilipinas''', ang pinakamalaking [[pulo]] sa [[Pilipinas]] at ika-17 sa daigdig. Katawagan din ang &quot;Luzon&quot; sa isa sa tatlong pangkat pangkapuluan sa bansa, kasama ng [[Kabisayaan]] at [[Mindanao]].

Bilang isang pulo, ang Luzon ay may sukat na 104,688 kilometro kwadrado. Dito matatagpuan ang lungsod ng pamahalaan ng bansa, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod, ang [[Quezon City]]. Mabundok ang pulo at dito matatagpuan ang [[Bundok Pulag]], ang ikalawang pinakamataas na bundok sa bansa, at ang [[Bulkang Mayon]], ang pinakatanyag na bulkan. Nasa kanluran ng pulo ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Ang pangkat ng pulo na matatawag na Kalusunan ay kinabibilangan ng Luzon kasama ang pangkat ng [[Batanes]] at [[Kapuluang Babuyan|Babuyan]] sa hilaga, ang mga pulo ng [[Catanduanes]], [[Marinduque]], [[Masbate]], [[Romblon]], [[Mindoro]] at [[Palawan]] sa timog. Nahahati ang pangkat ng pulo sa walong [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at 38 [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].

==Heograpiya==
{{See also|Heograpiya ng Pilipinas}}
Ang kabuuang sukat ng Luzon ay {{convert|76969315.9|km2}},&lt;ref name=unep&gt;{{cite web|title=Islands by Land Area|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|work=Island Directory Tables|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 Marso 2013|archive-date=20 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220003634/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ang ika-17 pinakamalaking pulo sa buong daigdig. Matatagpuan sa Luzon ang punong lungsod ng Pilipinas, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod sa Pilipinas, ang [[Lungsod Quezon]]. Mabundok ang pulo na kung saan matatagpuan ng [[Bundok Pulag]], ang ikatlong pinakamataas na bundok sa bansa, at ang mga [[Bulkang Pinatubo]], [[Bulkang Mayon]], [[Bulkang Taal]], ay ilan sa mga tanyag na mga [[bulkan]] sa Luzon. Matatagpuan sa kanluran ng Luzon ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] (ang bahagi ng [[Dagat Timog Tsina]] na nakapaloob sa [[eksklusibong sonang ekonomiko ng Pilipinas]]), sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Halos parihaba ang sukat ng pulo ng Luzon at may mahabang tangway sa timog silangan na tinatawag na [[Tangway ng Bikol]]. Ang hilagang bahagi ng pulo ay kinapalolooban ng malalaking bulubundukin, ang Cordillera Central.

Sa silangan ng Cordillera Central ay ang malaking [[Lambak ng Cagayan]], na nagsisilbing tagasalo, ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang ilog sa Pilipinas. Sa silangan ng lambay ay matatagpuan ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], ang pinakamahabang bulubundukin sa bansa.

Sa timog silangan ng [[Look ng Maynila]] matatagpuan ang pinakamalaking lawa sa bansa, at ang pinakamalaking lawa sa loob ng kalupaan sa Timog Silangang Asya, ang Lawa ng Bay.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;background-color:#FDFDFD;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Anim na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Apat na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Tatlong dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Dalawang dibisyon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Rehiyon ng Ilocos
| rowspan=2 | Ilocandia 
| rowspan=3 | Hilagang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon&gt;Ang mga probinsya ng mga north area ng Central Luzon ay minsang itinuturing na sakop ng North Luzon, partikular na ang Aurora, Nueva Ecija, Tarlac, at Zambales; minsan kasama ang Pampanga. Dahil karaniwang ikinakabit ang Central Luzon sa North Luzon, North Central Luzon ay madalas sinisimplihan bilang North Luzon.&lt;/ref&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Lambak ng Cagayan
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Cordillera Administrative Region
| Cordilleras
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Gitnang Luzon
| colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; | Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| National Capital Region
| colspan=3 style=&quot;text-align:center;&quot; |  Kalakhang Maynila
| rowspan=4 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Calabarzon
| rowspan=2 | [[Timog Katagalugan|Southern Tagalog]]
| rowspan=3 | Southern Luzon
| rowspan=3 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Mimaropa
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Rehiyon ng Bicol
| [[Bicolandia]]
|}

==Pisikal==
[[Talaksan:Northern_luzon_en.png|thumb|Ang Hilagang Luzon (Northern Luzon)]]
Ang [[Hilagang Luzon]] o Northern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Rehiyon ng Ilocos, Cordillera Administrative Region at Lambak ng Cagayan, dito matatagpuan ang [[Sierra Madre]] (Pilipinas), pinakamahabang ilog sa Pilipinas ang [[Ilog Cagayan]], Bulubunduking Caraballo, Banaue Rice Terraces at ang lungsod ng [[Baguio]]. Dito matatagpuan ang unang hangganan ng Pilipinas ang lalawigang isla ng Batanes na kilalang dayuhan ng mga turista ang ''White Parola'' at ang Windmill sa bayan ng [[Bangui, Ilocos Norte]], Ang Hilagang Luzon ay ang bumabakod sa tinatawag na Kipot ng Luzon at pumapagitan sa mga bansang [[Tsina]] at [[Taiwan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]. Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Hilaga (North).

Ang Gitnang Luzon o Central Luzon Region 3 ay ang Gitnang Rehiyon sa isla ng Luzon, ito ay pumapagitan sa mga rehiyon ng Hilagang Luzon, Timog Luzon at Kalakhang Maynila. Ito ang mga lalawigan ng: Aurora, [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]], ang probinsya ng Aurora sa pagitan ng taong 2002 ay nakapaloob sa Rehiyong Timog Katagalugan o Southern Tagalog. Ang rehiyong sentro ng Gitnang Luzon ay ang ''[[San Fernando, Pampanga]]''.

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''[[Rehiyon ng Ilocos|Rehiyon ng Ilocos, 1]]''' || [[San Fernando, La Union]] || Northwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera|CAR]]''' || [[Baguio]] || Northcentral Luzon
|-
| '''[[Lambak ng Cagayan|Lambak ng Cagayan, 2]] ''' || [[Tuguegarao]] || Northeastern Luzon
|-
| '''[[Gitnang Luzon|Gitnang Luzon, 3]]''' || [[San Fernando, Pampanga]] || Central Luzon
|}

===2. TIMOG LUZON===
{{See|Timog Luzon}}
[[Talaksan:Ph fil southern tagalog.png|thumb|Ang Timog Luzon (Southern Luzon)]]
Ang Timog Luzon o Southern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Calabarzon (IV-A), Mimaropa (IV-B) at Bicol Region, kabilang ang Metro Manila na nasa ikalawang dibisyon, dito matatagpuan ang hangganan ng [[Sierra Madre]] sa pagitan ng Laguna at Quezon, at iilan pang mga tanawin ng [[Lawa ng Laguna]], [[Bulkang Taal]], [[Talon ng Pagsanjan]], [[Tagaytay]], [[Hinulugang Taktak]], [[Bundok Banahaw]], [[El Nido]], [[Puerto Galera]] at [[Bulkang Mayon]], Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Timog (South). Ang mainland Southern Tagalog ay ang kasalukuyang rehiyon ng [[Calabarzon]] na binubuo ng [[Cavite]], [[Laguna]], [[Batangas]], [[Rizal]] at [[Quezon]], Ang Minparo o [[Mimaropa]] ay ang Rehiyon IV-B na itinuturing na Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog o Southwestern Tagalog Region na nasa outland at ang Bicolandia ay ang rehiyon 5 ang ikahuling rehiyon sa isla ng Luzon.

Ang Kalakhang Maynila o Metro Manila ay ang sentrong panglungsod o kauuluhan sa Pilipinas, Ito ay binubuo ng 16 na lungsod at 1 bayan, Ang rehiyong sentro nito ay ang [[Maynila]] ang kapitolyo ng Pilipinas, dating lalawigan o probinsya ang Metro Manila na sumasaklaw sa pangalang [[Tondo]], Noong taong 1898, kabilang rito ang mga distrito at barangay ng bawat saklaw ng lungsod maging ang ilang bayan sa lalawigan ng [[Rizal]].

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gray;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''''[[Kalakhang Maynila|Kalakhang Maynila, NCR]]''''' || '''[[Maynila]]''' || Metro Manila
|-
| '''[[Calabarzon|Calabarzon, 4-A]]''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]] || Southern Luzon
|-
| '''[[Mimaropa|Mimaropa, 4-B]]''' || [[Calapan]] || Southwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyon ng Bicol|Rehiyon ng Bicol, 5]]''' || [[Legazpi, Albay|Legazpi]] || Southeastern Luzon
|}

==Kalakhan sa Luzon==
[[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|thumb|Ang lungsod ng Quezon ang pinakaurbanisadong lungsod sa ''Luzon''.]]
Ang Kalakhan sa Luzon o Metro sa Luzon ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Luzon ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan pababa sa lunsod. 

===Kalakhang Luzon===
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Baguio''' || [[Baguio]] || Hilagang Luzon/Cordillera's
|-
| '''[[Kalakhang Maynila]]''' || '''[[Maynila]]''' || rowspan=&quot;3&quot;| Timog Luzon/Maynila
|-
| '''Kauuluhang Laguna''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]]  
|-
| '''Kalakhang Naga''' || [[Naga, Camarines Sur|Naga]] 
|-
! style=background-color:silver;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:silver;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:silver;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Dagupan || [[Dagupan]] || Hilagang Luzon
|-
| '''Kalakhang Angeles''' || [[Angeles]] || rowspan=&quot;2&quot;| Gitnang Luzon
|-
| '''Kalakhang Olongapo''' || [[Olongapo]] 
|-
| '''Kalakhang Batangas''' || [[Lungsod ng Batangas|Batangas]] || Timog Luzon
|}

==Pagkakahating Administratibo==

Ang pulo ng Luzon ay kinapalolooban ng 8 sa 17 [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng Pilipinas.  Ang mga rehiyong ito ay hindi mga pampolitika na entidad, subalit nagsisilbing pagkakahating administratibong pangkat ng mga lalawigan.


===Administratibo at rehiyon===
{| class=&quot;wikitable sortable toptextcells&quot; style=&quot;margin:auto;table-layout:fixed;text-align:center;width:100%;font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:middle&quot;;
! scope=&quot;col&quot; | Lokasyon
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon&lt;br /&gt;{{small|(designation)}}
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{abbr|Populasyon|Population and national share (as of 2015)}}&lt;br /&gt;{{small|(2015)}}{{PH census|2015|d}}
! scope=&quot;col&quot; | Area{{efn-lr|name=Area}}&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=3 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=11 January 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=7 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Regional&lt;br /&gt;center
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;text-align:left;&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{center|[[List of primary local government units of the Philippines|Component LGUs]]}}{{unbulleted list | item_style=white-space:nowrap; | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|Province}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|''{{font|Independent city or municipality|css=font-weight:normal;}}''}} | {{Color box|#FDFDFD|{{font|∗|css=font-weight:normal;}}|border=darkgray}} {{small|[[Island groups of the Philippines|Associated island]]}}{{efn-lr|name=Islands}}}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; | [[File:Ph fil ilocos.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Ilocos Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region I)}}
| 5,026,128&lt;br /&gt;(''{{percentage|5026128|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|13,012.60|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5026128/13012.60|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, La Union|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(La Union)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 5
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Dagupan]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 2           = '''[[Ilocos Norte]]'''
 | 3           = '''[[Ilocos Sur]]'''
 | 4           = '''[[La Union]]'''
 | 5           = '''[[Pangasinan]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; | [[File:Ph fil cagayan valley.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cagayan Valley]]&lt;br /&gt;{{small|(Region II)}}
| 3,451,410&lt;br /&gt;(''{{percentage|3451410|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|28,228.83|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|3451410/28228.83|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Tuguegarao]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batanes]]'''*
 | 2           = '''[[Cagayan]]'''
 | 3           = '''[[Isabela]]'''
 | 4           = '''[[Nueva Vizcaya]]'''
 | 5           = '''[[Quirino]]'''
 | 6           = ''[[Santiago, Isabela|Santiago]]''{{efn-lr|name=icc}}
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;4&quot; | [[File:Ph fil central luzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Central Luzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Central Luzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region III)}}
| 11,218,177&lt;br /&gt;(''{{percentage|11218177|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|22,014.63|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|11218177/22014.63|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, Pampanga|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(Pampanga)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 9
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Angeles]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 2           = '''[[Aurora (lalawigan)|Aurora]]'''
 | 3           = '''[[Bataan]]'''
 | 4           = '''[[Bulacan]]'''
 | 5           = '''[[Nueva Ecija]]'''
 | 6           = ''[[Olongapo]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 7           = '''[[Pampanga]]'''
 | 8           = '''[[Tarlac]]'''
 | 9           = '''[[Zambales]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; | [[File:Ph fil calabarzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Calabarzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Calabarzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region IV-A)}}
| 14,414,774&lt;br /&gt;(''{{percentage|14414774|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|16,873.31|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|14414774/16873.31|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batangas]]'''
 | 2           = '''[[Cavite]]'''
 | 3           = '''[[Laguna]]'''
 | 4           = ''[[Lucena]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 5           = '''[[Quezon]]'''
 | 6           = '''[[Rizal]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;8&quot; | [[File:Ph fil mimaropa.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting MIMAROPA]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Mimaropa|Southwestern Tagalog Region]]{{efn-lr|name=Islands}}&lt;br /&gt;{{small|(Mimaropa)}}
| 2,963,360&lt;br /&gt;(''{{percentage|2963360|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|29,620.90|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|2963360/29620.90|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calapan]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Marinduque]]'''*
 | 2           = '''[[Occidental Mindoro]]'''*
 | 3           = '''[[Oriental Mindoro]]'''*
 | 4           = '''[[Palawan]]'''*
 | 5           = ''[[Puerto Princesa]]''*{{efn-lr|name=huc}}
 | 6           = '''[[Romblon]]'''*
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; | [[File:Ph fil bicol.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Bicol Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Bicol Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region V)}}
| 5,796,989&lt;br /&gt;(''{{percentage|5796989|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|18,155.82|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5796989/18155.82|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Albay]]'''
 | 2           = '''[[Camarines Norte]]'''
 | 3           = '''[[Camarines Sur]]'''
 | 4           = '''[[Catanduanes]]'''*
 | 5           = '''[[Masbate]]'''*
 | 6           = ''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 7           = '''[[Sorsogon]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; | [[File:Ph fil car.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cordillera Administrative Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cordillera Administrative Region|Cordillera&lt;br /&gt;Administrative&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(CAR)}}
| 1,722,006&lt;br /&gt;(''{{percentage|1722006|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|19,422.03|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|1722006/19422.03|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Baguio]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Abra]]'''
 | 2           = '''[[Apayao]]'''
 | 3           = ''[[Baguio]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 4           = '''[[Benguet]]'''
 | 5           = '''[[Ifugao]]'''
 | 6           = '''[[Kalinga]]'''
 | 7           = '''[[Mountain Province]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; | [[File:Ph fil ncr.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the National Capital Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Metro Manila|National&amp;nbsp;Capital&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(NCR)}}
| 12,877,253&lt;br /&gt;(''{{percentage|12877253|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|611.39|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|12877253/611.39|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| '''[[Manila]]'''
| {{Collapsible list
 | title       = 17
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Caloocan]]''
 | 2           = ''[[Las Piñas]]''
 | 3           = ''[[Makati]]''
 | 4           = ''[[Malabon]]''
 | 5           = ''[[Mandaluyong]]''
 | 6           = ''[[Manila]]''
 | 7           = ''[[Marikina]]''
 | 8           = ''[[Muntinlupa]]''
 | 9           = ''[[Navotas]]''
 | 10          = ''[[Parañaque]]''
 | 11          = ''[[Pasay]]''
 | 12          = ''[[Pasig]]''
 | 13          = ''[[Pateros]]''
 | 14          = ''[[Quezon City]]''
 | 15          = ''[[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]''
 | 16          = ''[[Taguig]]''
 | 17          = ''[[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]]''
 }}
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
! scope=&quot;col&quot; colspan=2 | Region
! scope=&quot;col&quot; | 2015 sensus
! scope=&quot;col&quot; | Area
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Sentrong rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Kinukumpuning LGUs
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;&quot;
| colspan=&quot;7&quot; |

;Table note(s)
{{notelist-lr|refs=
{{efn-lr|name=Islands|The list includes the [[Island groups of the Philippines|associated islands]] of Luzon (provinces of [[Marinduque]], [[Occidental Mindoro]], [[Oriental Mindoro]], [[Palawan]], [[Romblon]], [[Batanes]], [[Catanduanes]] and [[Masbate]]).}}
{{efn-lr|name=Area|Land area figures are the sum of each region's component provinces (and/or independent cities), derived from the National Statistical Coordination Board ([[Philippine Statistics Authority]]) official website.}}
{{efn-lr|name=icc|An [[Cities of the Philippines#Classification|independent component city]], not under the jurisdiction of any provincial government.}}
{{efn-lr|name=huc|A [[Cities of the Philippines#Classification|highly urbanized city]], independent from any province}}
}}
|}
{{Largest cities
| province = 
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Philippines
| div_name = Luzon
| div_link = Region{{!}}Region
| city_1 = Quezon City{{!}}''Quezon City''
| div_1 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_1 = 3,084,270
| img_1 = QC skyline South Triangle (Quezon City; 11-08-2022).jpg
| city_2 = Manila{{!}}'''Manila'''
| div_2 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_2 = 1,902,590
| img_2 = Skyline in Manila (Metro Manila; 2023-08-11) E911a 35.jpg
| city_3 = Caloocan{{!}}Caloocan
| div_3 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_3 = 1,712,945
| img_3 = 9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg
| city_4 =Taguig{{!}}Taguig
| div_4 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_4 = 1,308,085
| img_4 = Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg
| city_5 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 913,712	

| city_6 = Pasig{{!}}Pasig
| div_6 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_6 = 853,050

| city_7 = Valenzuela{{!}}Valenzuela
| div_7 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_7 = 725,713

| city_8 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 744,511
 
| city_9 = Parañaque{{!}}Parañaque
| div_9 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_9 = 703,254

| city_10 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_10 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_10 = 685,688

| city_11 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 661,381

| city_12 = Las Piñas{{!}}Las Piñas
| div_12 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_12 = 615,549

| city_13 = Biñan{{!}}Biñan
| div_13 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_13 = 584,479

| city_14 = Calamba City{{!}}Calamba
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 575,046

| city_15 = Muntinlupa{{!}}Muntinlupa
| div_15 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_15 = 552,255

| city_16 = Angeles City{{!}}Angeles
| div_16 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_16 = 483,452

| city_17 = General Trias{{!}}General Trias
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 482,453

| city_18 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_18 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_18 = 481,949

| city_19 = Marikina{{!}}Marikina
| div_19 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_19 = 471,323

| city_20 = Mandaluyong{{!}}Mandaluyong
| div_20 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_20 = 465,932
}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Luzon|*]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>19rqzvbz0u5ghshw003h3wktbaa989d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235893</id>
      <parentid>2235885</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pisikal */</comment>
      <origin>2235893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25525" sha1="mzzbcvgxrd9i84zkwvdbtcwvuv7kzpt" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
|name = Luzon
|image_map = Luzon in Philippines.svg
|image_caption = Sa mapa, na pula ay ang pulo ng Luzon.
|nickname = Hilagang Pilipinas&lt;br&gt;North Philippines
|native name link =
|location = [[Timog-silangang Asya]]
|coordinates= 
|archipelago = [[Kapuluan ng Pilipinas]]
|total islands = 7,107
|major islands = Luzon, [[Mindanao]], [[Mindoro Island|Mindoro]], [[Palawan Island|Palawan]] 
|area = 109,965 km²
|highest mount = Pulag
|elevation = 2,922  m
|country = Pilipinas
|country admin divisions title = Mga Rehiyon
|country admin divisions = [[Kalakhang Maynila]], [[Bicol Region|Bicol]], [[Lambak ng Cagayan]], [[Calabarzon]], [[Gitnang Luzon]], [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]], [[Ilocos Region|Ilocos]] &amp; [[Mimaropa]]
|Pinakamalaking Lungsod = [[Kalakhang Maynila]]
|country largest city population = 9,932,560 
|population = 39,500,000 
|population as of = 2000
|density = 359.2
|ethnic groups = [[Aeta]], [[Agta]], [[Bikolano]], Ibanag, [[Igorot]], [[Ilokano]], [[Kapampangan]], Pangasinanse, [[Tagalog people|Tagalog]] 
}}

Ang '''Luzon''', '''Kalusunan''' o '''Hilagang Pilipinas''', ang pinakamalaking [[pulo]] sa [[Pilipinas]] at ika-17 sa daigdig. Katawagan din ang &quot;Luzon&quot; sa isa sa tatlong pangkat pangkapuluan sa bansa, kasama ng [[Kabisayaan]] at [[Mindanao]].

Bilang isang pulo, ang Luzon ay may sukat na 104,688 kilometro kwadrado. Dito matatagpuan ang lungsod ng pamahalaan ng bansa, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod, ang [[Quezon City]]. Mabundok ang pulo at dito matatagpuan ang [[Bundok Pulag]], ang ikalawang pinakamataas na bundok sa bansa, at ang [[Bulkang Mayon]], ang pinakatanyag na bulkan. Nasa kanluran ng pulo ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Ang pangkat ng pulo na matatawag na Kalusunan ay kinabibilangan ng Luzon kasama ang pangkat ng [[Batanes]] at [[Kapuluang Babuyan|Babuyan]] sa hilaga, ang mga pulo ng [[Catanduanes]], [[Marinduque]], [[Masbate]], [[Romblon]], [[Mindoro]] at [[Palawan]] sa timog. Nahahati ang pangkat ng pulo sa walong [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at 38 [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].

==Heograpiya==
{{See also|Heograpiya ng Pilipinas}}
Ang kabuuang sukat ng Luzon ay {{convert|76969315.9|km2}},&lt;ref name=unep&gt;{{cite web|title=Islands by Land Area|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|work=Island Directory Tables|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 Marso 2013|archive-date=20 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220003634/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ang ika-17 pinakamalaking pulo sa buong daigdig. Matatagpuan sa Luzon ang punong lungsod ng Pilipinas, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod sa Pilipinas, ang [[Lungsod Quezon]]. Mabundok ang pulo na kung saan matatagpuan ng [[Bundok Pulag]], ang ikatlong pinakamataas na bundok sa bansa, at ang mga [[Bulkang Pinatubo]], [[Bulkang Mayon]], [[Bulkang Taal]], ay ilan sa mga tanyag na mga [[bulkan]] sa Luzon. Matatagpuan sa kanluran ng Luzon ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] (ang bahagi ng [[Dagat Timog Tsina]] na nakapaloob sa [[eksklusibong sonang ekonomiko ng Pilipinas]]), sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Halos parihaba ang sukat ng pulo ng Luzon at may mahabang tangway sa timog silangan na tinatawag na [[Tangway ng Bikol]]. Ang hilagang bahagi ng pulo ay kinapalolooban ng malalaking bulubundukin, ang Cordillera Central.

Sa silangan ng Cordillera Central ay ang malaking [[Lambak ng Cagayan]], na nagsisilbing tagasalo, ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang ilog sa Pilipinas. Sa silangan ng lambay ay matatagpuan ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], ang pinakamahabang bulubundukin sa bansa.

Sa timog silangan ng [[Look ng Maynila]] matatagpuan ang pinakamalaking lawa sa bansa, at ang pinakamalaking lawa sa loob ng kalupaan sa Timog Silangang Asya, ang Lawa ng Bay.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;background-color:#FDFDFD;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Anim na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Apat na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Tatlong dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Dalawang dibisyon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Rehiyon ng Ilocos
| rowspan=2 | Ilocandia 
| rowspan=3 | Hilagang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon&gt;Ang mga probinsya ng mga north area ng Central Luzon ay minsang itinuturing na sakop ng North Luzon, partikular na ang Aurora, Nueva Ecija, Tarlac, at Zambales; minsan kasama ang Pampanga. Dahil karaniwang ikinakabit ang Central Luzon sa North Luzon, North Central Luzon ay madalas sinisimplihan bilang North Luzon.&lt;/ref&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Lambak ng Cagayan
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Cordillera Administrative Region
| Cordilleras
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Gitnang Luzon
| colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; | Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| National Capital Region
| colspan=3 style=&quot;text-align:center;&quot; |  Kalakhang Maynila
| rowspan=4 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Calabarzon
| rowspan=2 | [[Timog Katagalugan|Southern Tagalog]]
| rowspan=3 | Southern Luzon
| rowspan=3 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Mimaropa
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Rehiyon ng Bicol
| [[Bicolandia]]
|}

==Pisikal==
[[Talaksan:Northern_luzon_en.png|thumb|Ang Hilagang Luzon (Northern Luzon)]]
===1. HILAGANG LUZON===
{{See|Hilagang Luzon}}
Ang Hilagang Luzon o Northern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Rehiyon ng Ilocos, Cordillera Administrative Region at Lambak ng Cagayan, dito matatagpuan ang [[Sierra Madre]] (Pilipinas), pinakamahabang ilog sa Pilipinas ang [[Ilog Cagayan]], Bulubunduking Caraballo, Banaue Rice Terraces at ang lungsod ng [[Baguio]]. Dito matatagpuan ang unang hangganan ng Pilipinas ang lalawigang isla ng Batanes na kilalang dayuhan ng mga turista ang ''White Parola'' at ang Windmill sa bayan ng [[Bangui, Ilocos Norte]], Ang Hilagang Luzon ay ang bumabakod sa tinatawag na Kipot ng Luzon at pumapagitan sa mga bansang [[Tsina]] at [[Taiwan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]. Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Hilaga (North).

Ang Gitnang Luzon o Central Luzon Region 3 ay ang Gitnang Rehiyon sa isla ng Luzon, ito ay pumapagitan sa mga rehiyon ng Hilagang Luzon, Timog Luzon at Kalakhang Maynila. Ito ang mga lalawigan ng: Aurora, [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]], ang probinsya ng Aurora sa pagitan ng taong 2002 ay nakapaloob sa Rehiyong Timog Katagalugan o Southern Tagalog. Ang rehiyong sentro ng Gitnang Luzon ay ang ''[[San Fernando, Pampanga]]''.

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''[[Rehiyon ng Ilocos|Rehiyon ng Ilocos, 1]]''' || [[San Fernando, La Union]] || Northwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera|CAR]]''' || [[Baguio]] || Northcentral Luzon
|-
| '''[[Lambak ng Cagayan|Lambak ng Cagayan, 2]] ''' || [[Tuguegarao]] || Northeastern Luzon
|-
| '''[[Gitnang Luzon|Gitnang Luzon, 3]]''' || [[San Fernando, Pampanga]] || Central Luzon
|}

===2. TIMOG LUZON===
{{See|Timog Luzon}}
[[Talaksan:Ph fil southern tagalog.png|thumb|Ang Timog Luzon (Southern Luzon)]]
Ang Timog Luzon o Southern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Calabarzon (IV-A), Mimaropa (IV-B) at Bicol Region, kabilang ang Metro Manila na nasa ikalawang dibisyon, dito matatagpuan ang hangganan ng [[Sierra Madre]] sa pagitan ng Laguna at Quezon, at iilan pang mga tanawin ng [[Lawa ng Laguna]], [[Bulkang Taal]], [[Talon ng Pagsanjan]], [[Tagaytay]], [[Hinulugang Taktak]], [[Bundok Banahaw]], [[El Nido]], [[Puerto Galera]] at [[Bulkang Mayon]], Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Timog (South). Ang mainland Southern Tagalog ay ang kasalukuyang rehiyon ng [[Calabarzon]] na binubuo ng [[Cavite]], [[Laguna]], [[Batangas]], [[Rizal]] at [[Quezon]], Ang Minparo o [[Mimaropa]] ay ang Rehiyon IV-B na itinuturing na Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog o Southwestern Tagalog Region na nasa outland at ang Bicolandia ay ang rehiyon 5 ang ikahuling rehiyon sa isla ng Luzon.

Ang Kalakhang Maynila o Metro Manila ay ang sentrong panglungsod o kauuluhan sa Pilipinas, Ito ay binubuo ng 16 na lungsod at 1 bayan, Ang rehiyong sentro nito ay ang [[Maynila]] ang kapitolyo ng Pilipinas, dating lalawigan o probinsya ang Metro Manila na sumasaklaw sa pangalang [[Tondo]], Noong taong 1898, kabilang rito ang mga distrito at barangay ng bawat saklaw ng lungsod maging ang ilang bayan sa lalawigan ng [[Rizal]].

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gray;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''''[[Kalakhang Maynila|Kalakhang Maynila, NCR]]''''' || '''[[Maynila]]''' || Metro Manila
|-
| '''[[Calabarzon|Calabarzon, 4-A]]''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]] || Southern Luzon
|-
| '''[[Mimaropa|Mimaropa, 4-B]]''' || [[Calapan]] || Southwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyon ng Bicol|Rehiyon ng Bicol, 5]]''' || [[Legazpi, Albay|Legazpi]] || Southeastern Luzon
|}

==Kalakhan sa Luzon==
[[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|thumb|Ang lungsod ng Quezon ang pinakaurbanisadong lungsod sa ''Luzon''.]]
Ang Kalakhan sa Luzon o Metro sa Luzon ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Luzon ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan pababa sa lunsod. 

===Kalakhang Luzon===
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Baguio''' || [[Baguio]] || Hilagang Luzon/Cordillera's
|-
| '''[[Kalakhang Maynila]]''' || '''[[Maynila]]''' || rowspan=&quot;3&quot;| Timog Luzon/Maynila
|-
| '''Kauuluhang Laguna''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]]  
|-
| '''Kalakhang Naga''' || [[Naga, Camarines Sur|Naga]] 
|-
! style=background-color:silver;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:silver;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:silver;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Dagupan || [[Dagupan]] || Hilagang Luzon
|-
| '''Kalakhang Angeles''' || [[Angeles]] || rowspan=&quot;2&quot;| Gitnang Luzon
|-
| '''Kalakhang Olongapo''' || [[Olongapo]] 
|-
| '''Kalakhang Batangas''' || [[Lungsod ng Batangas|Batangas]] || Timog Luzon
|}

==Pagkakahating Administratibo==

Ang pulo ng Luzon ay kinapalolooban ng 8 sa 17 [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng Pilipinas.  Ang mga rehiyong ito ay hindi mga pampolitika na entidad, subalit nagsisilbing pagkakahating administratibong pangkat ng mga lalawigan.


===Administratibo at rehiyon===
{| class=&quot;wikitable sortable toptextcells&quot; style=&quot;margin:auto;table-layout:fixed;text-align:center;width:100%;font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:middle&quot;;
! scope=&quot;col&quot; | Lokasyon
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon&lt;br /&gt;{{small|(designation)}}
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{abbr|Populasyon|Population and national share (as of 2015)}}&lt;br /&gt;{{small|(2015)}}{{PH census|2015|d}}
! scope=&quot;col&quot; | Area{{efn-lr|name=Area}}&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=3 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=11 January 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=7 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Regional&lt;br /&gt;center
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;text-align:left;&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{center|[[List of primary local government units of the Philippines|Component LGUs]]}}{{unbulleted list | item_style=white-space:nowrap; | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|Province}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|''{{font|Independent city or municipality|css=font-weight:normal;}}''}} | {{Color box|#FDFDFD|{{font|∗|css=font-weight:normal;}}|border=darkgray}} {{small|[[Island groups of the Philippines|Associated island]]}}{{efn-lr|name=Islands}}}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; | [[File:Ph fil ilocos.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Ilocos Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region I)}}
| 5,026,128&lt;br /&gt;(''{{percentage|5026128|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|13,012.60|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5026128/13012.60|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, La Union|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(La Union)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 5
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Dagupan]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 2           = '''[[Ilocos Norte]]'''
 | 3           = '''[[Ilocos Sur]]'''
 | 4           = '''[[La Union]]'''
 | 5           = '''[[Pangasinan]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; | [[File:Ph fil cagayan valley.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cagayan Valley]]&lt;br /&gt;{{small|(Region II)}}
| 3,451,410&lt;br /&gt;(''{{percentage|3451410|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|28,228.83|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|3451410/28228.83|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Tuguegarao]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batanes]]'''*
 | 2           = '''[[Cagayan]]'''
 | 3           = '''[[Isabela]]'''
 | 4           = '''[[Nueva Vizcaya]]'''
 | 5           = '''[[Quirino]]'''
 | 6           = ''[[Santiago, Isabela|Santiago]]''{{efn-lr|name=icc}}
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;4&quot; | [[File:Ph fil central luzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Central Luzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Central Luzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region III)}}
| 11,218,177&lt;br /&gt;(''{{percentage|11218177|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|22,014.63|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|11218177/22014.63|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, Pampanga|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(Pampanga)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 9
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Angeles]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 2           = '''[[Aurora (lalawigan)|Aurora]]'''
 | 3           = '''[[Bataan]]'''
 | 4           = '''[[Bulacan]]'''
 | 5           = '''[[Nueva Ecija]]'''
 | 6           = ''[[Olongapo]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 7           = '''[[Pampanga]]'''
 | 8           = '''[[Tarlac]]'''
 | 9           = '''[[Zambales]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; | [[File:Ph fil calabarzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Calabarzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Calabarzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region IV-A)}}
| 14,414,774&lt;br /&gt;(''{{percentage|14414774|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|16,873.31|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|14414774/16873.31|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batangas]]'''
 | 2           = '''[[Cavite]]'''
 | 3           = '''[[Laguna]]'''
 | 4           = ''[[Lucena]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 5           = '''[[Quezon]]'''
 | 6           = '''[[Rizal]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;8&quot; | [[File:Ph fil mimaropa.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting MIMAROPA]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Mimaropa|Southwestern Tagalog Region]]{{efn-lr|name=Islands}}&lt;br /&gt;{{small|(Mimaropa)}}
| 2,963,360&lt;br /&gt;(''{{percentage|2963360|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|29,620.90|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|2963360/29620.90|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calapan]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Marinduque]]'''*
 | 2           = '''[[Occidental Mindoro]]'''*
 | 3           = '''[[Oriental Mindoro]]'''*
 | 4           = '''[[Palawan]]'''*
 | 5           = ''[[Puerto Princesa]]''*{{efn-lr|name=huc}}
 | 6           = '''[[Romblon]]'''*
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; | [[File:Ph fil bicol.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Bicol Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Bicol Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region V)}}
| 5,796,989&lt;br /&gt;(''{{percentage|5796989|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|18,155.82|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5796989/18155.82|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Albay]]'''
 | 2           = '''[[Camarines Norte]]'''
 | 3           = '''[[Camarines Sur]]'''
 | 4           = '''[[Catanduanes]]'''*
 | 5           = '''[[Masbate]]'''*
 | 6           = ''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 7           = '''[[Sorsogon]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; | [[File:Ph fil car.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cordillera Administrative Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cordillera Administrative Region|Cordillera&lt;br /&gt;Administrative&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(CAR)}}
| 1,722,006&lt;br /&gt;(''{{percentage|1722006|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|19,422.03|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|1722006/19422.03|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Baguio]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Abra]]'''
 | 2           = '''[[Apayao]]'''
 | 3           = ''[[Baguio]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 4           = '''[[Benguet]]'''
 | 5           = '''[[Ifugao]]'''
 | 6           = '''[[Kalinga]]'''
 | 7           = '''[[Mountain Province]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; | [[File:Ph fil ncr.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the National Capital Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Metro Manila|National&amp;nbsp;Capital&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(NCR)}}
| 12,877,253&lt;br /&gt;(''{{percentage|12877253|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|611.39|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|12877253/611.39|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| '''[[Manila]]'''
| {{Collapsible list
 | title       = 17
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Caloocan]]''
 | 2           = ''[[Las Piñas]]''
 | 3           = ''[[Makati]]''
 | 4           = ''[[Malabon]]''
 | 5           = ''[[Mandaluyong]]''
 | 6           = ''[[Manila]]''
 | 7           = ''[[Marikina]]''
 | 8           = ''[[Muntinlupa]]''
 | 9           = ''[[Navotas]]''
 | 10          = ''[[Parañaque]]''
 | 11          = ''[[Pasay]]''
 | 12          = ''[[Pasig]]''
 | 13          = ''[[Pateros]]''
 | 14          = ''[[Quezon City]]''
 | 15          = ''[[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]''
 | 16          = ''[[Taguig]]''
 | 17          = ''[[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]]''
 }}
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
! scope=&quot;col&quot; colspan=2 | Region
! scope=&quot;col&quot; | 2015 sensus
! scope=&quot;col&quot; | Area
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Sentrong rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Kinukumpuning LGUs
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;&quot;
| colspan=&quot;7&quot; |

;Table note(s)
{{notelist-lr|refs=
{{efn-lr|name=Islands|The list includes the [[Island groups of the Philippines|associated islands]] of Luzon (provinces of [[Marinduque]], [[Occidental Mindoro]], [[Oriental Mindoro]], [[Palawan]], [[Romblon]], [[Batanes]], [[Catanduanes]] and [[Masbate]]).}}
{{efn-lr|name=Area|Land area figures are the sum of each region's component provinces (and/or independent cities), derived from the National Statistical Coordination Board ([[Philippine Statistics Authority]]) official website.}}
{{efn-lr|name=icc|An [[Cities of the Philippines#Classification|independent component city]], not under the jurisdiction of any provincial government.}}
{{efn-lr|name=huc|A [[Cities of the Philippines#Classification|highly urbanized city]], independent from any province}}
}}
|}
{{Largest cities
| province = 
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Philippines
| div_name = Luzon
| div_link = Region{{!}}Region
| city_1 = Quezon City{{!}}''Quezon City''
| div_1 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_1 = 3,084,270
| img_1 = QC skyline South Triangle (Quezon City; 11-08-2022).jpg
| city_2 = Manila{{!}}'''Manila'''
| div_2 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_2 = 1,902,590
| img_2 = Skyline in Manila (Metro Manila; 2023-08-11) E911a 35.jpg
| city_3 = Caloocan{{!}}Caloocan
| div_3 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_3 = 1,712,945
| img_3 = 9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg
| city_4 =Taguig{{!}}Taguig
| div_4 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_4 = 1,308,085
| img_4 = Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg
| city_5 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 913,712	

| city_6 = Pasig{{!}}Pasig
| div_6 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_6 = 853,050

| city_7 = Valenzuela{{!}}Valenzuela
| div_7 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_7 = 725,713

| city_8 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 744,511
 
| city_9 = Parañaque{{!}}Parañaque
| div_9 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_9 = 703,254

| city_10 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_10 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_10 = 685,688

| city_11 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 661,381

| city_12 = Las Piñas{{!}}Las Piñas
| div_12 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_12 = 615,549

| city_13 = Biñan{{!}}Biñan
| div_13 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_13 = 584,479

| city_14 = Calamba City{{!}}Calamba
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 575,046

| city_15 = Muntinlupa{{!}}Muntinlupa
| div_15 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_15 = 552,255

| city_16 = Angeles City{{!}}Angeles
| div_16 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_16 = 483,452

| city_17 = General Trias{{!}}General Trias
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 482,453

| city_18 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_18 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_18 = 481,949

| city_19 = Marikina{{!}}Marikina
| div_19 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_19 = 471,323

| city_20 = Mandaluyong{{!}}Mandaluyong
| div_20 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_20 = 465,932
}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Luzon|*]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>mzzbcvgxrd9i84zkwvdbtcwvuv7kzpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235894</id>
      <parentid>2235893</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 4 Dibisyon */</comment>
      <origin>2235894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25514" sha1="f13a4bk0hlsndq220iv4k4k4habgrgr" xml:space="preserve">{{Infobox Islands
|name = Luzon
|image_map = Luzon in Philippines.svg
|image_caption = Sa mapa, na pula ay ang pulo ng Luzon.
|nickname = Hilagang Pilipinas&lt;br&gt;North Philippines
|native name link =
|location = [[Timog-silangang Asya]]
|coordinates= 
|archipelago = [[Kapuluan ng Pilipinas]]
|total islands = 7,107
|major islands = Luzon, [[Mindanao]], [[Mindoro Island|Mindoro]], [[Palawan Island|Palawan]] 
|area = 109,965 km²
|highest mount = Pulag
|elevation = 2,922  m
|country = Pilipinas
|country admin divisions title = Mga Rehiyon
|country admin divisions = [[Kalakhang Maynila]], [[Bicol Region|Bicol]], [[Lambak ng Cagayan]], [[Calabarzon]], [[Gitnang Luzon]], [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]], [[Ilocos Region|Ilocos]] &amp; [[Mimaropa]]
|Pinakamalaking Lungsod = [[Kalakhang Maynila]]
|country largest city population = 9,932,560 
|population = 39,500,000 
|population as of = 2000
|density = 359.2
|ethnic groups = [[Aeta]], [[Agta]], [[Bikolano]], Ibanag, [[Igorot]], [[Ilokano]], [[Kapampangan]], Pangasinanse, [[Tagalog people|Tagalog]] 
}}

Ang '''Luzon''', '''Kalusunan''' o '''Hilagang Pilipinas''', ang pinakamalaking [[pulo]] sa [[Pilipinas]] at ika-17 sa daigdig. Katawagan din ang &quot;Luzon&quot; sa isa sa tatlong pangkat pangkapuluan sa bansa, kasama ng [[Kabisayaan]] at [[Mindanao]].

Bilang isang pulo, ang Luzon ay may sukat na 104,688 kilometro kwadrado. Dito matatagpuan ang lungsod ng pamahalaan ng bansa, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod, ang [[Quezon City]]. Mabundok ang pulo at dito matatagpuan ang [[Bundok Pulag]], ang ikalawang pinakamataas na bundok sa bansa, at ang [[Bulkang Mayon]], ang pinakatanyag na bulkan. Nasa kanluran ng pulo ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Ang pangkat ng pulo na matatawag na Kalusunan ay kinabibilangan ng Luzon kasama ang pangkat ng [[Batanes]] at [[Kapuluang Babuyan|Babuyan]] sa hilaga, ang mga pulo ng [[Catanduanes]], [[Marinduque]], [[Masbate]], [[Romblon]], [[Mindoro]] at [[Palawan]] sa timog. Nahahati ang pangkat ng pulo sa walong [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at 38 [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].

==Heograpiya==
{{See also|Heograpiya ng Pilipinas}}
Ang kabuuang sukat ng Luzon ay {{convert|76969315.9|km2}},&lt;ref name=unep&gt;{{cite web|title=Islands by Land Area|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|work=Island Directory Tables|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 Marso 2013|archive-date=20 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220003634/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ang ika-17 pinakamalaking pulo sa buong daigdig. Matatagpuan sa Luzon ang punong lungsod ng Pilipinas, ang [[Maynila]], at ang pinakamataong lungsod sa Pilipinas, ang [[Lungsod Quezon]]. Mabundok ang pulo na kung saan matatagpuan ng [[Bundok Pulag]], ang ikatlong pinakamataas na bundok sa bansa, at ang mga [[Bulkang Pinatubo]], [[Bulkang Mayon]], [[Bulkang Taal]], ay ilan sa mga tanyag na mga [[bulkan]] sa Luzon. Matatagpuan sa kanluran ng Luzon ang [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] (ang bahagi ng [[Dagat Timog Tsina]] na nakapaloob sa [[eksklusibong sonang ekonomiko ng Pilipinas]]), sa silangan ang [[Dagat Pilipinas]], at sa hilaga ang [[Kipot ng Luzon]].

Halos parihaba ang sukat ng pulo ng Luzon at may mahabang tangway sa timog silangan na tinatawag na [[Tangway ng Bikol]]. Ang hilagang bahagi ng pulo ay kinapalolooban ng malalaking bulubundukin, ang Cordillera Central.

Sa silangan ng Cordillera Central ay ang malaking [[Lambak ng Cagayan]], na nagsisilbing tagasalo, ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang ilog sa Pilipinas. Sa silangan ng lambay ay matatagpuan ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]], ang pinakamahabang bulubundukin sa bansa.

Sa timog silangan ng [[Look ng Maynila]] matatagpuan ang pinakamalaking lawa sa bansa, at ang pinakamalaking lawa sa loob ng kalupaan sa Timog Silangang Asya, ang Lawa ng Bay.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;background-color:#FDFDFD;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Anim na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Apat na dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Tatlong dibisyon
! scope=&quot;col&quot; | Dalawang dibisyon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Rehiyon ng Ilocos
| rowspan=2 | Ilocandia 
| rowspan=3 | Hilagang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon&gt;Ang mga probinsya ng mga north area ng Central Luzon ay minsang itinuturing na sakop ng North Luzon, partikular na ang Aurora, Nueva Ecija, Tarlac, at Zambales; minsan kasama ang Pampanga. Dahil karaniwang ikinakabit ang Central Luzon sa North Luzon, North Central Luzon ay madalas sinisimplihan bilang North Luzon.&lt;/ref&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
| rowspan=4 | Hilaga at Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Lambak ng Cagayan
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Cordillera Administrative Region
| Cordilleras
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gold;&quot;| Gitnang Luzon
| colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; | Gitnang Luzon&lt;ref name=North_Central_Luzon/&gt;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| National Capital Region
| colspan=3 style=&quot;text-align:center;&quot; |  Kalakhang Maynila
| rowspan=4 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Calabarzon
| rowspan=2 | [[Timog Katagalugan|Southern Tagalog]]
| rowspan=3 | Southern Luzon
| rowspan=3 | Southern Luzon
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Mimaropa
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! style=background-color:gray;&quot;| Rehiyon ng Bicol
| [[Bicolandia]]
|}

==Pisikal==
[[Talaksan:Northern_luzon_en.png|thumb|Ang Hilagang Luzon (Northern Luzon)]]
===1. HILAGANG LUZON===
{{See|Hilagang Luzon}}
Ang Hilagang Luzon o Northern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Rehiyon ng Ilocos, Cordillera Administrative Region at Lambak ng Cagayan, dito matatagpuan ang [[Sierra Madre]] (Pilipinas), pinakamahabang ilog sa Pilipinas ang [[Ilog Cagayan]], Bulubunduking Caraballo, Banaue Rice Terraces at ang lungsod ng [[Baguio]]. Dito matatagpuan ang unang hangganan ng Pilipinas ang lalawigang isla ng Batanes na kilalang dayuhan ng mga turista ang ''White Parola'' at ang Windmill sa bayan ng [[Bangui, Ilocos Norte]], Ang Hilagang Luzon ay ang bumabakod sa tinatawag na Kipot ng Luzon at pumapagitan sa mga bansang [[Tsina]] at [[Taiwan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]. Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Hilaga (North).

Ang Gitnang Luzon o Central Luzon Region 3 ay ang Gitnang Rehiyon sa isla ng Luzon, ito ay pumapagitan sa mga rehiyon ng Hilagang Luzon, Timog Luzon at Kalakhang Maynila. Ito ang mga lalawigan ng: Aurora, [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Tarlac]] at [[Zambales]], ang probinsya ng Aurora sa pagitan ng taong 2002 ay nakapaloob sa Rehiyong Timog Katagalugan o Southern Tagalog. Ang rehiyong sentro ng Gitnang Luzon ay ang ''[[San Fernando, Pampanga]]''.

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''[[Rehiyon ng Ilocos|Rehiyon ng Ilocos, 1]]''' || [[San Fernando, La Union]] || Northwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera|CAR]]''' || [[Baguio]] || Northcentral Luzon
|-
| '''[[Lambak ng Cagayan|Lambak ng Cagayan, 2]] ''' || [[Tuguegarao]] || Northeastern Luzon
|-
| '''[[Gitnang Luzon|Gitnang Luzon, 3]]''' || [[San Fernando, Pampanga]] || Central Luzon
|}

===2. TIMOG LUZON===
{{See|Timog Luzon}}
[[Talaksan:Ph fil southern tagalog.png|thumb|Ang Timog Luzon (Southern Luzon)]]
Ang Timog Luzon o Southern Luzon ay binubuo ng 3 kluster sa tatlong rehiyon, Ang Calabarzon (IV-A), Mimaropa (IV-B) at Bicol Region, kabilang ang Metro Manila na nasa ikalawang dibisyon, dito matatagpuan ang hangganan ng [[Sierra Madre]] sa pagitan ng Laguna at Quezon, at iilan pang mga tanawin ng [[Lawa ng Laguna]], [[Bulkang Taal]], [[Talon ng Pagsanjan]], [[Tagaytay]], [[Hinulugang Taktak]], [[Bundok Banahaw]], [[El Nido]], [[Puerto Galera]] at [[Bulkang Mayon]], Ito ay ang dulo ng Luzon sa direksyong Timog (South). Ang mainland Southern Tagalog ay ang kasalukuyang rehiyon ng [[Calabarzon]] na binubuo ng [[Cavite]], [[Laguna]], [[Batangas]], [[Rizal]] at [[Quezon]], Ang Minparo o [[Mimaropa]] ay ang Rehiyon IV-B na itinuturing na Rehiyong Timog-Kanlurang Tagalog o Southwestern Tagalog Region na nasa outland at ang Bicolandia ay ang rehiyon 5 ang ikahuling rehiyon sa isla ng Luzon.

Ang Kalakhang Maynila o Metro Manila ay ang sentrong panglungsod o kauuluhan sa Pilipinas, Ito ay binubuo ng 16 na lungsod at 1 bayan, Ang rehiyong sentro nito ay ang [[Maynila]] ang kapitolyo ng Pilipinas, dating lalawigan o probinsya ang Metro Manila na sumasaklaw sa pangalang [[Tondo]], Noong taong 1898, kabilang rito ang mga distrito at barangay ng bawat saklaw ng lungsod maging ang ilang bayan sa lalawigan ng [[Rizal]].

====4 Dibisyon====
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gray;&quot; | Rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Sentrong rehiyon !! style=background-color:gray;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''''[[Kalakhang Maynila|Kalakhang Maynila, NCR]]''''' || '''[[Maynila]]''' || Metro Manila
|-
| '''[[Calabarzon|Calabarzon, 4-A]]''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]] || Southern Luzon
|-
| '''[[Mimaropa|Mimaropa, 4-B]]''' || [[Calapan]] || Southwestern Luzon
|-
| '''[[Rehiyon ng Bicol|Bicol, 5]]''' || [[Legazpi, Albay|Legazpi]] || Southeastern Luzon
|}

==Kalakhan sa Luzon==
[[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|thumb|Ang lungsod ng Quezon ang pinakaurbanisadong lungsod sa ''Luzon''.]]
Ang Kalakhan sa Luzon o Metro sa Luzon ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Luzon ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan pababa sa lunsod. 

===Kalakhang Luzon===
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Baguio''' || [[Baguio]] || Hilagang Luzon/Cordillera's
|-
| '''[[Kalakhang Maynila]]''' || '''[[Maynila]]''' || rowspan=&quot;3&quot;| Timog Luzon/Maynila
|-
| '''Kauuluhang Laguna''' || [[Calamba, Laguna|Calamba]]  
|-
| '''Kalakhang Naga''' || [[Naga, Camarines Sur|Naga]] 
|-
! style=background-color:silver;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:silver;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:silver;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''Kalakhang Dagupan || [[Dagupan]] || Hilagang Luzon
|-
| '''Kalakhang Angeles''' || [[Angeles]] || rowspan=&quot;2&quot;| Gitnang Luzon
|-
| '''Kalakhang Olongapo''' || [[Olongapo]] 
|-
| '''Kalakhang Batangas''' || [[Lungsod ng Batangas|Batangas]] || Timog Luzon
|}

==Pagkakahating Administratibo==

Ang pulo ng Luzon ay kinapalolooban ng 8 sa 17 [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng Pilipinas.  Ang mga rehiyong ito ay hindi mga pampolitika na entidad, subalit nagsisilbing pagkakahating administratibong pangkat ng mga lalawigan.


===Administratibo at rehiyon===
{| class=&quot;wikitable sortable toptextcells&quot; style=&quot;margin:auto;table-layout:fixed;text-align:center;width:100%;font-size:95%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:middle&quot;;
! scope=&quot;col&quot; | Lokasyon
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon&lt;br /&gt;{{small|(designation)}}
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{abbr|Populasyon|Population and national share (as of 2015)}}&lt;br /&gt;{{small|(2015)}}{{PH census|2015|d}}
! scope=&quot;col&quot; | Area{{efn-lr|name=Area}}&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Philippine Statistics Authority]] |accessdate=3 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=11 January 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=7 April 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=29 April 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Regional&lt;br /&gt;center
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:14em;text-align:left;&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{center|[[List of primary local government units of the Philippines|Component LGUs]]}}{{unbulleted list | item_style=white-space:nowrap; | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|Province}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{small|''{{font|Independent city or municipality|css=font-weight:normal;}}''}} | {{Color box|#FDFDFD|{{font|∗|css=font-weight:normal;}}|border=darkgray}} {{small|[[Island groups of the Philippines|Associated island]]}}{{efn-lr|name=Islands}}}}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;1&quot; | [[File:Ph fil ilocos.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Ilocos Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region I)}}
| 5,026,128&lt;br /&gt;(''{{percentage|5026128|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|13,012.60|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5026128/13012.60|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, La Union|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(La Union)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 5
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Dagupan]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 2           = '''[[Ilocos Norte]]'''
 | 3           = '''[[Ilocos Sur]]'''
 | 4           = '''[[La Union]]'''
 | 5           = '''[[Pangasinan]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;3&quot; | [[File:Ph fil cagayan valley.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cagayan Valley]]&lt;br /&gt;{{small|(Region II)}}
| 3,451,410&lt;br /&gt;(''{{percentage|3451410|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|28,228.83|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|3451410/28228.83|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Tuguegarao]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batanes]]'''*
 | 2           = '''[[Cagayan]]'''
 | 3           = '''[[Isabela]]'''
 | 4           = '''[[Nueva Vizcaya]]'''
 | 5           = '''[[Quirino]]'''
 | 6           = ''[[Santiago, Isabela|Santiago]]''{{efn-lr|name=icc}}
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;4&quot; | [[File:Ph fil central luzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Central Luzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Central Luzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region III)}}
| 11,218,177&lt;br /&gt;(''{{percentage|11218177|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|22,014.63|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|11218177/22014.63|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[San Fernando City, Pampanga|San Fernando&lt;br /&gt;{{small|(Pampanga)}}]]
| {{Collapsible list
 | title       = 9
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Angeles]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 2           = '''[[Aurora (lalawigan)|Aurora]]'''
 | 3           = '''[[Bataan]]'''
 | 4           = '''[[Bulacan]]'''
 | 5           = '''[[Nueva Ecija]]'''
 | 6           = ''[[Olongapo]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 7           = '''[[Pampanga]]'''
 | 8           = '''[[Tarlac]]'''
 | 9           = '''[[Zambales]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;6&quot; | [[File:Ph fil calabarzon.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Calabarzon]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Calabarzon]]&lt;br /&gt;{{small|(Region IV-A)}}
| 14,414,774&lt;br /&gt;(''{{percentage|14414774|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|16,873.31|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|14414774/16873.31|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Batangas]]'''
 | 2           = '''[[Cavite]]'''
 | 3           = '''[[Laguna]]'''
 | 4           = ''[[Lucena]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 5           = '''[[Quezon]]'''
 | 6           = '''[[Rizal]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;8&quot; | [[File:Ph fil mimaropa.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting MIMAROPA]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Mimaropa|Southwestern Tagalog Region]]{{efn-lr|name=Islands}}&lt;br /&gt;{{small|(Mimaropa)}}
| 2,963,360&lt;br /&gt;(''{{percentage|2963360|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|29,620.90|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|2963360/29620.90|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Calapan]]
| {{Collapsible list
 | title       = 6
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Marinduque]]'''*
 | 2           = '''[[Occidental Mindoro]]'''*
 | 3           = '''[[Oriental Mindoro]]'''*
 | 4           = '''[[Palawan]]'''*
 | 5           = ''[[Puerto Princesa]]''*{{efn-lr|name=huc}}
 | 6           = '''[[Romblon]]'''*
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;7&quot; | [[File:Ph fil bicol.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the Bicol Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Bicol Region]]&lt;br /&gt;{{small|(Region V)}}
| 5,796,989&lt;br /&gt;(''{{percentage|5796989|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|18,155.82|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|5796989/18155.82|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Albay]]'''
 | 2           = '''[[Camarines Norte]]'''
 | 3           = '''[[Camarines Sur]]'''
 | 4           = '''[[Catanduanes]]'''*
 | 5           = '''[[Masbate]]'''*
 | 6           = ''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''{{efn-lr|name=icc}}
 | 7           = '''[[Sorsogon]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;2&quot; | [[File:Ph fil car.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting Cordillera Administrative Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Cordillera Administrative Region|Cordillera&lt;br /&gt;Administrative&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(CAR)}}
| 1,722,006&lt;br /&gt;(''{{percentage|1722006|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|19,422.03|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|1722006/19422.03|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| [[Baguio]]
| {{Collapsible list
 | title       = 7
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = '''[[Abra]]'''
 | 2           = '''[[Apayao]]'''
 | 3           = ''[[Baguio]]''{{efn-lr|name=huc}}
 | 4           = '''[[Benguet]]'''
 | 5           = '''[[Ifugao]]'''
 | 6           = '''[[Kalinga]]'''
 | 7           = '''[[Mountain Province]]'''
 }}
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:8em;&quot; data-sort-value=&quot;5&quot; | [[File:Ph fil ncr.png|frameless|upright=0.5|alt=Map of the Philippines highlighting the National Capital Region]]
| style=&quot;font-weight:bold;&quot; | [[Metro Manila|National&amp;nbsp;Capital&lt;br /&gt;Region]]&lt;br /&gt;{{small|(NCR)}}
| 12,877,253&lt;br /&gt;(''{{percentage|12877253|100981437|pad=1}}'')
| {{convert|611.39|km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| {{convert|{{sigfig|12877253/611.39|2}}|PD/km2|abbr=on|sortable=on|disp=br()}}
| '''[[Manila]]'''
| {{Collapsible list
 | title       = 17
 | frame_style = border:none;
 | title_style = font-weight:normal;text-align:left;padding-left:0.5em;background-color:#F5F5F5;
 | list_style  = text-align:left;font-size:90%;line-height:1.20em;white-space:nowrap;
 | bullets     = on;
 | 1           = ''[[Caloocan]]''
 | 2           = ''[[Las Piñas]]''
 | 3           = ''[[Makati]]''
 | 4           = ''[[Malabon]]''
 | 5           = ''[[Mandaluyong]]''
 | 6           = ''[[Manila]]''
 | 7           = ''[[Marikina]]''
 | 8           = ''[[Muntinlupa]]''
 | 9           = ''[[Navotas]]''
 | 10          = ''[[Parañaque]]''
 | 11          = ''[[Pasay]]''
 | 12          = ''[[Pasig]]''
 | 13          = ''[[Pateros]]''
 | 14          = ''[[Quezon City]]''
 | 15          = ''[[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]]''
 | 16          = ''[[Taguig]]''
 | 17          = ''[[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]]''
 }}
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
! scope=&quot;col&quot; colspan=2 | Region
! scope=&quot;col&quot; | 2015 sensus
! scope=&quot;col&quot; | Area
! scope=&quot;col&quot; | Density
! scope=&quot;col&quot; | Sentrong rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Kinukumpuning LGUs
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;&quot;
| colspan=&quot;7&quot; |

;Table note(s)
{{notelist-lr|refs=
{{efn-lr|name=Islands|The list includes the [[Island groups of the Philippines|associated islands]] of Luzon (provinces of [[Marinduque]], [[Occidental Mindoro]], [[Oriental Mindoro]], [[Palawan]], [[Romblon]], [[Batanes]], [[Catanduanes]] and [[Masbate]]).}}
{{efn-lr|name=Area|Land area figures are the sum of each region's component provinces (and/or independent cities), derived from the National Statistical Coordination Board ([[Philippine Statistics Authority]]) official website.}}
{{efn-lr|name=icc|An [[Cities of the Philippines#Classification|independent component city]], not under the jurisdiction of any provincial government.}}
{{efn-lr|name=huc|A [[Cities of the Philippines#Classification|highly urbanized city]], independent from any province}}
}}
|}
{{Largest cities
| province = 
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Philippines
| div_name = Luzon
| div_link = Region{{!}}Region
| city_1 = Quezon City{{!}}''Quezon City''
| div_1 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_1 = 3,084,270
| img_1 = QC skyline South Triangle (Quezon City; 11-08-2022).jpg
| city_2 = Manila{{!}}'''Manila'''
| div_2 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_2 = 1,902,590
| img_2 = Skyline in Manila (Metro Manila; 2023-08-11) E911a 35.jpg
| city_3 = Caloocan{{!}}Caloocan
| div_3 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_3 = 1,712,945
| img_3 = 9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg
| city_4 =Taguig{{!}}Taguig
| div_4 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_4 = 1,308,085
| img_4 = Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg
| city_5 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 913,712	

| city_6 = Pasig{{!}}Pasig
| div_6 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_6 = 853,050

| city_7 = Valenzuela{{!}}Valenzuela
| div_7 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_7 = 725,713

| city_8 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 744,511
 
| city_9 = Parañaque{{!}}Parañaque
| div_9 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_9 = 703,254

| city_10 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_10 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_10 = 685,688

| city_11 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 661,381

| city_12 = Las Piñas{{!}}Las Piñas
| div_12 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_12 = 615,549

| city_13 = Biñan{{!}}Biñan
| div_13 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_13 = 584,479

| city_14 = Calamba City{{!}}Calamba
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 575,046

| city_15 = Muntinlupa{{!}}Muntinlupa
| div_15 =  Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_15 = 552,255

| city_16 = Angeles City{{!}}Angeles
| div_16 =  Central Luzon{{!}}Central Luzon 3
| pop_16 = 483,452

| city_17 = General Trias{{!}}General Trias
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 482,453

| city_18 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_18 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_18 = 481,949

| city_19 = Marikina{{!}}Marikina
| div_19 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_19 = 471,323

| city_20 = Mandaluyong{{!}}Mandaluyong
| div_20 = Metro Manila{{!}}Metro Manila, NCR
| pop_20 = 465,932
}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Luzon|*]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>f13a4bk0hlsndq220iv4k4k4habgrgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikang Filipino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1750</id>
    <revision>
      <id>2235920</id>
      <parentid>2233240</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alban McGregor (new)</username>
        <id>166753</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2235920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21038" sha1="8ygtaaja4mvr8jqsxslltu4d08af1d2" xml:space="preserve">{{short description|ang wikang pambansa at isa sa dalawang wikang opisyal ng Pilipinas}}
{{for|wikang kung saan ang Filipino ay isang bahagi at uri nito batay sa agham ng wika at hindi sa politikal na pasya|Wikang Tagalog}}
{{for|mga katutubo at mamamayan ng Pilipinas, sa kaugnay na pagkamamamayan at kabansaan, o sa mga katutubong tagapagsalita at tagapaggamit ng wikang ito|Mga Pilipino}}
{{Infobox language
| name             = Filipino
| nativename       = 
| pronunciation    = {{IPA-tl|ˈwikɐŋ ˌfiːliˈpiːno|}}
| states           = [[Pilipinas]]
| speakers         = 
| date             = 
| ref              = 
| familycolor      = [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]]
| fam2             = [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
| fam3             = [[Mga wika sa Pilipinas|Pilipinas]]
| fam4             = [[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]]
| fam5             = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| script           = [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Filipino]])&lt;br /&gt;[[Braille ng Pilipinas|Filipinong Braille]]&lt;br /&gt;
 [[Baybayin]] (''nagpapasigla'')
| nation           = {{PHI}}
| agency           = [[Komisyon sa Wikang Filipino]]
| iso2             = fil
| iso3             = fil
| lingua           = 31-CKA-aa
| notice           = IPA
| glotto           = fili1244
| glottorefname    = Filipino
| altname          = Pilipino
}}
Ang wikang '''Filipino''' (historikal na '''Pilipino''') ay ang [[pambansang wika|wikang pambansa]] ng [[Pilipinas]]. Itinalaga rin ang Filipino, kasama ang wikang [[wikang Ingles|Ingles]], bilang isang [[opisyal na wika|wikang opisyal]] ng [[bansa]].&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot;&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987|loc=Article XIV, Sections 6 and 7|ref={{harvid|1987 constitution art 14 sec 6–7}}}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Isa lamang itong de facto (sa katotohanan o katunayan) at hindi de jureng (o sa pamamagitan ng o por medyo sa batas) pamantayang anyo ng [[wikang Tagalog]],&lt;ref name=&quot;Filipino-Tagalog-Not-So-Simple&quot;&gt;{{cite web |last=Nolasco |first=Ricardo Ma. |title=Filipino and Tagalog, Not So Simple |url=http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |website=svillafania.philippinepen.ph |date=Agosto 24, 2007 |access-date=Enero 16, 2019 |language=en |archive-date=Mayo 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522052247/http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sa pagkatatag, binibigyang-kahulugan ang Filipino ng [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF) bilang ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa mga iba pang sentrong [[urbano|urbano o urban]] ng [[kapuluan|kapuluan o arkipelago]].&lt;ref name=&quot;Resolution-92-1&quot;&gt;{{cite web |last=Pineda |first=Ponciano B.P. |last2=Cubar |first2=Ernesto H. |last3=Buenaobra |first3=Nita P. |last4=Gonzalez |first4=Andrew B. |last5=Hornedo |first5=Florentino H. |last6=Sarile |first6=Angela P. |last7=Sibayan |first7=Bonifacio P. |title=Resolusyon Blg 92-1 |trans-title=Resolution No. 92-1 |url=http://wika.pbworks.com/w/page/8021710/Resolusyon%20Blg%2092-1 |website=Commission on the Filipino Language |quote=Ito ay ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang. |date=Mayo 13, 1992 |access-date=Mayo 22, 2014}}&lt;/ref&gt; Ipinag-uutos ng Konstitusyon ng 1987 na ang Filipino ay higit pang pagyamanin at paunlarin ng iba pang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt; 

==Kasaysayan==
Ang Pilipinas ay isang bansang maraming wika na may 175 buhay na wika. Ang mga wikang ito ay sinasalita ng iba't ibang grupong etnolingguwistiko.
Nagsimula ang pakikisangkot ng Espanya sa Pilipinas noong 1565 sa pagtatag ng isang panirahang Espanyol sa [[Cebu]]. Kalaunan ay itinatag ng Espanya ang [[Maynila]] bilang kabisera ng kolonya nito noong 1571. Matatagpuan ang Maynila sa isang pook na karamihan ay Tagalog ang sinasalita. Bago ang pananakop ng mga Espanyol, pinamunuan ang rehiyon ng ilang entidad na pampulitika, kabilang ang mga politikang Muslim na nauugnay kay [[Raja Matanda]] at [[Raja Sulayman]], at ang [[Tondo (historical polity)|Tondo]] na pinamunuan ni [[Lakandula]].
Matapos ang pananakop ng mga Espanyol sa Maynila, naging kabisera ng kolonya ng Espanya sa Asya ang lungsod. Napili ang Maynila dahil sa kahalagahan nito sa kalakalan, impluwensya, at estratehikong lokasyon. Hangad din ng Espanya na protektahan ang lungsod mula sa mga posibleng pag-atake ng Portugal at ng Netherlands.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spanish Colony 1565 - 1898 |url=https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |website=sites.ualberta.ca |access-date=March 22, 2021 |archive-date=December 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227130150/https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Noong panahon ng mga Espanyol, ginamit ang [[Wikang Kastila|Kastila]] sa pamahalaan at administrasyon. Nakasabay ng Kastila ang iba't ibang wikang sinasalita sa buong kapuluan. Bago ang pamamahala ng mga Espanyol, ang mga isla ay hindi pinamahalaan bilang iisang entidad na pampulitika; sa halip, binubuo ito ng iba't ibang kaharian, sultanato, at iba pang pamayanan, na bawat isa ay may sariling wika at kaugalian.
Noong 1897, itinalaga ang Tagalog bilang opisyal na wika ng rebolusyonaryong pamahalaan sa ilalim ng [[wikisource:Provisional Constitution of the Philippines (1897)#ARTICLE_VIII:_OFFICIAL_LANGUAGE|Saligang Batas ng Biak-na-Bato]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=1897 Constitution of Biak-na-Bato, Article VIII |date=November 1897 |url=https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |access-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717035029/https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |archive-date=July 17, 2022 |url-status=live |via=The Corpus Juris |mode=cs1}}&lt;/ref&gt;
Sa panahon ng [[Kasaysayan ng Pilipinas#Panahong Amerikano (1898–1946)|pananakop ng mga Amerikano]], naging karagdagang opisyal na wika ang [[Wikang Ingles|Ingles]] kasama ang Kastila. Unti-unting buminang ang bilang ng mga mananalita ng Kastila.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Educadores y sabios adredemente olvidados |url=http://lgpolar.com/page/read/119 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122133028/http://lgpolar.com/page/read/119 |url-status=dead |archive-date=2009-01-22 |access-date=March 22, 2021 |website=www.webcitation.org}}&lt;/ref&gt;
Nagpatupad ang Estados Unidos ng mga patakaran na nagpababa sa paggamit ng Kastila sa mga opisyal na konteksto. Bagamat hindi ito tuluyang ipinagbawal, ang Ingles ang naging pangunahing wika sa edukasyon, pamahalaan, at batas.
Noong Abril 12, 1909, itinatag ang {{lang|tl|Akademya ng Wikang Pilipino}}. Isa sa mga layunin ng grupo ay pagyamanin ang wikang Tagalog sa pamamagitan ng pag-aangkop ng mga salita mula sa iba pang mga wika sa Pilipinas upang lumikha ng isang karaniwan at inklusibong wikang Filipino, sa kabila ng pagtutol ng kasapi ng [[Asembleya ng Pilipinas]], si [[León María Guerrero (botanist)|León María Guerrero]], na nagbasura sa panukalang batas noong 1908 na naglalayong magtatag ng katulad na surian dahil mas pinaboran niyang pag-isahin ang mga Pilipino sa pamamagitan ng isang banyagang wika tulad ng Ingles o Kastila.
Ang pinakamahalagang tagumpay ng Akademya ay ang pagkakalathala ng isang diksyunaryo na tinipon ng tagapagtatag at kalihim nitong si Eusebio T. Dáluz. Sinimulan ni Dáluz ang pagtipon noong 1910 at opisyal itong inilathala makalipas ang limang taon, noong Marso 7, 1915, bilang ''Filipino-English Vocabulary''. Ipinahayag din ni Dáluz ang kanyang mga pananaw hinggil sa wikang Filipino sa kanyang kolum na ''Ang Democracia''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dáluz |first=Eusebio |date=1915 |title=Filipino-English vocabulary: with practical example of Filipino and English grammars |url=https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AEQ6702.0001.001 |url-status=live |access-date=2026-10-01 |website=University of Michigan Digital Collections}}&lt;/ref&gt;


==Pagtatalaga bilang pambansang wika==
Habang tinuturing ang [[wikang Kastila|Kastila]] at Ingles bilang &quot;mga opisyal na wika&quot; noong panahon na kolonya pa ng [[Estados Unidos]] ang Pilipinas, walang naging &quot;pambansang wika&quot; sa simula. Sinasabi sa artikulo XIII, seksyon 3 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas#Saligang Batas ng 1935 (Komonwelt at Ikatlong Republika)|Konstitusyon ng 1935]] na itinatatag ang [[Komonwelt ng Pilipinas]] na:
{{quote|Gagawa ng mga hakbang ang Asembleang Pambansa tungo sa pagpabuti at adosyon ng isang karaniwang pambansang wika batay sa isa sa mga mayroon nang katutubong wika. Hanggang hindi pa naitatadhana ng batas, magpapatuloy ang Ingles at Kastila bilang mga opisyal na wika.}}

Noong Nobyembre 13, 1936, pinagtibay ng unang [[Kapulungang Pambansa ng Pilipinas|Kapulungang Pambansa ng Komonwelt ng Pilipinas]] ang Batas Komonwelt Blg. 184; na nililikha ang ''Institute of National Language'' (naging [[Surian ng Wikang Pambansa|Surián ng Wikang Pambansâ]] o SWP sa kalaunan) at inutusan itong gumawa ng isang pag-aaral at pagsisiyasat ng bawat katutubong wikang mayroon na, na umaasang mapili ang batayan para sa isang pamantayang wika.&lt;ref&gt;{{cite PH act
 |url          = https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |title        = AN ACT TO ESTABLISH A NATIONAL LANGUAGE INSTITUTE AND DEFINE ITS POWERS AND DUTIES
 |chamber      = CA
 |number       = 184
 |publisher    = Official Gazette of the Philippine Government
 |date         = {{date |Nobyembre 13, 1936}}
 |language     = en
 |access-date  = 2021-08-17
 |archive-date = 2023-04-09
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230409062012/https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; Sa kalaunan, hinirang ng noo'y [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Manuel L. Quezon]] ang mga kinatawan para sa bawat pangunahing pang-rehiyong wika upang buuin ang NLI. Pinamunuan ni Jaime C. De Veyra, na umupo bilang tagapangulo ng Instituto at bilang kinatawan ng [[wikang Waray|mga Bisayang Samar-Leyte]], binubuo ang mga kasapi ng Instituto nina Santiago A. Fonacier (kinakatawan ang [[wikang Iloko|mga rehiyong nagsasalita ng Ilokano]]), Filemon Sotto ([[wikang Cebuano|mga Bisayang Sebuwano]]), Casimiro Perfecto ([[mga wikang Bikol|mga Bikolano]]), Felix S. Sales Rodriguez ([[wikang Hiligaynon|mga Bisayang taga-Panay]]), Hadji Butu (ang mga wika ng Pilipinong [[Moro (Pilipinas)|Muslim]]), at Cecilio Lopez ([[wikang Tagalog|mga Tagalog]]).&lt;ref name=aspillera&gt;{{cite book|title=Basic Tagalog|author=Aspillera, P.|publisher=M. and Licudine Ent.|location=Manila|date=1981|language=en}}&lt;/ref&gt;

Pinagtibay ng ''Institute of National Language'' ang isang resolusyon noong Nobyembre 9, 1937 na nirerekomenda ang Tagalog bilang batayan sa wikang pambansa. Noong Disyembre 30, inilabas ni Pangulong Quezon ang Kautusang Tagapagpaganap Blg.&amp;nbsp;134, s. 1937, na inaprubahan ang adopsyon ng Tagalog bilang wika ng Pilipinas, at inihayag na ibabatay sa wikang Tagalog ang pambansang wika ng Pilipina. Sinabi sa kautusan na magkakaroon ng bisa ang utos dalawang taon mula ng inihayag ito.&lt;ref&gt;{{cite PH act
|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937
|title=PROCLAMING THE NATIONAL LANGUAGE OF THE PHILIPPINES BASED ON THE &quot;TAGALOG&quot; LANGUAGE
|chamber=EO
|number=134
|publisher=Official Gazette of the Philippine Government
|date=Disyembre 30, 1937
|language=en
|access-date=Agosto 17, 2021
|archive-date=Septiyembre 24, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924180022/https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Noong Disyembre 31 ng parehong taon, ipinahayag ni Quezon ang Tagalog bilang batayan ng [[Wikang Pambansa]] na binigay ang sumusunod ng kadahilanan:&lt;ref name=aspillera /&gt;
#Malawak na sinasalita ang Tagalog at ito ang pinakanaunawaang wika sa lahat ng [[mga rehiyon ng Pilipinas]].
#Hindi nahahati sa mas maliit na anak na wika, tulad ng sa [[mga wikang Bisaya|Bisaya]] at [[mga wikang Bikol|Bikol]].
#Pinakamayaman ang tradisyong [[panitikan|pampanitikan]] nito kumpara sa lahat ng mga katutubong wika sa Pilipinas, ang pinakamaunlad at ektensibo (sinasalamin ang [[Wikaing Toscano|wikang Toscano]] kasama ang [[wikang Italyano|Italyano]]). Maraming aklat ang nakasulat sa Tagalog kaysa sa kahit anumang ibang autoktonong wikang Pilipino maliban sa Kastila, subalit pangunahin ayon ito sa batas.
#Laging Tagalog ang wika ng [[Maynila]], ang pampolitika at ekonomikong sentro ng Pilipinas noong mga panahon ng Kastila at Amerikano.
#Kastila ang wika noong [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyon ng 1896]] at ng [[Katipunan]], ngunit pinamunuan ang himagsikan ng mga indibiduwal na nagsalita ng Tagalog.

Noong Hunyo 7, 1940, pinasa ng Pambansang Kapulungan ng Pilipinas ang Batas Komonwelt Blg. 570 na inihahayag na ang pambansang wikang Filipino ang tinuturing bilang opisyal na wika na nagkaroon ng bisa noong Hulyo 4, 1946&lt;ref name=&quot;Presidential Proclamations&quot;&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/7/77471|title=- Presidential Proclamations|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; (kasabay ng inaasahang kalayaan ng bansa mula sa Estados Unidos). Sa parehong taon, ipinakilala ng ''Balarílà ng Wikang Pambansâ'' ng  dalub-balarila na si [[Lope K. Santos]] ang 20-titik na [[alpabetong Abakada]], na naging pamantayan ng wikang pambansa.&lt;ref name=&quot;ebolusyon&quot;&gt;{{cite web |title =Ebolusyon ng Alpabetong Filipino |url=http://wika.pbworks.com/Kasaysayan |access-date = Hunyo 22, 2010|language=en}}&lt;/ref&gt; Opisyal na pinagtibay ang alpabeto ng Instituto para sa Wikang Pambansa na batay sa Tagalog.

==Patuloy na kasaysayan==
Noong 1959, nakilala ang wika bilang ''Pilipino'' sa isang pagsisikap na tanggalin at ilihis ang pagkaugnay nito sa [[pangkat-etniko]]ng [[mga Tagalog|Tagalog]].&lt;ref name=Gonzalez98&gt;{{cite journal
 |author=Andrew Gonzalez
 |year=1998
 |title=The Language Planning Situation in the Philippines
 |journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development
 |volume=19
 |issue=5, 6
 |url=http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |access-date=Marso 24, 2007
 |page=487
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |archive-date=Hunyo 16, 2007 | language=en
|doi=10.1080/01434639808666365
 |issn=0143-4632}}&lt;/ref&gt; Bagaman, hindi nagresulta ang pagpalit ng pangalan sa unibersal na pagtanggap sa mga hindi Tagalog, lalo na sa mga [[Mga Cebuano|Sebuwano]] na hindi tinanggap ang pagpili noong 1937.&lt;ref name=&quot;Gonzalez&quot;&gt;{{citation | author = Andrew Gonzalez | year = 1998 | title = The Language Planning Situation in the Philippines | journal = Journal of Multilingual and Multicultural Development | volume = 19 | issue = 5, 6 | url = http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | access-date = Marso 24, 2007 | pages = 487–488 | doi = 10.1080/01434639808666365 | postscript = . | language = en | archive-date = Hunyo 16, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Noong 1987, itinalaga ng isang [[Saligang Batas ng Pilipinas#Pagkakalikhâ ng Saligang Batas ng 1987|bagong konstitusyon]] ang Filipino bilang ang pambansang wika at, kasama ang Ingles, bilang isang opisyal na wika.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sinama ng konstitusyon na iyon ang ilang probisyon na may kaugnayan sa wikang Filipino.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

Sa Artikulo XIV, Seksyon 6, tinanggal ang kahit anumang pagbanggit sa Tagalog bilang batayan para sa Filipino, at sinabi na:&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

{{quote
 | text = Samantalang nalilinang, ito [ang wikang Filipino] ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na mga wika ng Pilipinas at sa iba pang mga wika.
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

At sinasabi din sa artikulo na:

{{quote
 | text = Alinsunod sa mga tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya [ipasiya] ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa Sistemang pang-edukasyon [sistemang pang-edukasyon].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

at:

{{quote
 | text = ... Ang mga wikang panrehyon [panrehiyon] ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehyon [rehiyon] at magsisilbi na [magsisilbing] pantulong na mga wikang panturo roon. Dapat itaguyod nang kusa at opsyonal [opsiyonal] ang Kastila [Espanyol / Español] at Arabic [Arabe].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 7.}}

Binago ng Seksyon 17(d) ng Kautusang Tagapagpaganp 117 ng Enero 30, 1987 ang pangalan ng ''Institute of National Language'' bilang ''Institute of Philippine Languages''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/5/8126|title=- Executive Orders|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; Nilikha ng Batas Republika Blg. 7104, na ipinagtibay noong Agosto 14, 1991, ang [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF), na pinapalitan ang'' Institute of Philippine Languages.'' Direktang nag-uulat ang KWF sa Pangulo at inuutusan itong gumawa, makipag-ugnay at magtaguyod ng mga pananaliksik para sa pagpapabuti, pagpapalaganap ng Filipino at ibang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite PH act
| url     = http://www.chanrobles.com/republicactno7104.htm#.VFm4vzxxnDc
| title   = Commission on the Filipino Language Act
| chamber = RA
| number  = 7104
| date    = Agosto 14, 1991
| access-date= Nobyembre 5, 2014|language=en}}&lt;/ref&gt; Noong Mayo 13, 1992, nilabas ng komisyon ang Resolusyon Blg. 92-1, na tinutukoy ang Filipino bilang ang:

{{quote
 | text = ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo.&lt;ref name=&quot;Res921&quot;&gt;{{cite web
| url = http://wika.pbworks.com/Resolusyon%20Blg%2092-1
| title = Resolusyon Blg. 92-1
| access-date = 2007-03-24
| date = 13 Mayo 1992
| publisher = Komisyon ng Wikang Filipino
| language = fil
}}&lt;/ref&gt;
}}

==Tingnan din==
*[[Palabaybayan ng Filipino]]
*[[Alpabetong Filipino]] 
*[[Mga wika ng Pilipinas]]
==Mga sanggunian== 
{{reflist}}

==Mga panlabas na kawing==
*[http://www.kwf.gov.ph Opisyal na sayt ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412182142/http://www.kwf.gov.ph/ |date=2020-04-12 }}
*[http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon Bisyon at misyon ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010160410/http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon |date=2008-10-10 }}
*[http://wika.pbwiki.com/ Komisyon sa Wikang Filipino sa PBwiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715113916/http://wika.pbwiki.com/ |date=2006-07-15 }}
*[http://www.tagalog1.com/ Filipino Learner’s Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021223647/http://www.tagalog1.com/ |date=2006-10-21 }}, ''online'' na kurso at gramatikang Filipino, at iba pang mapagkukunan
*[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:14-qucosa2-360807 Palaugnayan ng Wikang Filipino (2019, 405 p.) - Syntax der filipinischen Sprache]
*[http://www.isulongseoph.org/?cat=1 Isulong Seoph sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810154109/http://www.isulongseoph.org/?cat=1 |date=2006-08-10 }}
*[http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html ''Davao dialect backed as RP national language'' (Manila Times)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101014530/http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html |date=2005-11-01 }} (sa Ingles)
*[http://salitablog.blogspot.com/2005/01/filipino-vs-tagalog-debate-bisalog.html The Filipino vs. Tagalog debate: Bisalog], mula sa blog ni Chris Sundita
*Gaboy, Luciano L. ''Talahuluganang Ingles-Filipino/English-Filipino Dictionary'', Gabby's Dictionary, GabbyDictionary.com.

{{Mga wika ng Pilipinas}}

[[Kategorya:Wikang Filipino| ]]</text>
      <sha1>8ygtaaja4mvr8jqsxslltu4d08af1d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235921</id>
      <parentid>2235920</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alban McGregor (new)</username>
        <id>166753</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2235921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21043" sha1="c60djtbisyt4co6jqrjssllkeq3ge5d" xml:space="preserve">{{short description|ang wikang pambansa at isa sa dalawang wikang opisyal ng Pilipinas}}
{{for|wikang kung saan ang Filipino ay isang bahagi at uri nito batay sa agham ng wika at hindi sa politikal na pasya|Wikang Tagalog}}
{{for|mga katutubo at mamamayan ng Pilipinas, sa kaugnay na pagkamamamayan at kabansaan, o sa mga katutubong tagapagsalita at tagapaggamit ng wikang ito|Mga Pilipino}}
{{Infobox language
| name             = Filipino
| nativename       = 
| pronunciation    = {{IPA-tl|ˈwikɐŋ ˌfiːliˈpiːno|}}
| states           = [[Pilipinas]]
| speakers         = 
| date             = 
| ref              = 
| familycolor      = [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]]
| fam2             = [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
| fam3             = [[Mga wika sa Pilipinas|Pilipinas]]
| fam4             = [[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]]
| fam5             = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| script           = [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Filipino]])&lt;br /&gt;[[Braille ng Pilipinas|Filipinong Braille]]&lt;br /&gt;
 [[Baybayin]] (''nagpapasigla'')
| nation           = {{PHI}}
| agency           = [[Komisyon sa Wikang Filipino]]
| iso2             = fil
| iso3             = fil
| lingua           = 31-CKA-aa
| notice           = IPA
| glotto           = fili1244
| glottorefname    = Filipino
| altname          = Pilipino
}}
Ang wikang '''Filipino''' (historikal na '''Pilipino''') ay ang [[pambansang wika|wikang pambansa]] ng [[Pilipinas]]. Itinalaga rin ang Filipino, kasama ang wikang [[wikang Ingles|Ingles]], bilang isang [[opisyal na wika|wikang opisyal]] ng [[bansa]].&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot;&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987|loc=Article XIV, Sections 6 and 7|ref={{harvid|1987 constitution art 14 sec 6–7}}}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Isa lamang itong de facto (sa katotohanan o katunayan) at hindi de jureng (o sa pamamagitan ng o por medyo sa batas) pamantayang anyo ng [[wikang Tagalog]],&lt;ref name=&quot;Filipino-Tagalog-Not-So-Simple&quot;&gt;{{cite web |last=Nolasco |first=Ricardo Ma. |title=Filipino and Tagalog, Not So Simple |url=http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |website=svillafania.philippinepen.ph |date=Agosto 24, 2007 |access-date=Enero 16, 2019 |language=en |archive-date=Mayo 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522052247/http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sa pagkatatag, binibigyang-kahulugan ang Filipino ng [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF) bilang ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa mga iba pang sentrong [[urbano|urbano o urban]] ng [[kapuluan|kapuluan o arkipelago]].&lt;ref name=&quot;Resolution-92-1&quot;&gt;{{cite web |last=Pineda |first=Ponciano B.P. |last2=Cubar |first2=Ernesto H. |last3=Buenaobra |first3=Nita P. |last4=Gonzalez |first4=Andrew B. |last5=Hornedo |first5=Florentino H. |last6=Sarile |first6=Angela P. |last7=Sibayan |first7=Bonifacio P. |title=Resolusyon Blg 92-1 |trans-title=Resolution No. 92-1 |url=http://wika.pbworks.com/w/page/8021710/Resolusyon%20Blg%2092-1 |website=Commission on the Filipino Language |quote=Ito ay ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang. |date=Mayo 13, 1992 |access-date=Mayo 22, 2014}}&lt;/ref&gt; Ipinag-uutos ng Konstitusyon ng 1987 na ang Filipino ay higit pang pagyamanin at paunlarin ng iba pang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt; 

==Kasaysayan==
Ang Pilipinas ay isang bansang maraming wika na may 175 buhay na wika. Ang mga wikang ito ay sinasalita ng iba't ibang grupong etnolingguwistiko.

Nagsimula ang pakikisangkot ng Espanya sa Pilipinas noong 1565 sa pagtatag ng isang panirahang Espanyol sa [[Cebu]]. Kalaunan ay itinatag ng Espanya ang [[Maynila]] bilang kabisera ng kolonya nito noong 1571. Matatagpuan ang Maynila sa isang pook na karamihan ay Tagalog ang sinasalita. Bago ang pananakop ng mga Espanyol, pinamunuan ang rehiyon ng ilang entidad na pampulitika, kabilang ang mga politikang Muslim na nauugnay kay [[Rajah Matanda|Raja Matanda]] at [[Rajah Sulayman|Raja Sulayman]], at ang [[Bayan ng Tondo]] na pinamunuan ni [[Lakandula]].

Matapos ang pananakop ng mga Espanyol sa Maynila, naging kabisera ng kolonya ng Espanya sa Asya ang lungsod. Napili ang Maynila dahil sa kahalagahan nito sa kalakalan, impluwensya, at estratehikong lokasyon. Hangad din ng Espanya na protektahan ang lungsod mula sa mga posibleng pag-atake ng Portugal at ng Netherlands.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spanish Colony 1565 - 1898 |url=https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |website=sites.ualberta.ca |access-date=March 22, 2021 |archive-date=December 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227130150/https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong panahon ng mga Espanyol, ginamit ang [[Wikang Kastila|Kastila]] sa pamahalaan at administrasyon. Nakasabay ng Kastila ang iba't ibang wikang sinasalita sa buong kapuluan. Bago ang pamamahala ng mga Espanyol, ang mga isla ay hindi pinamahalaan bilang iisang entidad na pampulitika; sa halip, binubuo ito ng iba't ibang kaharian, sultanato, at iba pang pamayanan, na bawat isa ay may sariling wika at kaugalian.

Noong 1897, itinalaga ang Tagalog bilang opisyal na wika ng rebolusyonaryong pamahalaan sa ilalim ng [[wikisource:Provisional Constitution of the Philippines (1897)#ARTICLE_VIII:_OFFICIAL_LANGUAGE|Saligang Batas ng Biak-na-Bato]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=1897 Constitution of Biak-na-Bato, Article VIII |date=November 1897 |url=https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |access-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717035029/https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |archive-date=July 17, 2022 |url-status=live |via=The Corpus Juris |mode=cs1}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ng [[Kasaysayan ng Pilipinas#Panahong Amerikano (1898–1946)|pananakop ng mga Amerikano]], naging karagdagang opisyal na wika ang [[Wikang Ingles|Ingles]] kasama ang Kastila. Unti-unting buminang ang bilang ng mga mananalita ng Kastila.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Educadores y sabios adredemente olvidados |url=http://lgpolar.com/page/read/119 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122133028/http://lgpolar.com/page/read/119 |url-status=dead |archive-date=2009-01-22 |access-date=March 22, 2021 |website=www.webcitation.org}}&lt;/ref&gt;

Nagpatupad ang Estados Unidos ng mga patakaran na nagpababa sa paggamit ng Kastila sa mga opisyal na konteksto. Bagamat hindi ito tuluyang ipinagbawal, ang Ingles ang naging pangunahing wika sa edukasyon, pamahalaan, at batas.

Noong Abril 12, 1909, itinatag ang {{lang|tl|Akademya ng Wikang Pilipino}}. Isa sa mga layunin ng grupo ay pagyamanin ang wikang Tagalog sa pamamagitan ng pag-aangkop ng mga salita mula sa iba pang mga wika sa Pilipinas upang lumikha ng isang karaniwan at inklusibong wikang Filipino, sa kabila ng pagtutol ng kasapi ng [[Asambleang Pilipino]], si [[Leon Maria Guerrero|León María Guerrero]], na nagbasura sa panukalang batas noong 1908 na naglalayong magtatag ng katulad na surian dahil mas pinaboran niyang pag-isahin ang mga Pilipino sa pamamagitan ng isang banyagang wika tulad ng Ingles o Kastila.

Ang pinakamahalagang tagumpay ng Akademya ay ang pagkakalathala ng isang diksyunaryo na tinipon ng tagapagtatag at kalihim nitong si Eusebio T. Dáluz. Sinimulan ni Dáluz ang pagtipon noong 1910 at opisyal itong inilathala makalipas ang limang taon, noong Marso 7, 1915, bilang ''Filipino-English Vocabulary''. Ipinahayag din ni Dáluz ang kanyang mga pananaw hinggil sa wikang Filipino sa kanyang kolum na ''Ang Democracia''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dáluz |first=Eusebio |date=1915 |title=Filipino-English vocabulary: with practical example of Filipino and English grammars |url=https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AEQ6702.0001.001 |url-status=live |access-date=2026-10-01 |website=University of Michigan Digital Collections}}&lt;/ref&gt;


==Pagtatalaga bilang pambansang wika==
Habang tinuturing ang [[wikang Kastila|Kastila]] at Ingles bilang &quot;mga opisyal na wika&quot; noong panahon na kolonya pa ng [[Estados Unidos]] ang Pilipinas, walang naging &quot;pambansang wika&quot; sa simula. Sinasabi sa artikulo XIII, seksyon 3 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas#Saligang Batas ng 1935 (Komonwelt at Ikatlong Republika)|Konstitusyon ng 1935]] na itinatatag ang [[Komonwelt ng Pilipinas]] na:
{{quote|Gagawa ng mga hakbang ang Asembleang Pambansa tungo sa pagpabuti at adosyon ng isang karaniwang pambansang wika batay sa isa sa mga mayroon nang katutubong wika. Hanggang hindi pa naitatadhana ng batas, magpapatuloy ang Ingles at Kastila bilang mga opisyal na wika.}}

Noong Nobyembre 13, 1936, pinagtibay ng unang [[Kapulungang Pambansa ng Pilipinas|Kapulungang Pambansa ng Komonwelt ng Pilipinas]] ang Batas Komonwelt Blg. 184; na nililikha ang ''Institute of National Language'' (naging [[Surian ng Wikang Pambansa|Surián ng Wikang Pambansâ]] o SWP sa kalaunan) at inutusan itong gumawa ng isang pag-aaral at pagsisiyasat ng bawat katutubong wikang mayroon na, na umaasang mapili ang batayan para sa isang pamantayang wika.&lt;ref&gt;{{cite PH act
 |url          = https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |title        = AN ACT TO ESTABLISH A NATIONAL LANGUAGE INSTITUTE AND DEFINE ITS POWERS AND DUTIES
 |chamber      = CA
 |number       = 184
 |publisher    = Official Gazette of the Philippine Government
 |date         = {{date |Nobyembre 13, 1936}}
 |language     = en
 |access-date  = 2021-08-17
 |archive-date = 2023-04-09
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230409062012/https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; Sa kalaunan, hinirang ng noo'y [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Manuel L. Quezon]] ang mga kinatawan para sa bawat pangunahing pang-rehiyong wika upang buuin ang NLI. Pinamunuan ni Jaime C. De Veyra, na umupo bilang tagapangulo ng Instituto at bilang kinatawan ng [[wikang Waray|mga Bisayang Samar-Leyte]], binubuo ang mga kasapi ng Instituto nina Santiago A. Fonacier (kinakatawan ang [[wikang Iloko|mga rehiyong nagsasalita ng Ilokano]]), Filemon Sotto ([[wikang Cebuano|mga Bisayang Sebuwano]]), Casimiro Perfecto ([[mga wikang Bikol|mga Bikolano]]), Felix S. Sales Rodriguez ([[wikang Hiligaynon|mga Bisayang taga-Panay]]), Hadji Butu (ang mga wika ng Pilipinong [[Moro (Pilipinas)|Muslim]]), at Cecilio Lopez ([[wikang Tagalog|mga Tagalog]]).&lt;ref name=aspillera&gt;{{cite book|title=Basic Tagalog|author=Aspillera, P.|publisher=M. and Licudine Ent.|location=Manila|date=1981|language=en}}&lt;/ref&gt;

Pinagtibay ng ''Institute of National Language'' ang isang resolusyon noong Nobyembre 9, 1937 na nirerekomenda ang Tagalog bilang batayan sa wikang pambansa. Noong Disyembre 30, inilabas ni Pangulong Quezon ang Kautusang Tagapagpaganap Blg.&amp;nbsp;134, s. 1937, na inaprubahan ang adopsyon ng Tagalog bilang wika ng Pilipinas, at inihayag na ibabatay sa wikang Tagalog ang pambansang wika ng Pilipina. Sinabi sa kautusan na magkakaroon ng bisa ang utos dalawang taon mula ng inihayag ito.&lt;ref&gt;{{cite PH act
|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937
|title=PROCLAMING THE NATIONAL LANGUAGE OF THE PHILIPPINES BASED ON THE &quot;TAGALOG&quot; LANGUAGE
|chamber=EO
|number=134
|publisher=Official Gazette of the Philippine Government
|date=Disyembre 30, 1937
|language=en
|access-date=Agosto 17, 2021
|archive-date=Septiyembre 24, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924180022/https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Noong Disyembre 31 ng parehong taon, ipinahayag ni Quezon ang Tagalog bilang batayan ng [[Wikang Pambansa]] na binigay ang sumusunod ng kadahilanan:&lt;ref name=aspillera /&gt;
#Malawak na sinasalita ang Tagalog at ito ang pinakanaunawaang wika sa lahat ng [[mga rehiyon ng Pilipinas]].
#Hindi nahahati sa mas maliit na anak na wika, tulad ng sa [[mga wikang Bisaya|Bisaya]] at [[mga wikang Bikol|Bikol]].
#Pinakamayaman ang tradisyong [[panitikan|pampanitikan]] nito kumpara sa lahat ng mga katutubong wika sa Pilipinas, ang pinakamaunlad at ektensibo (sinasalamin ang [[Wikaing Toscano|wikang Toscano]] kasama ang [[wikang Italyano|Italyano]]). Maraming aklat ang nakasulat sa Tagalog kaysa sa kahit anumang ibang autoktonong wikang Pilipino maliban sa Kastila, subalit pangunahin ayon ito sa batas.
#Laging Tagalog ang wika ng [[Maynila]], ang pampolitika at ekonomikong sentro ng Pilipinas noong mga panahon ng Kastila at Amerikano.
#Kastila ang wika noong [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyon ng 1896]] at ng [[Katipunan]], ngunit pinamunuan ang himagsikan ng mga indibiduwal na nagsalita ng Tagalog.

Noong Hunyo 7, 1940, pinasa ng Pambansang Kapulungan ng Pilipinas ang Batas Komonwelt Blg. 570 na inihahayag na ang pambansang wikang Filipino ang tinuturing bilang opisyal na wika na nagkaroon ng bisa noong Hulyo 4, 1946&lt;ref name=&quot;Presidential Proclamations&quot;&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/7/77471|title=- Presidential Proclamations|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; (kasabay ng inaasahang kalayaan ng bansa mula sa Estados Unidos). Sa parehong taon, ipinakilala ng ''Balarílà ng Wikang Pambansâ'' ng  dalub-balarila na si [[Lope K. Santos]] ang 20-titik na [[alpabetong Abakada]], na naging pamantayan ng wikang pambansa.&lt;ref name=&quot;ebolusyon&quot;&gt;{{cite web |title =Ebolusyon ng Alpabetong Filipino |url=http://wika.pbworks.com/Kasaysayan |access-date = Hunyo 22, 2010|language=en}}&lt;/ref&gt; Opisyal na pinagtibay ang alpabeto ng Instituto para sa Wikang Pambansa na batay sa Tagalog.

==Patuloy na kasaysayan==
Noong 1959, nakilala ang wika bilang ''Pilipino'' sa isang pagsisikap na tanggalin at ilihis ang pagkaugnay nito sa [[pangkat-etniko]]ng [[mga Tagalog|Tagalog]].&lt;ref name=Gonzalez98&gt;{{cite journal
 |author=Andrew Gonzalez
 |year=1998
 |title=The Language Planning Situation in the Philippines
 |journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development
 |volume=19
 |issue=5, 6
 |url=http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |access-date=Marso 24, 2007
 |page=487
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |archive-date=Hunyo 16, 2007 | language=en
|doi=10.1080/01434639808666365
 |issn=0143-4632}}&lt;/ref&gt; Bagaman, hindi nagresulta ang pagpalit ng pangalan sa unibersal na pagtanggap sa mga hindi Tagalog, lalo na sa mga [[Mga Cebuano|Sebuwano]] na hindi tinanggap ang pagpili noong 1937.&lt;ref name=&quot;Gonzalez&quot;&gt;{{citation | author = Andrew Gonzalez | year = 1998 | title = The Language Planning Situation in the Philippines | journal = Journal of Multilingual and Multicultural Development | volume = 19 | issue = 5, 6 | url = http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | access-date = Marso 24, 2007 | pages = 487–488 | doi = 10.1080/01434639808666365 | postscript = . | language = en | archive-date = Hunyo 16, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Noong 1987, itinalaga ng isang [[Saligang Batas ng Pilipinas#Pagkakalikhâ ng Saligang Batas ng 1987|bagong konstitusyon]] ang Filipino bilang ang pambansang wika at, kasama ang Ingles, bilang isang opisyal na wika.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sinama ng konstitusyon na iyon ang ilang probisyon na may kaugnayan sa wikang Filipino.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

Sa Artikulo XIV, Seksyon 6, tinanggal ang kahit anumang pagbanggit sa Tagalog bilang batayan para sa Filipino, at sinabi na:&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

{{quote
 | text = Samantalang nalilinang, ito [ang wikang Filipino] ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na mga wika ng Pilipinas at sa iba pang mga wika.
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

At sinasabi din sa artikulo na:

{{quote
 | text = Alinsunod sa mga tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya [ipasiya] ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa Sistemang pang-edukasyon [sistemang pang-edukasyon].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

at:

{{quote
 | text = ... Ang mga wikang panrehyon [panrehiyon] ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehyon [rehiyon] at magsisilbi na [magsisilbing] pantulong na mga wikang panturo roon. Dapat itaguyod nang kusa at opsyonal [opsiyonal] ang Kastila [Espanyol / Español] at Arabic [Arabe].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 7.}}

Binago ng Seksyon 17(d) ng Kautusang Tagapagpaganp 117 ng Enero 30, 1987 ang pangalan ng ''Institute of National Language'' bilang ''Institute of Philippine Languages''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/5/8126|title=- Executive Orders|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; Nilikha ng Batas Republika Blg. 7104, na ipinagtibay noong Agosto 14, 1991, ang [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF), na pinapalitan ang'' Institute of Philippine Languages.'' Direktang nag-uulat ang KWF sa Pangulo at inuutusan itong gumawa, makipag-ugnay at magtaguyod ng mga pananaliksik para sa pagpapabuti, pagpapalaganap ng Filipino at ibang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite PH act
| url     = http://www.chanrobles.com/republicactno7104.htm#.VFm4vzxxnDc
| title   = Commission on the Filipino Language Act
| chamber = RA
| number  = 7104
| date    = Agosto 14, 1991
| access-date= Nobyembre 5, 2014|language=en}}&lt;/ref&gt; Noong Mayo 13, 1992, nilabas ng komisyon ang Resolusyon Blg. 92-1, na tinutukoy ang Filipino bilang ang:

{{quote
 | text = ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo.&lt;ref name=&quot;Res921&quot;&gt;{{cite web
| url = http://wika.pbworks.com/Resolusyon%20Blg%2092-1
| title = Resolusyon Blg. 92-1
| access-date = 2007-03-24
| date = 13 Mayo 1992
| publisher = Komisyon ng Wikang Filipino
| language = fil
}}&lt;/ref&gt;
}}

==Tingnan din==
*[[Palabaybayan ng Filipino]]
*[[Alpabetong Filipino]] 
*[[Mga wika ng Pilipinas]]
==Mga sanggunian== 
{{reflist}}

==Mga panlabas na kawing==
*[http://www.kwf.gov.ph Opisyal na sayt ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412182142/http://www.kwf.gov.ph/ |date=2020-04-12 }}
*[http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon Bisyon at misyon ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010160410/http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon |date=2008-10-10 }}
*[http://wika.pbwiki.com/ Komisyon sa Wikang Filipino sa PBwiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715113916/http://wika.pbwiki.com/ |date=2006-07-15 }}
*[http://www.tagalog1.com/ Filipino Learner’s Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021223647/http://www.tagalog1.com/ |date=2006-10-21 }}, ''online'' na kurso at gramatikang Filipino, at iba pang mapagkukunan
*[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:14-qucosa2-360807 Palaugnayan ng Wikang Filipino (2019, 405 p.) - Syntax der filipinischen Sprache]
*[http://www.isulongseoph.org/?cat=1 Isulong Seoph sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810154109/http://www.isulongseoph.org/?cat=1 |date=2006-08-10 }}
*[http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html ''Davao dialect backed as RP national language'' (Manila Times)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101014530/http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html |date=2005-11-01 }} (sa Ingles)
*[http://salitablog.blogspot.com/2005/01/filipino-vs-tagalog-debate-bisalog.html The Filipino vs. Tagalog debate: Bisalog], mula sa blog ni Chris Sundita
*Gaboy, Luciano L. ''Talahuluganang Ingles-Filipino/English-Filipino Dictionary'', Gabby's Dictionary, GabbyDictionary.com.

{{Mga wika ng Pilipinas}}

[[Kategorya:Wikang Filipino| ]]</text>
      <sha1>c60djtbisyt4co6jqrjssllkeq3ge5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235923</id>
      <parentid>2235921</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alban McGregor (new)</username>
        <id>166753</id>
      </contributor>
      <comment>/* Patuloy na kasaysayan */</comment>
      <origin>2235923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23446" sha1="7ie4gku729640u4d1zklv2vb30ej8yb" xml:space="preserve">{{short description|ang wikang pambansa at isa sa dalawang wikang opisyal ng Pilipinas}}
{{for|wikang kung saan ang Filipino ay isang bahagi at uri nito batay sa agham ng wika at hindi sa politikal na pasya|Wikang Tagalog}}
{{for|mga katutubo at mamamayan ng Pilipinas, sa kaugnay na pagkamamamayan at kabansaan, o sa mga katutubong tagapagsalita at tagapaggamit ng wikang ito|Mga Pilipino}}
{{Infobox language
| name             = Filipino
| nativename       = 
| pronunciation    = {{IPA-tl|ˈwikɐŋ ˌfiːliˈpiːno|}}
| states           = [[Pilipinas]]
| speakers         = 
| date             = 
| ref              = 
| familycolor      = [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]]
| fam2             = [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]
| fam3             = [[Mga wika sa Pilipinas|Pilipinas]]
| fam4             = [[Mga wikang Gitnang Pilipino|Gitnang Pilipino]]
| fam5             = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| script           = [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Filipino]])&lt;br /&gt;[[Braille ng Pilipinas|Filipinong Braille]]&lt;br /&gt;
 [[Baybayin]] (''nagpapasigla'')
| nation           = {{PHI}}
| agency           = [[Komisyon sa Wikang Filipino]]
| iso2             = fil
| iso3             = fil
| lingua           = 31-CKA-aa
| notice           = IPA
| glotto           = fili1244
| glottorefname    = Filipino
| altname          = Pilipino
}}
Ang wikang '''Filipino''' (historikal na '''Pilipino''') ay ang [[pambansang wika|wikang pambansa]] ng [[Pilipinas]]. Itinalaga rin ang Filipino, kasama ang wikang [[wikang Ingles|Ingles]], bilang isang [[opisyal na wika|wikang opisyal]] ng [[bansa]].&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot;&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987|loc=Article XIV, Sections 6 and 7|ref={{harvid|1987 constitution art 14 sec 6–7}}}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Isa lamang itong de facto (sa katotohanan o katunayan) at hindi de jureng (o sa pamamagitan ng o por medyo sa batas) pamantayang anyo ng [[wikang Tagalog]],&lt;ref name=&quot;Filipino-Tagalog-Not-So-Simple&quot;&gt;{{cite web |last=Nolasco |first=Ricardo Ma. |title=Filipino and Tagalog, Not So Simple |url=http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |website=svillafania.philippinepen.ph |date=Agosto 24, 2007 |access-date=Enero 16, 2019 |language=en |archive-date=Mayo 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522052247/http://svillafania.philippinepen.ph/2007/08/articles-filipino-and-tagalog-not-so.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Sa pagkatatag, binibigyang-kahulugan ang Filipino ng [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF) bilang ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa mga iba pang sentrong [[urbano|urbano o urban]] ng [[kapuluan|kapuluan o arkipelago]].&lt;ref name=&quot;Resolution-92-1&quot;&gt;{{cite web |last=Pineda |first=Ponciano B.P. |last2=Cubar |first2=Ernesto H. |last3=Buenaobra |first3=Nita P. |last4=Gonzalez |first4=Andrew B. |last5=Hornedo |first5=Florentino H. |last6=Sarile |first6=Angela P. |last7=Sibayan |first7=Bonifacio P. |title=Resolusyon Blg 92-1 |trans-title=Resolution No. 92-1 |url=http://wika.pbworks.com/w/page/8021710/Resolusyon%20Blg%2092-1 |website=Commission on the Filipino Language |quote=Ito ay ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang. |date=Mayo 13, 1992 |access-date=Mayo 22, 2014}}&lt;/ref&gt; Ipinag-uutos ng Konstitusyon ng 1987 na ang Filipino ay higit pang pagyamanin at paunlarin ng iba pang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt; 

==Kasaysayan==
Ang Pilipinas ay isang bansang maraming wika na may 175 buhay na wika. Ang mga wikang ito ay sinasalita ng iba't ibang grupong etnolingguwistiko.

Nagsimula ang pakikisangkot ng Espanya sa Pilipinas noong 1565 sa pagtatag ng isang panirahang Espanyol sa [[Cebu]]. Kalaunan ay itinatag ng Espanya ang [[Maynila]] bilang kabisera ng kolonya nito noong 1571. Matatagpuan ang Maynila sa isang pook na karamihan ay Tagalog ang sinasalita. Bago ang pananakop ng mga Espanyol, pinamunuan ang rehiyon ng ilang entidad na pampulitika, kabilang ang mga politikang Muslim na nauugnay kay [[Rajah Matanda|Raja Matanda]] at [[Rajah Sulayman|Raja Sulayman]], at ang [[Bayan ng Tondo]] na pinamunuan ni [[Lakandula]].

Matapos ang pananakop ng mga Espanyol sa Maynila, naging kabisera ng kolonya ng Espanya sa Asya ang lungsod. Napili ang Maynila dahil sa kahalagahan nito sa kalakalan, impluwensya, at estratehikong lokasyon. Hangad din ng Espanya na protektahan ang lungsod mula sa mga posibleng pag-atake ng Portugal at ng Netherlands.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Spanish Colony 1565 - 1898 |url=https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |website=sites.ualberta.ca |access-date=March 22, 2021 |archive-date=December 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227130150/https://sites.ualberta.ca/~~vmitchel/fw2.html#:~~:text=Legazpi%20selected%20Manila%20for%20the,Philippine%27s%20agricultural%20or%20mineral%20resources. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong panahon ng mga Espanyol, ginamit ang [[Wikang Kastila|Kastila]] sa pamahalaan at administrasyon. Nakasabay ng Kastila ang iba't ibang wikang sinasalita sa buong kapuluan. Bago ang pamamahala ng mga Espanyol, ang mga isla ay hindi pinamahalaan bilang iisang entidad na pampulitika; sa halip, binubuo ito ng iba't ibang kaharian, sultanato, at iba pang pamayanan, na bawat isa ay may sariling wika at kaugalian.

Noong 1897, itinalaga ang Tagalog bilang opisyal na wika ng rebolusyonaryong pamahalaan sa ilalim ng [[wikisource:Provisional Constitution of the Philippines (1897)#ARTICLE_VIII:_OFFICIAL_LANGUAGE|Saligang Batas ng Biak-na-Bato]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=1897 Constitution of Biak-na-Bato, Article VIII |date=November 1897 |url=https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |access-date=April 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717035029/https://thecorpusjuris.com/constitutions/1897-constitution.php |archive-date=July 17, 2022 |url-status=live |via=The Corpus Juris |mode=cs1}}&lt;/ref&gt;

Sa panahon ng [[Kasaysayan ng Pilipinas#Panahong Amerikano (1898–1946)|pananakop ng mga Amerikano]], naging karagdagang opisyal na wika ang [[Wikang Ingles|Ingles]] kasama ang Kastila. Unti-unting buminang ang bilang ng mga mananalita ng Kastila.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Educadores y sabios adredemente olvidados |url=http://lgpolar.com/page/read/119 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122133028/http://lgpolar.com/page/read/119 |url-status=dead |archive-date=2009-01-22 |access-date=March 22, 2021 |website=www.webcitation.org}}&lt;/ref&gt;

Nagpatupad ang Estados Unidos ng mga patakaran na nagpababa sa paggamit ng Kastila sa mga opisyal na konteksto. Bagamat hindi ito tuluyang ipinagbawal, ang Ingles ang naging pangunahing wika sa edukasyon, pamahalaan, at batas.

Noong Abril 12, 1909, itinatag ang {{lang|tl|Akademya ng Wikang Pilipino}}. Isa sa mga layunin ng grupo ay pagyamanin ang wikang Tagalog sa pamamagitan ng pag-aangkop ng mga salita mula sa iba pang mga wika sa Pilipinas upang lumikha ng isang karaniwan at inklusibong wikang Filipino, sa kabila ng pagtutol ng kasapi ng [[Asambleang Pilipino]], si [[Leon Maria Guerrero|León María Guerrero]], na nagbasura sa panukalang batas noong 1908 na naglalayong magtatag ng katulad na surian dahil mas pinaboran niyang pag-isahin ang mga Pilipino sa pamamagitan ng isang banyagang wika tulad ng Ingles o Kastila.

Ang pinakamahalagang tagumpay ng Akademya ay ang pagkakalathala ng isang diksyunaryo na tinipon ng tagapagtatag at kalihim nitong si Eusebio T. Dáluz. Sinimulan ni Dáluz ang pagtipon noong 1910 at opisyal itong inilathala makalipas ang limang taon, noong Marso 7, 1915, bilang ''Filipino-English Vocabulary''. Ipinahayag din ni Dáluz ang kanyang mga pananaw hinggil sa wikang Filipino sa kanyang kolum na ''Ang Democracia''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dáluz |first=Eusebio |date=1915 |title=Filipino-English vocabulary: with practical example of Filipino and English grammars |url=https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AEQ6702.0001.001 |url-status=live |access-date=2026-10-01 |website=University of Michigan Digital Collections}}&lt;/ref&gt;


==Pagtatalaga bilang pambansang wika==
Habang tinuturing ang [[wikang Kastila|Kastila]] at Ingles bilang &quot;mga opisyal na wika&quot; noong panahon na kolonya pa ng [[Estados Unidos]] ang Pilipinas, walang naging &quot;pambansang wika&quot; sa simula. Sinasabi sa artikulo XIII, seksyon 3 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas#Saligang Batas ng 1935 (Komonwelt at Ikatlong Republika)|Konstitusyon ng 1935]] na itinatatag ang [[Komonwelt ng Pilipinas]] na:
{{quote|Gagawa ng mga hakbang ang Asembleang Pambansa tungo sa pagpabuti at adosyon ng isang karaniwang pambansang wika batay sa isa sa mga mayroon nang katutubong wika. Hanggang hindi pa naitatadhana ng batas, magpapatuloy ang Ingles at Kastila bilang mga opisyal na wika.}}

Noong Nobyembre 13, 1936, pinagtibay ng unang [[Kapulungang Pambansa ng Pilipinas|Kapulungang Pambansa ng Komonwelt ng Pilipinas]] ang Batas Komonwelt Blg. 184; na nililikha ang ''Institute of National Language'' (naging [[Surian ng Wikang Pambansa|Surián ng Wikang Pambansâ]] o SWP sa kalaunan) at inutusan itong gumawa ng isang pag-aaral at pagsisiyasat ng bawat katutubong wikang mayroon na, na umaasang mapili ang batayan para sa isang pamantayang wika.&lt;ref&gt;{{cite PH act
 |url          = https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |title        = AN ACT TO ESTABLISH A NATIONAL LANGUAGE INSTITUTE AND DEFINE ITS POWERS AND DUTIES
 |chamber      = CA
 |number       = 184
 |publisher    = Official Gazette of the Philippine Government
 |date         = {{date |Nobyembre 13, 1936}}
 |language     = en
 |access-date  = 2021-08-17
 |archive-date = 2023-04-09
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20230409062012/https://www.officialgazette.gov.ph/1936/11/13/commonwealth-act-no-184/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; Sa kalaunan, hinirang ng noo'y [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Manuel L. Quezon]] ang mga kinatawan para sa bawat pangunahing pang-rehiyong wika upang buuin ang NLI. Pinamunuan ni Jaime C. De Veyra, na umupo bilang tagapangulo ng Instituto at bilang kinatawan ng [[wikang Waray|mga Bisayang Samar-Leyte]], binubuo ang mga kasapi ng Instituto nina Santiago A. Fonacier (kinakatawan ang [[wikang Iloko|mga rehiyong nagsasalita ng Ilokano]]), Filemon Sotto ([[wikang Cebuano|mga Bisayang Sebuwano]]), Casimiro Perfecto ([[mga wikang Bikol|mga Bikolano]]), Felix S. Sales Rodriguez ([[wikang Hiligaynon|mga Bisayang taga-Panay]]), Hadji Butu (ang mga wika ng Pilipinong [[Moro (Pilipinas)|Muslim]]), at Cecilio Lopez ([[wikang Tagalog|mga Tagalog]]).&lt;ref name=aspillera&gt;{{cite book|title=Basic Tagalog|author=Aspillera, P.|publisher=M. and Licudine Ent.|location=Manila|date=1981|language=en}}&lt;/ref&gt;

Pinagtibay ng ''Institute of National Language'' ang isang resolusyon noong Nobyembre 9, 1937 na nirerekomenda ang Tagalog bilang batayan sa wikang pambansa. Noong Disyembre 30, inilabas ni Pangulong Quezon ang Kautusang Tagapagpaganap Blg.&amp;nbsp;134, s. 1937, na inaprubahan ang adopsyon ng Tagalog bilang wika ng Pilipinas, at inihayag na ibabatay sa wikang Tagalog ang pambansang wika ng Pilipina. Sinabi sa kautusan na magkakaroon ng bisa ang utos dalawang taon mula ng inihayag ito.&lt;ref&gt;{{cite PH act
|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937
|title=PROCLAMING THE NATIONAL LANGUAGE OF THE PHILIPPINES BASED ON THE &quot;TAGALOG&quot; LANGUAGE
|chamber=EO
|number=134
|publisher=Official Gazette of the Philippine Government
|date=Disyembre 30, 1937
|language=en
|access-date=Agosto 17, 2021
|archive-date=Septiyembre 24, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924180022/https://www.officialgazette.gov.ph/1937/12/30/executive-order-no-134-s-1937/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Noong Disyembre 31 ng parehong taon, ipinahayag ni Quezon ang Tagalog bilang batayan ng [[Wikang Pambansa]] na binigay ang sumusunod ng kadahilanan:&lt;ref name=aspillera /&gt;
#Malawak na sinasalita ang Tagalog at ito ang pinakanaunawaang wika sa lahat ng [[mga rehiyon ng Pilipinas]].
#Hindi nahahati sa mas maliit na anak na wika, tulad ng sa [[mga wikang Bisaya|Bisaya]] at [[mga wikang Bikol|Bikol]].
#Pinakamayaman ang tradisyong [[panitikan|pampanitikan]] nito kumpara sa lahat ng mga katutubong wika sa Pilipinas, ang pinakamaunlad at ektensibo (sinasalamin ang [[Wikaing Toscano|wikang Toscano]] kasama ang [[wikang Italyano|Italyano]]). Maraming aklat ang nakasulat sa Tagalog kaysa sa kahit anumang ibang autoktonong wikang Pilipino maliban sa Kastila, subalit pangunahin ayon ito sa batas.
#Laging Tagalog ang wika ng [[Maynila]], ang pampolitika at ekonomikong sentro ng Pilipinas noong mga panahon ng Kastila at Amerikano.
#Kastila ang wika noong [[Himagsikang Pilipino|Rebolusyon ng 1896]] at ng [[Katipunan]], ngunit pinamunuan ang himagsikan ng mga indibiduwal na nagsalita ng Tagalog.

Noong Hunyo 7, 1940, pinasa ng Pambansang Kapulungan ng Pilipinas ang Batas Komonwelt Blg. 570 na inihahayag na ang pambansang wikang Filipino ang tinuturing bilang opisyal na wika na nagkaroon ng bisa noong Hulyo 4, 1946&lt;ref name=&quot;Presidential Proclamations&quot;&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/7/77471|title=- Presidential Proclamations|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; (kasabay ng inaasahang kalayaan ng bansa mula sa Estados Unidos). Sa parehong taon, ipinakilala ng ''Balarílà ng Wikang Pambansâ'' ng  dalub-balarila na si [[Lope K. Santos]] ang 20-titik na [[alpabetong Abakada]], na naging pamantayan ng wikang pambansa.&lt;ref name=&quot;ebolusyon&quot;&gt;{{cite web |title =Ebolusyon ng Alpabetong Filipino |url=http://wika.pbworks.com/Kasaysayan |access-date = Hunyo 22, 2010|language=en}}&lt;/ref&gt; Opisyal na pinagtibay ang alpabeto ng Instituto para sa Wikang Pambansa na batay sa Tagalog.

==Patuloy na kasaysayan==
Noong 1959, nakilala ang wika bilang ''Pilipino'' sa isang pagsisikap na tanggalin at ilihis ang pagkaugnay nito sa [[pangkat-etniko]]ng [[mga Tagalog|Tagalog]].&lt;ref name=Gonzalez98&gt;{{cite journal
 |author=Andrew Gonzalez
 |year=1998
 |title=The Language Planning Situation in the Philippines
 |journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development
 |volume=19
 |issue=5, 6
 |url=http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |access-date=Marso 24, 2007
 |page=487
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf
 |archive-date=Hunyo 16, 2007 | language=en
|doi=10.1080/01434639808666365
 |issn=0143-4632}}&lt;/ref&gt; Bagaman, hindi nagresulta ang pagpalit ng pangalan sa unibersal na pagtanggap sa mga hindi Tagalog, lalo na sa mga [[Mga Cebuano|Sebuwano]] na hindi tinanggap ang pagpili noong 1937.&lt;ref name=&quot;Gonzalez&quot;&gt;{{citation | author = Andrew Gonzalez | year = 1998 | title = The Language Planning Situation in the Philippines | journal = Journal of Multilingual and Multicultural Development | volume = 19 | issue = 5, 6 | url = http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | access-date = Marso 24, 2007 | pages = 487–488 | doi = 10.1080/01434639808666365 | postscript = . | language = en | archive-date = Hunyo 16, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Noong 1987, itinalaga ng isang [[Saligang Batas ng Pilipinas#Pagkakalikhâ ng Saligang Batas ng 1987|bagong konstitusyon]] ang Filipino bilang ang pambansang wika at, kasama ang Ingles, bilang isang opisyal na wika.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Constitution of the Philippines|1987}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sinama ng konstitusyon na iyon ang ilang probisyon na may kaugnayan sa wikang Filipino.&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

Sa Artikulo XIV, Seksyon 6, tinanggal ang kahit anumang pagbanggit sa Tagalog bilang batayan para sa Filipino, at sinabi na:&lt;ref name=&quot;1987 constitution art 14 sec 6-7&quot; /&gt;

{{quote
 | text = Samantalang nalilinang, ito [ang wikang Filipino] ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na mga wika ng Pilipinas at sa iba pang mga wika.
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

At sinasabi din sa artikulo na:

{{quote
 | text = Alinsunod sa mga tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya [ipasiya] ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang wika ng pagtuturo sa Sistemang pang-edukasyon [sistemang pang-edukasyon].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 6.}}

at:

{{quote
 | text = ... Ang mga wikang panrehyon [panrehiyon] ay pantulong na mga wikang opisyal sa mga rehyon [rehiyon] at magsisilbi na [magsisilbing] pantulong na mga wikang panturo roon. Dapat itaguyod nang kusa at opsyonal [opsiyonal] ang Kastila [Espanyol / Español] at Arabic [Arabe].
|title=Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas, 1987|source=ARTIKULO XIV EDUKASYON, SYENSYA AT TEKNOLOHYA, MGA SINING, KULTURA, AT ISPORTS; WIKA; SEK. 7.}}

Binago ng Seksyon 17(d) ng Kautusang Tagapagpaganp 117 ng Enero 30, 1987 ang pangalan ng ''Institute of National Language'' bilang ''Institute of Philippine Languages''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/5/8126|title=- Executive Orders|website=elibrary.judiciary.gov.ph|language=en}}&lt;/ref&gt; Nilikha ng Batas Republika Blg. 7104, na ipinagtibay noong Agosto 14, 1991, ang [[Komisyon sa Wikang Filipino]] (KWF), na pinapalitan ang'' Institute of Philippine Languages.'' Direktang nag-uulat ang KWF sa Pangulo at inuutusan itong gumawa, makipag-ugnay at magtaguyod ng mga pananaliksik para sa pagpapabuti, pagpapalaganap ng Filipino at ibang mga wika sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite PH act
| url     = http://www.chanrobles.com/republicactno7104.htm#.VFm4vzxxnDc
| title   = Commission on the Filipino Language Act
| chamber = RA
| number  = 7104
| date    = Agosto 14, 1991
| access-date= Nobyembre 5, 2014|language=en}}&lt;/ref&gt; Noong Mayo 13, 1992, nilabas ng komisyon ang Resolusyon Blg. 92-1, na tinutukoy ang Filipino bilang ang:

{{quote
 | text = ang katutubong wika, pasalita at pasulat, sa Metro Manila, ang Pambansang Punong Rehiyon, at sa iba pang sentrong urban sa arkipelago, na ginagamit bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo.&lt;ref name=&quot;Res921&quot;&gt;{{cite web
| url = http://wika.pbworks.com/Resolusyon%20Blg%2092-1
| title = Resolusyon Blg. 92-1
| access-date = 2007-03-24
| date = 13 Mayo 1992
| publisher = Komisyon ng Wikang Filipino
| language = fil
}}&lt;/ref&gt;
}}

==Paggunita== 
{{Main|Buwan ng Wika}}

Mula 1997, isang buwang pagdiriwang ng pambansang wika ang ginaganap tuwing Agosto, na kilala sa Filipino bilang ''[[Buwan ng Wika]]'' (Buwan ng Wika). Dati, ito ay tumatagal lamang ng isang linggo at kilala bilang ''Linggo ng Wika'' (Linggo ng Wika'' (Linggo ng Wika). Ang pagdiriwang ay kasabay ng buwan ng kapanganakan ni Pangulong Manuel L. Quezon, na itinuturing na &quot;Ama ng Wikang Pambansa&quot;

Noong 1946, ang Proklamasyon Blg. 35 ng Marso 26 ay naglaan ng isang linggong pagdiriwang ng pambansang wika. &lt;ref name=&quot;Presidential Proclamations&quot;/&gt; ang pagdiriwang na ito ay tumatagal mula Marso 27 hanggang Abril 2 bawat taon, ang huling araw ay kasabay ng kaarawan ng Pilipinong manunulat na si [[Francisco Baltazar]], may-akda ng epikong Tagalog na ''[[Florante at Laura]]''.

Noong 1954, itinakda ng Proklamasyon Blg. 12 ng Marso 26 na ang linggo ng pagdiriwang ay mula Marso 29 hanggang Abril 4 bawat taon. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lawphil.net/executive/proc/proc1954/proc_12_1954.html|title=Proklama Blg. 12, March 26, 1954, lawphil.net}}&lt;/ref&gt; Ang proklamasyon na ito ay binago noong sumunod na taon ni Pangulong [[Ramon Magsaysay]] sa pamamagitan ng Proklamasyon Blg. 186 ng Setyembre 23, na inilipat ang mga petsa ng pagdiriwang sa Agosto 13–19 bawat taon.&lt;ref name=&quot;temp1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lawphil.net/executive/proc/proc1955/proc_186_1955.html|title=Proclamation No. 186 of September 23, 1955, lawphil.net|access-date=April 2, 2018|archive-date=June 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618120800/https://www.lawphil.net/executive/proc/proc1955/proc_186_1955.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ngayon ay kasabay ng kaarawan ni Pangulong Manuel L. Quezon. Ang dahilan ng paglipat ay dahil ang orihinal na pagdiriwang ay isang panahon &quot;sa labas ng taon ng paaralan, kaya hindi maaaring lumahok ang mga paaralan sa pagdiriwang nito&quot;.&lt;ref name=&quot;temp1&quot;/&gt;

Noong 1988, nilagdaan ni Pangulong [[Corazon Aquino]] ang Proklamasyon Blg. 19, na muling pinagtitibay ang pagdiriwang tuwing Agosto 13 hanggang 19. Noong 1997, pinalawig ang pagdiriwang mula isang linggo hanggang isang buwan sa pamamagitan ng Proklamasyon 1041 ng Hulyo 15 na nilagdaan ni Pangulong [[Fidel V. Ramos]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialgazette.gov.ph/1997/07/15/proklamasyon-blg-1041-s-1997-2/|title=Proklamasyon Blg. 1041, s. 1997 – GOVPH}}&lt;/ref&gt;

==Tingnan din==
*[[Palabaybayan ng Filipino]]
*[[Alpabetong Filipino]] 
*[[Mga wika ng Pilipinas]]
==Mga sanggunian== 
{{reflist}}

==Mga panlabas na kawing==
*[http://www.kwf.gov.ph Opisyal na sayt ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412182142/http://www.kwf.gov.ph/ |date=2020-04-12 }}
*[http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon Bisyon at misyon ng Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010160410/http://wika.pbwiki.com/Misyon%20at%20Bisyon |date=2008-10-10 }}
*[http://wika.pbwiki.com/ Komisyon sa Wikang Filipino sa PBwiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715113916/http://wika.pbwiki.com/ |date=2006-07-15 }}
*[http://www.tagalog1.com/ Filipino Learner’s Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021223647/http://www.tagalog1.com/ |date=2006-10-21 }}, ''online'' na kurso at gramatikang Filipino, at iba pang mapagkukunan
*[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:14-qucosa2-360807 Palaugnayan ng Wikang Filipino (2019, 405 p.) - Syntax der filipinischen Sprache]
*[http://www.isulongseoph.org/?cat=1 Isulong Seoph sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810154109/http://www.isulongseoph.org/?cat=1 |date=2006-08-10 }}
*[http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html ''Davao dialect backed as RP national language'' (Manila Times)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101014530/http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/metro/20050123met1.html |date=2005-11-01 }} (sa Ingles)
*[http://salitablog.blogspot.com/2005/01/filipino-vs-tagalog-debate-bisalog.html The Filipino vs. Tagalog debate: Bisalog], mula sa blog ni Chris Sundita
*Gaboy, Luciano L. ''Talahuluganang Ingles-Filipino/English-Filipino Dictionary'', Gabby's Dictionary, GabbyDictionary.com.

{{Mga wika ng Pilipinas}}

[[Kategorya:Wikang Filipino| ]]</text>
      <sha1>7ie4gku729640u4d1zklv2vb30ej8yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mindanao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1801</id>
    <revision>
      <id>2235887</id>
      <parentid>2235606</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16325" sha1="t5gmjs7tw6sheasml49rbrfeeissb9i" xml:space="preserve">{{Infobox islands
|name = Mindanao
|image_map =Mindanao Red.png
|image_caption = Mindanao is shown in color red; its associated islands in maroon.
|nickname = Timog Pilipinas&lt;br&gt;South Philippines
|locator map = {{Location map|Philippines|caption=|float=center|width=220|lat=8|long=125|marksize=16}}
|map caption = Mindanao (Pilipinas)
|location = [[Timog Silangang Asya]]
|coordinates =
|archipelago = [[Pilipinas]]
|total islands = 7,107
|major islands = Mindanao, Sulu
|area_km2 = 104,530
|rank = Ika-19
|highest mount = [[Bundok Apo]]
|elevation_m = 3,412
|country = {{flagicon|Philippines}} [[Pilipinas]]
|capital = [[Lungsod Davao]]
|country admin divisions title = Rehiyon
|country admin divisions = [[Caraga]], [[Hilagang Mindanao]], [[Tangway ng Zamboanga]], [[Rehiyon ng Davao]], [[Bangsamoro|Nagsasariling Rehiyon ng Bangsamoro sa Muslim na Mindanao]] (BARMM), [[SOCCSKSARGEN]]
|country admin divisions title 1 = Lalawigan
|country admin divisions 1 = [[Agusan del Norte]], [[Agusan del Sur]], [[Basilan]], [[Sulu]], [[Tawi-Tawi]], [[Surigao del Norte]], [[Surigao del Sur]], [[Kapuluang Dinagat]], [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]], [[Davao Oriental]], [[Misamis Oriental]], [[Misamis Occidental]], [[Bukidnon]], [[Lanao del Norte]], [[Lanao del Sur]], [[Lalawigan ng Cotabato|Cotabato]], [[Timog Cotabato]], [[Sarangani]], [[Sultan Kudarat]], [[Maguindanao]], [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]], [[Zamboanga Sibugay]]
|country largest city = [[Lungsod ng Davao]]
|country largest city population = 1,449,296
|population = 21,968,174
|population as of = 2010
|density_km2 = 232
|ethnic groups = [[Bajau|Bajao]], [[Mga Bisaya|Bisaya]], [[Subanon]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Mga Cebuano|Cebuano]], [[Mga Waray|Waray]], [[Mga Karay-a|Karay-a]], [[Mga Butuanon|Butuanon]], [[Mga Surigaonon|Surigaonon]], [[Mga Sangirese|Sangirese]], [[Lumad]] [[Kamayo]], [[Cotabato Manobo language|Manobo]], [[Tasaday]], [[T'boli]], [[Mga Moro|Moro]], [[Mga Maguindanao|Maguindanao]], [[Maranao]], [[Zamboangueño|Latino Zamboangueño]], [[Mga Tagalog|Tagalog]]
}}

Ang '''Mindanao''' o '''Kamindanawan''', ([[Ingles]]: '''Southern Philippines''' o [[Wikang Tagalog|Tagalog]]: '''Timog Pilipinas''') ay ang ikalawang pinakamalaking [[pulo]] sa [[Pilipinas]]. Ito rin ang tawag sa isa sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa Pilipinas (ang dalawa ay ang [[Luzon]] at ang [[Kabisayaan]]), na binubuo ng pulo ng Mindanao at ng mga nakapalibot na mga maliliit na pulo. Pinakamalaking lungsod sa Mindanao ang [[Lungsod ng Davao]]. Sa 21,968,174 populasyon ng Mindanao, (ayon sa senso noong 2010) 10 bahagdan ay mga Moro o [[Muslim]].&lt;ref name=&quot;investvine&quot;&gt;{{cite web|url=http://investvine.com/unearthed-gem-of-minda/|title=Unearthed gem|first=Justin|last=Calderon|work=Inside Investor|date=22 Abril 2013|accessdate=29 Abril 2013|archive-date=26 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226084529/http://investvine.com/unearthed-gem-of-minda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang Mindanao ang bukod tanging pook heograpikal sa Pilipinas na may malaking bilang ng mga [[Muslim]]. Ang pinakatimog na bahagi ng Mindanao, partikular ang lalawigan ng [[Maguindanao]]  [[Lanao del Sur]], [[Sulu]], at [[Tawi-Tawi]] (na bahagi ng [[Bangsamoro|Nagsasariling Rehiyon ng Bangsamoro sa Muslim na Mindanao]] (BARMM), ay tahanan ng nakararaming Pilipinong Muslim. Dahil sa malawakang kahirapan, pagkakaiba-iba ng relihiyon, ang pulo ay kinakitaan ng paghihimagsik ng mga komunista, pati na rin ng mga kilusang armadong separatistang Muslim.

==Kasaysayan==
[[File:Spanish map of Mindanao.jpg|thumb|left|250px|Isang lumang mapang Kastila ng pulo ng Mindanao.]]

Isinunod ang pangalan ng Mindanao sa [[mga Maguindanaon]] na bumubuo sa pinakamalaking [[Kasultanan ng Maguindanao|Kasultanan]] ayon sa kasaysayan, at makikita sa mga mapa na ginawa noong ika-17 at ika-18 dantaon na nagmumungkahi na ang pangalan ay ginamit upang tukuyin ang pulo ng mga makapangyarihang katutubo ng panahong iyon.

Unang lumaganap ang [[Islam]] sa rehiyon noong ika-13 dantaon sa pamamagitan ng mga mangangalakal na Arabe mula sa kasalukuyang [[Malaysia]] at [[Indonesia]]. Bago pa man maganap ito, ang mga katutubo ay pangunahing mga [[animista]] na naninirahan sa mga maliliit na pamayanan.&lt;ref name=&quot;slate&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.slate.com/id/2112795/|title=How Islam got to the Philippines|first=Brendan I.|last=Koerner|work=Slate|date=28 Enero 2005|accessdate=4 Oktubre 2009}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga taal na populasyon ng mga Tausug, [[Maranao]] at [[Maguindanaon]] ay agad na lumipat sa pananampalatayang Islam maliban sa mga mailap na [[Subanon]], [[Talaandig]], [[Higaonon]] at ilang maliliit na mga tribo na tumangging makipag-ugnayan sa mga Arabeng misyonero ng Islam.

Itinayo ang pinakaunang [[moske]] sa Pilipinas noong kalagitnaan ng ika-14 na dantaon sa bayan ng [[Simunul]].&lt;ref name=&quot;slate&quot; /&gt; Sumunod ang mga kasultanan ng [[Kasultanan ng Sulu|Sulu]] at [[Kasultanan ng Maguindanao|Maguindanao]] noong ika-15 at ika-16 na dantaon. Noong huling bahagi ng ika-16 na dantaon hanggang unang bahagi ng ika-17 dantaon, naganap ang unang pagtatagpo sa mga [[Espanya|Kastila]]. Sa panahong ito, maayos nang nakatatag ang Islam sa Mindanao at nagsisimula nang manghikayat sa mga pangkat sa malalaking kapuluan ng [[Kabisayaan]] tulad ng [[Cebu]] at [[Bohol]], gayundin sa dulong hilagang bahagi, tulad ng [[Maynila]] sa [[Luzon|Kalusunan]].&lt;ref name=&quot;slate&quot; /&gt;

Nang dumating ang mga Kastila sa [[Pilipinas]], labis silang nabagabag nang matagpuan nilang matibay ang katayuan ng Islam sa pulo ng Mindanao, bilang katatapos lang mapaalis ang mga [[Moors]] mula sa [[Espanya]] pagkatapos nang dantaong labanan sa ilalim ng [[Reconquista]]. Sa katunayan, ang pangalang ''[[Mga Moro|Moro]]'' ay wikang Kastila para sa &quot;Moors&quot;, na ibinigay sa mga Muslim na naninirahan sa Mindanao.&lt;ref name=&quot;slate&quot; /&gt; Pinangalanan ni Villalobos na Caesarea Caroli ang pulo ng Mindanao nang maabot niya ang dalampasigan nito. Isinunod ito kay Carlos V ng Banal na Emperyong Romano (at I ng Espanya).

==Heograpiya==
Ikalawang pinakamalaking pulo sa Pilipinas ang Mindanao na may sukat na 104,630 kilometro kwadrado, at ikawalang pinakamataong pulo sa buong daigdig. Higit na malaki ang pulo ng Mindanao kaysa sa 125 mga bansa sa daigdig, kabilang ang [[Netherlands]], [[Austria]], [[Portugal]], [[Czech Republic]], [[Hungary]],  at [[Ireland]]. Ang pulo ay bulubundukin, at kung saan matatagpuan ang [[Bundok Apo]], ang pinakamataas na bundok sa Pilipinas. Napalilibutan ng 4 na dagat ang Mindanao: ang [[Dagat Sulu]] sa kanluran,&lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Sulu_Sea?topic=49523 ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry &amp; C.J.Cleveland. Washington DC]&lt;/ref&gt; [[Dagat Pilipinas]] sa silangan, [[Dagat Celebes]] sa timog, at [[Dagat Bohol|Dagat Mindanao]] sa hilaga. Sa lahat ng mga pulo sa Pilipinas, Mindanao ang may pinakamalawig ang pagkakaiba-iba ng pisyograpikong katangian.

Ang pangkat ng pulo ng Mindanao ay sinasaklaw ang pulo ng Mindanao kasama ang [[Kapuluan ng Sulu]] sa timog kanluran. Ang pangkat ng mga pulo ay nahahati sa anim na rehiyon, na hinati pa sa 26 na [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].

== Pangkat ng mga pulo ng Mindanao ==
[[Talaksan:Downtown Davao City 4.jpg|thumb|Ang pinamalaking lungsod sa Mindanao ang [[Lungsod ng Davao]]]]
Ang grupong ito ng Mindanao ay isang arbitraryong lupon ng mga pulo sa timogang bahagi ng Pilipinas na kinabibilangan ng anim na [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong administratibo]]. Ang mga rehiyong ito ay nahahati sa 25 mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], kung saan apat lamang sa mga ito ay wala sa mismong isla ng Mindanao. Kasama sa grupo ang [[Kapuluang Sulu]] sa timog-kanluran, kinabibilangan ng mga pangunahing isla ng [[Basilan]], [[Isla ng Jolo|Jolo]], at [[Tawi-Tawi]], pati ng mga nakaratag na mga isla sa kalapit nito tulad ng [[Camiguin]], [[Isla ng Dagat|Dinagat]], [[Isla ng Siargao|Siargao]], [[Island Garden City ng Samal|Samal]], at [[mga Isla ng Sarangani]].

==Paghihiwalay==
{{See also|Paghihiwalay ng Mindanao}}
Panahon pa ng dating pangulong [[Ferdinand Marcos]] Sr. Ang isinusulong ng taga-Mindanao ang paghihiwalay ng estado sa [[Luzon]] at [[Kabisayaan]] sa [[Pilipinas]], ay hindi sinangayonan ng gobyerno ng Pilipinas 
noong ika 1972 matapos ang kaguluhan.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Mga rehiyon ng Mindanao
! scope=&quot;col&quot; | Rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Luklukang pampangasiwaan (sentrong panrehiyon)
! scope=&quot;col&quot; | Paglalarawan
|-
|'''[[Tangway ng Zamboanga|Tangway ng Zamboanga (''Rehiyon IX'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Ph zamboanga peninsula.png|170px]]
|[[Pagadian]]
|Dating ''Kanlurang Mindanao'', ang Tangway ng Zamboanga ay matatagpuan sa tangway ng mismong pangalan. Ito ay binubuo ng mga probinsiya ng [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]], [[Zamboanga Sibugay]], at ng dalawang lungsod&amp;mdash;[[Siyudad ng Zamboanga]] at [[Isabela, Basilan|Siyudad ng Isabela]]&amp;mdash;na hindi sakop ng alinmang lalawigan. Ang Siyudad Isabela ang tanging teritoryong wala sa mismong isla ng Mindanao, ito ay nasa [[Basilan]]. Ang administratibong kabisera ng rehiyon ay ang Lungsod ng Pagadian. Ang buong rehiyon ay iisang probinsiya dati na tinawag na [[Zamboanga]].
|-
|'''[[Hilagang Mindanao|Hilagang Mindanao (''Rehiyon X'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Ph northern mindanao.png|170px]]
|[[Cagayan de Oro]]
|Ang Hilagang Mindanao ay binubuo ng mga probinsiya ng [[Bukidnon]], [[Camiguin]], [[Lanao del Norte]], [[Misamis Occidental]], at [[Misamis Oriental]]. Ang lalawigan ng Camiguin ay isa ring pulo sa may hilagang baybayin.
|-
|'''[[Rehiyon ng Davao|Davao (''Rehiyon XI'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Ph davao region.png|170px]]
|[[Lungsod ng Davao]]
|Dating ''Timog Mindanao'', ang rehiyon ng Davao ay matatagpuan sa timog-silangang bahagi ng Mindanao. Ang rehiyon ay nahahati sa mga lalawigan ng [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]], [[Davao Oriental]], at [[Davao de Oro]]; kasama pati ang [[Lungsod ng Davao]]. Ang [[Golpo ng Davao]] ay nasa timog at ang isla ng [[Samal, Davao del Norte|Samal]] sa golpo ay kabilang din sa rehiyon, pati ang [[mga Isla ng Sarangani]].
|-
|'''[[SOCCSKSARGEN|Socsksargen (''Rehiyon XII'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Socsksargen.png|170px]]
|[[Koronadal]]
|Dating ''Gitnang Mindanao'', ang SOCCSKSARGEN ay matatagpuan sa timog-gitnang bahagi ng isla. Binubuo ito ng mga probinsiya ng [[Lalawigan ng Cotabato|Cotabato]], [[Sarangani]], [[Timog Cotabato]], at [[Sultan Kudarat]]. Ang pangalan ng rehiyon ay isang akronim ng mga pangalan ng mga probinsiya nito kasama ang [[Heneral Santos|lungsod ng General Santos]].
|-
|'''[[Caraga|Caraga (''Rehiyon XII'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Ph caraga.png|170px]]
|[[Butuan]]
|Ang Caraga ay matatagpuan sa hilagang-kanlurang parte ng Mindanao. Ang kanyang mga probinsiya ay [[Agusan del Norte]], [[Agusan del Sur]], [[Surigao del Norte]], at [[Surigao del Sur]]. Kabilang sa rehiyong ito ang mga nakaratag na isla ng Surigao del Norte tulad ng [[Isla ng Dinagat]], [[Isla ng Siargao]], at [[Bucas Grande]].
|-
|'''[[Bangsamoro|Bangsamoro (''BARMM'')]]'''&lt;br&gt;[[Talaksan:Ph Bangsamoro Autonomous Region.png|170px]]
|[[Lungsod ng Cotabato]]
|Ang Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao ay isang espesyal na rehiyon na kinabibilangan ng mga teritoryo kung saan ang mayoriya ng populasyon ay [[Mga Moro|Moro]]. Kasama dito ang halos buong [[Kapuluang Sulu]] (ang [[Isabela, Basilan|Siyudad ng Isabela]] ng [[Basilan]] ay bahagi ng rehiyong Peninsula ng Zamboanga) at dalawang probinsiya sa isla ng Mindanao. Ang mga lalawigang bumubuo sa Kapuluang Sulu ay [[Basilan]], [[Sulu]], at [[Tawi-Tawi]]. Ang Basilan at Tawi-Tawi ang mga pangunahing isla ng kanilang mga lalawigan, [[Isla ng Jolo]] naman ang sa [[Sulu]]. Ang mga probinsiya sa mismong isla ng Mindanao ay ang [[Lanao del Sur]] at [[Maguindanao]].
|}

{{center|{{Mindanao labelled map}}}}
{{clear}}

{{Largest cities
| province = Mindanao
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Mindanaw
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Lungsod ng Dabaw{{!}}''Davao City''
| div_1 = Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region
| pop_1 = 1,776,949
| img_1 = Davao Poblacion District, CM Recto-Roxas Avenue top view (Davao City; 04-19-2024).jpg
| city_2 = Lungsod ng Zamboanga{{!}}''Zamboanga City''
| div_2 = Tangway ng Zamboanga{{!}}Zamboanga Peninsula
| pop_2 = 977,234
| img_2 = Zamboanga City proper, Pilar Street-Don Pablo Lorenzo top view (Zamboanga City; 10-12-2023).jpg
| city_3 = Cagayan de Oro{{!}}''Cagayan de Oro''
| div_3 =  Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao
| pop_3 = 728,402
| img_3 = CDO CM Recto skyline skyscrapers (Cagayan De Oro City; 12-08-2023).jpg
| city_4 = Heneral Santos{{!}}''General Santos''
| div_4 =  	Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_4 =697,315
| img_4 = Gensan Dadiangas, Pioneer Avenue-Magsaysay (General Santos City; 08-11-2023).jpg
| city_5 = Butuan{{!}}''Butuan''
| div_5 =  Caraga{{!}}Caraga
| pop_5 = 372,910

| city_6 = Iligan{{!}}''Iligan''
| div_6 =  Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Lungsod ng Kotabato{{!}}Cotabato City
| div_7 =  Bangsamoro{{!}}Bangsamoro
| pop_7 = 325,079

| city_8 = Tagum{{!}}Tagum
| div_8 =  Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region
| pop_8 = 296,202
 
| city_9 = Valencia, Bukidnon{{!}}Valencia
| div_9 =  Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao
| pop_9 =  216,546	

| city_10 = Pagadian{{!}}Pagadian
| div_10 =  Tangway ng Zamboanga{{!}}Zamboanga Peninsula
| pop_10 = 	210,452

| city_11 = Panabo{{!}}Panabo
| div_11 =  Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region
| pop_11 = 209,230	

| city_12 = Marawi{{!}}Marawi
| div_12 =  Bangsamoro{{!}}Bangsamoro
| pop_12 = 207,010

| city_13 = Koronadal{{!}}	Koronadal
| div_13 =  Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_13 = 	195,398

| city_14 = Malaybalay{{!}}Malaybalay
| div_14 =  Hilagang Mindanao{{!}}Northern Mindanao
| pop_14 =  190,712

| city_15 = Digos{{!}}Digos
| div_15 =  Rehiyon ng Davao{{!}}Davao Region
| pop_15 = 188,376

| city_16 = Polomolok{{!}}Polomolok
| div_16 =  Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_16 = 172,605

| city_17 = Lungsod ng Surigao{{!}}Surigao City
| div_17 =   Caraga{{!}}Caraga
| pop_17 = 171,107

| city_18 = Midsayap{{!}}Midsayap
| div_18 =  Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_18 = 	165,376

| city_19 = Pikit, Cotabato{{!}}Pikit
| div_19 = Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_19 = 164,646

| city_20 = Kidapawan{{!}}Kidapawan
| div_20 =  Soccsksargen{{!}}Soccsksargen
| pop_20=	160,791
}}

==Mga kawing na panlabas==
{{Commons category|Mindanao}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.emindanao.org/ information on conflict affected area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828030927/http://www.emindanao.org/ |date=2013-08-28 }}
* [http://www.peacebuildingdata.org/philippines Violent Conflicts and Displacement in Central Mindanao: Challenges for recovery and development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926102856/http://www.peacebuildingdata.org/philippines |date=2013-09-26 }}
* [http://www.mindanao.com/blog Mindanao Magazine]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wayph.com/23-amazing-destinations-in-mindanao/ Tourist Destinations in Mindanao]
* [http://www.morofriends.com/ Moro Friends Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816203649/http://www.morofriends.com/ |date=2018-08-16 }}
* [http://www.mindanaw.net/ The Catalyst for Countryside Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226011100/http://mindanaw.net/ |date=2010-12-26 }}
* [http://www.mindanews.com/ Mindanao News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601233820/http://www.mindanews.com/ |date=2011-06-01 }}
* [http://www.onlinemindanao.com/ Online Mindanao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131117082401/http://onlinemindanao.com/ |date=2013-11-17 }}
* [http://www.taboan.net/ Taboan Mindanao]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Mga Sanggunian==
{{reflist}}

''Silipin din [[Mga Rehiyon ng Pilipinas]], [[Mga Lalawigan ng Pilipinas]], [[Luzon]], at [[Visayas]].''

{{Philippines political divisions}}
{{English2|Mindanao}}
[[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>t5gmjs7tw6sheasml49rbrfeeissb9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kabisayaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1802</id>
    <revision>
      <id>2235886</id>
      <parentid>2235611</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11475" sha1="70yyg6swy4a7er1sal3tqyj9wxmbas2" xml:space="preserve">{{Infobox islands
|name = Visayas&lt;br&gt;''Kabisay-an''&lt;br&gt;''Kabisayaan''
|image_map = Visayas Red.png
|image_caption = Mapa ng Pilipinas&lt;br&gt;Ipinapakita ang Kabisayaan na nakapula 
|nickname = Gitnang Pilipinas&lt;br&gt;Central Philippines
|location = [[Timog Silangang Asya]]
|archipelago = [[Pilipinas]]
|area_km2 = 61077
|major islands = [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], [[Pulo ng Masbate|Masbate]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Panay|Panay]], at [[Pulo ng Samar|Samar]], [[Pulo ng Camotes]], [[Pulo ng Mactan]]
|highest mount = [[Bulkan Kanlaon|Kanlaon]]
|elevation m = 2435
|country = Pilipinas
|country admin divisions title = Rehiyon
|country admin divisions = [[Gitnang Kabisayaan]], [[Silangang Kabisayaan]] at [[Kanlurang Kabisayaan]].
|country largest city = [[Lungsod ng Cebu]] (Cebu City)
|country largest city area = 998&amp;nbsp;km²
|population = 11,203,760
|population as of = 2010 Philippines census&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|title=Population and Annual Growth Rates for The Philippines and Its Regions, Provinces, and Highly Urbanized Cities|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=11 Mayo 2012|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226130911/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/PHILS_summary_pop_n_PGR_1990to2010.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|density_km2 = 294.28
|[[demonym]] = Kabisayaan, Mga ''Bisayâ''
|ethnic groups = [[Mga Bisaya]] ([[Mga Aklanon|Aklanon]], [[Mga Boholano|Boholano/Bol-anon]], [[Mga Caluyanon|Caluyanon]], [[Mga Capiznon]], [[MgaCebuano|Cebuano]], [[Mga Eskaya]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Mga Karay-a]], [[Mga Masbateño|Masbateño]], [[Mga Porohanon]], [[Mga Romblomanon|Romblomanon]], [[Mga Waray|Waray]]), [[Mga Ati (tribo)|Ati]] at iba pang mga pangkat etniko..
}}

Ang '''Visayas''' o '''Kabisayaan''' (sa [[Wikang Bisaya|Bisaya]]: ''Kabisay-an''), tinagurian ding '''Gitnang Pilipinas''', ay isa sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa [[Pilipinas]] kabilang ang [[Luzon]] at [[Mindanao]]. Binubuo ito ng mga kapuluan, pangunahin ang mga pulong pumapalibot sa [[Dagat Kabisayaan]], bagaman itinuturing na ang Kabisayaan ang pinakadulong hilagang bahagi ng [[Dagat Sulu]].&lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2011. ''Sulu Sea''. Encyclopedia of Earth. Eds. P.Saundry &amp; C.J.Cleveland. Washington DC&lt;/ref&gt;

Ang mga pangunahing pulo sa kabisayaan ay ang [[Pulo ng Panay|Panay]], [[Pulo ng Negros|Negros]], [[Pulo ng Cebu|Cebu]], [[Pulo ng Bohol|Bohol]], [[Pulo ng Leyte|Leyte]], at [[Pulo ng Samar|Samar]].{{#Tag:Ref|On 23 Mayo 2005, Palawan and Puerto Princesa City were moved to Western Visayas by Executive Order No. 429.&lt;ref name=&quot;EO429&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|title=Executive Order No. 429|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707191249/http://www.ops.gov.ph/records/eo_no429.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However, on 19 Agosto 2005, President Arroyo issued Administrative Order No. 129 to hold the earlier EO 429 in abeyance pending a review.&lt;ref name=&quot;AO129&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|title=Administrative Order No. 129|publisher=President of the Philippines|accessdate=2009-05-18|archive-date=2009-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713202522/http://www.ops.gov.ph/records/ao_no129.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; {{as of|2010}}, Ang Palawan at ang mataas na urbanisadong lungsod ng [[Puerto Princesa]] ay nanatiling bahagi ng rehiyon ng [[MIMAROPA]].}} Ang rehiyon ay maaaring isama ang mga pulo ng [[Romblon]] at [[Masbate]], kung ang populasyon nito ay kinikilalang [[mga Bisaya]].

==Kasaysayan==
Hanggang sa ngayon, nananatiling mahiwaga ang kasaysayan ng Kabisayaan bago dumating ang mga Kastila. Maraming mga alamat at mga salaysay tungkol sa kasaysayan ng Kabisayaan subalit maraming hindi sang-ayon kung may katotohanan ang mga ito. Ang mga sinaunang tao sa rehiyon ay mga [[Mga Austronesyo|Austronesyo]] at [[Negrito]] na dumayo sa kapuluan tinatayang 6,000 hanggang 30,000 taon ang nakalilipas. Ang mga unang nanirahan ay maituturing na [[animista]]. Noong ika-12 dantaon, ang mga mamamayan ng dating emperyo ng [[Srivijaya]], [[Majapahit]] at [[Brunei]], na pinamunuan ni [[Datu Puti]] at ang kanyang mga katribo, ay naglakbay at nanirahan sa pulo ng [[Panay]] at sa mga pulong nakapalibot dito.&lt;ref&gt;Jovito S. Abellana, &quot;Bisaya Patronymesis Sri Visjaya&quot; (Ms., Cebuano Studies Center, ca. 1960)&lt;/ref&gt; Noong ika-14 na dantaon, Ang mga mangangalakal na [[Arabe]] at ang kanilang mga tagasunod ay nangahas na dinayo ang mga karagatan sa Timog Silangang Asya, at hinikayat ang mga tribong pangkat sa Islam.

==Mga Rehiyon at Lalawigan==
[[Talaksan:Cebu Business Park, Archbishop Reyes Avenue top view (Cebu City; 01-16-2024).jpg|thumb|Ang pinamalaking lungsod sa Bisayas ang [[Lungsod ng Cebu]]]]
Ang Visayas ay nahahati sa 4 na rehiyon na lalo pang nahahati sa 17 mga probinsiya.

===Kanlurang Kabisayaan (Rehiyon lV)===
[[Talaksan:Ph western visayas.png|thumb|Kanlurang Kabisayaan]]
Ang [[Kanlurang Kabisayaan]] ay binubuo ng isla ng [[Panay]] at [[Guimaras]]. Ang mga lalawigan nito ay:
* [[Aklan]]
* [[Antique]]
* [[Capiz]]
* [[Guimaras]]
* [[Iloilo]]
;Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VI)
* ''[[Lungsod ng Iloilo]]'' (Iloilo City)

===Rehiyon ng Pulo ng Negros (NIR)===
[[Talaksan:Negros Island Region 2024.png|thumb|Rehiyon ng Pulo ng Negros]]
Ang [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] ay binubuo ng isla ng [[Negros]] at [[Siquijor]]. Ang mga lalawigan nito ay:
*[[Negros Occidental]]
*[[Negros Oriental]]
* [[Siquijor]]
; Mga Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-NIR)
* ''[[Lungsod ng Bacolod]]'' (Bacolod City)
* ''[[Lungsod ng Dumaguete]]'' (Dumaguete City)

===Gitnang Kabisayaan (Rehiyon VII)===
[[Talaksan:Central Visayas in June 2024.png|thumb|Gitnang Kabisayaan]]
Kabilang sa [[Gitnang Kabisayaan]] ang mga pulo ng [[Cebu]] at Bohol. Ang mga lalawigan nito ay:
* [[Bohol]]
* [[Cebu]]

; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VII)
* ''[[Lungsod ng Cebu]]'' (Cebu City)

===Silangang Kabisayaan (Rehiyon VIII)===
[[Talaksan:Ph eastern visayas.png|thumb|Silanang Kabisayaan]]
Ang [[Silangang Kabisayaan]] ay binubuo ng mga pulo ng [[pulo ng Leyte|Leyte]], Biliran, at [[Samar]]. Ang mga lalawigan nito ay:
* [[Biliran]]
* [[Leyte]]
* [[Timog Leyte]]
* [[Silangang Samar]]
* [[Hilagang Samar]]
* [[Kanlurang Samar]]

; Sentrong Pang-Rehiyon (Regional Center-VIII)
* ''[[Tacloban]]'' (Tacloban City)

==Kalakhan sa Kabisayaan==
Ang Kalakhan sa Bisayas o Metro sa Visayas ay ang mga kalakhan na naka-ayon sa bawat rehiyon, kapitolyo, lalawigan at lungsod, isla ng Bisayas ang mga kalakhan ay dibisyon mula sa rehiyon hanggang sa lalawigan at pababa sa lunsod. 

===Kalakhang Bisayas===
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;font-size: 100%;&quot;
|-
! style=background-color:gold;&quot; | Kalakhan (Metro) !! style=background-color:gold;&quot; | Sentrong kalakhan !! style=background-color:gold;&quot; | Dibisyon 
|-
| '''[[Kalakhang Cebu]]''' || [[Lungsod ng Cebu|Cebu]] || [[Gitnang Kabisayaan]]
|-
| '''Kalakhang Iloilo-Guimaras''' || [[Lungsod ng Iloilo|Iloilo]] || [[Kanlurang Kabisayaan]]
|-
| '''[[Kalakhang Bacolod]]''' || [[Lungsod ng Bacolod|Bacolod]] || [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]]
|}

==Wika==
Ang mga pangunahing wikang sinasalita sa Kabisayaan ay ang [[wikang Hiligaynon]] o Ilonggo sa halos kabuuan ng Kanlurang Kabisayaan, [[wikang Cebuano]] sa Gitnang Kabisayaan, at [[wikang Waray-Waray|Waray]] sa Silangang Kabisayaan. Ang iba pang mga wikang sinasalita ay ang [[wikang Aklanon]], [[wikang Kinaray-a]], at [[wikang Capiznon]]. Ang [[wikang Filipino]], ang pambansang wika na ibinatay sa [[Wikang Tagalog]], ay nauunawaan subalit bihirang gamitin sa pangkaraniwang pakikipagtalastasan. Ang [[wikang Ingles]], isa sa mga opisyal na wika ng bansa ay malawakang ginagamit at itinuturing na pangalawang wika sa mga pook urban sa Kabisayaan. Madalas din itong gamitin sa mga paaralan, mga pampublikong palatandaan at kalakalan.

==Alamat==
May mga alamat na nakapaloob sa librong [[Maragtas]], tungkol sa sampung hepe ([[datu]]) na tumakas mula sa paniniin ni Datu Makatunaw ng Borneo papunta sa isla ng Panay. Ang mga datu at ang kanyang mga tagasunod ay pinaniniwalaang mga ninuno ng mga [[Bisaya]]. Ang pagdating nila ay pinagdiriwang sa pista ng [[Ati-atihan]] sa [[Kalibo]], [[Aklan]]. Bagama't ito ay isang alamat, base pa rin ito sa mga totohanang pangyayari. Ito ay nilikom sa isang aklat ni [[Pedro Alcantara Monteclaro]] noong 1907.

{{Largest cities
| province = [[Kabisayaan]]
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Kabisayaan
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Lungsod ng Cebu{{!}}''Cebu City''
| div_1 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_1 =  922,611
| img_1 = Cebu Business Park skyline Gorordo (Cebu City; 01-23-2024).jpg
| city_2 = Bacolod{{!}}''Bacolod''
| div_2 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_2 =  600,783
| img_2 = BacolodCityAerialbyJohnKimwellLaluma.jpg
| city_3 = Lungsod ng Iloilo{{!}}''Iloilo City''
| div_3 =  Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas
| pop_3 =  457,626
| img_3 =  R. Mapa Street, Iloilo City (01-2019).jpg
| city_4 = Lungsod ng Lapu-Lapu{{!}}''Lapu-Lapu City''
| div_4 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_4 =  408,112
| img_4 =  Mactan resort xxy.jpg
| city_5 = Mandaue{{!}}''Mandaue''
| div_5 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_5 =  362,654	
| city_6 = Tacloban{{!}}''Tacloban''
| div_6 =  Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas
| pop_6 =  242,089
| city_7 = Talisay, Cebu{{!}}Talisay
| div_7 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_7 =  227,645
| city_8 = Ormoc{{!}}Ormoc
| div_8  = Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas 
| pop_8  = 215,031
| city_9 = Kabankalan{{!}}Kabankalan
| div_9 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_9 =  200,198	
| city_10 = Bago, Negros Occidental{{!}}Bago
| div_10 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_10 =  191,210	
| city_11 = Calbayog{{!}}Calbayog
| div_11 =  Silangang Kabisayaan{{!}}Eastern Visayas 
| pop_11 =  183,851
| city_12 = Roxas, Capiz{{!}}Roxas
| div_12 =  Kanlurang Kabisayaan{{!}}Western Visayas
| pop_12 =  179,292	
| city_13 = Toledo, Cebu{{!}}Toledo
| div_13 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_13 =  170,335
| city_14 = Cadiz, Negros Occidental{{!}}Cadiz
| div_14 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_14 =  158,544
| city_15 = Danao, Cebu{{!}}Danao
| div_15 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_15 =  136,471	
| city_16 = San Carlos, Negros Occidental{{!}}San Carlos
| div_16 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_16 =  132,650	
| city_17 = Dumaguete{{!}}Dumaguete
| div_17 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_17 =  131,377	
| city_18 = Silay{{!}}Silay
| div_18 =  Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_18 = 130,478
| city_19 = Carcar, Cebu{{!}}Carcar
| div_19 =  Gitnang Kabisayaan{{!}}Central Visayas
| pop_19 =  119,664	
| city_20 = Bayawan{{!}}Bayawan
| div_20 = Rehiyon ng Pulo ng Negros{{!}}Negros Island Region
| pop_20 = 117,900	
}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Visayas lateral}}
[[Kategorya:Kabisayaan]]
[[Kategorya:Mga kapuluan ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>70yyg6swy4a7er1sal3tqyj9wxmbas2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abakada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4431</id>
    <revision>
      <id>2235861</id>
      <parentid>2167416</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56254-74</username>
        <id>167821</id>
      </contributor>
      <comment>nag dagdag lang ako ng impormasyon</comment>
      <origin>2235861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5693" sha1="3f2ijgoyryxhrvc9kdx8phi7jihq0lk" xml:space="preserve">Margarette love aaliya{{about|abakada bilang alpabetong ginagamit para sa mga wika sa Pilipinas|abakada bilang pangkalahatang sistema ng pagsusulat|Alpabeto}}
Ang '''Abakada''' ay ang [[pagsasakatutubo|isinakatutubong]] [[Alpabetong Latino]] ng mga [[wika ng Pilipinas]]. Ito rin ang orihinal na alpabeto ng ''Wikang Pambansa Batay sa Tagalog'' o ''Wikang Pambansa''.&lt;ref&gt;[http://wika.pbworks.com/Kasaysayan Mga Probisyong Pangwika sa Saligang-Batas]&lt;/ref&gt; Ito ay naglalaman ng 20 titik.

==Kasaysayan==
Bago dumating ang mga [[Espanyol]], ang karamihan ng mga wika ng Pilipinas ay sinusulat na gamit ang talapantigan ng [[Baybayin]]. Ang mga Espanyol ay ipinakilala ang [[Latin na Alpabeto|Lating panitik]] sa Pilipinas. Noong unang kalahating bahagi ng ika-20 na siglo, ang mga Pilipinong wika ay sinusulat na gamit ang [[palabaybayang Kastila]] (ortograpiyang Espanyol). Si Dr. [[Jose Rizal]] ang unang nagmungkahi sa pagsasakatutubo ng pagsulat sa Pilipinas, sa pamamagitan ng pagpalit sa mga titik C at Q, kalakip ng ilan pang pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morrow |first=Paul |date=2010 |title=Jose Rizal and the Filipino language |url=https://www.pilipino-express.com/history-a-culture/in-other-words/852-rizal-and-the-filipino-language.html |url-status=live |website=Pilipino Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.silinternational.org/asia/philippines/ical/papers/pangilinan-Dispute%20on%20Orthography.pdf#search=%22siuala%22/ |access-date=2008-09-15 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210447/http://www.silinternational.org/asia/philippines/ical/papers/pangilinan-Dispute%20on%20Orthography.pdf#search=%22siuala%22/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tuluyang tinanggal sa palatitikan ng Tagalog ang mga “hiram” na titik ''c, f, j, ñ, q, v, x'' at ''z''.

Linikha ang salitang ''Abakada'' ng dating [[Samahan ng mga Mananagalog]], mula sa pagsasama ng bigkas ng unang apat na titik ng palatitikang ito: ''A, Ba, Ka, Da.''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Paglinawan |first=Mamerto |url=http://archive.org/details/aca0770.0001.001.umich.edu |title=Balarilang Tagalog |date=1910 |publisher=Maynila : Limbagang Magiting ni Honorio Lopez |others=University of Michigan}}&lt;/ref&gt;

Dahil hindi pa naipapasapamantayan ang bagong palatitikang ito, may iilang lumitaw na mulinyo ng Abakada. Itinala ni [[Mamerto Paglinawan]] (1910) ang 20 titik ng Abakada kung saan nasa pagitan ng ''g'' at ''h'' ang ''ng'' (isinulat bilang ''g̃'').&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Itinala naman ni Demond (1935) ang 22 titik, kung saan napabilang ang hiram na titik ''f'' at ibinilang nang hiwalay ang ''ng'' at ''ngg.'' Mapapansin ding nakalagay ang ''k'' sa pusisyon nito sa alpabetong Ingles at Kastila.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Demond |first=Henry S. V. D. |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aqj7883.0001.001/6?page=root&amp;print=1&amp;size=100&amp;view=text&amp;q1=Tagalog+language |title=Elements of Tagalog grammar |date=1935 |location=Manila |language=en |trans-title=Mga Mulhagi ng Balarilang Tagalog}}&lt;/ref&gt;

Kalauna’y ipinasapamantayan ang Abakada ni [[Lope K. Santos]], kung saan may 20 titik kung saan nasa pagitan ng ''b'' at ''d'' ang ''k'' at naipabilang ang ''ng'' nang hiwalay.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Santos |first=Lope K. |title=Balarilà ng Wikang Pambansá |last2=Galileo |first2=Zafra S. |publisher=Komisyon sa Wikang Filipino |year=2019 |edition=4 |language=tl}}&lt;/ref&gt; Ang Abakada ay naging alpabeto ng wikang Tagalog at ng Wikang Pambansa na Batay sa Tagalog ayon sa mungkahi ng pagsasakatutubo ni Rizal. Sinalaunan, ang Abakada ay ginamit na rin sa mga ibang wika ng Pilipinas.

==Ang mga titik ng Abakada==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|-
|bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;20&quot; | '''[[Malalaking mga titik]]'''
|-
|width=3% align=&quot;center&quot;|[[A]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[B]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[K]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[D]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[E]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[G]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[H]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[I]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[L]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[M]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[N]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[Ng (digrapo)|NG]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[O]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[P]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[R]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[S]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[T]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[U]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[W]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[Y]]
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;20&quot; | '''[[Maliliit na mga titik]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|a||align=&quot;center&quot;|b||align=&quot;center&quot;|k||align=&quot;center&quot;|d||align=&quot;center&quot;|e||align=&quot;center&quot;|g||align=&quot;center&quot;|h||align=&quot;center&quot;|i||align=&quot;center&quot;|l||align=&quot;center&quot;|m||align=&quot;center&quot;|n||align=&quot;center&quot;|ng||align=&quot;center&quot;|o||align=&quot;center&quot;|p||align=&quot;center&quot;|r||align=&quot;center&quot;|s||align=&quot;center&quot;|t||align=&quot;center&quot;|u||align=&quot;center&quot;|w||align=&quot;center&quot;|y
|}

==Mga titik==
[[Talaksan:Baybayin alpha.jpg|thumb|right|300px|Ang Tagalog na Pinitik ng Baybayin na nagpapakita ng mga titik na katulad sa 20 titik ng Abakada]]
Ang '''Abakada''' ay nakaayos ayon dito. Nandirito din ang mga pangalan ng bawat titik ay nasa loob ng mga panandang pambanggit.
:'''A'''  - &quot;A&quot;
:'''B'''  - &quot;Ba&quot;
:'''K'''  - &quot;Ka&quot;
:'''D'''  - &quot;Da&quot;
:'''E'''  - &quot;E&quot;
:'''G'''  - &quot;Ga&quot;
:'''H'''  - &quot;Ha&quot;
:'''I'''  - &quot;I&quot;
:'''L'''  - &quot;La&quot;
:'''M'''  - &quot;Ma&quot;
:'''N'''  - &quot;Na&quot;
:'''NG''' -&quot;Nga&quot;
:'''O'''  - &quot;O&quot;
:'''P'''  - &quot;Pa&quot;
:'''R'''  - &quot;Ra&quot;
:'''S'''  - &quot;Sa&quot;
:'''T'''  - &quot;Ta&quot;
:'''U'''  - &quot;U&quot;
:'''W'''  - &quot;Wa&quot;
:'''Y'''  - &quot;Ya&quot;

==Sanggunian==
{{Reflist}}
*Kautusang Pangkagawaran Blg. 7

==Tingnan din==
*[[Baybayin]]
*[[Alpabetong Filipino]]
*[[Palabaybayan ng Filipino]]

[[Kaurian:Mga alpabeto]]
[[Kaurian:Pilipinas]]</text>
      <sha1>3f2ijgoyryxhrvc9kdx8phi7jihq0lk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235862</id>
      <parentid>2235861</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WayKurat</username>
        <id>2259</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:Help:Reverting|Ibinalik]] ang mga pagbabago ni [[Special:Contributions/~2026-56254-74|~2026-56254-74]] ([[User talk:~2026-56254-74|Usapan]]) patungo sa huling rebisyon ni [[User:Aghamanon|Aghamanon]]</comment>
      <origin>2167416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5671" sha1="6a8bbp1z120fdsoo58qj2jj2b84sh8v" xml:space="preserve">{{about|abakada bilang alpabetong ginagamit para sa mga wika sa Pilipinas|abakada bilang pangkalahatang sistema ng pagsusulat|Alpabeto}}
Ang '''Abakada''' ay ang [[pagsasakatutubo|isinakatutubong]] [[Alpabetong Latino]] ng mga [[wika ng Pilipinas]]. Ito rin ang orihinal na alpabeto ng ''Wikang Pambansa Batay sa Tagalog'' o ''Wikang Pambansa''.&lt;ref&gt;[http://wika.pbworks.com/Kasaysayan Mga Probisyong Pangwika sa Saligang-Batas]&lt;/ref&gt; Ito ay naglalaman ng 20 titik.

==Kasaysayan==
Bago dumating ang mga [[Espanyol]], ang karamihan ng mga wika ng Pilipinas ay sinusulat na gamit ang talapantigan ng [[Baybayin]]. Ang mga Espanyol ay ipinakilala ang [[Latin na Alpabeto|Lating panitik]] sa Pilipinas. Noong unang kalahating bahagi ng ika-20 na siglo, ang mga Pilipinong wika ay sinusulat na gamit ang [[palabaybayang Kastila]] (ortograpiyang Espanyol). Si Dr. [[Jose Rizal]] ang unang nagmungkahi sa pagsasakatutubo ng pagsulat sa Pilipinas, sa pamamagitan ng pagpalit sa mga titik C at Q, kalakip ng ilan pang pagbabago.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morrow |first=Paul |date=2010 |title=Jose Rizal and the Filipino language |url=https://www.pilipino-express.com/history-a-culture/in-other-words/852-rizal-and-the-filipino-language.html |url-status=live |website=Pilipino Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.silinternational.org/asia/philippines/ical/papers/pangilinan-Dispute%20on%20Orthography.pdf#search=%22siuala%22/ |access-date=2008-09-15 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210447/http://www.silinternational.org/asia/philippines/ical/papers/pangilinan-Dispute%20on%20Orthography.pdf#search=%22siuala%22/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tuluyang tinanggal sa palatitikan ng Tagalog ang mga “hiram” na titik ''c, f, j, ñ, q, v, x'' at ''z''.

Linikha ang salitang ''Abakada'' ng dating [[Samahan ng mga Mananagalog]], mula sa pagsasama ng bigkas ng unang apat na titik ng palatitikang ito: ''A, Ba, Ka, Da.''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Paglinawan |first=Mamerto |url=http://archive.org/details/aca0770.0001.001.umich.edu |title=Balarilang Tagalog |date=1910 |publisher=Maynila : Limbagang Magiting ni Honorio Lopez |others=University of Michigan}}&lt;/ref&gt;

Dahil hindi pa naipapasapamantayan ang bagong palatitikang ito, may iilang lumitaw na mulinyo ng Abakada. Itinala ni [[Mamerto Paglinawan]] (1910) ang 20 titik ng Abakada kung saan nasa pagitan ng ''g'' at ''h'' ang ''ng'' (isinulat bilang ''g̃'').&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Itinala naman ni Demond (1935) ang 22 titik, kung saan napabilang ang hiram na titik ''f'' at ibinilang nang hiwalay ang ''ng'' at ''ngg.'' Mapapansin ding nakalagay ang ''k'' sa pusisyon nito sa alpabetong Ingles at Kastila.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Demond |first=Henry S. V. D. |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aqj7883.0001.001/6?page=root&amp;print=1&amp;size=100&amp;view=text&amp;q1=Tagalog+language |title=Elements of Tagalog grammar |date=1935 |location=Manila |language=en |trans-title=Mga Mulhagi ng Balarilang Tagalog}}&lt;/ref&gt;

Kalauna’y ipinasapamantayan ang Abakada ni [[Lope K. Santos]], kung saan may 20 titik kung saan nasa pagitan ng ''b'' at ''d'' ang ''k'' at naipabilang ang ''ng'' nang hiwalay.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Santos |first=Lope K. |title=Balarilà ng Wikang Pambansá |last2=Galileo |first2=Zafra S. |publisher=Komisyon sa Wikang Filipino |year=2019 |edition=4 |language=tl}}&lt;/ref&gt; Ang Abakada ay naging alpabeto ng wikang Tagalog at ng Wikang Pambansa na Batay sa Tagalog ayon sa mungkahi ng pagsasakatutubo ni Rizal. Sinalaunan, ang Abakada ay ginamit na rin sa mga ibang wika ng Pilipinas.

==Ang mga titik ng Abakada==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
|-
|bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;20&quot; | '''[[Malalaking mga titik]]'''
|-
|width=3% align=&quot;center&quot;|[[A]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[B]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[K]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[D]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[E]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[G]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[H]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[I]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[L]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[M]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[N]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[Ng (digrapo)|NG]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[O]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[P]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[R]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[S]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[T]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[U]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[W]]||width=3% align=&quot;center&quot;|[[Y]]
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;20&quot; | '''[[Maliliit na mga titik]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|a||align=&quot;center&quot;|b||align=&quot;center&quot;|k||align=&quot;center&quot;|d||align=&quot;center&quot;|e||align=&quot;center&quot;|g||align=&quot;center&quot;|h||align=&quot;center&quot;|i||align=&quot;center&quot;|l||align=&quot;center&quot;|m||align=&quot;center&quot;|n||align=&quot;center&quot;|ng||align=&quot;center&quot;|o||align=&quot;center&quot;|p||align=&quot;center&quot;|r||align=&quot;center&quot;|s||align=&quot;center&quot;|t||align=&quot;center&quot;|u||align=&quot;center&quot;|w||align=&quot;center&quot;|y
|}

==Mga titik==
[[Talaksan:Baybayin alpha.jpg|thumb|right|300px|Ang Tagalog na Pinitik ng Baybayin na nagpapakita ng mga titik na katulad sa 20 titik ng Abakada]]
Ang '''Abakada''' ay nakaayos ayon dito. Nandirito din ang mga pangalan ng bawat titik ay nasa loob ng mga panandang pambanggit.
:'''A'''  - &quot;A&quot;
:'''B'''  - &quot;Ba&quot;
:'''K'''  - &quot;Ka&quot;
:'''D'''  - &quot;Da&quot;
:'''E'''  - &quot;E&quot;
:'''G'''  - &quot;Ga&quot;
:'''H'''  - &quot;Ha&quot;
:'''I'''  - &quot;I&quot;
:'''L'''  - &quot;La&quot;
:'''M'''  - &quot;Ma&quot;
:'''N'''  - &quot;Na&quot;
:'''NG''' -&quot;Nga&quot;
:'''O'''  - &quot;O&quot;
:'''P'''  - &quot;Pa&quot;
:'''R'''  - &quot;Ra&quot;
:'''S'''  - &quot;Sa&quot;
:'''T'''  - &quot;Ta&quot;
:'''U'''  - &quot;U&quot;
:'''W'''  - &quot;Wa&quot;
:'''Y'''  - &quot;Ya&quot;

==Sanggunian==
{{Reflist}}
*Kautusang Pangkagawaran Blg. 7

==Tingnan din==
*[[Baybayin]]
*[[Alpabetong Filipino]]
*[[Palabaybayan ng Filipino]]

[[Kaurian:Mga alpabeto]]
[[Kaurian:Pilipinas]]</text>
      <sha1>6a8bbp1z120fdsoo58qj2jj2b84sh8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paniki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4838</id>
    <revision>
      <id>2235763</id>
      <parentid>2235525</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56188-39</username>
        <id>167802</id>
      </contributor>
      <origin>2235763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5951" sha1="dn3unok638t9nna424d3hyuedk89v2n" xml:space="preserve">{{distinguish|Paniqui}}

{{Automatic taxobox
 |name = Batman
 |fossil_range = {{Fossil range|52|0|[[Eocene]]–[[Holocene|Present]]}}
 |image = &lt;imagemap&gt;
File:Wikipedia-Bats-001-v01.jpg|300px
rect 0 0 820 510 [[Common vampire bat]]
rect 0 510 820 950 [[Greater horseshoe bat]]
rect 0 950 820 1560 [[Greater short-nosed fruit bat]]
rect 1520 0 820 510 [[Egyptian fruit bat]]
rect 1520 510 820 950 [[Mexican free-tailed bat]]
rect 1520 950 820 1560 [[Greater mouse-eared bat]]
&lt;/imagemap&gt;
 |taxon = Chiroptera
 |authority = [[Johann Friedrich Blumenbach|Blumenbach]], 1779
 |subdivision_ranks = Suborders
 |subdivision =
(traditional):
* [[Megachiroptera]]
* [[Microchiroptera]]
(present):
* [[Yinpterochiroptera]]
* [[Yangochiroptera]]
 |range_map = Bat range.png
 |range_map_caption = Worldwide distribution of bat species
}}

Ang '''kulapnit''' o ([[Wikang Filipino|Filipino]]: '''paniki''') ay isang lumilipad na [[mamalya]] sa [[order (biology)|order]] ng ''Chiroptera'' na may braso na naging [[pakpak]]. Nagpapatangay lamang sa hangin ang ibang mga mamalya, katulad ng mga [[lumilipad na ardilya]] o mga [[palanger]] ngunit ang paniki lamang ang totoong lumilipad. Sinalin ang pangalang ''Chiroptera'' bilang ''Kamay na Pakpak'' dahil katulad ng kayarian ng bukas na pakpak nito sa pinabukas na kamay ng isang [[tao]] na natatakpan ng isang lamad.

== Mga pamilya ==
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat(&quot;[[&quot;, ?taxonname, &quot;]]&quot;) as ?taxonLink) 
  (concat(&quot;[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=&quot;, ?msw, &quot; Mammal Species of the World]&quot;) as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q35409 ;
        wdt:P171* wd:Q28425 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Pamilya,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}
{| class='wikitable sortable'
! Larawan
! Pamilya
! MSW
|-
| 
| [[Antrozoidae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Archaeonycteris.JPG|center|128px]]
| [[Archaeonycteridae]]
| 
|-
| 
| [[Cistugidae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Kitti's hog-nosed bat Stuffed specimen.jpg|center|128px]]
| [[Craseonycteridae]]
| [https://web.archive.org/web/20190917122918/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800911 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Emballonura semicaudata.jpg|center|128px]]
| [[Emballonuridae]]
| [https://web.archive.org/web/20211128150837/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800914 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Furipterus horrens.jpg|center|128px]]
| [[Furipteridae]]
| [https://web.archive.org/web/20201028205105/https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801520 Mammal Species of the World]
|-
| 
| [[Hassianycterididae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Hipposideros ridleyi Chong Yee Ling.JPG|center|128px]]
| [[Hipposideridae]]
| [https://web.archive.org/web/20190826023345/https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800674 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Ghost bat infrared Perth zoo.jpg|center|128px]]
| [[Megadermatidae]]
| [https://web.archive.org/web/20160304103348/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800861 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Miniopterus schreibersii dasythrix.jpg|center|128px]]
| [[Miniopteridae]]
| 
|-
| 
| [[Mixopterygidae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Lasiurus borealis.jpg|center|128px]]
| [[Molossidae]]
| [https://web.archive.org/web/20201028212930/https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801559 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Mormoops blainvillii.jpg|center|128px]]
| [[Mormoopidae]]
| [https://web.archive.org/web/20190202095820/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801470 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:MystacinaTuberculataFord.jpg|center|128px]]
| [[Mystacinidae]]
| [https://web.archive.org/web/20201028205552/https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801087 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Natalus stramineus.jpg|center|128px]]
| [[Natalidae]]
| [https://web.archive.org/web/20211128144739/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801535 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Nycteris thebaica.jpg|center|128px]]
| [[Nycteridae]]
| [https://web.archive.org/web/20190917124149/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801048 Mammal Species of the World]
|-
| 
| [[Philisidae]]
| 
|-
| 
| [[Phyllostomatidae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Artibeus sp. Tortuguero National Park crop.jpg|center|128px]]
| [[Phyllostomidae]]
| [https://web.archive.org/web/20190718171156/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801091 Mammal Species of the World]
|-
| 
| [[Phyllostomidae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Pteropus conspicillatus.jpg|center|128px]]
| [[Pteropodidae]]
| [https://web.archive.org/web/20210513194835/https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800002 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Bat(20070605).jpg|center|128px]]
| [[Rhinolophidae]]
| [https://web.archive.org/web/20190819094332/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13800444 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:Rhinonicteris aurantia.jpg|center|128px]]
| [[Rhinonycteridae]]
| 
|-
| 
| [[Tanzanycteridae]]
| 
|-
| 
| [[Tanzanycterididae]]
| 
|-
| [[Talaksan:Abendsegler-drawing.jpg|center|128px]]
| [[Vespertilionidae]]
| [https://web.archive.org/web/20190917123827/http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13801791 Mammal Species of the World]
|}
{{Wikidata list end}}

{{stub|Mamalya}}

[[Kaurian:Hayop ng Pilipinas]]
[[Kaurian:Paniki]]</text>
      <sha1>dn3unok638t9nna424d3hyuedk89v2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Darwin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5063</id>
    <revision>
      <id>2235769</id>
      <parentid>2217322</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111811" sha1="4vl3lbdhqbuwaw2rncqxlv5o526w2mn" xml:space="preserve">{{better translation|date=Enero 2014}}
{{Infobox Scientist
|name = Charles Darwin
|image = Charles Darwin seated crop.jpg
|alt=
|caption = Charles Darwin, edad 45 noong 1854 at gumagawa tungo sa paglilimbag ng ''[[On the Origin of Species|{{nowrap|On the Origin of Species}}]]''
|birth_date = {{birth date|1809|2|12|df=y}}
|birth_place = [[The Mount, Shrewsbury|Mount House]], [[Shrewsbury]], Shropshire, Inglatera
|death_date = {{death date and age|1882|4|19|1809|2|12|df=yes}}
|death_place = [[Down House]], [[Downe]], Kent, Inglatera
|citizenship = [[British Citizenship|British]]
|nationality = [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|British]]
|fields = [[natural history|Naturalista]]
|workplaces = [[Geological Society of London]]
|alma_mater = (edukasyong tersiyaryo):&lt;br /&gt; [[University of Edinburgh]] (medisina) &lt;br /&gt;[[University of Cambridge]] (ordinaryong Batsilyer ng Sining) 
|doctoral_advisor = &lt;!--there were no PhDs in Cambridge at the time--&gt;
|academic_advisors = [[John Stevens Henslow]]&lt;br /&gt;[[Adam Sedgwick]]
|doctoral_students = &lt;!--there were no PhDs in Cambridge at the time--&gt;
|notable_students =
|known_for = ''[[The Voyage of the Beagle]]''&lt;br /&gt;''[[On the Origin of Species]]''&lt;br /&gt;[[evolution]] by &lt;br /&gt;[[natural selection]],&lt;br /&gt;[[karaniwang pinagmulan]]
|author_abbrev_bot =
|author_abbrev_zoo =
|influences = [[Alexander von Humboldt]]&lt;br /&gt;[[John Herschel]]&lt;br /&gt;[[Charles Lyell]]
|influenced = [[Joseph Dalton Hooker]]&lt;br /&gt;[[Thomas Henry Huxley]]&lt;br /&gt;[[George Romanes]]&lt;br /&gt;[[Ernst Haeckel]]
|awards = [[Royal Medal]] (1853)&lt;br /&gt;[[Wollaston Medal]] (1859)&lt;br /&gt;[[Copley Medal]] (1864)
|signature = Charles Darwin Signature.svg
|signature_alt = &quot;Charles Darwin&quot;, with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial &quot;C&quot;
|footnotes =
|spouse = [[Emma Darwin]] (1839–1896)
}}
&lt;!--Please consider discussing changes on the talk page, as this opening is the result of a very long consensus-building process.--&gt;
{{evolutionary biology}}
Si '''Charles Robert Darwin''' [[Royal Society|FRS]] (12&amp;nbsp;Pebrero 1809&amp;nbsp;– 19&amp;nbsp;Abril 1882) ay isang [[Ingles]] na [[naturalista]].{{Ref_label|A|I|none}} Kanyang pinatunayan na ang lahat ng mga [[espesye]] ng buhay ay nagmula sa loob ng maraming panahon mula sa [[karaniwang mga ninuno]],&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8 8]–11|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; at nagmungkahi ng [[teoriyang siyentipiko]] na ang [[phylohenetika|sumasangay na paterno]] ng [[ebolusyon]] ay nagresulta mula sa isang prosesong tinatawag na [[natural na seleksiyon]].&lt;ref name=&quot;Larson79-111&quot;&gt;{{Harvnb |Larson|2004| pp=79–111}}&lt;/ref&gt; Inilimbag ni Darwin ang kanyang teoriya na may nakapipilit na ebidensiya para sa ebolusyon sa kanyang 1859 na aklat na ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) na nanaig sa siyentipikong pagtakwil ng mas naunang mga konsepto ng [[transmutasyon ng mga espesye]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Why Evolution is True |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |last = Coyne |first=Jerry A. |authorlink=Jerry Coyne |year=2009 |publisher=[[Oxford University Press]] |location= Oxford |isbn=0-19-923084-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |quote=In ''The Origin'', Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Forerunners of Darwin |url=https://archive.org/details/forerunnersofdar0000bent |last=Glass |first=Bentley |authorlink=Bentley Glass |year=1959 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore, MD |isbn= 0-8018-0222-9|page=iv |quote=Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness}}&lt;/ref&gt; Nang mga 1870, ang [[pamayanang siyentipiko]] at karamihan sa pangkahalatang publiko ay tumanggap sa [[ebolusyon bilang isang teoriya at katotohanan|ebolusyon bilang isang katotohan]]. Gayunpaman, marami ang pumabor sa [[ang eklipse ng darwinismo|magkakalabang mga paliwanag]] at hanggang sa paglitaw lamang ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 nang ang isang malawak na kasunduan ay nabuo kung saan ang [[natural na seleksiyon]] ang basiko o saligang mekanismo ng [[ebolusyon]].&lt;ref name=JvW&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=b3847&gt;{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}&lt;/ref&gt; Sa binagong anyo, ang pagkakatuklas siyentipiko ni Darwin ang nagsasamang teoriya ng [[mga agham ng buhay]] na nagpapaliwanag sa [[biodibersidad|dibersidad ng buhay]].&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online&amp;nbsp;– Biography.] ''darwin-online.org.uk''. Retrieved on 2006-12-15&lt;br /&gt;{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;As Darwinian scholar Joseph Carroll of the University of Missouri–St. Louis puts it in his introduction to a modern reprint of Darwin's work: &quot;''The Origin of Species'' has special claims on our attention. It is one of the two or three most significant works of all time—one of those works that fundamentally and permanently alter our vision of the world...It is argued with a singularly rigorous consistency but it is also eloquent, imaginatively evocative, and rhetorically compelling.&quot; {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 1-55111-337-6|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4}}&lt;/ref&gt;

Ang simulang interes ni Darwin sa kalikasan ang tumulak sa kanya upang iwananan ang kanyang [[medikal na edukasyon]] sa [[Unibersidad ng Edinburgh]]; bagkus siya ay tumulong upang imbestigahan ang mga [[marinong inbertebrato]]. Ang mga pag-aaral sa Unibersidad ng Cambridge ang humikayat sa kanyang pasyon para sa [[natural na agham]].&lt;ref name=whowas&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang [[ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle|limang taong paglalakbay]] sa {{HMS|Beagle}} ang nagtayo sa kanya bilang isang bantog na [[heolohista]] na ang mga obserbasyon at teoriya ay sumuporta sa mga ideyang [[unipormitaryano]] ni [[Charles Lyell]] at ang publikasyon ng kanyang [[Ang Paglalakbay sa Beagle|hornal sa paglalakbay]] ay nagpasikat sa kanya bilang isang manunulat.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 210, 284–285}}&lt;/ref&gt;
 
Bilang palaisipan sa heograpikal na distribusyon ng mga hayop sa kaparangan (wildlife) at mga [[fossil]] na kanyang tinipon sa paglalakbay, sinimulan ni Darwin ang detalyadong mga imbestigasyon at noong 1838 ay binuo ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]]. 
&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=263–274}}&lt;/ref&gt; Bagaman kanyang tinalakay ang kanyang mga ideya sa ibang mga naturalista, siya ay nangailangan ng panahon para sa masidhing pagsasalisik at ang kanyang kanyang gawang heolohikal ang may prioridad.&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2007|pp=184, 187}}&lt;/ref&gt; Kanyang sinusulat ang kanyang teoriya noong 1858 nang si [[Alfred Russel Wallace]] ay nagpadala sa kanya ng [[sanaysay]] na naglalarawan ng parehong ieya na tumulak sa mabilis na magkasamang publikasyon ng [[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection|kanilang parehong mga teoriya]].&lt;ref name=&quot;Beddall1968&quot;&gt;{{cite journal|last1=Beddall|first1=Barbara G.|title=Wallace, Darwin, and the theory of natural selection|journal=Journal of the History of Biology|volume=1|issue=2|year=1968|pages=261–323|issn=0022-5010|doi=10.1007/BF00351923}}&lt;/ref&gt; Ang akda ni Darwin ang naglatag ng ebolusyonaryong pinagmulan na may pagbabago bilang nananaig na siyentipikong paliwanag ng dibersipikasyon sa kalikasan.&lt;ref name = JvW/&gt; Noong 1871, kanyang siniyasat ang [[ebolusyon ng tao]] at ang [[seksuwal na seleksiyon]] sa ''[[The Descent of Man|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' na sinundan ng ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]''. Ang kanyang pagsasaliksik sa mga halaman ay inilimbag sa isang serye ng mga aklat at sa kanyang huling aklat, kanyang siniyasat ang mga [[bulate]] at ang mga epekto nito sa lupa.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Freeman|1977}}&lt;/ref&gt; Bilang pagkilala sa katanyagan ni Darwin bilang isang siyentipiko, siya ay pinarangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa [[Westminster Abbey]] kung saan siya inilibing malapit kay [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].&lt;ref name=DarwinsBurial&gt;{{Harvnb|Leff|2000|loc=[http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay inilarawan bilang isa sa pinakamaimpluwensiya ''(most influential)'' na pigura sa kasaysayan ng sangkatauhan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Special feature: Darwin 200|accessdate=2 Abril 2011 | work=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last = Hart| first = Michael H.| author-link = Michael H. Hart| year = 2000| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History| publication-place = New York| publisher=Citadel|ref=harv| isbn = 0-89104-175-3}}&lt;/ref&gt;
== Talambuhay ==
=== Kabataan at edukasyon ===
Si Charles Robert Darwin ay ipinanganak sa [[Shrewsbury]], Shropshire, [[Inglatera]] noong 12 Pebrero 1809 sa tahanan ng kanyang pamilya na [[The Mount, Shrewsbury|the Mount]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date=11 Hunyo 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|accessdate=26 Nobyembre 2008|archive-date=6 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206010149/http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Siya ang ikalima sa anima na anak ng mayamang lipunang doktor at tagapondong si [[Robert Darwin]] at ng kanyang inang si [[Susannah Darwin]] (''née'' Wedgwood). Siya ay apo ni [[Erasmus Darwin]] sa panig ng ama at ni [[Josiah Wedgwood]] sa panig ng ina. Ang kanyang parehong pamilya ay mga [[unitarianismo|Unitarian]] bagaman ang mga Wedgwoods ay tumatanggap sa [[Anglikasnismo]]. Si Robert Darwin na mismong isang tahimik na [[malayang taga-isip]] (freethinker) ay pinabautismuhan ang sanggol na si Charles sa isang simbahang Anglikano ngunit si Charles at ang kanyang mga kapatid ay dumalo sa isang kapilyang Unitarian kasama ng kanilang ina. Ang walong taong gulang na si Charles ay mayroon ng kagustuhan sa natural na kasaysayan at kumukolekta nang siya ay dumalo sa paaralang pang-araw na pinatatakbo ng kanyang mangangaral noong 1817. Noong Hulyong iyon, ang kanyang ina ay namatay. Mula Setyembre 1818, kanyang sinamahan ang kanyang matandang kapatid na lalakeng si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]] na dumadalo sa malipat na Anglikanong [[Shrewsbury School]] bilang [[boarding school|boarder]].&lt;ref name=skool&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 12–15}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=21 21–25]}}&lt;/ref&gt;

Ginugol ni Darwin ang tag-init nang 1825 bilang aprentis na doktor na tumutulong sa kanyang ama na gumamot ng mahihirap ng Shropshire bago pumasok sa [[University of Edinburgh Medical School]] kasama ng kanyang kapatid na si Erasmus noong Oktubre 1825. Kanyang natagpuang ang mga aralin na mapurol at ang [[siruhiya]] ay nakababalisa kaya kanyang tinalikuran ang kanyang mga pag-aaral. Kanyang pinag-aralan ang [[taksidermiya]] mula kay [[John Edmonstone]] na isang pinalayang itim na [[alipin]] na sumama kay [[Charles Waterton]] sa kagubatan ng [[Timog Amerika]] at kadalasang umuupo kasama ng &quot;napaka kaaya aya at matalinong lalake&quot;.&lt;ref name=eddy&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=48 47–51]}}&lt;/ref&gt;

Sa ikalawang taon ni Darwin, siya ay sumali sa  [[Lipunang Plinian]] na isang pangkat na pang [[natural na kasaysyan]] ng mga estudyante na ang mga debate ay lumihis sa [[radikalismo (historikal)radikal]] na [[materialismo]]. Kanyang tinulungan si [[Robert Edmond Grant]] sa mga imbestigason nito sa [[anatomiya]] at [[siklo ng buhay]] ng mga [[marinong inberterbrato]] sa [[Firth of Forth]] at noong 27 Marso 1827 ay ipinrisinta sa Plinian ang kanyang sariling pagkakatuklas na ang mga itim na [[spore]] na matatagpuan sa mga [[kabibi]] ng [[talaba]] ay mga itlog ng [[linta]]ng skate. Isang araw, pinuri ni Grant ang mga [[Lamarckismo|ebolusyonaryong ideya]] ni [[Jean-Baptiste Lamarck]]. Namangha si Darwin ngunit kamakailan ay nabasa ang parehong mga ideya ng kanyang lolong si Erasmus at nanatiling walang pakielam.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=72–88}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay bagkus nabagot sa kursong natural na kasaysayan ni [[Robert Jameson]] na sumasakop sa heolohiya kabilang ang debate sa pagitan ng [[Neptunismo]] at [[Plutonismo]]. Kanyang pinag-aralan ang [[alpha taksonomiya|klasipikasyon]] ng mga halaman at tumulong sa trabaho sa mga koleksiyon ng [[Royal Museum|University Museum]] na isa sa pinakamalaking mga museo ng Europa sa panahong ito.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=42–43}}&lt;/ref&gt;

Ang pagtalikod sa mga medikal na pag-aaral na ito ay uminis sa kanyang ama na tusong nagpadala sa kanya sa [[Christ's College, Cambridge]] para sa [[Batsilyer ng Sining]] bilang unang hakbang tungo sa pagiging Anglikanong [[parson]]. Dahil si Darwin ay hindi kwalipikado para sa ''[[Tripos]]'', kanyang sinalihan ang ''ordinaryong'' digring kuro noong Enero 1828.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=47–48, 89–91}}&lt;/ref&gt; Mas pinili niya ang [[ekwestrianismo|pagsakay]] at [[pagbabaril]] kesa sa pag-aaral. Ang kanyang pinasan si [[William Darwin Fox]] ay ipinakilala siya sa isang sikat na kinahuhumalingang pagkolekta ng mga [[salagubang]] na masigasig na pinursigi ni Darwin na inilimbag ang ilan sa kanyang mga natuklasan sa [[James Francis Stephens|Stevens']] ''Illustrations of British entomology''. Siya ay naging isang malapit na kaibigan at tagasunod ng propesor ng [[botaniya]] na si [[John Stevens Henslow]] at nakilala ang iba pang mga pangunahing naturalista na nakitang ang gawaing siyentipiko bilang relihiyosong [[natural na teolohiya]] at nakilala sa mga [[University don|don]] bilang &quot;ang lalakeng lumakad kasama ni Henslow&quot;. Nang malapit na ang kanyang mga eksaminasyon, si Darwin ay tumutok sa kanyang mga pag-aaral at nasiyahan sa wika at lohika ng mga ''Ebidensiya ng [[Kristiyanismo]]'' ni [[William Paley]].&lt;ref name=dar57&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=59 57–67]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang huling eksaminasyon noong Enero 1831, mahusay niyang naisagawa ito na lumabas na ikasampu sa mga 178 na kandidato para sa ordinaryong digri.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=97}}&lt;/ref&gt;

Si Darwin ay kailangang manatili sa Cambridge hanggang Hunyo. Kanyang pinag-aralan ang ''Natural na Teolohiya'' ni Paley na gumawa ng [[teolohikal na argumento|argumento para sa disenyo ng diyos sa kalikasan]] na nagpapaliwanag na ang [[adaptasyon]] bilang ang [[diyos]] na kumikilos sa pamamagitan ng mga batas ng kalikasan.&lt;ref name=syd5-7&gt;{{Harvnb|von Sydow|2005|pp=5–7}}&lt;/ref&gt; Kanyang binasa ang bagong aklat ni [[John Herschel]] na naglalarawan ng pinakamataas na layunin ng [[natural na pilosopiya]] bilang pag-unawa sa mga batas sa pamamagitan ng [[induktibong pangangatwiran]] batay sa obserbasyon at ang ''Sariling Salaysay'' ni [[Alexander von Humboldt]] ng mga siyentipikong paglalakbay. Sa kanyang pagkapukaw &quot;na may isang nagniningas na kasigasigan&quot; na mag-ambag, si Darwin ay nagplanong bumisita sa [[Tenerife]] kasama ng ilang mga kaklase pagkatapos ng pagtatapos sa paaralan upang pag-aaralan ang natural na kasaysayan sa mga [[tropiko]]. Bilang paghahanda, siya ay sumali sa kursong heolohiya ni [[Adam Sedgwick]] at pagkatapos ay sumama dito noong tag-init para sa isang dalawang linggo sa mapang strata sa [[Wales]].&lt;ref name=db&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=69 67–68]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=128–129, 133–141}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng isang linggo kasama ng mga kaibigang kaklase sa [[Barmouth]], siya ay umuwi sa bahay na natagpuan ang isang liham mula kay Henslow na nagmumungkahi kay Darwin bilang isang angko (kung hindi pa natatapos) na maginoong naturalista para sa iasng pinondohan ng sariling lugar kasama ng kapitang si [[Robert FitzRoy]] na higit bilang isang kasama kesa isa lamang kolekto sa {{HMS|Beagle}} na aalis na sa loob ng apat na linggo sa isang paglalakbay upang ibalangkas ang dalampasigan ng [[Timog Amerika]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-105.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 105&amp;nbsp;– Henslow, J. S. to Darwin, C. R., 24 Agosto 1831|accessdate=29 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt; Tumutol ang ama ni Darwin sa planong dalawang taong paglalakbay na itinuturing itong isang aksaya ng panahon ngunit hinikayat ng bayaw ng kanyang ama na si [[Josiah Wedgwood II|Josiah Wedgwood]] upang pumayag sa pagsali ng kanyang anak.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 94–97}}&lt;/ref&gt;
=== Paglalakbay sa ''Beagle'' ===
{{details|Ikalawang paglalakbay sa HMS Beagle}}
[[Talaksan:Voyage of the Beagle-en.svg|thumb|400px|alt=Route from Plymouth, England, south to Cape Verde then southwest across the Atlantic to Bahia, Brazil, south to Rio de Janeiro, Montevideo, the Falkland Islands, round the tip of South America then north to Valparaiso and Callao. Northwest to the Galapagos Islands before sailing west across the Pacific to New Zealand, Sydney, Hobart in Tasmania, and King George's Sound in Western Australia. Northwest to the Keeling Islands, southwest to Mauritius and Cape Town, then northwest to Bahia and northeast back to Plymouth.|Ang paglalakbay ng ''Beagle'']]
Nagsimula noong 27 Disyembre 1831, ang paglalakbay ay tumagal nang halos limang taon at gaya nang pakay ni Fitzroy, ginugol ni Darwin ang karamihan ng kanyang panahon sa lupa na umiimbestiga sa heolohiya at gumawa ng mga koleksiyon ng natural na kasaysayan habang ang ''Beagle'' ay nagsiyasat at nagbalangkas ng mga dalampasigan.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref name=kix&gt;{{harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1840&amp;pageseq=12 ix–xi]}}&lt;/ref&gt; Kanyang maingat na itinago ang mga akda ng kanyang mga obserbasyon at teoretikal na spekulasyon at sa mga pagitan habang nangyayari ang paglalakbay, ang kanyang mga specimen ay ipinadala sa Cambridge kasama ng kanyang mga liham kabilang ang isang kopya ng [[The Voyage of the Beagle|kanyang hornal]] para sa kanyang pamilya.&lt;ref&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008b|pp=18–21}}&lt;/ref&gt; Siya ay may ilang kadalubhasaan sa heolohiya, pagkolekta ng [[salagubang]] at pagdidisekta ng mga marinong inbertebrato ngunit ibang mga paksa ay isang baguhan at may kakayahang magkolekta ng mga specimen para sa pagsisiyasat ng mga dalubhasa.&lt;ref name=fnGal&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_Keynes_Galapagos.html|title=Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'|author=Gordon Chancellor|author2=[[Randal Keynes]]|month=October| year=2006|publisher=[[Darwin Online]]|accessdate=16 Setyembre 2009}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng masamang pagdurusa mula sa [[sakit sa dagat]], si Darwin ay sumulat ng saganang mga akda habang nasa barko. Ang karamihan sa mga akda ng [[zoolohiya]] tungkol sa mga marinong inbertebrato simula sa [[plankton]] na kanyang kinolekta sa isang kalmadong pagpapahinga.&lt;ref name=kix/&gt;&lt;ref name=plankton&gt;{{Harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&amp;viewtype=text&amp;pageseq=53 21–22]}}&lt;/ref&gt;

Sa kanilang unang paghinto sa dalampasigan sa [[Santiago, Cape Verde|St. Jago]], natuklasan ni Darwin na ang isang puting bandang mataas sa [[batong pangbulkan]] mga [[talampas]] ay kinabibilangan ng mga kabibi. Siya ay binigyan in Fitzroy ng unang bolyum ng ''Principles of Geology'' ni [[Charles Lyell]] na naglatag ng mga [[unipormitarianismo|unipormitarianong]] mga konsepto ng lupa na mabagal na umaahon o bumababa sa loob mahabang mga panahon,{{Ref_label|B|II|none}} at nakita ni Darwin ang mga bagay sa paraan ni Lyell na nagteteorisa at nag-iisip na sumulat ng aklat sa heolohiya.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=183–190}}&lt;/ref&gt;
Si Darwin ay nalugod sa [[Mga kagubatang dalampasigan ng Bahia|kagubatang tropikal]] sa Brazil &lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=73 41–42]}}&lt;/ref&gt; ngunit namuhi sa kanyang nakitang [[pang-aalipin]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=75 73–74]}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Punta Alta]] sa [[Patagonia]], siya ay nakagawa ng isang malaking pagkakatuklas ng mga buto na [[fossill]] ng isang malaking hindi na umiiral (ekstinto) na [[mamalya]] sa mga talampas sa tabi ng modernong mga kabibi na nagpapakita ng kamakailang [[ekstinksiyon]] na walang mga tanda ng pagbabago sa klima o katastropiya. Kanyang natukoy ang hindi kilalang  ''[[Megatherium]]'' sa pamamagitan ng isang ngipin at sa kaugnayan nito sa mabutong [[kalasag]] na mayroon sa simula para sa kanya ay tila isang tulad na higanteng bersiyon ng kalasag ng lokal na  mga [[armadillo]]. Ang mga pagkakatuklas na ito ay nagdala ng dakilang interest nang sila ay tumuntong sa Inglatera.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 223–235}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1835|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=7 7]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 210}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=k206&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=138 206–209]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang mga pagsakay kasama ng mga [[gaucho]] sa looban upang galugarin ang heolohiya at kumolekta ng maraming mga fossil, siya ay nagtamo ng panlipunan, pampolitika at [[antropolohikal]] na kabatiran sa parehong katutubo at mananakop na mga tao sa panahon ng himagsikan at nalamang ang dalawang mga uri ng [[rhea (ibon)|rhea]] ay may magkahiwalay ngunit magkasanib na mga teritoryo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 189–192, 198}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt; Sa lagpas pa sa timog, kanyang nakita ang mga hinakbangang kapatagan ng shingle at mga kabibe bilang tumaas na mga tabing dagat nagpapakita ng isang serye ng mga elebasyon. Kanyang binasa ang ikalawang bolyun ni Lyell at tinaggap ang pananaw nito ng mga &quot;sentro ng pagkakalikha&quot; ng mga espesye ngunit ang kanyang mga pagkakatuklas at pagteteorisa ang humamon sa mga ideya ni Lyell ng makinis na pagpapatuloy at ekstinksiyon ng mga espesye.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 131, 159}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Herbert|1991|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A342&amp;pageseq=16 174–179]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HurrahChiloe&gt;{{cite web|url= http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.8.html|title=Darwin Online: 'Hurrah Chiloe': an introduction to the Port Desire Notebook|accessdate=24 Oktubre 2008}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|left|alt=On a sea inlet surrounded by steep hills, with high snow covered mountains in the distance, someone standing in an open canoe waves at a square-rigged sailing ship, seen from the front|As [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] surveyed the coasts of South America, Darwin theorised about geology and extinction of giant mammals.]]
Ang tatlong mga Fuegian sa barko na sinunggaban sa unang paglalakbay ng Beagle at gumugol ng isang tao sa Inglatera ay muling ibinalik sa [[Tierra del Fuego]] bilang mga misyonaryo. Natuklasan ni Darwin ang mga ito na palakaibigan at sibilisado ngunit ang mga kamag-anak nito ay tila &quot;miserable, mababang mga hindi maamo&quot;, na iba tulad ng mga [[ligaw na hayop]] mula sa mga [[domestikadong hayop]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1845|pp= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F14&amp;viewtype=text&amp;pageseq=218 205–208]}}&lt;/ref&gt; Para kay Darwin, ang pagkakaiba ay nagpapakita ng kultural na mga pagsulong at hindi ang inperioridad o pagiging mababa ng lahi. Hindi tulad ng kanyang mga kaibigan siyentipiko, kanya ngayong iniisip na walang hindi matutulay na pagitan sa pagitan ng mga tao at hayop.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 244–250}}&lt;/ref&gt; Sa paglipas ng isang tao, ang misyon ay tinalikuran. Ang Fuegian na kanilang pinangalanang [[Jemmy Button]] ay namuhay na tulad ng ibang mga katutubo, may asawa at walang pagnanais na bumalik sa Inglatera.&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=258 226–227]}}&lt;/ref&gt;

Si Darwin ay nakaranas ng [[lindol]] sa [[Chile]] at nakita ang mga tanda na ang lupa ay umahon kabilang ang mga kama ng [[tulya]] na nadala sa taas ng [[mataas na alon]]. Sa taas ng [[Andes]], kanyang nakita ang mga kabibe at ilang mga puno ng fossil na lumaki sa buhangin ng tabing dagat. Kanyang tineorisa na habang ang lupa ay umaahon, ang mga karagatang isla ay nalunod at ang [[coral reef]] sa palibot nito ay lumabi upang bumuo ng mga [[atoll]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 160–168, 182}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1887|p= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1452.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=278 260]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=atolls&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=100 p 98–99]}}&lt;/ref&gt;

Sa heolohikal na bagong [[Galápagos Islands]], naghanap si Darwin ng ebidensiya na nagkakabit sa mga hayop sa kaparangan (wildlife) sa mas matandang &quot;sentro ng pagkakalikha&quot; at natagpuan ang mga [[mockingbird]] na kaugnay ng nasa [[Chile]] ngunit iba mula isla hanggang isla. Kanyang narinig ang kaunting pagkakaiba sa hugis ng mga shell ng mga [[pawikan]] ay nagpapakitang kung aling isla ang mga ito nanggaling ngunit nabigong kolektahin ang mga ito kahit pa pagkatapos kainin ang mga pawikan na dinala sa barko bilang pagkain.&lt;ref name=k356&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=388 356–357]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Sulloway|1982|p=19}}&lt;/ref&gt; Sa Australia, ang [[marsupial]] na [[Potoridae|dagang-kangaroo]] at ang [[platypus]] ay tila labis na hindi karaniwan na inakala ni Darwin na halos tila may dalawang natatanging mga Manlilikha ang gumagawa.&lt;ref name=Crows&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_fieldNotebooks1.3.html|title=Darwin Online: Coccatoos &amp; Crows: An introduction to the Sydney Notebook|accessdate=2 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; Kanyang natagpuan ang mga [[Indigenous Australians|Aborigine]] &quot;na may mabuting kasiyahan at kaaya aya&quot; at kanyang napansin ang kanilang paglaho sa pamamagitan ng pagtira ng mga Europeo.&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=430 398–399].}}&lt;/ref&gt;

Inimbestigahan ng ''Beagle'' kung paanong ang mga [[atoll]] sa [[Cocos (Keeling) Islands]] ay nabuo at ang survey ay sumuporta sa pagteteorisa ni Darwin.&lt;ref name=atolls/&gt; Si FitzRoy ay nagsimulang sumulat ng opisyal na &quot;Salaysay&quot; ng mga paglalakbay ng Beagle at pagkatapos na basahin ang diary ni Darwin, kanyang iminungkahi na isama ito sa kanyang salaysay.&lt;ref name=Letter301&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 301&amp;nbsp;– Darwin, C.R. to Darwin, C.S., 29 Abril 1836|access-date=11 Mayo 2012|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629194402/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-301.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang ''[[The Voyage of the Beagle|Hornal]]'' ni Darwin ay kalaunang muling isinulat bilang hiwalang na ikatlong bolyum sa natural na kasaysayan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p= 336}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Cape Town]], nakipagkita sina Darwin at FitzRoy kay [[John Herschel]], na kamakailang sumulat kay Lyell na pumpuri sa [[unipormitarianismo]] bilang nagbubukas na matapang na spekulasyon sa &quot;misteryo ng mga misteryo, na pagpapalit ng mga espesye ng iba&quot; bilang &quot;isang natural na kontradistinksiyon sa isang milagrosong proseso&quot;.&lt;ref name=Rascals&gt;{{harvnb|van Wyhe|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A544&amp;pageseq=21 197]}}&lt;/ref&gt; Sa kanyang pagsasaayos ng kanyang mga akda habang ang barko ay naglalakbay papauwi, si Darwin ay sumulat na kung ang kanyang lumalaking suspisyon tungkol sa mga mockingbird, pawikan at [[Falkland Islands Wolf|Falkland Islands Fox]] ay tama, &quot;ang gayong mga katotohanan ay nagpapahina sa pagiging matatag ng Species&quot; (such facts undermine the stability of Species) at pagkatapos ay maingat na idinagdag ang &quot;would&quot; bago ang &quot;undermine&quot;.&lt;ref name=xix&gt;{{Harvnb|Keynes|2000|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1840&amp;pageseq=22 xix–xx]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt; Kanyang kalaunang isinulat na ang gayong mga katotohanan ay &quot;tila para sa akin magbibigay ng ilang linaw sa pinagmulan ng espesye&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=16 p. 1]}}&lt;/ref&gt;

=== Pagkakabuo ng teoriyang ebolusyonaryo ni Darwin ===
[[Talaksan:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of Darwin aged about 30, with straight brown hair receding from his high forehead and long side-whiskers, smiling quietly, in wide lapelled jacket, waistcoat and high collar with cravat.|Habang isang kabataan, si Darwin ay sumali sa elitistang siyentipiko.]]
Nang tumuntong ang ''Beagle'' sa [[Falmouth, Cornwall]] noong 2 Oktubre 1836, si Darwin ay isang ng selebridad sa mga palibot na siyentipiko dahil noong Disyembre 1835, pinalakas ni [[John Stevens Henslow|Henslow]] ang reputasyon ng kanyang dating estadyante sa pamamagitan ng pagbibigay sa mga napiling naturalista ng isang pampleto ng mga liham ni Darwin. h&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1835|loc=[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LettersOnGeology.html editorial introduction]}}&lt;/ref&gt; Binisita ni Darwin ang kanyang bahay sa Shrewsbury at nakita ang mga kamag-anak at pagkatapos ay mabilis na tumungo sa Cambridge upang makita si Henslow na nagpayo sa paghahanap ng mga pwedeng naturalista upang ikatalogo ang mga koleksiyon at umayon na kunin ang mga botanikal na specimen. Ang ama ni Darwin ay nangsiwa ng mga pamumuhunan na pumayag sa kanyang anak na maging isang pinopondohan ang sariling isang maginoong siyentipiko at ang isang nanabik na Dawin ay nagtungo sa mga institusyon sa London na binigyan ng [[fete]] at naghanap ng mga eskeprto upang ilarawan ang mga koleksiyon. Ang mga zoolohista ay may malaking nakapatong na gawain at may panganib na ang mga specimen ay maiwan lamang sa taguan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 195–198}}&lt;/ref&gt;

Sabik na nakipagkita si [[Charles Lyell]] kay Darwin sa unang beses noong Oktubre 29 at sandali nito ay ipinakilala siya sa isang pasulong na anatomistang si [[Richard Owen]] na may mga pasilidad sa [[Royal College of Surgeons of England|Royal College of Surgeons]] upang gumawa sa mga butong fossil na kinolekta ni Darwin. Ang nakasusupresang mga resulta ni Owen ay kinabibilangan ng ibang malaking ekstintong [[ground sloth]] gayundin ng  ''[[Megatherium]]'', isang halos kompletong kalansay ng hindi kilalang  ''[[Scelidotherium]]'' at isang may sukat ng [[hippopotamus]]-at may sukat ng rodent na bungong tinawag na ''[[Toxodon]]'' na kamukha ng isang higanteng [[capybara]]. ang mga pragmento ng kalasag ay nagmula sa ''[[Glyptodon]]'' na isang tulad ng malaking armadillong hayop gaya ng unang akala ni Darwin.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Owen|1840|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=26 16], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=83 73], [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F9.1&amp;pageseq=116 106]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Eldredge|2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=k206/&gt; Ang mga ekstintong hayop na ito ay nauugnay sa mga buhay na espesye sa [[Timog Amerika]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 201–205}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=349–350}}&lt;/ref&gt;

Nang kalagitnaan ng Disyembre, si Darwin ay kumuha ng pagtuloy sa Cambridge upang mangasiwa ng paggawa sa kanyang mga koleksiyon at muling isulat ang kanyang hornal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=345–347}}&lt;/ref&gt; Kanyang isinulat ang kanyang unang papel na nagpapakitang ang masa ng lupa ng Timog Amerika ay mabagal na umaahon at sa sabik na pagsuporta ni Lyell ay binasa ito sa [[Geological Society of London]] noong 4 Enero 1837. Sa parehong araw, kanyang iprinisinta ang kanyang mga specimen ng mamalya at ibon sa [[Zoological Society of London|Zoological Society]]. Ang [[ornitolohista]]ng si [[John Gould]] ay sandaling naghayag na ang mga ibon ng Galapagos na inakala ni Darwin na paghahalo ng mga [[Common Blackbird|blackbirds]], &quot;[[Grosbeak|gros-beaks]]&quot; at mga [[finch]] ay katunayan labindalawang [[Darwin's finches|magkakahiwalay na mga espesye ng finch]]. Noong Pebrero 17, si Darwin ay inihalala sa Konseho ng Geological Society at ang pagtatalumpati ni Lyell ay nagprisinta ng mga pagkakatuklas ni Owen sa mga fossil ni Darwin na nagbibigay diin sa heograpikal na pagpatuloy ng espesye na sumusuporta sa kanyang mga ideyang unipormitaryan.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 207–210}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=20–23}}&lt;/ref&gt;

Sa simula nang Marso, si Darwin ay lumipat sa London upang maging malapit sa kanyang trabaho na sumama sa palibot na kakilalang mga siyentipiko ni Lyell at mga eskpertong gaya ni [[Charles Babbage]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-346.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 346&amp;nbsp;– Darwin, C. R. to Darwin, C. S., 27 Pebrero 1837|accessdate=19 Disyembre 2008}} proposes a move on Friday 3 Marso 1837,&lt;br /&gt;Darwin's Journal ({{harvnb|Darwin|2006|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR158.1–76&amp;pageseq=22 12 verso]}}) backdated from Agosto 1838 gives a date of 6 Marso 1837&lt;/ref&gt; na naglarawan sa [[diyos]] bilang tagaprograma ng mga batas. Si Darwin ay nanatili sa kanyang [[malayang taga-isip]] na kapatid na si [[Erasmus Alvey Darwin|Erasmus]], bahagi ng palibot ng [[British Whig Party|Whig]] na ito at malapit na kabigan ng manunulat na si [[Harriet Martineau]] na nagtaguyod ng [[Malthusianismo]] na pinagsasaligan ng kontrobersiyal na [[Poor Law Amendment Act 1834|mga repromang Batas ng Mahira]] upang pigilan ang [[welfare]] na magsanhi ng [[oberpopulasyon]] at karagdagang kahirapan. Bilang [[Unitarianismo|Unitarian]], kanyang tinanggap ang [[radikalismo (historikal)|radikal]] na mga implikasyon ng [[transmutasyon ng espesye]] na itinaguyod ni [[Robert Edmond Grant|Grant]] at mas batang mga siruhano na naimpluwensiyahan ni [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy]]. Ang [[transmutasyon]] ay [[anathema]] sa mga Anglikano na nagtatanggol sa kaayusang panlipunan &lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=201, 212–221}}&lt;/ref&gt; ngunit ang mga kilalang siyentipiko ay bukas na tumalakay sa paksa at may malawak na interest sa liham ni [[John Herschel]] na pumupuri sa pakikitungo ni Lyell bilang paraan upang mahanap ang isang [[pisikal na batas|natural na sanhi]] ng pinagmula ng espesye.&lt;ref name=Rascals/&gt;

Nakipagkita si Gould kay Darwin at sinabi sa kanya na ang mga [[mockingbird]] ng Galápagos [[mockingbird]] mula sa iba't ibang mga isla ay magkakahiwalay na espesye at hindi lamang mga pagkakaiba at ang inakala ni Darwin na  &quot;[[wren]]&quot; ay [[Warbler Finch|nasa pangkat finch]] rin. Hindi binigyan ni Darwin ng tatak ang mga finch ayon sa isla ngunit ayon sa mga akda ng iba sa Beagle, kabilang si Fitzroy, siya ay naglaan ng mga espesye sa mga isla .&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=9, 20–23}}&lt;/ref&gt; Ang dalawang mga [[rhea (ibon)|rhea]] ay mga natatangi ring espesye at noong Marso 14, inanunsiyon ni Darwin kung paanong ang distribusyon ng mga ito ay nagbago tungko sa timog.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=360}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1643&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1|title=Darwin, C. R. (Read 14 Marso 1837) Notes on Rhea americana and Rhea darwinii, ''Proceedings of the Zoological Society of London''|accessdate=17 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Darwin tree.png|right|thumb|alt=A page of hand-written notes, with a sketch of branching lines.|Nang kalagitnaan ng Hulyo 1837, sinimlan ni Dawin sa kanyang notebook na &quot;B&quot; ang tungkol sa &quot;Transmutasyon ng Espesye&quot; at sa pahina 36 ay sumulat na &quot;I think&quot; sa itaas ng kanyang unang [[puno ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]].]]
Sa kalagitnaan ng Marso, si Darwin ay naghinuha sa kanyang ''Red Notebook'' sa posibilidad na &quot;ang isang espesye ay nagbabago sa iba&quot; upang ipaliwanag ang heograpikal na distribusyon ng mga buhay na espesye gaya ng mga rhe at ang mga ekstintong hayop gaya ng kakaibang ''[[Macrauchenia]]'' na kamukha ng isang higanteng [[guanaco]]. Ang kanyang pag-iisip sa panahon ng buhay, [[aseksuwal na reproduksiyon]] at [[seksuwal na reproduksiyon]] na nabuo sa kanyang notebook na &quot;B&quot; noong kalagitnaan ng Hulyo tungo sa pagbabago sa supling &quot;upang umangkop at baguhin ang lahi hanggang sa pagbabago ng mundo&quot; na nagpapaliwanag sa mga pawikan ng Galapagos, mockingbird at mga rhea. Kanyang iginuhit ang sumasangay na inapo at pagkatapos ng henealohikal na pagsasangay ng isang [[punoy ng buhay (agham)|ebolusyonaryong puno]] kung saan &quot;mangmang na pag-uspan ang isang hayop na mas mataas sa iba pa&quot; na nagtatapon sa independiyenteng mga [[angkan (ebolusyon)|angkan]] (lineages) na tumutungo sa mas mataas na mga anyo ni [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] &lt;ref&gt;{{harvnb|Herbert|1980|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1583e&amp;pageseq=9 7–10]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008b|p=44}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1837|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR121.-&amp;pageseq=1 1–13, 26, 36, 74]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=229–232}}&lt;/ref&gt;

=== Labis na pagtatrabaho, sakit, at pagpapakasal ===
{{See also|Kalusugan ni Charles Darwin}}
Habang binubuo ang kanyang masidhing pag-aaral ng [[transmutasyon ng espesye|transmutasyon]], si Darwin ay nalublob sa mas maraming trabaho. Habang muling sinusulat ang kanyang ''Hornal'', kanyang kinuha ang pag-eedit at paglilimbag ng mga ulat ng eksperto sa kanyang mga koleksiyon at sa tulong ni Henslow ay nagkamit ng isang kaloob ng salapi na [[pound sterling|£]]1,000 upang suportahan ang multi-bolyum na ''[[Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle]]'' na isang halagang katumbas ng mga  £{{formatnum:{{inflation|UK|1000|1837|r=-3}}}} in {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-2}}.{{inflation-fn|UK}} Kanyang pinalawak ang pagpopondo upang isama ang kanyang mga plinanong aklat sa heolohiya at umayon sa mga hindi realistikong petsa sa tagalimbag.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=367–369}}&lt;/ref&gt; Habang nagsisimula ang [[panahong Victorian]], si Darwin ay nagpatuloy sa pagsusulat ng kanyang ''Hornal'' at noong Agosto 1837 ay nagsimulang tuwirin ang [[patunay ni Gally|mga patunay ng tagalimbag]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Keynes|2001|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1925&amp;pageseq=21 xix]}}&lt;/ref&gt;

Ang kalusugan ni Darwin ay nagdusa mula sa pagpipilit na ito. Noong Setyembre 20, siya ay nagkaroon ng &quot;hindi komportableng [[palpitasyon]] ng [[puso]]&quot; kaya ang kanyang mga doktor ay humikayat sa kanya &quot;tigilan ang lahat ng trabaho&quot; at mamuhay sa probinsiya ng ilang mga linggo. Pagkatapos bisitahin ang Shrewsbury, kanyang sinalihan ang kanyang mga kamag-anak na Wedgwood sa [[Maer Hall]], Staffordshire ngunit kanilang natuklasan sila na labis na sabi sa mga kuwento ng kanyang paglalakbay para siya ay makagpahinga. Ang kanyang kaaya-aya, matalino at kulturadong pinsan na si [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] na siyam na buwang mas matanda kay Dawin ang nag-aalaga sa kanyang lumpong tiyahin. Ang kanyang tiyuhing si [[Josiah Wedgwood II|Jos]] ay nagturo ng area sa lupa kung saan ang mga [[cinder]] ay naglaho sa ilalim ng [[loam]] at nagmungkahing ito ay gawa ng mga [[bulate]] na pumukaw sa &quot;isang bago at mahalagang teoriya&quot; sa kanilang papel sa [[pedohenesis|pagkakabuo ng lupa]] na ipinrisinta ni Darwin sa Geological Society noong Nobyembre 1.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–234}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 404&amp;nbsp;– Buckland, William to Geological Society of London, 9 Marso 1838|accessdate=23 Disyembre 2008|archive-date=29 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629192234/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-404.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Tinulak ni [[William Whewell]] na kunin ang mga tungkulin ng Kalihim ng  Geological Society. Pagkatapos na simulang tanggihan ang trabaho, kanyang tinanggap ito noong Marso 1838.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 233–236}}.&lt;/ref&gt; Sa kabila ng pagiging matrabaho ng pagsulat at pageedit ng mga ulat ng ''Beagle'', si Darwin ay nakagaw ng kahanga hangang pagsulong sa transmutasyon na kumuha ng bawat oportunidad upang tanuning ang mga ekspertong naturalista at sa hindi ordinaryo, ang mga taong may praktikal na karanasan gaya ng mga magsasaka at tagapag-alaga ng kalapati.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244, 426}}&lt;/ref&gt; Over time his research drew on information from his relatives and children, the family butler, neighbours, colonists and former shipmates.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=xii}}&lt;/ref&gt; Kanyang isinama ang sangkatauhan sa kanyang mga spekulasyon sa simula pa lang at sa pagkita ng isang [[orangutan]] sa zoo ng 28 Marso 1838 ay napansin ang tulad ng bata nitong pag-aasal.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 241–244}}&lt;/ref&gt;

Ang pagod ay nagdulot ng pinsala at sa Hunyo, siya ay nakahiga sa ilang mga araw na may problem sa tiyan, sakit ng ulo at mga sintomas ng puso. Sa natitira ng kanyang buhay, siya ay paulit ulit na nalumpo ng mga yugto ng sakit sa tiyan, pagsusuka, mga [[pigsa]], mga [[palpitasyon]], panginginig at iba pang mga sintomas lalo na sa mga panahon ng stress gaya ng pagdalo sa mga pagtitipon o pakikisalamuha. Ang sanhi ng sakit ni Darwin ay nananatiling hindi alam at ang mga pagtatangka sa paggamot ay may kaunting tagumpay.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 252, 476, 531}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=119 115]}}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 23, siya ay kumuha ng pagpapahinga at umalis na &quot;nagheheolohisa&quot; (geologizing) sa [[Scotland]]. Kanyang binisita ang [[Glen Roy]] sa magandang panahon upang makita ang mga paralelong &quot;daanan&quot; na hinati sa mga gilid ng bundok sa tatlong mga taas. Kanyang kalaunang inilimbag ang kanyang pananaw na ang mga ito ay mga marinong tumaas na pampang ng dagat ngunit kanyang tinanggap na ang mga ito ay mga dalampasigan ng isang [[proglacial na lawa]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 254}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=377–378}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=86 84]}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Emma Darwin.jpg|thumb|left|upright|alt=Three quarter length portrait of woman aged about 30, with dark hair in centre parting straight on top, then falling in curls on each side. She smiles pleasantly and is wearing an open necked blouse with a large shawl pulled over her arms|Pinili ni Darwin na pakasalan ang kanyang pinsang si[[Emma Darwin|Emma Wedgwood]].]]
Pagkatapos na buong gumaling, siya ay bumalik sa Shrewsbury noong Hulyo. Sa pagkasanay sa araw araw na pagsusulat tungkol sa [[paglalahi ng hayop]] (animal breeding), siya ay sumulat ng paggala galang mga pag-iisip tungkol sa karera at mga prospekto sa dalawang papel na ang isa ay may mga hanay na may uluhang ''&quot;Marry&quot;'' at ''&quot;Not Marry&quot;''. Ang mga pakinabang ay kinabibilangan ng &quot;konstanteng kasama at isang kaibigan sa matandang edad &amp;nbsp;...mas mabuti kesa sa isang aso kahit papaano&quot;, at mga laban sa puntong gaya ng &quot;kulang sa pera para sa mga aklat&quot; at &quot;teribleng pagkawala ng panahon&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=238 232–233]}}&lt;/ref&gt; Sa pagpasya na  pabor dito, kanya itong tinalakay kasama ng kanyang ama at binisita si Emma noong Hulyo 29. Hindi niya naggawang magmungkahi ngunit laban sa payo ng kanyang ama, kanyang binanggit ang kanyang mga ideya tungkol sa transmutasyon.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=256–259}}&lt;/ref&gt;

Sa pagpapatuloy ng kanyang pagsasaliksik sa London, ang malawak na pagbabasa ni Darwin ay kinabibilangan na ngayon ng ika-anim na edisyon ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Malthus|Malthus]]
{{Quote|&quot;In Oktubre 1838, that is, fifteen months after I had begun my systematic enquiry, I happened to read for amusement Malthus on Population, and being well prepared to appreciate the struggle for existence which everywhere goes on from long-continued observation of the habits of animals and plants, it at once struck me that under these circumstances favourable variations would tend to be preserved, and unfavourable ones to be destroyed. The result of this would be the formation of new species. Here, then, I had at last got a theory by which to work...&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=124 120]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Noong Oktubre 1838, na labing limang buwan pagkatapos ng aking sistematikong pagsisiyasat, nagkataong nabasa ko sa katuwaan si Malthus tungkol sa Populasyon at sa pagiging maiging handa na makilala ang hirap para sa pag-iral na saanman ay nagpapatuloy mula sa mahabang patulkoy na obserbasyon ng mga pag-aasal ng mga hayop at halaman, muling tumimo sa akin na sa ilalim ng mga sirkunstansiyang ito, ang mga pumapabor na bariasyon (pagkakaiba) ay may kagawiang maingatan, at ang mga hindi pumapabor ay nasisira. Ang resulta nito ay ang pagkakabuo ng bagong [[espesye]]. Dito, kung gayon, sa wakas ay may isang teoriya na pagtatrabahuhan...&quot;
}}

Isinaad ni Malthus na malibang ang populasyon ng tao ay hindi mapipigil, ito ay tataas sa isang [[progresyong heometriko]] at sa sandali ay lalabis sa suplay ng pagkain na tinatawag na [[katastropiyang Malthusian]].&lt;ref name=&quot;JvW&quot;/&gt; Si Darwin ay labis na handa na makita na ito ay lumalapat rin sa &quot;paglalaban laban ng mga espesye&quot; ng mga halaman ni [[A. P. de Candolle|de Candolle]] at paglalaban sa eksistensiya sa mga ahayop na nagpapaliwanag kung paanong ang mga bilang ng espesye ay medyo matatag. Dahil sa ang espesye ay palaging dumadami ng higit sa makukuhang mga pinagkukuna, ang mga pumapabor na bariasyon ay gagawa sa mga organismo na mas maigi sa pagpapatuloy (surviving) at pagpasa ng mga bariasyon sa kanilang mga supling samantalang ang mga hindi pumapabor na bariasyon ay mawawala. Ito ay magreresulta sa pagkakabuo ng mga bagong espesye.&lt;ref name=JvW/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 264–265}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp= 385–388}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Darwin|1842|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&amp;viewtype=text&amp;pageseq=39 7]}}&lt;/ref&gt; Noong 28 Setyembre 1838, kanyang binigyang diin ang ang kabatirang ito na inilalarawan ito bilang isang  uri ng pagsisiksik, pagpupwersa ng mga umangkop na istraktura sa mga pagitan sa [[ekonomiya]] ng kalikasan habang ang mas mahinang mga istraktura ay napapatalsik.&lt;ref name=JvW/&gt; Sa gitna ng Disyembre, kanyang nakita ang pagkakatulad sa pagitan ng mga magsasaka na pumipili ng pinakamahusay na lahi at ang Kalikasang Malthusian na pumipili mula sa tsansang mga iba upang &quot;ang bawat bahagi ng bagong nakamit na istraktura ay buong praktikal at nasakdal&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=CUL-DAR124.-&amp;pageseq=63|title=Darwin transmutation notebook E p. 75|accessdate=17 Marso 2009 }}&lt;/ref&gt; na iniisip na ang paghahambing na ito &quot;ay isang magandang bahagi ng aking teoriya&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=CUL-DAR124.-&amp;pageseq=61|title=Darwin transmutation notebook E p. 71|accessdate=17 Marso 2009 }}&lt;/ref&gt;

Noong Nobyembre 11, si Darwin ay bumalik sa Maer at nag-alok ng kasal kay Emma na muling sinabi ang kanyang mga ideya sa kanya. Tinanggap ito ni Emma at sa mga palitan ng mapagmahal na liham, kanyang ipinakita kung paano niya pinahalagahan ang pagiging bukas ni Darwin sa kanilang mga pagkakaiba at gayundin ang paghahayag ng kanyang malakas na paniniwalang [[Unitarianismo|Unitarian]] at pagkabahala na ang tapat na mga pagdududa ni Darwin ang maaaring maghiwalay sa kanila sa [[kabilang buhay]].
&lt;ref name=Belief&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Belief: historical essay|accessdate=25 Nobyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225124103/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/130/125/|archivedate=2009-02-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Habang siya ay naghahanap ng bahay sa Londo, ang mga yugto ng sakit ay nagpatuloy at si Emma ay sumulat kay Darwin na humihikayat sa kanya na magpahinga na halos propetikong nagmarka na &quot;kaya huwag kang magkakasakit pa, aking sinisintang Charley hanggang sa makasama kita upang alagaan kita.&quot; Kanyang natagpuan ang kanilang tinawag na &quot;Macaw Cottage&quot; sa [[Gower Street (London)|Gower Street]], at pagkatapos ay inilipat ang kanyang &quot;museo&quot; noong pasko. Noong 24 Enero 1839, si Darwin ay inihilalal bilang kapanalig sa [[Royal Society]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 272–279}}&lt;/ref&gt;

Noong Enero 29, si Darwin at Emma Wedgwood ay ikinasala sa Maer sa isang seremonyong Anglikano na isinaayos upang umangkop sa mga Unitarian at sandaling pagkatapos ay sumakay sa tren sa London at tumungo sa kanilang bagong bahay.
&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 279}}&lt;/ref&gt;
=== Pagkakalimbag ng teoriya ng natural na seleksiyon ===
{{details|Pagkakalimbag ng teoriya ni Darwin}}
[[Talaksan:Charles Darwin by Maull and Polyblank, 1855-crop.png|upright|thumb|left|alt=Studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep set eyes, pug nose and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers but no beard or moustache.|Si Charles Darwin, sa edad na 46 noong 1855 na sa panahong ito ay gumagawa tungo sa publikasyon ng kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_MaullandPolyblankPhoto.html Darwin Online: Photograph of Charles Darwin by Maull and Polyblank for the Literary and Scientific Portrait Club (1855)], John van Wyhe, Disyembre 2006&lt;/ref&gt;]]
Sa simula nang 1856, si Darwin ay nag-iimbestiga kung ang mga itlog at [[binhi]] ay maaaring magpatuloy sa paglalakbay sa tubig dagat upang magkalat ng espesye sa buong karagatan. Papataas na pinagdudahan ni [[Joseph Dalton Hooker|Hooker]] ang tradisyonal na pananaw na ang espesye ay nakapirme ngunit ang kanilang batang kaibigang si [[Thomas Henry Huxley]] ay matatag na laban sa [[ebolusyon]]. Si [[Charles Lyell|Lyell]] ay na-intriga sa mga spekulasyon ni Darwin na hindi natatanto ang sakop nito. Nang kanyang mabasa ang isang papel ni [[Alfred Russel Wallace]] na &quot;On the Law which has Regulated the Introduction of New Species&quot;, kanyang nakita ang mga pagkakatulad ng pag-iisip ni Darwin at kanyang hinikayat na ilimbag ito upang ilatag ang pagiging una dito. Bagaman walang nakita si Darwin na banta rito, siya ay nagsimula ng trabaho sa isang maikling papel. Ang paghahanap ng mga sagot sa mga mahirap na tanong ang paulit ulit na nagpaantala sa kanya at kanyang pinalawig ang kanyang mga plano sa &quot;isang malaking aklat tungkol sa espesye&quot; na pinamagatang  ''Natural Selection''. Kanyang pinagpatuloy ang kanyang mga pagsasaliksik na nagkakamit ng impormasyon at mga specimen mula sa mga naturalista sa buong mundo kabilang si Wallace na nagtatrabaho sa [[Borneo]]. Ang Amerikanong botanistang si [[Asa Gray]] ay nagpakita rin ng parehong mga interest at noong 5 Setyembre 1857, pinadalhan ni Darwin si Gray ng isang detalyadong balangkas ng kanyang mga ideya kabilang ang abstrakto ng  ''Natural Selection''. Noong Disyembre, si Darwin ay tumanggap ng isang liham mula kay Wallace na nagtatanong kung ang aklat ay magsisiyasat ng [[ebolusyon ng tao|mga pinagmulan ng tao]]. Siya ay tumugon na kanyang iiwasan ang paksa na &quot;labis na napapalibutan ng mga prehudisyo&quot; samantalang hinihikayat si Wallace sa pagteteorisa at nagdagdag na &quot;Ako ay tutungo ng higit sa iyo&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 412–441, 457–458, 462–463}}&lt;/ref&gt;

Ang aklat ni Dawin ay isang bahagi lamang naisulat nang noong 18 Hunyo 1858, siya ay nakatanggap ng isang papel mula kay Wallace na naglalarawan ng [[natural na seleksiyon]]. Sa pagkabiglas na siya ay naantala, ipinadala ito ni Dawin noong araw na iyon kay Lyell gaya ng hiniling ni Wallace &lt;ref&gt;Ball, P. (2011). Shipping timetables debunk Darwin plagiarism accusations: Evidence challenges claims that Charles Darwin stole ideas from Alfred Russel Wallace. Nature. [http://www.nature.com/news/shipping-timetables-debunk-darwin-plagiarism-accusations-1.9613 online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. van Wyhe and K. Rookmaaker. (2012). A new theory to explain the receipt of Wallace's Ternate Essay by Darwin in 1858. ''Biological Journal of the Linnean Society''10.1111/j.1095-8312.2011.01808.x&lt;/ref&gt;
, at bagaman hindi humingi si Wallace para sa paglilimbag, si Darwin ay nagmungkahi na ipapapadala niya ito sa anumang hornal na pinili ni Wallace. Ang kanyang pamilya ay nasa krisis na ang mga anak sa barrio ay namamatay sa [[scarlet fever]]  at kanyang inilagay ang mga materya sa kamay nina Lyell at Hooker. Pagkatapos ng ilang diskusyon, sila ay nagpasya sa isang pinagsamang presentasyon sa [[Linnean Society of London|Linnean Society]] sa Hulyo 1&amp;nbsp;ng ''[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]''. Gayunpaman, ang anak na sanggol na lalake ni Darwin ay namatay sa scarlet fever (lagnat) at siya ay labis na nasiphayo upang makadalo dito.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 466–470}}&lt;/ref&gt;

May kaunting mabilis na atention sa paghahayag ng teoriyang ito. Ang presidente ng  Linnean Society ay nagmarka noong Mayo 1859 na ang taon ay hindi minarkahan ng anumang rebolusyonaryong mga pagkakatuklas.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=40–42, 48–49}}&lt;/ref&gt; Isa lamang review ang sapat na uminis kay Darwin upang maalala ito kalaunan. Si propesor [[Samuel Haughton]] ng Dublin ay nag-angking &quot;ang lahat ng bago sa kanila ay hindi totoo at ang totoo ay luma.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=text&amp;pageseq=126 122]}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay naghirap sa loob ng labingtatlong buwan upang bumuo ng abstrakto ng kanyang &quot;malaking aklat&quot; na dumadanas ng sakit ngunit kumukuha ng patuloy na paghihikayat mula sa kanyang mga kaibigang siyentipiko. Pinangasiwaan ni Lyell na ilimbag ito ni [[John Murray (publisher)|John Murray]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 374–474}}&lt;/ref&gt;

Ang ''[[On the Origin of Species]]''(Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye) ay napatunayang hindi inaasahang sumikat na ang buong suplay ng 1,250 kopya ay labis na binili nang ito ay ibenta noong 22 Nobyembre 1859.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p= 477}}&lt;/ref&gt; Sa aklat na ito, inilatag ni Darwin ang &quot;isang mahabang argumento&quot; ng mga detalyadong obserbasyon, paghihinuha, at pagsasaalang alang mga inaasahang pagtutol.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=477 p 459]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang tanging alusyon sa [[ebolusyon ng tao]] ang pangungunsap na &quot;ang liwanag ay ihahagis sa (o bibigyan ng liwanag ang) pinagmulan at tao at ng kanyang kasaysayan&quot;,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=506 p 490]}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang teoriyang ay simpleng nakasaad sa introduksiyon: 
{{quotation|As many more individuals of each species are born than can possibly survive; and as, consequently, there is a frequently recurring struggle for existence, it follows that any being, if it vary however slightly in any manner profitable to itself, under the complex and sometimes varying conditions of life, will have a better chance of surviving, and thus be ''naturally selected''. From the strong principle of inheritance, any selected variety will tend to propagate its new and modified form.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=20 p 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Habang maraming mga indibidwal ng bawat espesye ay ipinapanganak na posibleng magpatuloy; at bilang resulta, may kadalasang paulit ulit na pakikipaglaban para sa eksistensiya, sumusunod na anumang nilalang, kung ito ay magbago gayunpaman ng kaunti sa anumang paraan ng mapapakinabangan sa sarili nito, sa ilalim ng masalimuot at minsang nagbabagong mga kondisyon ng buhay, ay may mas mabuting tsansa ng pagpapatuloy at kaya ay ''natural na napili''. Mula sa malakas na prinsipyo ng [[pagmamana]], anumang napiling uri ay may kagawiang magpalaganap ng bago at binago nitong anyo.}}

Siya ay naglagay ng isang malakas na kaso para sa [[karaniwang pinagmulan]] (common descent), nugnit iniwasan ang sa panahong ito na kontrobersiyal na terminong &quot;[[ebolusyon]]&quot;. Sa huli ng aklat, siya ay nagbigay ng konklusyon na:
{{quotation|There is grandeur in this view of life, with its several powers, having been originally breathed into a few forms or into one; and that, whilst this planet has gone cycling on according to the fixed law of gravity, from so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1859|loc= [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=508 p 492]}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
May kadakilaan sa pananaw na ito ng buhay, sa ilang mga kapangyarihan nito, na orihinal na hiningahan sa ilang mga anyo o sa isa; at, bagaman ang planetang ito ay dumanas ng pagsisiklo ayon sa nakapirmeng batas ng [[grabidad]], mula sa simple, ang nagsisimulang walang hanggangng mga anyo na pinakamaganda at pinaka kahanga hanga ay nag-ebolb at [[ebolusyon|nag-eebolb]].}}

=== Mga tugon sa pagkakalimbag nito ===
[[Talaksan:Charles Darwin by Julia Margaret Cameron 2.jpg|thumb|upright|alt=Three quarter length portrait of sixty year old man, balding, with white hair and long white bushy beard, with heavy eyebrows shading his eyes looking thoughtfully into the distance, wearing a wide lapelled jacket.|Sa bakasyon ng pamilya ni Darwin noong 1868 sa kubo ng [[Isle of Wight]], si [[Julia Margaret Cameron]] ay kumuha ng mga larawan na nagpapakita ng lumagong balbas ni Darwin noong1866.]]
[[Talaksan:Editorial cartoon depicting Charles Darwin as an ape (1871).jpg|thumb|upright|alt=White bearded head of Darwin with the body of a crouching ape.|Isang 1871 karikatura kasunod ng publikasyon ng ''[[The Descent of Man]]'' na karaniwan sa maraming nagpapakita kay Darwin na may katawan ng [[ape]] (bakulaw) na nag-uugnay sa kanya sa popular na kultura bilang pangunahing may-akda ng teoriyang [[ebolusyon]]aryo.&lt;ref name=b373/&gt;]]
{{details|Reaction to Darwin's theory}}
Ang aklat na ito ay pumukaw ng internasyonal na interest na may kaunting kontrobersiya kesa sa bumati sa sikat na ''[[Vestiges of the Natural History of Creation]]''.&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=48}}&lt;/ref&gt; Bagaman ang sakit ni Darwin ang pumigil sa kanya mula sa mga publikong debate, kanyang sabik na inusisa ang tugong siyentipiko, na nagkokomento sa mga sipi ng diyaryo, mga artikulo, mga panunuya, mga karikatura at [[tugon ni Charles Darwin|at tumugon dito]] kasama ng kanyang kasama sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=103–104, 379}}&lt;/ref&gt; Darwin had only said &quot;Light will be thrown on the origin of man&quot;,&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=506 488]}}&lt;/ref&gt; but the first review claimed it made a creed of the &quot;men from monkeys&quot; idea from ''Vestiges''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Browne|2002|p=87}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Leifchild|1859}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga simulang pumpabor na tugon, ang mga review ni Huxley ay bumatikos kay [[Richard Owen]] na pinuno ng establisyementong siyentipiko na sinubukan ni Huxley pabagsakin.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=477–491}}&lt;/ref&gt; Noong Abril, ang review ni Owen ay umatake sa mga kaibigan ni Darwin at aroganteng itinakwil ang kanyang mga ideya na gumalit kay Darwin,&lt;ref&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=110–112}}&lt;/ref&gt; ngunit si Owen at ang iba ay nagsimulang magtaguyod ng mga ideya ng ginabayan ng [[supernatural]] na [[ebolusyon]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=186}}&lt;/ref&gt;

Ang tugon ng [[Simbahan ng Inglatera]] (Church of England) ay halo. Ang mga dating tutor ni Darwin sa Cambridge na sina [[Adam Sedgwick|Sedgwick]] at [[John Stevens Henslow|Henslow]] ay tumakwil sa mga ideya na ito nugnit ang mga [[liberal na Kristiyanismo|liberal na pari]] ay binigyan ng kahulugan ang [[natural na seleksiyon]] bilang instrumento ng disenyo ng [[diyos]] na nakita ng ito ng paring si [[Charles Kingsley]] bilang &quot;tulad ng dakila na konsepsiyon ng diyos&quot;.&lt;ref name=Darwinanddesign&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|title=Darwin and design: historical essay|year=2007|publisher=Darwin Correspondence Project|accessdate=17 Setyembre 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615191012/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/110/104/|archivedate=2009-06-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Noong 1860, ang publikasyon ng   ''[[Essays and Reviews]]'' ng pitong mga liberal na Anglikanong teologo ang nagpalihis ng atensiyon ng mga pari mula kay Darwin na ang ideya nito kabilang ang [[mataas na kritisismo]] (higher criticism) ay inatake ng mga autoridad ng simbahan bilang [[heresiya]]. Dito, ikinatwiran ni [[Baden Powell (mathematician)|Baden Powell]] na ang [[himala]] ay sumira sa mga batas ng diyos, kaya ang paniniwala sa mga ito ay [[ateismo|ateistiki]] at pinuri ang &quot;dakilang bolsiyum ni Ginoong Darwin [na sumusuporta]; sa dakilang prinsipyo ng sariling nag-eebolb na mga kapangyarihan ng kalikasan&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 487–488, 500}}&lt;/ref&gt; Tinalakay ni [[Asa Gray]] ang [[teleolohiya]] kasama si Darwin na umangkat at namahagi ng pampleto ni Gray tungkol sa [[teistikong ebolusyon]] na &quot;ang natural seleksiyon ay hindi inkonsistente sa natural na teolohiya&quot;.&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt;&lt;ref name=miles&gt;{{Harvnb|Miles|2001}}&lt;/ref&gt; Ang pinaka kilalang konprontasyon ang publikong [[debate tungkol sa ebolusyon sa Oxford noong 1860]] habang nangyayari ang pagpupuplong ng [[Association for the Advancement of Science]], kung saan ang obispo ng Oxford na si [[Samuel Wilberforce]], bagaman hindi tumututol sa [[transmutason ng espesye]] ay nangatwiran laban sa paliwanag ni Darwin at pagmumula ng tao mula sa mga [[ape]]. Si [[Joseph Dalton Hooker|Joseph Hooker]] ay malakas na nangatwiran para kay Darwin at ang maalamat na sagot ni [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]] na siya ay mas mabuting galing sa isang [[ape]] kesa sa isang tao na hindi ginamit ng tama ang kanyang mga kaloob, ang naging simbolo ng pagtatagumpay ng [[agham]] laban sa [[relihiyon]].'&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=185}}&lt;/ref&gt;

Kahit pa ang mga malapit na kaibigan ni Darwin na sina Gray, Hooker, Huxley at Lyell ay naghayag pa rin ng iba't ibang mga reserbasyon ngunit nagbigay ng malakas na suporta gaya ng iba pang lalo na ang mga mas batang naturalista. Sina Gray at Lyell ay naghangad ng rekonsilyasyon sa pananampalataya  samantalang si Huxley ay nagpinta ng isang [[polarisasyon]] sa pagitan ng relihiyon at agham. Siya ay palabang nangampanya laban sa autoridad ng mga pari sa edukasyon,&lt;ref name=Darwinanddesign/&gt; na naglalayon na pataubin ang pananaig ng mga pari at artistokratikong baguhan sa ilalim ni Owen bilang pabor sa bagong henerasyon ng mga propesyonal na siyentipiko. Ang pag-aangkin ni Owen na ang anatomiya ng [[utak]] ay nagpapatunay na ang mga tao hiwalay na [[order (biolohiya)|biolohikal na order]] mula sa mga [[ape]] ay ipinakitang mali ni Huxley sa isang mahabang pagtatalo na pinarodiya ni Kinsgley bilang ang &quot;[[Great Hippocampus Question]]&quot; at pinabulaanan si Owen.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=156–159}}&lt;/ref&gt;

Ang [[Darwinismo]] ay naging isang kilusan na sumasakop sa isang malawak na saklaw ng mga ebolusyonaryong ideya. Noong 1862, ang ''[[Geological Evidences of the Antiquity of Man]]'' ni  [[Charles Lyell|Lyell]] ay nagpasikat ng bago ang kasaysayan (prehistory) bagaman ang kanyang pagiingat sa ebolusyon ay sumiphayo kay Darwin. Pagkatapos ng ilang mga linggo ang ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' ni Huxley ay nagpatunay na sa [[anatomiya]], ang mga tao ay mga [[ape]] at pagktapos ang ''[[The Naturalist on the River Amazons]]'' ni [[Henry Walter Bates]] ay nagbigay ng [[empirikal]] na ebidensiya ng natural na seleksiyon.&lt;ref name=B217&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=217–226}}&lt;/ref&gt; Ang pag-iimpluwensiya (lobbying) ay nagdala kay Darwin ng pinakamataas na karangalang siyentipiko ng [[Britansiya]] na [[Medalyang Copley]] na ginawad noong 3 Nobyembre 1864. .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4652.html|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 4652&amp;nbsp;– Falconer, Hugh to Darwin, C. R., 3 Nov (1864)|accessdate=1 Disyembre 2008}}&lt;/ref&gt; Sa parehong araw, idinaos ni Huxley ang unang pagpupulong na naging kilala na impluwensiya na ''[[X Club]]'' na inilaan para sa &quot;agham, puro, at malayang, hindi sinusupil ng mga dogmang relihiyoso&quot;.&lt;ref name=Letter4807&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Letter 4807&amp;nbsp;– Hooker, J. D. to Darwin, C. R., (7–8 Abril 1865)|accessdate=1 Disyembre 2008|archive-date=5 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084621/http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-4807.html#mark-4807.f8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sa huling dekada, karamihan sa mga siyentipiko ay umaayon na ang [[ebolusyon]] ay nangyari ngunit ang isa lamang minoridad ang sumusuporta sa pananaw ni Darwin na ang pangunahing mekanismo nito ang [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=196}}&lt;/ref&gt;

Ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay isinalin sa maraming mga wika na naging pangunahing siyentipikong teksto na umaakit ng atensiyon mula sa lahat ng takbo ng buhay kabilang ang mga lalakeng trabahador na dumalo sa mga pagtuturo ni Huxley.&lt;ref&gt;{{harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=507–508}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=128–129, 138}}&lt;/ref&gt; Ang teoriya ni Darwin ay sumidhi rin sa iba't ibang mga kilusan sa panahong ito {{Ref_label|C|III|none}} at naging isang pangunahing bahagi ng [[popular na kultura]]. {{Ref_label|D|IV|none}} Pinarodiya ng mga kartoonista ang ninuno ng mga hayop sa isang lumang tradisyon na nagpapakita ng mga tao na may katangian ng hayop at sa Britanya, ang mga imaheng ito ang nagpasikat sa teoriya ni Darwin sa hindi nakababantang paraan. Habang may sakit noong 1862, si Darwin ay nagsimulang tubuan ng [[balbas]] at nang siya ay muling lumitaw sa publiko noong 1866, ang mga karikatura sa kanya bilang isang [[ape]] (bakulaw) ay tumulong na umugnay ng lahat ng mga anyo ng [[ebolusyonismo]] sa Darwinismo.&lt;ref name=b373&gt;{{harvnb|Browne|2002|pp=373–379}}&lt;/ref&gt;

=== ''Pinamgmulan ng Tao'', seleksiyong seksuwal, at botaniya ===
[[Talaksan:1878 Darwin photo by Leonard from Woodall 1884 - cropped grayed partially cleaned.jpg|thumb|left|upright|alt=Head and shoulders portrait, increasingly bald with rather uneven bushy white eyebrows and beard, his wrinkled forehead suggesting a puzzled frown|Noong 1878, ang sumisikat na si Darwin ay dumanas ng mga taon ng pagkakasakit.]]

Sa kabila ng paulit ulit na yugto ng sakit sa huli ng dalawampu't dalawang mga taong kanyang buhay, ang paggawa ni Darwin ay nagpatuloy. Sa pagkakalimbag ng kanyang ''[[On the Origin of Species]]'' bilang [[abstrakto]] ng kanyang teoriya, siya ay nagpatuloy sa mga eskperimento, pagsasaliksik at pagsusulat ng &quot;malaking aklat&quot;. Kanyang isinama ang [[ebolusyon ng tao|pinagmulan ng tao]] mula sa mas naunang mga hayop kabilang ang ebolusyon ng [[lipunan]] at mga kakayang pang-isipan gayundin ang papapaliwanag ng nagpapalamuting kagandahan sa kahayupan at lumawak sa bagong mga pag-aaral ng mga halaman. Ang kanyang mga pagsisiyasat tungkol sa [[polinasyon]] ng insekto ay tumungo noong 1861 sa mga dakilang pag-aaral ng mga ligaw na [[orchid]] na nagpapakita ng [[pag-aangkop]] (adaptation) ng kanilang mga bulaklak upang umakit ng mga spesipikong gamu gamo sa bawat espesye at siguruhin ang [[heterosis|krus na pertilisasyon]]. Ang kanyang 1862 na ''[[Fertilisation of Orchids]]'' ang nagbigay ng unang detalyadong demonstrasyon ng kapangyarihan ng natural na seleksiyon upang ipaliwanag ang masalimuot na mga ugnayang ekolohikal, na gumagawa ng mga masusubok na prediksiyon o hula. Habang humihina ang kanyang kalusugan, siya ay nakahilata sa kanyang kwarto na punto ng mga nag-iimbentong eksperimento upang balangkasin ang pagkilos ng mga [[baging]].&lt;ref&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|pp=50–55}}&lt;/ref&gt; Ang mga humahangang bisita ay kinabibilangan ni [[Ernst Haeckel]] na isang masigasig na tagapagtaguyod ng ''Darwinismus'' na nagsasama ng [[Lamarckismo]] at ang idealismo ni [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]].&lt;ref&gt;[http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ Darwin Correspondence Project: Introduction to the Correspondence of Charles Darwin, Volume 14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207005442/http://www.darwinproject.ac.uk/content/view/32/38/ |date=2008-12-07 }} Cambridge University Press. Retrieved on 28 Nobyembre 2008&lt;/ref&gt; Wallace remained supportive, though he increasingly turned to [[Spiritualism (religious movement)|Spiritualism]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1999}}.&lt;/ref&gt;

Ang ''[[The Variation of Animals and Plants under Domestication]]'' noong 1868 ang unang bahagi ng pinlanong &quot;malaking aklat&quot; ni Dawin at kinabibilangan ng hindi matagumpay na mga hipotesis ng [[panhenesis]] na nagtatangkang ipaliwanag ang [[pagmamana]].  Ito ay nabenta nang mabilis sa simula sa kabila ng sukat nito at isinalin sa maraming mga wika. Kanyang isinulat ang karamihan ng ikalwang bahagi ngunit nanatiling hindi nalilimbag habang siya ay nabubuhay.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Freeman|1977|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A1&amp;pageseq=123 122]}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Man is But a Worm.jpg|thumb|upright|alt=Darwin's figure is shown seated, dressed in a toga, in a circular frame labelled &quot;TIME'S METER&quot; around which a succession of figures spiral, starting with an earthworm emerging from the broken letters &quot;CHAOS&quot; then worms with head and limbs, followed by monkeys, apes, primitive men, a loin cloth clad hunter with a club, and a gentleman who tips his top hat to Darwin.|[[Punch (magazine)|Punch's]] [[almanac]] for 1882, published shortly before Darwin's death, depicts him amidst evolution from chaos to Victorian gentleman with the title ''Man Is But A Worm''.]]

Pinasikat na ni [[Charles Lyell|Lyell]] ang bago ang kasaysayan (prehistory) ng tao at ipinakita ni [[Thomas Henry Huxley|Huxley]] na sa paglalarawang anatomikal, ang mga tao ay mga [[ape]].&lt;ref name=B217/&gt; Sa pagkakalimbag ng ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' noong 1871, inilatag ni Darwin ang ebidensiya mula sa iba't ibang mga sanggunian na ang mga tao ay mga hayop na nagpapakita ng pagpapatuloy ng pisikal, at pang-isipang katangian at ipinrisinta ang [[seleksiyong seksuwal]] upang ipaliwanag ang impraktikal na mga katangian ng hayop gaya ng [[plumahe]] ng [[peacock]] gayundin ang ebolusyong pantao ng kultura, mga pagkakaiba sa kasarian, at pisikal at kultural na [[katangiang panglahi]] habang binibigyang diin na ang mga tao ay lahat isang espesye.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1871|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F937.2&amp;pageseq=402 385–405]}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=339–343}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang pagsasaliksik gamit ang mga larawan ay pinalawig sa kanyang aklat noong 1872 na  ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' na isa sa mga unang aklat na nagtatanghal ng mga inilimbag na larawan na tumatalakay ng [[ebolusyonaryong sikolohiya|ebolusyon ng sikolohiya ng tao]] at ang pagpapatuloy nito sa [[etholohiya|pag-aasal ng mga hayop]]. Ang parehong mga aklat na ito ay napatunay sumikat at si Darwin ay humanga sa pangkalahatang pag-aayon sa kanyang mga pananaw kung saan ang kanyang mga pananaw ay tinanggap at nagmamarkang &quot;ang bawat isa ay pinag-uusapan ito ng walang pagkabigla&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|2002|pp=359–369}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1887|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1452.3&amp;pageseq=145 133]}}&lt;/ref&gt; Ang konklusyon ay &quot;ang tao sa kanyang lahat ng mga dakilang katangian, na may simpatiya na nakakaramdan para sa mga pinakanababa, na may kabutihan na lumalawig hindi laman sa ibang mga tao ngunit sa pinakamapagpakumbabang nilalang, na may tulad ng diyos na katalinuhan na tumagos sa mga kilos at konstitusyon ng [[sistemang solar]]-sa lahat ng mga dumakilang kapangyarihan-ang tao ay nagdadala pa rin sa kanyang balangkas na pangkatawan ang hindi mabuburang tanda ng kanyang mababang pinagmulan.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|1871|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=422 405]}}&lt;/ref&gt;

Ang kanyang mga eksperimentong nauugnay sa ebolusyon at mga imbestigasyon ay tumungo sa mga aklat na ''[[Insectivorous Plants (book)|Insectivorous Plants]], [[The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom]]'', different forms of flowers on plants of the same species, at ''[[The Power of Movement in Plants]]''. Sa kanyang huling aklat, siya ay bumalik sa  ''[[The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms]]''.

=== Kamatayan at legasiya ===
[[Talaksan:Charles Darwin photograph by Herbert Rose Barraud, 1881.jpg|thumb|right|Ang pinaniniwalaang huling litrato ni Darwin noong 1881 bago ang kanyang kamatayan.]]
Noong 1882, si Darwin ay na-[[diagnosis|diagnos]] ng tinawag na &quot;angina pectoris&quot; na nangangahulugan sa panahong ito ng koronaryong trombosis at sakit sa puso.  Sa panahon ng kanyang kamatayan, na-diagnos ng mga doktor ang &quot;mga pag-atakeng anginal&quot; at &quot;pagkabigo ng puso&quot;.  Si Darwin ay namatay sa [[Down House]] noong 19 Abril 1882. Ang kanyang mga huling salita sa kanyang pamilya na nagsasabi kay Emma na &quot;Hindi ako natatakot sa kamatayan-Alalahanin kung paanong naging mabuti kang asawa sa akin-Sabihin mo sa lahat ng aking mga anak na alalahanin kung paano sila naging mabuti sa akin&quot; at pagkatapos ay habang si Emma ay nagpapahinga, paulit ulit na sinabi ni Darwin kay Henrietta at Francis &quot;Halos sulit na magkasakit upang maalagaan ninyo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR210.9&amp;pageseq=16|title=[Reminiscences of Charles Darwin's last years.] CUL-DAR210.9|author=Darwin, Emma|authorlink=Emma Darwin|year= 1882|accessdate=8 Enero 2009}}&lt;/ref&gt; Inaasahan niyang ilibing sa bakuran ng simbahan sa [[Downe]] ngunit sa kahilingan ng mga kasama ni Darwin at pagkatapos ng publiko at [[parliamento|parliamentaryong]] pagsusumamo, isinaayos ni [[William Spottiswoode]] (na presidente ng [[Royal Society]]) na si Darwrin ay parangalan ng isang malaking seremonyal na puneral sa  [[Westminster Abbey]] malapit kauy [[John Herschel]] at [[Isaac Newton]].&lt;ref name=DarwinsBurial /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=664–677}}&lt;/ref&gt;

Nakumbinsi ni Darwin ang karamihan sa mga siyentipiko na ang [[ebolusyon]] bilang [[karaniwang pinagmulan|pinagmulan na may modipikasyon]] ay tama at siya ay itinuturing na isang dakilang siyentipiko na nagrebolusyonisa ng mga ideya. Bagaman kakaunti ang umaayon sa kanyan na &quot;ang natural na seleksiyon ang pangunahin ngunit hindi eksklusibong paraan ng modipikasyon&quot;, siya ay pinangaralan noong Hunyo 1909&amp;nbsp;ng higit sa 400 mga opisyal at siyentipiko mula sa buong mundo na nagpulong sa [[Cambridge]] upang alalahanin ang kanyang ika-100 taon at ang ika-15 taong anibersaryo ng kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref name=b222&gt;{{harvnb|Bowler|2003|pp=222–225}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008}}&lt;br /&gt;{{harvnb|Darwin|1872|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F391&amp;pageseq=449 421]}}&lt;/ref&gt; Sa panahong ito na tinatawag na &quot;[[ang eklipse ng Darwinismo]]&quot;, ang mga siyentipiko ay nagmungkahi ng iba't ibang mga alternatibong ebolusyonaryong mekanismo na kalaunang napatunayang hindi mapagtatanggol. Ang pagkakabuo ng [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] mula 1930 hanggang 1950 na nagsasama ng [[natural na seleksiyon]] kasama ng [[henetikang populasyon]] at [[Gregor Mendel|Mendelian]] na [[henetika]] ay nagdala ng malawak na siyentipikong kasunduan na ang [[natural na seleksiyon]] ang basikong mekanismo ng [[ebolusyon]]. Ang sintesis na ito ang naglatag ng balangkas para sa mga modernong debate at pagpipino ng teoriyang ito.&lt;ref name=b3847/&gt;

== Mga anak ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; clear:right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#e0e0ee; color:black; width:32em; max-width:50%&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
|colspan=2|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|-
!&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Mga anak ni Darwin&lt;/div&gt;
|-
|[[William Erasmus Darwin]]||(27 Disyembre 1839–1914)
|-
|[[Anne Darwin|Anne Elizabeth Darwin]]||(2 Marso 1841&amp;nbsp;– 23 Abril 1851)
|-
|Mary Eleanor Darwin||(23 Setyembre 1842&amp;nbsp;– 16 Oktubre 1842)
|-
|[[Etty Darwin|Henrietta Emma &quot;Etty&quot; Darwin]]||(25 Setyembre 1843–1929)
|-
|[[George Darwin|George Howard Darwin]]||(9 Hulyo 1845&amp;nbsp;– 7 Disyembre 1912)
|-
|[[Darwin&amp;nbsp;– Wedgwood family|Elizabeth &quot;Bessy&quot; Darwin]]||(8 Hulyo 1847–1926)
|-
|[[Francis Darwin]]||(16 Agosto 1848&amp;nbsp;– 19 Setyembre 1925)
|-
|[[Leonard Darwin]]||(15 Enero 1850&amp;nbsp;– 26 Marso 1943)
|-
|[[Horace Darwin]]||(13 Mayo 1851&amp;nbsp;– 29 Setyembre 1928)
|-
|[[Charles Waring Darwin]]||(6 Disyembre 1856&amp;nbsp;– 28 Hunyo 1858)
|}
Si Darwin at kanyang asawang si Emma ay may 10 mga anak: ang dalawa ay namatay sa pagkasanggol. Ang kanyang anak na si [[Anne Darwin]] ay namatay sa edad na 10 at ito may isang nakapipinsalang epekto kay Darwin at sa kanyang asawa. Sa mga nabuhay niyang anak, sina [[George Darwin|George]], [[Francis Darwin|Francis]] at [[Horace Darwin|Horace]] ay naging mga Fellows of the Royal Society,&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of Fellows of the Royal Society / 1660–2006 / A-J |url=http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&amp;pId=1727 |accessdate=16 Setyembre 2009 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609050919/http://royalsociety.org/trackdoc.asp?id=4274&amp;pId=1727 |archivedate=2008-06-09 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; na respektibong mga natatanging astronomo, botanista at inheryong sibil&lt;ref&gt;{{MacTutor Biography|id=Darwin}}&lt;/ref&gt;. Ang kanyang anak na si [[Leonard Darwin|Leonard]] ay naging sundalo, politiko, ekonomista at tagapagturo ng estadistiko at biologong ebolusyonaryong si [[Ronald Fisher]].&lt;ref&gt;Edwards, A. W. F. 2004. Darwin, Leonard (1850–1943). In: ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== Mga pananaw ni Darwin ==
[[Talaksan:Annie Darwin.jpg|thumb|right|upright|alt=Three quarter length studio photo of seated girl about nine years old, looking slightly plump and rather solemn, in a striped dress, holding a basket of flowers on her lap.|Noong 1851, si Darwin ay gumuho nang ang kanyang anak na si Annie ay namatay. Sa panahong ito, ang kanyang pananampalataya sa Kristiyanismo ay paunti ng paunti at tumigil na siya sa pagsisimba.&lt;ref name=jvw41&gt;{{harvnb|van Wyhe|2008b|p=41}}&lt;/ref&gt;]]
Ang tradisyong relihiyoso ng pamilya ni Darwin ay [[hindi konpormista]]ng [[Unitarianismo]]. Ang kanyang ama at lolo ay mga [[malayang taga-isip]] at ang kanyang binyag at ang [[boarding school]] ang [[Church of England]].&lt;ref name=skool/&gt; Nang siya ay pumasok sa Cambrige upang maging tao ng simbahan (clergyman), hindi niya pinagdudahan ang literal na katotohanan sa [[Bibliya]].&lt;ref name=dar57/&gt; Kanyang nalaman ang agham ni   [[John Herschel]], na tulad ng [[teolohiyang natural]] ni [[William Paley]] ay naghanap ng mga paliwanag sa mga batas ng kalikasan kesa sa mga milagro at nakita ang [[pag-aangkop]] ng espesye bilang isang ebidensiya ng disenyo.&lt;ref name=syd5-7/&gt;&lt;ref name=db/&gt; Habang nakasakay sa ''Beagle'', si Darwin ay medyo [[ortodoksiya|ortodokso]] at sisipi/quote ng Bibliya bilang isang autoridad sa [[moralidad]].&lt;ref name=biorelig&gt;{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1497&amp;viewtype=side&amp;pageseq=87 85–96]}}&lt;/ref&gt; Kanyang hinanap ang mga &quot;sentro ng paglikha&quot; upang ipaliwanag ang distribusyon at iniugnay ang [[antlion]] na matatagpuan malapi sa mga [[kangaroo]] sa mga natatanging &quot;panahon ng Paglikha&quot;.&lt;ref name=Crows/&gt; Sa kanyang pagbabalik, siya ay naging kritiko ng [[Bibliya]] bilang isang kasaysayan at nagtaka kung bakit ang lahat ng mga relihiyon ay hindi dapat magkakatumbas na balido.&lt;ref name=biorelig/&gt; Sa mga sumunod na ilang taon habang masidhing nagpapalagay sa heolohiya at [[transmutasyon ng espesye]], siya ay nagbigay ng labis na pag-iisip sa relihiyon at hayagang tinalakay ito kay Emma na ang mga paniniwala ay nagmula sa masidihing pag-aaral at pagtatanong.&lt;ref name=Belief/&gt; Ang [[teodosiya]] nina Paley at [[Thomas Malthus|Malthus]] ay nangatwiran sa mga kasamaan gaya ng [[pagkagutom]] bilang isang resulta ng mga batas ng manlilikha na mabuti na may kabuuang mabuting epekto. Para kay Darwin, ang [[natural na seleksiyon]] ay lumikha ng kabutihan ng [[pag-aangkop]] ngunit kanyang inalis ang pangangailangan ng disenyo.&lt;ref&gt;{{harvnb|von Sydow|2005|pp=8–14}}&lt;/ref&gt; Hindi niya nakita ang gawa ng isang [[diyos]] na makapangyarihan sa lahat sa lahat ng mga sakit at pagdurusa gaya ng isang [[ichneumon wasp]] na nagpaparalisa ng isang [[higad]] bilang buhay na pagkain nito para sa mga itlog nito.&lt;ref name=miles/&gt; Kanya pa ring nakita ang mga organismo bilang sakdal na umangkop at ang ''[[On the Origin of Species]]'' ay nagrereplekta ng kanyang mga pananaw na teolohikal. Bagaman kanyang pinaniwalaan ang [[relihiyon]] bilang isang stratehiyang pang-[[tribo]] ng pagpapatuloy, nag-atubili siyang iwaksi ang ideya ng [[deismo|Diyos bilang isang huling tagabigay ng batas]].  Siya ay patuloy na nabalisa sa [[problema ng kasamaan]].&lt;ref&gt;{{harvnb|von Sydow|2005|pp=4–5, 12–14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Moore|2006}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay nanatiling isang malapit na kaibigan ng [[Perpetual curate|vicar]] ng Downe na si [[John Brodie-Innes|John Innes]] at patuloy na gumampan ng isang pangunahing gawaing pang-parokya ng simbahan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|title=Darwin Correspondence Project&amp;nbsp;– Darwin and the church: historical essay|accessdate=4 Enero 2009|archive-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007064257/http://www.darwinproject.ac.uk/darwin-and-the-church-article|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ngunit noong 1849 ay naglalakad tuwing linggo habang ang kanyang pamilya ay nagsisimba.&lt;ref name=jvw41/&gt; Kanyang itinuring na &quot;hangal na magduda na ang isang tao ay maging isang masigasig na [[teista]] at isang ebolusyonista&quot; &lt;ref name=Fordyce&gt;[http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-12041.html Letter 12041]&amp;nbsp;– Darwin, C. R. to Fordyce, John, 7 Mayo 1879&lt;/ref&gt;&lt;ref name=spencer&gt;[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2009/sep/17/darwin-evolution-religion Darwin's Complex loss of Faith] [[The Guardian]] 17-Sept-2009&lt;/ref&gt; at bagaman tahimik tungkol sa kanyang mga pananaw na relihiyoso, noong 1879 ay kanyang isinulat na &quot;Hindi ako kailanman naging [[ateista]] sa kahulugang pagtanggi sa pag-iral ng isang [[Diyos]]. - Sa tingin ko na sa pangkalahatan...ang [[agnostiko]] ay pinaka-tamang deskripsiyon ng aking katayuan ng pag-iisip.&quot;&lt;ref name=Belief/&gt;&lt;ref name=Fordyce/&gt; Ang &quot;[[Elizabeth Cotton, Lady Hope|Kuwentong Lady Hope]]&quot; na inilimbag noong 1915 ay nag-angkin na si Darwin ay bumalik sa Kristiyanismo habang nakalatay sa kama. Ang mga pag-aangking ito ay itinatwa ng mga anak ni Darwin at ito ay itinakwil bilang mali ng mga historyan.&lt;ref&gt;{{harvnb|Moore|2005}}&lt;br /&gt;{{Harvnb|Yates|2003}}&lt;/ref&gt;

== Komemorasyon ==
[[Talaksan:Charles Darwin statue 5661r.jpg|thumb|right|Estatwa ni Charles Darwin sa [[Natural History Museum]] sa London]]
Sa buong buhay ni Darwin, maraming mga katangiang heograpiko ay ipinangalan sa kanya. Kabilang dito ang [[Darwin Sound]] at [[Darwin, Northern Territory|Darwin]] na naging kabiserang siyudad ng [[Northern Territory]] ng Australia.&lt;ref name=NTDoPaI&gt;{{cite web|url=http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060918153343/http://www.ipe.nt.gov.au/whatwedo/landinformation/place/origins/palmdarwin.html|archivedate=2006-09-18|title=Territory origins|accessdate=15 Disyembre 2006|publisher=Northern Territory Department of Planning and Infrastructure, Australia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang higit sa 120 espesye at 9 na henera ay ipinangalan sa kanya.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.darwinfacts.com/ |title=Charles Darwin 200 years&amp;nbsp;– Things you didn't know about Charles Darwin |accessdate=23 Mayo 2009 |archive-date=28 Mayo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528033253/http://darwinfacts.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ang pangkat ng mga [[tanager]] na nauugnay sa mga natagpuan ni Darwin sa [[Mga islang Galápagos]] na sikat na nakilala bilang [[Mga finch ni Darwin]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=45–47}}&lt;/ref&gt; Ang akda ni Darwin ay patuloy na ipinagdidiwang ng maraming mga publikasyon at mga pangyayari. Inalala ng [[Linnean Society of London]] ang mga nagawa ni Darwin sa pamamagitan ng [[Gantimpalang Darwin-Wallace]] simula 1908. Ang [[Araw ni Darwin]] ay naging taunang pagdiriwang ng iba't ibang mga pangkat at indibidwal at noong 2009 ay nagsaayos ng isang pagdiriwang ng ika-dalawaang daang taong kapanganakan ni Darwin at ang ika-150 anibersaryo ng paglilimbag ng  ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.lrb.co.uk/v32/n01/steven-shapin/the-darwin-show |title= The Darwin Show |first=Steven |last=Shapin |authorlink=Steven Shapin |date=7 Enero 2010 |publisher=[[London Review of Books]] |quote= |accessdate=25 Enero 2010 |ref=harv |postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; Si Darwin ay inalala rin sa United Kingdom na ang kanyang larawan ay nakalimbag sa kabaligtaran ng ng mga perang £10 kasama ng isang [[hummingbird]] at ang [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] na inisyu ng [[Bangko ng Inglatera]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|title=Bank of England&amp;nbsp;– Current Banknotes&amp;nbsp;– £10&amp;nbsp;– Design Features|publisher=[[Bank of England]]|accessdate=15 Marso 2011|archive-date=25 Mayo 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050525230931/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/current/current_10.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang isang sukat ng buhay na estatwa ni Darwin ay makikita sa pangunahing bulwagan ng  [[Natural History Museum]] in London.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/about-us/news/2008/may/darwins-statue-on-the-move13846.html|title=Darwin's statue on the move|date=23 Mayo 2008|publisher=Natural History Museum|accessdate=7 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
== Mga pinagkuhaan ==
{{refbegin|colwidth=30em}}
* {{cite news
| last =Anonymous
| year =1882
| title =Obituary: Death Of Chas. Darwin
| periodical =[[The New York Times]]
| issue =21 Abril 1882
| url =http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0212.html
| accessdate =30 Oktubre 2008
| ref =harv
}}
* {{cite journal
| last = Balfour
| first =J. H.
| authorlink = John Hutton Balfour
| month = 11 May|year= 1882
| title = [[s:Transactions &amp; Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh/Obituary Notice of Charles Robert Darwin|Obituary Notice of Charles Robert Darwin]]
| journal=[[Transactions &amp; Proceedings of the Botanical Society of Edinburgh]]
| issue = 14
| pages = 284–298
| accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}}
* {{cite book
| last = Bannister
| first =Robert C.
| year = 1989
| title = Social Darwinism: Science and Myth in Anglo-American Social Thought.
| url = https://archive.org/details/socialdarwinisms0000robe_l5m0
| location = Philadelphia
| publisher=Temple University Press
| isbn =0-87722-566-4|ref=harv}}
* {{cite book
 | last = Bowler
 | first = Peter J.
 | year = 2003
 | title = Evolution: The History of an Idea
 | url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8
 | edition = 3rd
 | publisher = University of California Press
 | isbn = 0-520-23693-9
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
| last = Browne
| first = E. Janet
| authorlink = Janet Browne
| year = 1995
| title = Charles Darwin: vol. 1 Voyaging
| url = https://archive.org/details/charlesdarwin0000jane
| publication-place = London
| publisher=Jonathan Cape
| isbn = 1-84413-314-1|ref=harv
}}
* {{cite book
| last = Browne
| first = E. Janet
| year = 2002
| title = Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place
| publication-place = London
| publisher=Jonathan Cape
| isbn = 0-7126-6837-3|ref=harv
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| year = 1835
| title = Extracts from letters to Professor Henslow
| publication-place = Cambridge
| publisher = [privately printed]
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate = 1 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite book
 |last       = Darwin
 |first      = Charles
 |year       = 1837
 |title      = Notebook B: (Transmutation of species)
 |publisher  = Darwin Online
 |id         = CUL-DAR121
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR121.-&amp;pageseq=1
 |accessdate = 20 Disyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last= Darwin
| first= Charles
| year= 1839
| title= Narrative of the surveying voyages of His Majesty's Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle's circumnavigation of the globe. Journal and remarks. 1832–1836.
| location= London
| publisher= Henry Colburn
| volume= III
| url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.3&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate= 24 Oktubre 2008
| ref= harv
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| author-link = 
| year = 1842
| publication-date = 1909
| contribution = Pencil Sketch of 1842
| contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1556&amp;pageseq=33
| editor-last = Darwin
| editor-first = Francis
| editor-link = Francis Darwin
| title = The foundations of The origin of species: Two essays written in 1842 and 1844.
| publisher = Cambridge University Press
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1556&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| isbn = 0-548-79998-9
}}
* {{cite book
| last= Darwin
| first= Charles
| author-link= 
| year= 1845
| title= Journal of researches into the natural history and geology of the countries visited during the voyage of H.M.S. Beagle round the world, under the Command of Capt. Fitz Roy, R.N. 2d edition
| location= London
| publisher= John Murray
| url= http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F20&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate= 24 Oktubre 2008
| ref= harv
}}
* {{cite journal
| last = Darwin
| first = Charles
| last2 = Wallace
| first2 = Alfred Russel
| author2-link = Alfred Russel Wallace
| year = 1858
| title =[[On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection]]
| edition =
| series = Zoology 3
| publication-place =
| journal=Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London
| pages = [https://archive.org/details/darwin-wallace-1858-journalofproceed-00linn/page/46 46]–50
| doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x
| accessdate =30 Oktubre 2008|ref=harv}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |year              = 1859
 |title             = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
 |edition           = 1st
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 24 Oktubre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 1-4353-9386-4
}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |author-link       = 
 |year              = 1868
 |title             = The variation of animals and plants under domestication
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F880.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 1 Nobyembre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 1-4191-8660-4
}}
* {{cite book
 |last              = Darwin
 |first             = Charles
 |year              = 1871
 |title             = The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
 |edition           = 1st
 |publication-place = London
 |publisher         = John Murray
 |url               = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_TheDescentofMan.html
 |accessdate        = 24 Oktubre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 0-8014-2085-7
}}
* {{cite book
 |last       = Darwin
 |first      = Charles
 |year       = 1872
 |title      = The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
 |edition    = 6th
 |location   = London
 |publisher  = John Murray
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F391&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate = 1 Nobyembre 2009
 |ref        = harv
 |isbn       = 1-4353-9386-4
}}
* {{cite book
 |last         = Darwin
 |first        = Charles
 |year         = 1887
 |editor-last  = Darwin
 |editor-first = Francis
 |editor-link  = Francis Darwin
 |title        = The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter
 |location     = London
 |publisher    = John Murray
 |url          = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_LifeandLettersandAutobiography.html
 |accessdate   = 4 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |isbn         = 0-404-08417-6
}}
* {{cite book
| last = Darwin
| first = Charles
| year = 1958
| editor-last = Barlow
| editor-first = Nora
| editor-link =Nora Barlow
| title =[[The Autobiography of Charles Darwin]] 1809–1882. With the original omissions restored. Edited and with appendix and notes by his granddaughter Nora Barlow
| location = London
| publisher=Collins
| accessdate =4 Nobyembre 2008|ref=harv}}
* {{cite web
 |last             = Darwin
 |first            = Charles
 |year             = 2006
 |contribution     = Journal
 |contribution-url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=side&amp;itemID=CUL-DAR158.1-76&amp;pageseq=1
 |editor-last      = van Wyhe
 |editor-first     = John
 |title            = Darwin's personal 'Journal' (1809–1881)
 |publisher        = Darwin Online
 |id               = CUL-DAR158.1–76
 |url              = http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/vanWyhe_JournalDAR158.html
 |accessdate       = 20 Disyembre 2008
 |ref              = harv
}}
* {{cite book
| last = Desmond
| first = Adrian
| authorlink = Adrian Desmond
| last2 = Moore
| first2 = James
| author2-link = James Moore (biographer)
| year = 1991
| title = Darwin
| url = https://archive.org/details/darwin0000desm
| location = London
| publisher = Michael Joseph, Penguin Group
| isbn = 0-7181-3430-3
| ref = harv
}}
* {{cite book
| last = Desmond
| first = Adrian
| author-link =
| last2 = Moore
| first2 = James
| author2-link = James Moore (biographer)
| last3=Browne
| first3=Janet
| year = 2004
| title = [[Oxford Dictionary of National Biography]]
| publication-place = Oxford, England
| publisher=Oxford University Press
| doi = 10.1093/ref:odnb/7176|ref=harv}}
* {{cite journal
| last = Dobzhansky
| first = Theodosius
| author-link = Theodosius Dobzhansky
| date = Marso 1973
| title = Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution
| journal = The American Biology Teacher
| volume = 35
| pages = 125–129
| url = http://www.2think.org/dobzhansky.shtml
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite journal
| last = Eldredge
| first = Niles
| author-link = Niles Eldredge
| year = 2006
| title = Confessions of a Darwinist
| periodical = The Virginia Quarterly Review
| issue = Spring 2006
| pages = 32–53
| url = http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 2013-12-24
| archive-url = https://web.archive.org/web/20131224110620/http://www.vqronline.org/articles/2006/spring/eldredge-confessions-darwinist/
| url-status = dead
}}
* {{cite book
| last = FitzRoy
| first = Robert
| author-link = Robert Fitzroy
| year = 1839
| title = Voyages of the Adventure and Beagle, Volume II
| publication-place = London
| publisher = Henry Colburn
| url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F10.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
| accessdate = 4 Nobyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite book
 |last              = Freeman
 |first             = R. B.
 |author-link       = R. B. Freeman
 |year              = 1977
 |title             = The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist
 |publication-place = Folkestone
 |publisher         = Wm Dawson &amp; Sons Ltd
 |url               = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate        = 4 Nobyembre 2008
 |ref               = harv
 |isbn              = 0-208-01658-9
}}
* {{cite book
| last = Hart
| first = Michael H.
| author-link = Michael H. Hart
| year = 2000
| title = The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History
| publication-place = New York
| publisher=Citadel|ref=harv
| isbn = 0-89104-175-3}}
* {{cite journal
 |last       = Herbert
 |first      = Sandra
 |year       = 1980
 |title      = The red notebook of Charles Darwin
 |journal    = Bulletin of the British Museum (Natural History)
 |series     = Historical Series
 |issue      = 7 (24 April)
 |pages      = 1–164
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1583e&amp;pageseq=1
 |accessdate = 11 Enero 2009
 |ref        = harv
}}
* {{cite journal
 |last       = Herbert
 |first      = Sandra
 |year       = 1991
 |title      = Charles Darwin as a prospective geological author
 |journal    = British Journal for the History of Science
 |issue      = 24
 |pages      = 159–192
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A342&amp;pageseq=1
 |accessdate = 24 Oktubre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
 |last        = Keynes
 |first       = Richard
 |author-link = Richard Keynes
 |year        = 2000
 |title       = Charles Darwin's zoology notes &amp; specimen lists from H.M.S. Beagle.
 |publisher   = Cambridge University Press
 |url         = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1840&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate  = 22 Nobyembre 2008
 |ref         = harv
 |isbn        = 0-521-46569-9
}}
* {{cite book
 |last       = Keynes
 |first      = Richard
 |year       = 2001
 |title      = Charles Darwin's Beagle Diary
 |publisher  = Cambridge University Press
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1925&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1
 |accessdate = 24 Oktubre 2008
 |ref        = harv
 |isbn       = 0-521-23503-0
}}
* {{cite web
 |last         = Kotzin
 |first        = Daniel
 |year         = 2004
 |title        = Point-Counterpoint: Social Darwinism
 |publisher    = Columbia American History Online
 |url          = http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2011-07-19
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110719072856/http://caho-test.cc.columbia.edu/pcp/14008.html
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book|last=Larson|first=Edward J.|authorlink=Edward Larson|title=Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory|url=https://archive.org/details/evolutionremarka0000lars|publisher=Modern Library|year=2004|isbn=0-679-64288-9|ref=harv}}
* {{cite web
| last = Leff
| first = David
| year = 2000
| title = AboutDarwin.com
| url = http://www.aboutdarwin.com/index.html
| edition = 2000–2008
| accessdate = 30 Disyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 28 Agosto 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130828111301/http://www.aboutdarwin.com/index.html
| url-status = dead
}}
* {{cite journal
 |last       = Leifchild
 |year       = 1859
 |month      = 19 November
 |title      = Review of `Origin'
 |periodical = [[Athenaeum (magazine)|Athenaeum]]
 |issue      = 1673
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=image&amp;itemID=CUL-DAR226.1.8&amp;pageseq=1
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite journal
 |last       = Miles
 |first      = Sara Joan
 |year       = 2001
 |title      = Charles Darwin and Asa Gray Discuss Teleology and Design
 |journal    = Perspectives on Science and Christian Faith
 |volume     = 53
 |pages      = 196–201
 |url        = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/2001/PSCF9-01Miles.html
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite news
 |last         = Moore
 |first        = James
 |author-link  = James Moore (biographer)
 |year         = 2005
 |title        = Darwin&amp;nbsp;– A 'Devil's Chaplain'?
 |publisher    = American Public Media
 |url          = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf
 |format       = PDF
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2008-02-27
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20080227014518/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/moore-devilschaplain.pdf
 |url-status   = dead
}}
* {{cite news
 |last         = Moore
 |first        = James
 |year         = 2006
 |title        = Evolution and Wonder&amp;nbsp;– Understanding Charles Darwin
 |series       = Speaking of Faith (Radio Program)
 |publisher    = American Public Media
 |url          = http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml
 |accessdate   = 22 Nobyembre 2008
 |ref          = harv
 |archive-date = 2008-12-22
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081222020720/http://speakingoffaith.publicradio.org/programs/darwin/transcript.shtml
 |url-status   = dead
}}
* {{cite book
| last = Owen
| first = Richard
| author-link = Richard Owen
| year = 1840
| editor-last = Darwin
| editor-first = C. R.
| title = Fossil Mammalia Part 1
| series =The zoology of the voyage of H.M.S. Beagle
| location = London
| publisher=Smith Elder and Co|ref=harv}}
* {{cite journal
| last = Paul
| first =Diane B.
| year = 2003
| contribution =Darwin, social Darwinism and eugenics
| editor-last = Hodge
| editor-first = Jonathan
| editor2-last = Radick
| editor2-first = Gregory
| title =The Cambridge Companion to Darwin
| url = https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_m2l7
| publisher=Cambridge University Press
| pages =[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_m2l7/page/214 214]–239
| isbn = 0-521-77730-5|ref=harv}}
* {{cite web
| last = Smith
| first = Charles H.
| title = Alfred Russel Wallace on Spiritualism, Man, and Evolution: An Analytical Essay
| year = 1999
| url = http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm
| accessdate = 7 Disyembre 2008
| ref = harv
| archive-date = 5 Disyembre 2008
| archive-url = https://web.archive.org/web/20081205020823/http://www.wku.edu/~smithch/essays/ARWPAMPH.htm
| url-status = dead
}}
* {{cite journal
 |last        = Sulloway
 |first       = Frank J.
 |author-link = Frank Sulloway
 |year        = 1982
 |title       = Darwin and His Finches: The Evolution of a Legend
 |journal     = Journal of the History of Biology
 |volume      = 15
 |issue       = 1
 |pages       = 1–53
 |format      = PDF
 |url         = http://www.sulloway.org/Finches.pdf
 |accessdate  = 9 Disyembre 2008
 |doi         = 10.1007/BF00132004
 |ref         = harv
}}
* {{cite web
| last = Sweet
| first = William
| title = Herbert Spencer
| publisher = Internet Encyclopedia of Philosophy
| year = 2004
| url = http://www.iep.utm.edu/spencer/
| accessdate = 16 Disyembre 2008
| ref = harv
}}
* {{cite web
 |last       = Wilkins
 |first      = John S.
 |year       = 1997
 |title      = Evolution and Philosophy: Does evolution make might right?
 |publisher  = [[TalkOrigins Archive]]
 |url        = http://www.talkorigins.org/faqs/evolphil/social.html
 |accessdate = 22 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last = Wilkins
| first = John S.
| year = 2008
| contribution =Darwin
| editor-last = Tucker
| editor-first = Aviezer
| title =A Companion to the Philosophy of History and Historiography
| url = https://archive.org/details/companiontophilo0000unse_j7f1
| series =Blackwell Companions to Philosophy
| pages =[https://archive.org/details/companiontophilo0000unse_j7f1/page/405 405]–415
| publication-place =Chichester
| publisher=Wiley-Blackwell
| isbn =1-4051-4908-6|ref=harv}}
* {{cite journal
 |last       = van Wyhe
 |first      = John
 |title      = Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years?
 |journal    = Notes and Records of the Royal Society
 |volume     = 61
 |issue      = 2
 |pages      = 177–205
 |date       = 27 Marso 2007
 |doi        = 10.1098/rsnr.2006.0171
 |url        = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=A544&amp;pageseq=1
 |accessdate = 7 Pebrero 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite web
 |last       = van Wyhe
 |first      = John
 |year       = 2008
 |title      = Charles Darwin: gentleman naturalist: A biographical sketch
 |publisher  = Darwin Online
 |url        = http://darwin-online.org.uk/darwin.html
 |accessdate = 17 Nobyembre 2008
 |ref        = harv
}}
* {{cite book
| last =van Wyhe
| first =John
| publication-date =1 Setyembre 2008
| year =2008b
| title =Darwin: The Story of the Man and His Theories of Evolution
| publication-place =London
| publisher=Andre Deutsch Ltd
| isbn =0-233-00251-0|ref=harv}}
* {{cite book
 |last             = von Sydow
 |first            = Momme
 |year             = 2005
 |contribution     = Darwin&amp;nbsp;– A Christian Undermining Christianity? On Self-Undermining Dynamics of Ideas Between Belief and Science
 |contribution-url = http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_
 |editor-last      = Knight
 |editor-first     = David M.
 |editor2-last     = Eddy
 |editor2-first    = Matthew D.
 |title            = Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900
 |location         = Burlington
 |publisher        = Ashgate
 |pages            = 141–156
 |isbn             = 0-7546-3996-7
 |accessdate       = 16 Disyembre 2008
 |ref              = harv
 |archive-date     = 2009-03-26
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20090326070105/http://www.psych.uni-goettingen.de/abt/1/sydow/von_Sydow_
 |url-status       = dead
}}
* {{cite web
 |last       = Yates
 |first      = Simon
 |year       = 2003
 |title      = The Lady Hope Story: A Widespread Falsehood
 |publisher  = [[TalkOrigins Archive]]
 |url        = http://www.talkorigins.org/faqs/hope.html
 |accessdate = 15 Disyembre 2006
 |ref        = harv
}}
{{refend}}

== Mga panlabas na kawing ==
* [http://www.darwinproject.ac.uk/ Darwin Correspondence Project] Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest
* {{gutenberg author| id=Charles+Darwin| name=Charles Darwin}}; public domain
* [http://darwin.amnh.org/ Darwin Manuscript Project]
* [http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&amp;author=charles+darwin&amp;status=all&amp;action=Search Works by Charles Darwin in audio format] from [[LibriVox]]
* [http://archives.cbc.ca/science_technology/natural_science/topics/3696/ Video and radio clips] [[Canadian Broadcasting Corporation]]
* {{dmoz|Science/Biology/History/People/Darwin,_Charles/}}
* {{worldcat id|id=lccn-n78-95637}}
* {{NRA|P7461}}
* [http://www.darwin200.org/ Darwin 200: Celebrating Charles Darwin's bicentenary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223121232/http://www.darwin200.org/ |date=2009-12-23 }}, [[Natural History Museum]]
* [http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html A Pictorial Biography of Charles Darwin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705135038/http://www.thesecondevolution.com/darwin_intro.html |date=2014-07-05 }}
* [http://www.rationalrevolution.net/articles/darwin_nazism.htm Mis-portrayal of Darwin as a Racist]
* [http://www.stanford.edu/group/microdocs/darwinvolcano.html Darwin's Volcano]&amp;nbsp;– a short video discussing Darwin and Agassiz' coral reef formation debate
* {{Cite EB1911| wstitle=Darwin, Charles Robert}}
* [http://www.guardian.co.uk/science/interactive/2009/feb/12/charles-darwin '' The life and times of Charles Darwin'', an audio slideshow, The Guardian, Thursday 12 Pebrero 2009,] (3 min 20 sec).
* [http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ Darwin's Brave New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622123730/http://www.screenaustralia.gov.au/showcases/charlesdarwin/ |date=2013-06-22 }}&amp;nbsp;– A 3 part drama-documentary exploring Charles Darwin and the significant contributions of his colleagues Joseph Hooker, Thomas Huxley and Alfred Russel Wallace also featuring interviews with [[Richard Dawkins]], David Suzuki, Jared Diamond
* [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosdarwinE/darwin.html A naturalist's voyage around the world] Account of the ''Beagle'' voyage using animation, in English from [[French National Centre for Scientific Research|Centre national de la recherche scientifique]]
* {{cite book|last=''Anonymous''|others=Illustrated by [[s:Author:Frederick Waddy|Waddy, Frederick]]|title=Cartoon portraits and biographical sketches of men of the day|url=http://en.wikisource.org/wiki/Cartoon_portraits_and_biographical_sketches_of_men_of_the_day/C._R._Darwin,_F.R.S.|accessdate=28 Disyembre 2010|year=1873|publisher=Tinsley Brothers|location=London|pages=6–7}}
* View books owned and annotated by [http://biodiversitylibrary.org/collection/darwinlibrary Charles Darwin] at the online Biodiversity Heritage Library.

[[Kategorya:Mga biyologo mula sa Inglatera|Darwin, Charles]]
[[Kategorya:Ebolusyon]]
[[Kategorya:Mga biyologong ebolusyonaryo]]
[[Kategorya:Mga agnostiko]]</text>
      <sha1>4vl3lbdhqbuwaw2rncqxlv5o526w2mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5232</id>
    <revision>
      <id>2235787</id>
      <parentid>2233610</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67878" sha1="mo32cfhpy6dggs9oyfsep2lqod24sh4" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Republikang Arabo ng Syria
| common_name            = Syria
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ar|الجمهورية العربية السورية|italics=off}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ar|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}}}&lt;!-- Addition/removal of Kurdish is contested, see talk page and past RfC --&gt;
| image_flag             = Flag of Syria (2025-).svg&lt;!-- Do not change this to the Ba'athist flag or the Independence flag --&gt;
| flag_border            = yes
| flag_type              = Watawat
| image_coat             = Emblem of Syria (2025–present).svg
| symbol_width           = 100px
| symbol_type            = Sagisag
| national_anthem        = {{lang|ar|حُمَاةَ الدِّيَارِ}}&lt;br /&gt;&quot;Ḥumāt ad-Diyār&quot;&lt;br /&gt;''Mga Tagapagtanggol ng Tinubuang-bayan'' (''de jure''){{efn|Matapos bumagsak ang rehimeng Ba'athist, pansamantalang hindi ginamit ang pambansang awit. Gayunpaman, noong 18 Enero 2025, isang ''de facto'' na bagong pambansang awit, '''In Pursuit of Glory''', ang pinatugtog sa isang laban ng football matapos ipaalam ng [[Syrian Football Association]] sa [[FIFA]] na gagamit ito ng bagong pambansang awit. Mula noon, nananatiling hindi malinaw kung patuloy itong gagamitin. Noong Marso 2025, nilagdaan ni Pangulong [[Ahmed al-Sharaa]] ang [[Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic|Constitutional Declaration]], na nagsasaad sa Artikulo 5 na ang pambansang awit ay itatakda sa pamamagitan ng batas.}}{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Syria.ogg]]}}&lt;hr /&gt;{{lang|ar|فِي سَبِيلِ المَجد}}&lt;br /&gt;&quot;Fī Sabīli al-Majd&quot;&lt;br /&gt;''Sa Landas ng Kaluwalhatian'' (''de facto'')&lt;ref&gt;{{cite news |title=حقيقة النشيد الوطني السوري الجديد تتصدر الترند |trans-title=The truth about the new Syrian national anthem tops the trend |url=https://almashhad.com/article/773112298002792-News/191647995589717-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AF/ |website=[[Al Mashhad Media|Al Mashhad]] |date=9 December 2024 |access-date=21 February 2025 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241231075802/https://almashhad.com/article/773112298002792-News/191647995589717-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AF/ |archive-date=31 December 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{parabr}}{{center|[[File:Fi Sabīli Al-Majd.wav]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:Syria projection (2024–present).svg|frameless]]&lt;br /&gt;{{Legend|#336830|Lokasyon ng Syria}}
{{Legend|#61E760|Mga teritoryong sinakop ng Israel&lt;!-- Do not remove link or alter the text --&gt;}}|Ipakita ang globo|[[File:Syria - Location Map (2024) - SYR - UNOCHA.svg|frameless]]|Ipakita ang mapa ng Syria|default=1}}
| capital                = [[Damascus]]
| coordinates            = {{Coord|33|30|N|36|18|E|type:city}}
| largest_city           = kabisera
| official_languages     = [[Modern Standard Arabic|Arabic]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Citation |title=Syria |date=3 March 2025 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306031157/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |url-status=dead |archive-date=6 March 2025 |access-date=6 March 2025 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic | url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-date=18 March 2025 | website=ConstitutionNet}}&lt;/ref&gt;
| recognized_national_languages = [[Kurdish language|Kurdish]]{{efn|Ayon sa [[:s:Translation:Decree No. 13 of 2026 (Syria)|Decree No. 13 of 2026]]&lt;ref name=&quot;al-monitor2026-01-16&quot;&gt;{{Cite web |title=Syria's Sharaa declares Kurdish a national language, recognizes Nowruz - AL-Monitor: The Middle East's leading independent news source since 2012 |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/syrias-sharaa-declares-kurdish-national-language-recognizes-nowruz |access-date=16 January 2026 |website=www.al-monitor.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 January 2026 |title=President al-Sharaa issues decree that confirms Kurds as basic part of Syrian people |url=https://sana.sy/en/politics/2290787/ |access-date=16 January 2026 |website=Syrian Arab News Agency}}&lt;/ref&gt;}}
| languages_type         = mga [[Spoken language|wikang sinasalita]]
| languages              = {{vunblist
| Pangunahing Arabic}} {{collapsible list |Kurdish|[[Turkish language|Turkish]]|Neo-Aramaic|[[Syriac language|Syriac]]||Circassian|[[Chechen language|Chechen]]|[[Armenian language|Armenian]]|[[Greek language|Greek]]|[[Domari language|Domari]]}}
| ethnic_groups          = 80–90% [[Arabs|Arab]]&lt;br /&gt;9–10% Kurd&lt;br /&gt;1–10% iba pa
| ethnic_groups_year     = 2021
| religion               = {{Tree list}}
* 94.17% Islam{{efn|Walang opisyal na relihiyon ang Syria. Gayunpaman, kinakailangang Muslim ang pangulo at ang batas Islamiko ang pangunahing pinagmumulan ng jurisprudence.{{Cite web | title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic | url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-date=18 March 2025 | website=ConstitutionNet}}}}
** 79.19% [[Sunni Islam|Sunni]]
** 14.1% [[Shia Islam|Shia]]
***10–13% Alawite
* 3.84% Kristiyanismo
* 1.99% iba pa
{{Tree list/end}}
| religion_year          = 2020
| government_type        = Unitaryong [[Presidential system|republikang pampanguluhan]] sa ilalim ng pansamantalang pamahalaan
| leader_title1          = Pangulo
| leader_name1           = [[Ahmed al-Sharaa]]
| leader_title2          = Tagapagsalita
| leader_name2           = Abdul Hamid al-Awak
| leader_title3          = Pangulo ng Hukuman
| leader_name3           = Issam al-Khalif
| legislature            = People's Assembly
| established_event1     = Arab Kingdom of Syria
| established_date1      = 8 Marso 1920
| established_event2     = Estado ng Syria sa ilalim ng mandato ng France
| established_date2      = 1 Disyembre 1924
| established_event3     = Unang Republika ng Syria
| established_date3      = 14 Mayo 1930
| established_event5     = Mandato ng France
| established_date5      = 17 Abril 1946
| established_event6     = Bahagi ng United Arab Republic
| established_date6      = {{nowrap|22 Pebrero 1958}} – {{nowrap|28 Setyembre 1961}}
| established_event7     = Ba'athist Syria
| established_date7      = {{nowrap|8 Marso 1963}} – {{nowrap|8 Disyembre 2024}}
| established_event8     = Itinatag ang Syrian transitional government
| established_date8      = {{nowrap|29 Marso 2025}}
| area_km2               = 185180
| area_rank              = ika-87
| area_sq_mi             = 71479
| percent_water          = 1.1
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 26,657,437
| population_estimate_year = 2026
| population_estimate_rank = ika-56
| population_density_km2 = 118.3
| population_density_sq_mi = 306.5
| population_density_rank = ika-70
| GDP_PPP                = {{nowrap|{{increase}} $110.2 bilyon}}
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = ika-100
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $4,905
| GDP_nominal            = {{nowrap|{{increase}} $23.74 bilyon}}
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,057
| Gini                   = 26.6
| Gini_year              = 2022
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=World Bank GINI index|publisher=World Bank|access-date=22 January 2013|archive-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              =
| HDI                    = 0.564
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = decrease
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = ika-162
| currency               = Pound ng Syria
| currency_code          = SYP/LS
| time_zone              = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset             = +03:00
| date_format            = dd-mm-yyyy
| calling_code           = [[Telephone numbers in Syria|+963]]
| iso3166code            = SY
| cctld                  = .sy&lt;br /&gt;[[سوريا.]]
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | last1=Kılınç | first1=Ramazan | editor-first1=Kalpana | editor-last1=Jain | url=https://theconversation.com/why-syrias-reconstruction-may-depend-on-the-fate-of-its-minorities-245913 | title=Why Syria's reconstruction may depend on the fate of its minorities | date=18 December 2024 | doi=10.64628/AAI.ysx9ackd6 }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = Syrian
| today                  =
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/35817.htm|title=Syria (10/03)|website=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/syria_religious_ethinic_groups/1568679.html|title=Syria's Religious, Ethnic Groups|date=20 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Shoup&gt;{{citation|last=Shoup|first=John A.|year=2018|title=The History of Syria|page=6|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-4408-5835-2|quote=Syria has several other ethnic groups, the Kurds... they make up an estimated 9 percent...Turkomen comprise around 4-5 percent of the total population. The rest of the ethnic mix of Syria is made of Assyrians (about 4 percent), Armenians (about 2 percent), and Circassians (about 1 percent).}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Syria''', opisyal na tinatawag na '''Republikang Arabo ng Syria''', ay isang bansa sa [[West Asia]]. Matatagpuan ito sa Eastern Mediterranean at [[Levant]]. Napapaligiran ito ng [[Turkey]] sa hilaga at hilagang-kanluran, [[Iraq]] sa silangan at timog-silangan, [[Jordan]] sa timog, at [[Israel]] at [[Lebanon]] sa timog-kanluran. Mayroon din itong baybayin sa [[Mediterranean Sea]] sa kanluran. Ang Syria ay isang [[republic]] na pinamamahalaan ng isang pansamantalang pamahalaan at nahahati sa 14 na gobernadorato. Ang [[Damascus]] ang kabisera at pinakamalaking lungsod. May populasyon ang Syria na humigit-kumulang 26 milyong katao at may lawak na {{Convert|185180|km2|sqmi}}. Ito ang ika-56 na bansang may pinakamalaking populasyon at ika-87 na pinakamalaking bansa sa mundo.

Ang pangalang &quot;Syria&quot; ay makasaysayang tumutukoy sa Greater Syria o Syria-Palestine. Ang makabagong bansa ay tahanan ng mga pook na nagmula sa ilang sinaunang kabihasnan, kabilang ang Ebla. Ang [[Damascus]] ay naging kabisera ng [[Umayyad Caliphate|Umayyad Empire]] at kalaunan ay naging mahalagang sentro sa ilalim ng mga pinunong Ayyubid, Mamluk, at [[Ottoman Empire|Ottoman]]. Nabuo ang makabagong Syria matapos ang pagtatapos ng pamamahala ng Ottoman at naging malaya mula sa French Mandate noong 1946. Hindi naging matatag ang mga unang taon nito, na sinundan ng ilang kudeta. Ba'ath Party ay nagkamkam ng kapangyarihan noong 1963, at naging pangulo si Hafez al-Assad matapos ang kudeta noong 1970. Ang kanyang anak na si [[Bashar al-Assad]] ay humalili sa kanya noong 2000. Noong 2011, ang mga protesta laban sa pamahalaan ni Assad ay naging Digmaang Sibil ng Syria. Nagdulot ang digmaan ng malaking krisis sa mga refugee at kinasangkutan ng maraming bansa at armadong grupo. Noong huling bahagi ng 2024, nakuha ng mga puwersang oposisyon na pinamunuan ng Hay'at Tahrir al-Sham ang [[Damascus]], na nagtapos sa pamahalaang Assad noong 8 Disyembre 2024. Isang caretaker government ang sinundan ng Syrian transitional government noong Marso 2025, na pinamumunuan ni [[Ahmed al-Sharaa]]. Nagpatuloy ang mga labanan matapos bumagsak ang rehimen ni Assad. Kabilang sa mga labanan ang mga sagupaan sa mga loyalista ni Assad, mga pag-aalsa ng mga Alawite at Druze, dating mga puwersa ng Syrian Democratic Forces, at mga puwersang Israeli.

Ang Syria ay isang [[estadong unitaryo]] na [[Presidential system|republikang pampanguluhan]] na kasalukuyang sumasailalim sa isang transisyong pampolitika. Mayroon itong magkahalong ekonomiya at magkakaibang populasyon. Ang mga Levantine Arab ang pinakamalaking pangkat etniko, habang ang mga [[Sunni Islam|Sunni Muslim]] ang pinakamalaking pangkat panrelihiyon. Ang Syria ay isa sa mga nagtatag na kasapi ng [[United Nations]] at [[Arab League]], at mayroon itong anim na UNESCO World Heritage Sites. Ang pinakamalaking lungsod nito ay [[Aleppo]]. Mula Marso 2011, nasangkot ang bansa sa Digmaang Sibil sa Syria. Ang komposisyong panrelihiyon ng Syria ay 74% [[Sunni]], 11% Alawite, 10% [[Christianity|Kristiyano]], 3% Druze, 1% [[Ismaili|Ismaili Shia]], 0.4% Twelver Shia, at 0.1% Yazidi.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Religion in Syria - 1943 Syrian Census|url=https://www.liquisearch.com/religion_in_syria/1943_syrian_census|access-date=January 8, 2024|archive-date=June 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609112944/https://www.liquisearch.com/religion_in_syria/1943_syrian_census|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Bago ang ika-20 siglo ===
Napakahaba ng kasaysayan ng Syria. Ito ay naging lupain ng mga [[Phoenicia|Phoenician]], na kalaunan ay naging bahagi ng [[Achaemenid Empire]], [[Roman Empire]], at pagkatapos ay [[Eastern Roman Empire]]. Noong mga panahong iyon, nagsasalita ang mga tao sa Syria ng [[Syriac language]] at gumagamit ng Syriac alphabet, habang ang lungsod ng Syria na [[Antioch]] ay isa sa mahahalagang lungsod ng [[Christendom]]. Sinakop ng [[Rashidun Caliphate]] ang Syria mula sa Eastern Roman Empire noong ika-6 na siglo. Karamihan sa katutubong populasyon ay yumakap sa [[Islam]] at gumamit ng [[Arabic language]]. Kalaunan, naging mahalagang lalawigan ang rehiyon ng mga sumunod na imperyong Muslim sa ilalim ng pangalang ''Bilād ash-Shām''.&lt;ref&gt;* {{cite book |last=Hawting |first=G. R. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203137000/first-dynasty-islam-hawting |title=The Umayyad Caliphate AD 661-750 |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=9780203137000 |edition=2 |location=London |chapter=The First Dynasty of Islam |doi=10.4324/9780203137000 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite journal |last=Carlson |first=Thomas A. |year=2015 |title=Contours of Conversion: The Geography of Islamization in Syria, 600–1500 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |journal=Journal of the American Oriental Society |publisher=American Oriental Society |volume=135 |issue=4 (October–December 2015) |pages=791–816 |doi=10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |jstor=10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite book |last=Tomass |first=Mark |title=The Religious Roots of the Syrian Conflict |year=2016 |isbn=978-1-349-70886-4 |pages=97–106 |chapter=The Islamization of the Fertile Crescent |doi=10.1057/9781137525710_7 |access-date=December 8, 2024 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137525710_7}}
* {{cite book |last=Penn |first=Michael |title=The Syriac World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781315708195 |edition=1 |pages=175–188 |chapter=Early Syriac Reactions to the Rise of Islam |doi=10.4324/9781315708195-12 |access-date=December 8, 2024 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315708195-12/early-syriac-reactions-rise-islam-michael-penn}}
* {{cite journal |last1=Furman |first1=Yulia |last2=Cherkashin |first2=Dmitry |date=October 10, 2024 |title=&quot;Superiority is due to us, and the king should come from among us&quot;: The Arab Conquests and Conflicts of the Early Umayyad Era in a 7th-Century Syriac Universal History of Yoḥannān bar Penkāyē |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/islam-2024-0020/html |journal=Der Islam |publisher=De Gruyter |volume=101 |issue=2 |pages=346–382 |doi=10.1515/islam-2024-0020 |access-date=December 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Malayang Syria ===
Nang magsimula ang [[World War I]], pinamamahalaan ng [[Ottoman Empire]] ang Syria at maraming iba pang lugar. Nang matapos ito, kinontrol ng [[France]] ang [[Lebanon]] at Syria. Ang [[British Empire|Britain]] naman ang may kontrol sa [[Iraq]], [[Jordan]] at [[Palestine]]. Gumuhit sila ng hangganan sa pagitan ng Iraq at Syria noong 1920. Kinontrol ng France ang Syria hanggang 1946, nang naging malayang bansa ang Syria.&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{cite web |date=1932 |title=Report of the Commission Entrusted by the Council with the Study of the Frontier between Syria and Iraq |url=http://www.wdl.org/en/item/400/ |website=[[World Digital Library]] |accessdate=2013-07-11}}&lt;/ref&gt;

Naging bahagi ang Syria ng United Arab Republic kasama ang [[Egypt]] mula 1958 hanggang 1961. Nakipagdigma ang Syria sa [[Israel]] sa ilang pagkakataon. Ang dating teritoryo nitong Golan Heights ay pinamamahalaan ng Israel mula noong [[Six-Day War|1967]].&lt;ref&gt;* {{cite web |last=Al-Makahleh |first=Shehab |date=July 24, 2018 |title=Jordan Navigates Border Trade, Pressures from Syria |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/jordan-navigates-border-trade-pressures-syria |access-date=December 8, 2024 |website=The Washington Institute}}
* {{cite news |last=Regev |first=Mark |date=June 9, 2023 |title=The Six Day War: Six fateful days for Israel in 1967 - opinion |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/opinion/article-745705 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite web |last=Katz |first=Mark N. |date=September 12, 2024 |title=The Soviet Roots of Putin's Foreign Policy Toward the Middle East |url=https://carnegieendowment.org/research/2024/09/the-soviet-roots-of-putins-foreign-policy-toward-the-middle-east?lang=en |access-date=December 8, 2024 |website=Carnegie Endowment for International Peace |quote=Despite the dichotomy between ideological, Soviet-era support for anti-Western regimes and interest-driven Putin-era support, there are several similarities.}}&lt;/ref&gt;

Samantala, inagaw ng Ba'athist party ang kapangyarihan sa pamamagitan ng isang [[Coup d'état|kudeta]] noong 1963 upang magtatag ng isang junta.&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism1&quot;&gt;* {{cite web |last=Gilbert |first=Victoria J. |year=2013 |title=Syria for the Syrians: The rise of Syrian nationalism, 1970-2013 |url=https://www.proquest.com/openview/ab89d5a313d38aceba5506ad58eb288f/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=18750 |access-date=December 9, 2024 |website=ProQuest |location=Northeastern University, [[Boston]], [[Massachusetts]]}}
* {{cite web |last=Giesbers |first=A.M.K. |year=2018 |title=Ba'athism: the hidden hand behind ISIS? An examination of the Ba'ath ideology, Saddam-regime and ISIS |url=https://studenttheses.uu.nl/handle/20.500.12932/32802 |access-date=December 9, 2024 |website=Utrecht University}}
* {{cite journal |last=McBride |first=Megan K. |date=May 28, 2019 |title=Unforced Errors: ISIS, The Baath Party, And The Reconciliation Of The Religious and The Secular |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/21567689.2019.1617136 |journal=Politics, Religion &amp; Ideology |volume=20 |issue=2 |pages=170–191 |doi=10.1080/21567689.2019.1617136 |access-date=December 9, 2024}}
* {{cite web |last=Utchel |first=Donald M. |year=2019 |title=The Parallel Security Apparatus: Examining the Cases of Baathist Iraq, Syria, and Iran |url=https://www.proquest.com/openview/8a3d3d81e6b951e0e8fc14f8a7c9660c/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=18750&amp;diss=y |access-date=December 9, 2024 |website=ProQuest |location=[[University of Nevada, Las Vegas]]}}
* {{cite thesis|website=Education &amp; Research Archive|title=The Spirit of an Uprising: Contentious Politics and Pluralism in Syrian Society Post Arab Spring|url=https://era.library.ualberta.ca/items/33f404c6-b96b-4659-a871-49dddb7e0169|last=Zaamout|first=Noureddin Mahmoud|year=2023|doi=10.7939/r3-4g03-jt64|access-date=December 9, 2024}}&lt;/ref&gt; Noong 1970, si Hafez al-Assad, ama ni [[Bashar al-Assad]], ay kumuha ng kapangyarihan sa pamamagitan ng isa pang kudeta at ginawang dinastiko at [[Totalitarianism|totalitaryo]] ang estadong Ba'athist ng Syria,&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism2&quot; /&gt; na nakilala sa sistematikong pang-aapi at malawakang paglabag sa karapatang pantao,&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism2&quot; /&gt; at ipinasa ang pamamahala kay Bashar nang mamatay si Hafez noong 2000.&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AssadTotalitarianism2&quot; /&gt; Karamihan sa mga Syrian ay naniniwala sa [[Islam]], habang mayroon ding isang etnorelihiyosong minoryang Kristiyano, na tinatawag na mga Syriac Christian.&lt;ref&gt;* {{cite book |last=Parry |first=Ken |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9780470690208#page=291 |title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity |date=July 4, 2007 |isbn=9780470690208 |editor-last1=Parry |editor-first1=Ken |doi=10.1002/9780470690208 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite journal |last=Jasser |first=M. Zuhdi |year=2014 |title=Sectarian Conflict in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/26469777 |journal=PRISM |volume=4 |issue=Syria Supplement |pages=58–67 |jstor=26469777 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite journal |last=Rousseau |first=Eliott |date=May 13, 2014 |title=The Construction of Ethnoreligious Identity Groups in Syria: Loyalties and Tensions in the Syrian Civil War |url=https://vc.bridgew.edu/honors_proj/66 |access-date=December 8, 2024 |website=Bridgewater State University}}
* {{cite web |last1=Besenyő |first1=János |last2=Gömöri |first2=Roland |year=2015 |title=Christians in Syria and the civil war |url=https://real.mtak.hu/83741/1/Panorama2014_Besenyo_Gomori_u.pdf |access-date=December 8, 2024 |website=}}
* {{cite book |last1=Butts |first1=Aaron Michael |url=https://www.mohrsiebeck.com/en/book/jews-and-syriac-christians-9783161591341 |title=Jews and Syriac Christians: Intersections across the First Millennium Edited by Aaron Michael Butts and Simcha Gross (Juden und syrische Christen. Schnittstellen im ersten Jahrtausend) |last2=Simcha |publisher=Mohr Siebeck GmbH &amp; Co. KG |year=2020 |isbn=978-3-16-159134-1 |pages=1–362 |chapter=XII |access-date=December 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

Noong 2011, marahas na sinupil ng pamahalaan ni Pangulong [[Bashar al-Assad]] ang mga protesta laban sa [[Tyrant|rehimen]], na naging dahilan ng digmaang sibil. Inakusahan si Assad ng maraming [[wikt:atrocity|karahasang malala]] laban sa mga Syrian, kabilang ang mga masaker, pagpapagutom sa pamamagitan ng pagkubkob&lt;ref&gt;* {{cite web |date=2014 |title=The Failure to Stop Starvation Tactics in Syria |url=https://carnegieendowment.org/middle-east/diwan/2014/03/the-failure-to-stop-starvation-tactics-in-syria?lang=en |access-date=December 8, 2024 |website=Carnegie Endowment for International Peace}}
* {{cite news |date=March 10, 2014 |title=Syria: Assad forces 'using starvation as weapon of war' |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26481422 |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite web |last=Gillard |first=Emanuela-Chiara |year=2020 |title=Seventy Years of the Geneva Conventions |url=https://www.chathamhouse.org/2020/03/seventy-years-geneva-conventions/sieges-starvation-civilians-method-warfare-and-other |access-date=December 8, 2024 |website=Chatham House}}
* {{cite news |date=November 13, 2017 |title=Assad regime's starve or surrender strategy 'a crime against humanity' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/13/assad-regimes-starve-or-surrender-strategy-is-a-war-says-amnesty |access-date=December 8, 2024}}
* {{cite web |title=Syria |url=https://starvationaccountability.org/publications/syria |access-date=December 8, 2024 |website=Starvation Accountability}}&lt;/ref&gt; at mga pag-atakeng kemikal,&lt;ref name=&quot;BAWC1&quot;&gt;* {{cite web |last=al-Labwani |first=Mohamad Kamal |date=February 11, 2021 |title=The UN Process and the War Crimes of Assad |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/un-process-and-war-crimes-assad |access-date=December 7, 2024 |website=The Washington Institute}}
* {{cite news |date=July 11, 2021 |title=The evidence of Syrian President Bashar Assad and his regime's legacy of war crimes |work=[[CBS News]] |url=https://www.cbsnews.com/news/bashar-al-assad-syria-evidence-war-crimes-60-minutes-2021-07-11 |access-date=December 7, 2024}}
* {{cite web |date=September 6, 2022 |title=The Case Against Assad |url=https://www.hoover.org/research/case-against-assad |access-date=December 7, 2024 |website=Hoover Institution}}
* {{cite news |date=November 15, 2023 |title=French court issues arrest warrant for Bashar al-Assad for complicity in war crimes |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/15/french-court-arrest-warrant-bashar-al-assad-crimes-against-humanity-syria |access-date=December 7, 2024}}
* {{cite web |title=&quot;Bashar Al-Assad is guilty of war crimes&quot; - France ONU |url=https://onu.delegfrance.org/bashar-al-assad-is-guilty-of-war-crimes |access-date=December 7, 2024 |website=France ONU}}&lt;/ref&gt; Noong 2016, nabawi ni Assad ang karamihan sa Syria sa tulong ng mga puwersang militar mula sa Russia at Iran.&lt;ref&gt;*{{cite magazine |last=Collard |first=Rebecca |date=August 16, 2018 |title=Idlib Could Be the Last Major Battlefield of the Syrian Civil War. But Assad Won't Take It Easily |url=https://time.com/5368872/idlib-syrian-civil-war |access-date=December 7, 2024 |magazine=Times Magazine}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 2024, naglunsad ang mga muling nagtipong rebeldeng puwersa ng malalaking opensiba sa iba't ibang panig,&lt;ref name=&quot;December 2024 I&quot; /&gt; habang humina ang presensiyang militar ng Russia at Iran.&lt;ref name=&quot;December 2024 II&quot; /&gt; Bumagsak sa mga rebelde ang Aleppo, Homs at Daraa sa loob ng isang linggo, at napalibutan din nila ang kabisera ng Syria na [[Damascus]].&lt;ref name=&quot;December 2024 I&quot; /&gt;

=== Panahon ng transisyon ===
Noong 8 Disyembre 2024, tumakas si Bashar al-Assad mula sa kabisera habang pumapasok ang mga rebelde.&lt;ref&gt;* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian rebels say they have begun entering the capital Damascus |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-832422}}
* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian opposition war monitor says President Bashar Assad has left the country to an undisclosed location |work=[[ABC News]] |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/syrian-opposition-war-monitor-president-bashar-assad-left-116565874}}
* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Assad has left Damascus, senior army officers say; Syria rebels say they are in capital |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07}}
* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=War monitor says Assad fled Syria ahead of rebels entering the capital |work=[[Associated Press]] (AP) |url=https://apnews.com/article/syria-assad-sweida-daraa-homs-hts-qatar-7f65823bbf0a7bd331109e8dff419430}}
* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian dictator Bashar Assad flees into exile as Islamist rebels conquer country |work=[[Fox News]] |url=https://www.foxnews.com/world/syrian-dictator-bashar-assad-flees-exile-islamist-rebels-conquer-country}}&lt;/ref&gt; Sinabi ng Russia, na siyang proteksiyong kapangyarihan ni Assad, na umalis si Assad sa Syria&lt;ref name=&quot;Finale1&quot;&gt;...&lt;/ref&gt; patungong Moscow. Nasa loob ng kabisera ang mga rebelde nang ipahayag nila ang pagtatapos ng anim na dekadang pamamahala ng Ba'athist sa Syria.&lt;ref name=&quot;Finale1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Finale2&quot;&gt;...&lt;/ref&gt;

== Heograpiya ==
Ang Syria ay nasa pagitan ng latitud 32° at 38° N, at longhitud 35° at 43° E.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Al-Rawas |first=Abdullah |date=2019 |title=Spatial Shift of Aridity and Its Impact on Land Use of Syria |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/11/24/7047 |journal=Sustainability}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa bansa ay isang tuyong [[plateau]]. Ang lugar na katabi ng Mediterranean Sea ay medyo luntian. Ang [[Euphrates]], ang pinakamahalagang ilog ng Syria, ay dumadaloy sa silangang bahagi ng bansa. Ang klima sa Syria ay karaniwang tuyo, na may maiinit na tag-araw at banayad na taglamig.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syria |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007110332/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/ |archive-date=2025-10-07 |access-date=2021-09-21 |work=The World Factbook}}&lt;/ref&gt;

== Pulitika at pamahalaan ==
{{Multiple image
| direction         = horizontal
| align             = right
| caption_align     = center
| total_width       = 370
| image1            = Ahmed al-Sharaa, President of Syria, in March 2026.jpg
| caption1          = [[Ahmed al-Sharaa]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Pangulo ng Syria&lt;/small&gt;
| alt1              = 
| image2            = Emblem of Syria (2025–present).svg
| caption2          = Abdul Hamid al-Awak&lt;br&gt;&lt;small&gt;Tagapagsalita ng People's Assembly&lt;/small&gt;
| image3            = Emblem of Syria (2025–present).svg
| caption3          = Issam al-Khalif&lt;br&gt;&lt;small&gt;Pangulo ng Supreme Constitutional Court&lt;/small&gt;
}}
Ang Syria ay dumaraan sa isang transisyong pampolitika matapos ang pagbagsak ng rehimeng Assad noong 8 Disyembre 2024. Ito ay isang estadong unitaryo na may sistemang pampanguluhan. Mula noong 2026, pinamamahalaan ang Syria ng isang pansamantalang pamahalaan sa panahon ng transisyonal na yugto.&lt;ref&gt;{{cite web |date=14 March 2025 |title=Syria's new constitution gives sweeping powers, ignores minority rights |url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20250314-syria-s-new-constitution-gives-sweeping-powers-ignores-minority-rights |access-date=15 March 2025 |publisher=rfi}}&lt;/ref&gt; 

Ang pangulo ang parehong pinuno ng estado at pinuno ng pamahalaan. Mayroon ding mga panukalang magbigay ng higit na kapangyarihan sa mga lokal na pamahalaan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syria summary |url=https://www.britannica.com/summary/Syria |publisher=[[Encyclopedia Britannica|Britannica]] |quote=Syria is a unitary multiparty republic with one legislative house; its head of state and government is the president, who by law must be a Muslim.}}&lt;/ref&gt; Sa ilalim ng Constitutional Declaration, ang kapangyarihan ng pamahalaan ay hinahati sa [[Separation of powers|tatlong sangay]] sa panahon ng transisyon. Ang People's Assembly ang may kapangyarihang lehislatibo. Ang pamahalaan, sa ilalim ng pangulo, ang may kapangyarihang ehekutibo. Ang [[Judiciary|kapangyarihang hudisyal]] ay nasa isang malayang hudikatura, at kailangang sumunod sa batas ang mga hukom.&lt;ref name=&quot;newinterimconstition&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2025 |title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic |url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf |archive-date=18 March 2025 |access-date=18 March 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Panahon ng transisyon ===
Matapos ang fall of the Assad regime noong 8 Disyembre 2024, naging ''bakante'' ang pagkapangulo ng Syria. Isinagawa ng caretaker government ang mga tungkulin ng pinuno ng estado. Si [[Ahmed al-Sharaa]] ang naging ''[[de facto]]'' na pinuno ng Syria at namuno sa bagong administrasyon. Nanatili sa puwesto si Punong Ministro Mohammad Ghazi al-Jalali hanggang sa italaga si Mohammed al-Bashir upang mamuno sa bagong pamahalaan noong 10 Disyembre 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mohammed al-Bashir assigned to form new Syrian government |url=https://en.pressbee.net/show3562139.html?title=mohammed-al-bashir-assigned-to-form-new-syrian-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218204309/https://en.pressbee.net/show3562139.html?title=mohammed-al-bashir-assigned-to-form-new-syrian-government |archive-date=18 December 2024 |access-date=9 December 2024}}&lt;/ref&gt;

Noong 29 Enero 2025, itinalaga ng Syrian General Command si al-Sharaa bilang pangulo ng Syria para sa panahon ng transisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 January 2025 |title=General Command appoints Ahmed al-Sharaa as President of Syria |url=https://english.enabbaladi.net/archives/2025/01/general-command-appoints-ahmed-al-sharaa-as-president-of-syria/ |website=[[Enab Baladi]] |accessdate=15 February 2025}}&lt;/ref&gt; Noong 31 Enero, inihayag ni al-Sharaa ang mga plano para sa isang bagong &quot;constitutional declaration&quot; na papalit sa Syrian Constitution of 2012. Noong 13 Marso 2025, inaprubahan ni al-Sharaa ang Constitutional Declaration. Itinatag nito ang limang taong panahon ng transisyon.&lt;ref name=&quot;CNN202503132&quot;&gt;{{Cite news |title=Syrian leader signs constitution that puts the country under an Islamist group's rule for 5 years |language=en |website=CNN |url=https://edition.cnn.com/2025/03/13/middleeast/syria-constitution-ap-intl/index.html |access-date=13 March 2025}}&lt;/ref&gt; Noong 29 Marso 2025, pinalitan ng Syrian transitional government ang caretaker government. Inihayag ni al-Sharaa ang bagong pamahalaan sa People's Palace sa Damascus, kung saan nanumpa sa tungkulin ang mga bagong ministro. Inalis ang posisyon ng punong ministro.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=30 March 2025 |title=President al-Sharaa announces formation of the New Government: We are witnessing the birth of a new phase in our national process |url=https://www.sana.sy/en/?p=350809 |access-date=29 March 2025 |website=[[Syrian Arab News Agency]]}}&lt;/ref&gt;

=== Militar ===
Ang Pangulo ng Syria ang punong komandante ng Sandatahang Lakas ng Syria. May humigit-kumulang 100,000 sundalo ang maaaring pakilusin ng sandatahang lakas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Oweis |first=Khaled Yacoub |date=3 July 2025 |title=Syria has recruited half of planned 200,000-strong army, military sources say |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/06/03/hts-brings-in-100000-men-into-new-syrian-army/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603100113/https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/06/03/hts-brings-in-100000-men-into-new-syrian-army/ |archive-date=3 June 2025 |access-date=8 July 2025 |website=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}&lt;/ref&gt; Hanggang 2024, sapilitan ang serbisyo militar para sa mga lalaki mula edad 18. Unti-unting ibinaba ang kinakailangang panahon ng serbisyo mula 30 buwan hanggang 18 buwan.&lt;ref&gt;{{cite web |date= |title=Syria: Government and Political Conditions |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/25610.htm#:~:text=President%20Bashar%20Al%2DAsad%20is,reaching%20the%20age%20of%2018 |access-date=9 December 2024 |publisher=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt; Ang [[Soviet Union]] ay dating pangunahing pinagkukunan ng Syria ng pagsasanay militar, kagamitan, at suportang pinansyal. Matapos bumagsak ang Soviet Union, naging mas mahirap para sa Syria na makakuha ng makabagong kagamitang militar. Mayroon ding mga surface-to-surface missile ang Syria. Noong dekada 1990, bumili ito ng Scud-C missiles mula sa North Korea. Ang mga missile na ito ay may saklaw na humigit-kumulang {{convert|500|km|abbr=off|adj=on}}. Iniulat din na gumagawa ang Syria ng Scud-D missiles na may saklaw na hanggang {{convert|700|km|abbr=off}}, sa tulong ng North Korea at Iran.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zisser |first=Eyal |date=28 September 2004 |title=Syria's embrace of WMD |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/syrias-embrace-of-wmd/article25680138/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220001228/https://www.theglobeandmail.com/opinion/syrias-embrace-of-wmd/article25680138/ |archive-date=20 February 2025 |work=The Globe and Mail}}&lt;/ref&gt;

Matapos ang pagbagsak ng rehimen ni Assad, sinimulan ng Syrian transitional government ang muling pagsasaayos ng mga puwersang militar ng Syria. Noong 21 Disyembre 2024, itinalaga si Murhaf Abu Qasra bilang ministro ng depensa ng pansamantalang pamahalaan. Si Ali Noureddine al-Naasan ang nagsisilbing Chief of the General Staff. Noong 25 Agosto 2026, pormal na binuwag ng Syrian Democratic Forces (SDF) ang organisasyon nito at sumali sa pambansang hukbo. Humigit-kumulang 10,000 hanggang 12,000 mandirigma ng SDF ang isinama sa mga yunit ng depensa ng estado. Dahil dito, umabot sa humigit-kumulang 180,000 hanggang 182,000 tauhan ang kabuuang aktibong lakas ng Syrian Armed Forces.&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 August 2026 |title=Kurdish-led Syrian Democratic Forces announce its dissolution |publisher=FDD's Long War Journal |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/08/kurdish-led-syrian-democratic-forces-announce-its-dissolution.php |access-date=5 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Karapatang pantao ===
Bago ang pagbagsak ng rehimeng Assad, malaking usapin ang karapatang pantao sa Syria. Inilarawan ng Human Rights Watch ang rekord ng Syria sa karapatang pantao bilang “isa sa pinakamasama sa mundo”. Itinuring din ng Freedom House ang Syria bilang “Not Free”.&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 January 2011 |title=Syria among worst for rights abuses: HRW report |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |url-status=live |access-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150754/http://www.reuters.com/article/2011/01/24/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |archive-date=24 September 2015}}&lt;/ref&gt; 

Inakusahan ang pamahalaang Ba'athist ng pampolitikang panunupil, sensura, sapilitang pagkawala, arbitraryong pag-aresto, at pagpapahirap. Sa panahon ng digmaang sibil ng Syria, napatay din ang mga sibilyan sa mga masaker at pag-atake, kabilang ang mga pag-atakeng gumamit ng mga sandatang kemikal.&lt;ref name=&quot;hrw-2019&quot;&gt;{{Cite book |title=World Report 2019: Rights Trends in Syria |date=17 December 2018 |publisher=Human Rights Watch |chapter=Syria: Events of 2018 |access-date=18 October 2019 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031220356/https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/syria |archive-date=31 October 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Noong 2011 uprising, inakusahan ang mga puwersa ng pamahalaan ng pagpatay sa mga nagpoprotesta at iba pang paglabag sa karapatang pantao. Iniulat din ng mga grupo ng oposisyon ng Syria ang malawakang pagpatay sa panahon ng digmaang sibil.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lauria |first=Joe |date=29 November 2011 |title=More than 250 children among dead, U.N. says |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203935604577066623669457632 |url-access=subscription |access-date=29 November 2011}}&lt;/ref&gt;

Noong Agosto 2013, pinaghinalaang gumamit ang pamahalaan ng Syria ng mga sandatang kemikal laban sa mga sibilyan. Noong 2017, naglunsad ang [[United States]] ng missile attack laban sa isang Syrian air base matapos ang isang pag-atakeng kemikal laban sa mga sibilyan.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Griffin |first=Jennifer |date=6 April 2017 |title=US launches missiles into Syria in response to chemical weapons attack |url=https://www.foxnews.com/world/us-launches-missiles-into-syria-in-response-to-chemical-weapons-attack |access-date=7 April 2017 |publisher=[[Fox News]]}}&lt;/ref&gt; Noong 2019, isang airstrike ng U.S. sa Syria ang pumatay ng mga sibilyan. Noong 2021, sinabi ng U.S. Central Command na lehitimo ang naturang pag-atake.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 November 2021 |title=US claims 2019 Syria airstrike investigated by NY Times 'legitimate' |url=https://www.france24.com/en/americas/20211115-us-claims-2019-syria-airstrike-investigated-by-ny-times-legitimate |access-date=9 May 2022 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga administratibong dibisyon ==
[[Talaksan:Syria_2016,_administrative_divisions_coloured_and_numbered.svg|thumb|364x364px|Mga gobernadorato ng Syria]]
Ang Syria ay nahahati sa 14 governorates, na nahahati naman sa 61 districts. Ang mga distrito ay higit pang nahahati sa mga sub-district.

== Ekonomiya ==

=== Panahong transisyon ===
Matapos ang pagbagsak ng rehimeng Assad, ang pagbuo ng pamahalaang transisyonal ng Syria at pag-aalis ng mga parusa laban sa dating pamahalaang pinamumunuan ng Ba'athist ay nakatulong sa paglago ng ekonomiya ng Syria. Iniulat ng Syrian news agency na Levant24 na umabot sa $32 bilyon ang GDP ng bansa, na may pagtaas na 30% hanggang 35%. Iniulat din nito na nakapagtala ang Syria ng budget surplus sa unang pagkakataon mula noong Digmaang Sibil sa Syria at inaasahang aabot ang GDP sa $60–65 bilyon, na halos kapantay ng antas bago ang digmaan. Ang mga kamakailang pagbisita ni Pangulong [[Ahmed al-Sharaa]] ay lumikha rin ng mga oportunidad para sa pamumuhunan sa Syria. Sa kanyang pagbisita sa [[United Kingdom]], nakipagpulong siya sa Syrian-British Business Council. Nakipagpulong din siya sa [[Germany]] upang palakasin ang ugnayang pang-ekonomiya at makahikayat ng pamumuhunan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 March 2026 |title=Economy minister discusses investment opportunities in Syria during Berlin meeting |url=https://sana.sy/en/economic/2306698/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 April 2026 |title=President al-Sharaa's visit to London opens promising investment prospects |url=https://sana.sy/en/syria/2307749/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 March 2026 |title=President al-Sharaa: Syria seeks stronger economic ties with Germany |url=https://sana.sy/en/economic/2306600/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 March 2026 |title=President al-Sharaa highlights Syria's investment opportunities at Berlin Forum |url=https://sana.sy/en/investment/2306539/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, noong [[Digmaan sa Iran noong 2026]], malaki ang itinaas ng presyo ng pagkain, langis, at iba pang mga produkto. Iniulat ng Syrian Arab News Agency, ang ahensiyang pangbalita na pagmamay-ari ng estado, na tumaas ang mga presyo nang higit sa 12% hanggang 20%.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 April 2026 |title=Regional tensions, currency volatility drive price instability in Syrian markets |url=https://sana.sy/en/economic/2307979/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Syria sa ilalim ng Ba'athist ===
[[Talaksan:GDP_per_capita_development_of_Syria.svg|class=skin-invert-image|thumb|Makasaysayang pag-unlad ng tunay na GDP bawat tao sa Syria mula noong 1820]]
Malubhang naapektuhan ng digmaang sibil noong 2011 ang ekonomiya ng Syria. Gayunpaman, nagsimula nang humina ang ekonomiya bago pa man sumiklab ang digmaan. Unti-unting bumaba ang bahagi ng Syria sa pandaigdigang pagluwas mula noong 2001.&lt;ref name=&quot;wbgrowth10&quot;&gt;{{cite web |date=21 February 2011 |title=Economic Challenges and Reform Options for Syria: A Growth Diagnostics Report |url=http://siteresources.worldbank.org/INTDEBTDEPT/Resources/468980-1218567884549/5289593-1224797529767/5506237-1270144995464/DFSG03SyriaFR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513183704/http://siteresources.worldbank.org/INTDEBTDEPT/Resources/468980-1218567884549/5289593-1224797529767/5506237-1270144995464/DFSG03SyriaFR.pdf |archive-date=13 May 2013 |publisher=World Bank |page=10}}&lt;/ref&gt; Ang paglago ng GDP bawat tao ay 2.5% lamang kada taon mula 2000 hanggang 2008.&lt;ref name=&quot;wbgrowth10&quot; /&gt; Tumaas ang antas ng kahirapan mula 11% noong 2004 hanggang 12.3% noong 2007.&lt;ref name=&quot;wbgrowth10&quot; /&gt; Bago ang digmaan, isa ang Syria sa mga pinakamasiglang pamilihan sa Gitnang Silangan.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |title=Ousted Assad regime leaves Syria, economy in ruins |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/ousted-assad-regime-leaves-syria-economy-in-ruins/3427778 |access-date=16 March 2025 |website=[www.aa.com.tr](http://www.aa.com.tr)}}&lt;/ref&gt; Ninais ng pamahalaan na gawing ekonomiyang malayang pamilihan ang Syria.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Ang lumalaking reserba ng langis ay nakatulong sa paglago ng ekonomiya at lumikha ng mga oportunidad para sa mga dayuhang kompanya at mamumuhunan.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Sa simula ng digmaang sibil, inuri ng [[World Bank]] ang Syria bilang isang &quot;lower middle income country&quot;.&lt;ref name=&quot;data.worldbank.org&quot;&gt;{{cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318125456/http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |archive-date=18 March 2011 |access-date=26 July 2012 |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; Sa panahon ng digmaang sibil, lalong humina ang ekonomiya ng Syria. Umasa ang pamahalaan sa mga taripa, buwis sa kita, at tulong pinansyal mula sa Iran, Russia, at China.&lt;ref name=&quot;revenues_shrink&quot;&gt;{{cite news |date=30 May 2015 |title=Syria regime revenues shrink as losses mount |work=The Daily Star |agency=Agence France-Presse |url=https://www.dailystar.com.lb/Business/Regional/2015/May-30/299784-syria-regime-revenues-shrink-as-losses-mount.ashx |access-date=31 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economycrumble&quot;&gt;{{cite news |date=13 July 2013 |title=Syria Weighs Its Tactics as Pillars of Its Economy Continue to Crumble |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/07/14/world/middleeast/government-in-syria-searches-for-answers-as-economy-crumbles.html |access-date=13 July 2013}}&lt;/ref&gt; Bumaba ng 80% ang halaga ng Syrian pound, at ang ekonomiya ay naging bahagyang pag-aari ng estado at bahagyang ekonomiyang nakabatay sa digmaan.&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 June 2015 |title=Syria's economy cut in half by conflict |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-33244164 |access-date=24 June 2015 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; Mahigpit na kinontrol ng pamahalaan ang ekonomiya at pinalawak ang mga subsidyo at kontrol sa kalakalan upang maprotektahan ang mga reserbang dayuhang salapi.&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt; Noong 2024, tinantiya ng World Bank na bumaba ng 84% ang aktibidad pang-ekonomiya sa pagitan ng 2010 at 2023.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mounier-Kuhn |first=Angélique |date=1 January 2025 |title=Syrian economy on its knees |url=https://mondediplo.com/2025/01/03syria-box |access-date=12 February 2025 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Transportasyon ===
May apat na pandaigdigang paliparan ang Syria: Damascus, Aleppo, Latakia, at Qamishli. Ginagamit ang mga ito ng Syrian Air at Fly Cham, pati na rin ng ilang dayuhang kompanya ng eroplano.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bennett |first=Matthew |title=Syria |url=https://archive.org/details/isbn_9788493520205 |publisher=EBizguides |others=Turismo y Comunicaciones Spain. Ministerio de Transportes |year=2007 |isbn=978-84-935202-0-5 |location=Madrid |page=[https://archive.org/details/isbn_9788493520205/page/210 210] |oclc=144596963}}&lt;/ref&gt; May 2,850 km ng mga riles ang Syria. Noong 2025, humigit-kumulang 1,500 km ng network ng riles ang hindi ginagamit dahil nasira ito noong digmaang sibil. Marami rin sa mga tren at kagamitang riles ang nasa mahinang kondisyon.&lt;ref name=&quot;DailySabah-05212025&quot;&gt;{{cite web |date=21 May 2025 |title=Reestablishing road, rail connections 'strategic priority' for Syria |url=https://www.dailysabah.com/business/transportation/reestablishing-road-rail-connections-strategic-priority-for-syria |access-date=21 September 2025 |work=[[Daily Sabah]]}}&lt;/ref&gt; Noong 2024, walang pandaigdigang serbisyo ng tren ang Syria. Gayunpaman, pinalalawak ang high-speed rail sa Turkey patungo sa lugar na mas malapit sa hangganan ng Syria.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TCDD – Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları |url=https://www.tcdd.gov.tr/projeler/mersin-adana-gaziantep-hizli-tren-projesi |website=[www.tcdd.gov.tr](http://www.tcdd.gov.tr)}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ang huling tren sa pagitan ng Syria at Jordan ay bumiyahe noong Setyembre 2011. Nagplano ang pamahalaang transisyonal na muling itayo ang bahagi ng Syria ng Hejaz Jordan Railway.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luck |first=Taylor |date=6 June 2025 |title=Why Syria aims to revive railway bombed by Lawrence of Arabia |url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2025/0606/syria-hejaz-ottoman-railway-revival |access-date=21 September 2025 |work=[[Christian Science Monitor]]}}&lt;/ref&gt; Noong Agosto 2025, unang nagsagawa ng pagsubok na biyahe ang isang pampasaherong tren sa pagitan ng Aleppo at Hama matapos ang ilang buwang pagkukumpuni. May mga planong ibalik ang regular na serbisyo ng tren sa pagitan ng dalawang lungsod.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 August 2025 |title=Train service between Aleppo and Hama resumes after 13 years |url=https://www.newarab.com/news/train-service-between-aleppo-and-hama-resumes-after-13-years |access-date=21 September 2025 |work=[[The New Arab]]}}&lt;/ref&gt;

=== Telekomunikasyon at mga yamang tubig ===
Ang telekomunikasyon sa Syria ay pinamamahalaan ng Ministry of Communications and Information Technology.&lt;ref&gt;{{cite web |title=وزارة الاتصالات والتقانة |url=http://www.moct.gov.sy/moct/?q=ar |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820050013/http://moct.gov.sy/moct/?q=ar |archive-date=20 August 2013 |access-date=28 August 2013 |publisher=Moct.gov.sy}}&lt;/ref&gt; Mahalaga rin ang papel ng Syrian Telecom sa pagbibigay ng internet access.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AT&amp;T – 4G LTE, Cell Phones, U-verse, TV, Internet &amp; Phone Service |url=http://www.ste.gov.sy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723080155/https://www.ste.gov.sy/ |archive-date=23 July 2013 |access-date=28 August 2013 |publisher=Ste.gov.sy}}&lt;/ref&gt; Noong panahon ng Digmaang Sibil sa Syria, ang Syrian Electronic Army ay isang grupong maka-Assad na sinuportahan ng pamahalaang Ba'athist. Nagsagawa ito ng mga operasyon online at iniulat na naging kalaban ng desentralisadong grupong hacktivist na Anonymous.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Katerji |first=Oz |date=4 April 2013 |title=The Syrian Electronic Army Are at Cyber War with Anonymous |url=https://www.vice.com/en/article/the-syrian-electronic-army-hacked-the-bbc/ |access-date=28 August 2013 |work=Vice (magazine)}}&lt;/ref&gt; Sa ilalim ng pamamahalang Ba'athist, humigit-kumulang 13,000 aktibista sa internet ang inaresto noong 2011 at 2012.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Eissa |first1=T |title=IT Convergence and Security 2012 |last2=Cho |first2=Gi-Hwan |year=2013 |isbn=978-94-007-5859-9 |series=Lecture Notes in Electrical Engineering |volume=215 |pages=177–186 |chapter=Internet Anonymity in Syria, Challenges and Solution |doi=10.1007/978-94-007-5860-5_21}}&lt;/ref&gt; Ang Syria ay isang bansang semi-arid na may limitadong yamang tubig. Ang agrikultura ang gumagamit ng pinakamaraming tubig sa bansa. Ang paggamit ng tubig para sa sambahayan ay bumubuo lamang ng humigit-kumulang 9% ng kabuuang paggamit ng tubig.&lt;ref name=&quot;Agriculture&quot;&gt;{{Citation |last1=Salman |first1=M. |title=International Seminar on Nuclear War and Planetary Emergencies ? 30th Session |date=1 March 2004 |pages=263–274 |series=The Science and Culture Series ? Nuclear Strategy and Peace Technology |chapter=The utilization of water resources for agriculture in syria: analysis of the current situation and future challenges |chapter-url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/9789812702753_0031 |publisher=WORLD SCIENTIFIC |doi=10.1142/9789812702753_0031 |isbn=978-981-238-820-9 |access-date=19 January 2023 |last2=Mualla |first2=W. |chapter-url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
== Demograpiya ==
=== Mga pangkat etniko ===
[[Talaksan:Damascus,_traditional_clothing_(6364877017).jpg|thumb|Tradisyonal na kasuotan sa Damascus]]
Ang mga Syrian ay isang katutubong mamamayan ng [[Levant]]. Malapit ang kanilang ugnayan sa mga kalapit na pangkat, kabilang ang mga Lebanese, [[Palestinians]], Jordanian, at [[Jews]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Richards |first1=M |last2=Rengo |first2=C |last3=Cruciani |first3=F |last4=Gratrix |first4=F |last5=Wilson |first5=JF |last6=Scozzari |first6=R |last7=MacAulay |first7=V |last8=Torroni |first8=A |year=2003 |title=Extensive Female-Mediated Gene Flow from Sub-Saharan Africa into Near Eastern Arab Populations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=72 |issue=4 |pages=1058–1064 |doi=10.1086/374384 |pmc=1180338 |pmid=12629598}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 2004 |title=In the Wake of the Phoenicians: DNA study reveals a Phoenician-Maltese link |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829104814/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |archive-date=29 August 2008 |access-date=30 January 2013 |work=National Geographic Magazine}}&lt;/ref&gt; Tinatayang 400,000 katao ang mga Assyrian at nagsasalita ng Western Aramaic.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 April 2014 |title=Syria's Assyrians threatened by extremists – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East |url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140501020555/https://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html |archive-date=1 May 2014 |access-date=24 July 2014 |work=Al-Monitor}}&lt;/ref&gt; Ang mga nagsasalita ng Western Aramaic ay pangunahing nakatira sa Maaloula, Jubb'adin, at Bakh'a. Ang mga Assyrian ay pangunahing nakatira sa hilaga at hilagang-silangang Syria, kabilang ang Homs, Aleppo, Qamishli, at Hasakah. Marami sa mga Assyrian ang patuloy na nagsasalita ng mga wikang at diyalektong Neo-Aramaic.&lt;ref&gt;{{cite web |date=26 April 2008 |title=Turkey-Syria deal allows Syriacs to cross border for religious holidays |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=140085 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511073737/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=140085 |archive-date=11 May 2011 |access-date=23 April 2011 |work=Today's Zaman}}&lt;/ref&gt;

Ang ikalawang pinakamalaking pangkat etniko sa Syria ay ang mga Kurd. Binubuo nila ang humigit-kumulang 9%&lt;ref name=&quot;SyriaKurds2&quot;&gt;{{cite web |title=Syria – Kurds |url=http://countrystudies.us/syria/23.htm |work=[[Library of Congress Country Studies]]}}&lt;/ref&gt; hanggang 10%&lt;ref name=&quot;Khalifa20132&quot;&gt;{{citation |last=Khalifa |first=Mustafa |title=The impossible partition of Syria |url=http://www.arab-reform.net/en/node/510 |journal=Arab Reform Initiative |pages=3–5 |year=2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510 |access-date=2026-09-13 |archive-date=2016-10-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ng populasyon, o humigit-kumulang 2 milyong katao, kabilang ang mga 40,000 Yazidi.&lt;ref name=&quot;Khalifa20132&quot; /&gt; Karamihan sa mga Kurd ay nakatira sa hilagang-silangang Syria at nagsasalita ng diyalektong Kurmanji ng wikang Kurdish.&lt;ref name=&quot;SyriaKurds2&quot; /&gt; Ang ikatlong pinakamalaking pangkat etniko ay ang mga Turkmen. Pangunahing nagsasalita sila ng [[Wikang Turko|Turko]]. Walang mapagkakatiwalaang tantiya sa kanilang populasyon. Ang mga pagtatantiya ay mula sa ilang daang libo hanggang 3.5 milyong katao.&lt;ref&gt;{{cite news |author-link=BBC |year=2015 |title=Who are the Turkmen in Syria? |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34910389 |quote=There are no reliable population figures, but they are estimated to number between about half a million and 3.5 million.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author-link=The New York Times |year=2015 |title=Who Are the Turkmens of Syria? |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/11/25/world/middleeast/who-are-the-turkmens-of-syria.html |quote=Q. How many are there? A. No reliable figures are available, and estimates on the number of Turkmens in Syria and nearby countries vary widely, from the hundreds of thousands up to 3 million or more.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkmenistan2&quot;&gt;{{Citation |last=Peyrouse |first=Sebastien |title=Turkmenistan: Strategies of Power, Dilemmas of Development |page=62 |year=2015 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-230-11552-1 |quote=There are nearly one million [Turkmen] in Syria...}}&lt;/ref&gt; Ang ikaapat na pinakamalaking pangkat etniko ay ang mga Assyrian. Binubuo nila ang humigit-kumulang 3% hanggang 4% ng populasyon.&lt;ref name=&quot;Khalifa20132&quot; /&gt; Binubuo naman ng humigit-kumulang 1.5% ang mga Circassian, habang humigit-kumulang 1% ang mga Armenian.&lt;ref name=&quot;Khalifa20132&quot; /&gt; Mayroon ding mas maliliit na pangkat etniko, kabilang ang mga [[Albanians]], Bosnian, [[Georgians]], Greek, Persians, [[Pashtuns]], at [[Russians]].&lt;ref name=&quot;Khalifa20132&quot; /&gt; Ang pinakamalaking diaspora ng mga Syrian sa labas ng Arab world ay nasa [[Brazil]], na may milyun-milyong taong may lahing Arab at iba pang lahing mula sa Gitnang Silangan.&lt;ref&gt;{{cite web |date=September–October 2005 |title=The Arabs of Brazil |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051126160504/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |archive-date=26 November 2005 |access-date=30 January 2013 |publisher=Saudi Aramco World}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Inmigracion sirio-libanesa en Argentina |url=http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620004217/http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |archive-date=20 June 2010 |access-date=30 January 2013 |publisher=Confederación de Entidades Argentino Árabes |language=es}}&lt;/ref&gt;

=== Mga wika ===
[[Talaksan:The_Umayyad_square.jpg|thumb|[[Umayyad Mosque]]]]
Ang [[Modern Standard Arabic|Arabic]] ang [[opisyal na wika]] ng Syria.&lt;ref name=&quot;CoSAR&quot;&gt;{{cite web |title=Constitution of the Syrian Arab Republic – 2012 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/91436/106031/F-931434246/constitution2.pdf |access-date=31 August 2020 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga wikang sinasalita sa Syria ang [[Wikang Kurdish|Kurdish]], [[Wikang Turko|Turko]], Neo-Aramaic, Circassian, Chechen, [[Wikang Armenian|Armenian]], at [[Wikang Griyego|Griyego]].&lt;ref name=&quot;al-monitor2026-01-16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Behnstedt&quot;&gt;{{citation |last=Behnstedt |first=Peter |title=Encyclopedia of Arabic language and linguistics |volume=4 |page=402 |year=2008 |chapter=Syria |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-14476-7}}&lt;/ref&gt; Noong 2026, kinilala ang Kurdish bilang isang [[wikang pambansa]] ng Syria.&lt;ref name=&quot;al-monitor2026-01-16&quot; /&gt; Walang opisyal na katayuan ang iba pang mga wikang minorya.&lt;ref name=&quot;Behnstedt&quot; /&gt; Marami ring edukadong Syrian ang nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Ruso|Ruso]], o [[Wikang Pranses|Pranses]]. Ang Ingles ang pinakamalawak na ginagamit na wikang banyaga. Pangunahing sinasalita ang Pranses ng ilang Kristiyano at edukadong Syrian. Mas kaunti sa 4,500 katao ang nagsasalita ng Pranses sa kasalukuyan. Bago ang Digmaang Sibil sa Syria, humigit-kumulang 8,000 estudyante ang nag-aaral sa mga paaralang Katoliko na gumagamit ng Pranses.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Desorgues |first=Pierre |date=13 May 2018 |title=Réfugiés syriens : réapprendre le Français grâce à l'Oeuvre d'Orient |url=https://information.tv5monde.com/international/refugies-syriens-reapprendre-le-francais-grace-loeuvre-dorient-29132 |access-date=13 October 2025 |website=tv5monde.com}}&lt;/ref&gt; Ginagamit din ang Ingles at Pranses bilang mga ikalawang wika sa Syria, ngunit mas malawak na ginagamit ang Ingles.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 August 2017 |title=What Languages Are Spoken in Syria? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-syria.html |access-date=9 May 2022 |website=WorldAtlas |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Relihiyon ===
[[Talaksan:UIS_Literacy_Rate_Syria_population_plus15_1980_2015.png|class=skin-invert-image|thumb|Antas ng literasiya ng mga nasa hustong gulang sa Syria ayon sa UIS]]
Ang Islam ang pinakamalaking relihiyon sa Syria. Humigit-kumulang 87% ng populasyon ang sumusunod sa Islam. Ang mga [[Sunni Islam|Sunni Muslim]] ay bumubuo ng humigit-kumulang 74% ng populasyon.&lt;ref name=&quot;CIA2&quot;&gt;{{Citation |title=Syria |date=3 March 2025 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |work=The World Factbook |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306031157/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=6 March 2025 |archive-date=6 March 2025 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang mga Sunni Arab ay bumubuo ng humigit-kumulang 59% hanggang 60%. Karamihan sa mga Kurd (humigit-kumulang 8.5%)&lt;ref name=&quot;Drysdale&amp;Hinnebusch1991&quot;&gt;{{citation |last1=Drysdale |first1=Alasdair |title=Syria and the Middle East Peace Process |url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 |page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222] |year=1991 |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |isbn=978-0-87609-105-0 |last2=Hinnebusch |first2=Raymond A.}}&lt;/ref&gt; at karamihan sa mga Turkmen (humigit-kumulang 3%) ay mga Sunni Muslim.&lt;ref name=&quot;Drysdale&amp;Hinnebusch1991&quot; /&gt; Humigit-kumulang 3% ng mga Syrian ang mga [[Shia Islam|Shia Muslim]], kabilang ang mga Ismaili at Twelver. Kabilang sa mga Shia Muslim ang mga Arab, Kurd, at Turkmen. Humigit-kumulang 10% ng mga Syrian ang Alawite, 10% ang [[Kristiyano]], at 3% ang Druze.&lt;ref name=&quot;CIA2&quot; /&gt; Tinatayang 500,000 ang populasyon ng mga Druze. Karamihan sa mga Druze ay nakatira sa katimugang Syria, lalo na sa Jabal al-Druze.&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=Religious Demographics of Syria |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=217c |access-date=12 December 2024 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa Association of Religion Data Archives (ARDA), 94.17% ng mga Syrian ay Muslim noong 2020. Kabilang dito ang 79.19% Sunni at 14.10% Shia, kabilang ang mga Alawite. Ang mga Kristiyano ay bumubuo ng 3.84%.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Religious Demographics of Syria |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=217c |access-date=12 December 2024 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}&lt;/ref&gt; Marami ring monasteryo ng mga Kristiyano sa Syria. Maraming Kristiyanong Syrian ang kabilang sa mas mataas na pangkat na sosyo-ekonomiko.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Fateh |first=Tomader |date=25 October 2008 |title=Patriarch of Antioch: I will be judged if I do not carry the Church and each one of you in my heart |url=http://www.fw-magazine.com/content/patriarch-antioch-i-will-be-judged-if-i-do-not-carry-church-and-each-one-you-my-heart |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302140119/http://www.fw-magazine.com/content/patriarch-antioch-i-will-be-judged-if-i-do-not-carry-church-and-each-one-you-my-heart |archive-date=2 March 2010 |access-date=30 January 2013 |work=Forward Magazine}}&lt;/ref&gt; Dati ay may malaking populasyong Hudyo sa Syria. May malalaking pamayanang Hudyo sa Damascus, Aleppo, at Qamishli.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Jews of Syria |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-syria |website=jewishvirtuallibrary.org}}&lt;/ref&gt; Dahil Alawite ang pamilya Assad, makasaysayang humawak ng maraming mahahalagang posisyon sa pamahalaan at militar ang mga Alawite.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pipes |first=Daniel |date=1 January 1989 |title=The Alawi Capture of Power in Syria |journal=Middle Eastern Studies |volume=25 |issue=4 |pages=429–450 |doi=10.1080/00263208908700793 |jstor=4283331 |s2cid=143250254}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 March 2019 |title=More than 570 thousand people were killed on the Syrian territory within 8 years of revolution demanding freedom, democracy, justice, and equality |url=http://www.syriahr.com/en/?p=120851 |publisher=The Syrian Observatory for Human Rights}}&lt;/ref&gt;

=== Kalusugan ===
Malubhang naapektuhan ng Digmaang Sibil sa Syria ang pangangalagang pangkalusugan, kalagayang pangkalusugan, at mga pasilidad na medikal sa Syria.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Kherallah |first1=Mazen |last2=Alahfez |first2=Tayeb |last3=Sahloul |first3=Zaher |last4=Eddin |first4=Khaldoun Dia |last5=Jamil |first5=Ghyath |date=1 July 2012 |title=Health care in Syria before and during the crisis |journal=Avicenna Journal of Medicine |volume=2 |issue=3 |pages=51–53 |doi=10.4103/2231-0770.102275 |issn=2231-0770 |pmc=3697421 |pmid=23826546 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Noong 2023, tinantiya ng [[World Health Organization]] na may humigit-kumulang 23.6 milyong tao sa Syria.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=Syrian Arab Republic |url=https://data.who.int/countries/760 |access-date=3 April 2025 |website=datadot |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 2021, ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ay 73.1 taon.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Ang antas ng pagkamatay ng sanggol ay humigit-kumulang 12.1 pagkamatay sa bawat 1,000 buhay na panganganak noong 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syria Infant Mortality Rate 1950–2025 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/DZA/syria/infant-mortality-rate |access-date=3 April 2025 |website=[www.macrotrends.net](http://www.macrotrends.net)}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ang antas ng pagkamatay ng mga batang wala pang limang taong gulang ay humigit-kumulang 21.4 pagkamatay sa bawat 1,000 buhay na panganganak.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syrian Arab Republic (SYR) – Demographics, Health &amp; Infant Mortality |url=https://data.unicef.org/country/syr/ |access-date=3 April 2025 |website=UNICEF DATA |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Malubhang napinsala ng matagal na labanan ang sistema ng pangangalagang pangkalusugan ng Syria. Noong 2023, mahigit kalahati ng mga ospital sa bansa ay hindi gumagana. Humigit-kumulang 15.3 milyong tao ang nangangailangan ng suporta sa kalusugan, o humigit-kumulang 72% ng populasyon. Ito ay 25% na pagtaas mula noong 2022 at nagpapakita na lumalala ang krisis sa kalusugan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 May 2024 |title=Syrian Arab Republic: Whole of Syria Health Sector Annual Highlights 2023 – Syrian Arab Republic {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-whole-syria-health-sector-annual-highlights-2023 |access-date=3 April 2025 |website=reliefweb.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |title=Yemen crisis |url=https://www.who.int/emergencies/situations/syria-crisis |access-date=3 April 2025 |website=[www.who.int](http://www.who.int) |language=en}}&lt;/ref&gt; Bago ang labanan, ang maternal mortality rate ng Syria ay 52 pagkamatay sa bawat 100,000 buhay na panganganak noong 2009.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== Notes ==
{{notelist}}

== Mga kaugnay na pahina ==
{{Wikivoyage}}

* [[Kasaysayan ng Asya]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}{{Asya}}

{{Middle East}}{{Middle East}}
[[Kategorya:Mga bansa sa Asya]]
[[Kategorya:Syria]]</text>
      <sha1>mo32cfhpy6dggs9oyfsep2lqod24sh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Mga huling idinagdag</title>
    <ns>4</ns>
    <id>9923</id>
    <revision>
      <id>2235764</id>
      <parentid>2235354</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Oktubre 2026 */</comment>
      <origin>2235764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16123" sha1="0kfmyykgoipv1pnzl0hn9tghcqzmb95" xml:space="preserve">{{ABNkahon}}
Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;, subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;. Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''.

==Mga hakbang at panuntunan==
Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;:

====Unang hakbang: Pumili====
*Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag.
*Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain.  Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan.
*Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang.  Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal.  
*Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;, depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad.  Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa.
*Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba).
*Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang &quot;Alam ba ninyo?&quot;.
*Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa &quot;Alam ba ninyo?&quot; ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. 
*Nasa artikulo dapat ang binanggit sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;
*Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa.
====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng &quot;Alam ba ninyo?&quot;====
*Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o &quot;karaniwang kaisipan&quot;.
*Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan.
*Dapat naka-&lt;nowiki&gt;'''BOLD'''&lt;/nowiki&gt; (&lt;nowiki&gt;'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''&lt;/nowiki&gt;) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;

====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina====
*Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. 
:Halimbawa: &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;
::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}.
====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsiyonal kung sariling-gawa====
*Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt; (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe:
::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}}
*Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo.

====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan====
*Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa &quot;Alam ba ninyo?&quot;.  Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap.
*Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba.

== Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' ==
&lt;!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--&gt;
{| class=&quot;infobox plainlinks&quot; style=&quot;width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;&quot;
| style=&quot;padding-top:4px; text-align:center;&quot;|
[[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]]
[[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]]

&lt;!---{{Archive list long}}----&gt;
|}&lt;!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--&gt;

'''''Alam ba ninyo...'''''
&lt;!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--&gt;

=== Oktubre 2026 ===
*...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]?
*...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod?
*...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''?
*...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]?
*...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]?
*...na ang '''[[ribalang Ateneo–La Salle]]''', na nagsimula sa [[basketball]], ay kumalat kalaunan sa '''[[Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo|ribalang pampaaralan]]''' sa iba pang sport at sa mga larangang akademiko?
*...na ang '''[[diyalektika]]''' ay pinaunlad ng mga '''[[Pilosopiyang Aleman|pilosopong Aleman]]''' gaya nina [[Immanuel Kant|Kant]], [[Hegel]], at [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]]?
*...na ilan sa mga simulain ng mga '''[[robot]]''' ay mula sa mga mitolohikong paglalarawan ng mga artipisyal na tao gaya ng '''[[Galatea (mitolohikal na estatwa)|Galatea]]''', '''[[Talos (mito)|Talos]]''', at '''[[automaton]]'''?
*...na itinutulak ng '''[[Advocates of Science and Technology for the People|AGHAM]]''' ang hustisya hinggil sa pagkamatay ni Dr. '''[[Leonard Co]]'''?
*...na ang isa sa mga pinakamamainit na [[Mga derby ng futbol ng Italya|derby]] sa '''[[Sistema ng ligang futbol ng Italya|Italyanong futbol]]''', ang '''[[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|ribalang]]''' '''[[Juventus FC]]''' at '''[[SSC Napoli]]''', ay sumasalamin sa mga tunggalian ng '''[[Hilagang Italya|Hilaga]]''' at [[Katimugang Italya]]?
*...na ang adbokasiya ni [[Miss USA 2022]] '''[[Morgan Romano]]''' ay ang pagtataguyod ng '''[[Kababaihan sa STEM|kababaihan]]''' sa larangan ng '''[[Siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika|STEM]]'''?
*...na ang '''[[Noli, Liguria|Noli]]''' ang luklukan ng '''[[Republika ng Noli]]''', isa sa mga '''[[mga republikang pandagat|republikang pandagat]]'''?
*...na ang lumang estrukturang '''[[Gusaling First United]]''' sa [[Kalye Escolta]] ay napapanatili sa pamamagitan ng '''[[mapang-angkop na muling paggamit]]'''?
*...na ang '''[[Bantayog ni Bonifacio]]''' ay pinagpupugayan bilang isa sa pinakamahusay na monumento sa buong mundo?

=== Setyembre 2026 ===
*...na sa '''[[Casa Hacienda de Mandaloya]]''' ibinunyag ng isang Katipunero sa isang paring '''[[Mga Agustino|Agustinong]]''' kura paroko ng '''[[Simbahan ng Tondo]]''' ang lihim na pag-iral ng [[Katipunan]], na nagbunga ng napaagang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayag na deklarasyon]] ng [[Rebolusyong Pilipino]]?
*...na biktima ng [[pekeng balita]] sa pamamagitan ng '''[[lumilikhang AI]]''' si Kong. '''[[Renee Co]]''' ng [[Kabataan Partylist]], na ipinamukha siyang kapamilya ng kontrobersiyal na si Kong. '''[[Zaldy Co]]'''?
*...na ang mga serye ng mga laro sa computer na '''''[[Age of Empires]]''''' at '''''[[Age of Mythology]]''''' ay kapuwa matagumpay sa komersiyo at sa mga kritiko?
*...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''?
*...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12?
*...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''', at '''[[Inwa|Ava]]'''?
*...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''?
*...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''?

=== Mayo 2026 ===
*...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]?
*...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan?
*...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]?
*...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]?
*...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''?
*...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''?
*...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]?

=== Abril 2026 ===
*...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''?
*...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''?
*...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''?
*...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]?

=== Marso 2026 ===
*...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''?
*...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''?
*...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''?
*...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''?
*...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''?

&lt;!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--&gt;
[[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]]</text>
      <sha1>0kfmyykgoipv1pnzl0hn9tghcqzmb95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bob Soler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15096</id>
    <revision>
      <id>2235761</id>
      <parentid>2021657</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55841-73</username>
        <id>167798</id>
      </contributor>
      <origin>2235761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="04012miofadexd1udq34c2rpzzwfu3d" xml:space="preserve">{{cleanup|date=Marso 2008}}
{{Infobox person
|name = Bob Soler
|birth_date = {{birth date|1937|4|15}}
|death_date = {{death date and age|2023|5|25|1937|4|15}}
|spouse = {{marriage|Elizabeth Poe|1957|1980}}
}}

Si '''Bob Soler''' ang panganay na kapatid ni [[Jun Soler]] ang unang gumanap na [[Captain Barbell]] noong [[1964]].

Una siyang kinontrata ng [[Premiere Production]] at ginawang pangalawang bida sa pelikulang [[Bakya mo Neneng]] noong [[1957]] sa ilalim ng Premiere.

Mula Premiere, sinundan iyon ng dalawang pelikula sa [[People's Pictures]], ang kapatid na kompanya ng Premiere. Ito ay ang [[Be My Love]] na isang [[Musikal]] na pinangunahan nina [[Shirley Gorospe]] at ang asawang si [[Zaldy Zshornack]].

Mula Musikal, isinama siya sa isang [[Komedya]]ng pelikula ang [[Mr. Basketball]] kung saan nakasma niya ang ilang magagaling na [[Basketbolista]] ng [[Pilipinas]] noong dekada 50s.

==Pelikula==
*1957 - Bakya mo Neneng
*1958 - Be My Love
*1958 - Mr. Basketball
*1963 - Sigaw ng Digmaan
*1964 - [[Captain Barbell]]
*1965 - Alyas Batman at Robin

{{DEFAULTSORT:Soler, Bob}}
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1937]]
[[Kategorya:Namatay noong 2023]]

{{Pilipinas-artista-stub}}
{{user:maskbot/cleanup}}</text>
      <sha1>04012miofadexd1udq34c2rpzzwfu3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mary's Boy Child</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15616</id>
    <revision>
      <id>2235775</id>
      <parentid>2204839</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13820" sha1="ccrklabao88l75yi302as0iu3kfxq23" xml:space="preserve">{{Infobox song|name=Mary's Boy Child|alt=|type=single|artist=Harry Belafonte|album=An Evening with Belafonte|B-side=&quot;Venezuela&quot;|released=Disyembre 1956|recorded=Hulyo 1956&lt;ref name=&quot;RecordedInJuly&quot;&gt;{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release/6242cc4d-63c9-4e1e-8ca6-04397ead6c54|title=Mary's Boy Child / Eden Was Just Like This|website=MusicBrainz]}&lt;/ref&gt;|studio=Grand Ballroom, Webster Hall, [[Lungsod New York]]|genre=* [[awiting Pamasko|Pamasko]]
* kalipso&lt;ref name=&quot;Molanphy 2018&quot;&gt;{{Cite podcast|url=https://slate.com/culture/2018/12/the-annual-contest-to-score-the-u-k-christmas-no-1.html|title= The Christmas is All Around Edition|website=Hit Parade {{!}} Music History and Music Trivia|publisher=Slate|last=Molanphy|first=Chris|date=Disyembre 21, 2018|access-date=Agosto 15, 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ''exotica''&lt;ref name=&quot;Stanley 2022&quot;&gt;{{cite book|first= Bob |last= Stanley |year= 2022 |title= Let's Do It - The Birth of Pop Music: A History|url= https://archive.org/details/letsdoitbirthofp0000bobs |chapter= Whipped Cream and Other Delights: Adventures in Beatleland|location= New York|page= [https://archive.org/details/letsdoitbirthofp0000bobs/page/564 564]|language=en}}&lt;/ref&gt;|length=4:20 (bersyong pang-album&lt;br /&gt;bersyong single ng Reyno Unido)&lt;ref name=&quot;AlbumVersionInfo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SingleVersionInfo&quot;/&gt;&lt;br /&gt;2:53 (Bersyong single sa Estaods Unidos)&lt;ref name=&quot;SingleVersionInfo&quot;/&gt;|label=RCA Victor|writer=Jester Hairston|producer=|prev_title=Jamaica Farewell|prev_year=1954|next_title=Banana Boat (Day-O)|next_year=1957}}Ang '''&quot;Mary's Boy Child&quot;''', na kilala rin bilang '''&quot;Mary's Little Boy Child&quot;''' o '''&quot;Mary's Little Boy Chile&quot;''', ay isang [[awiting Pamasko]] noong 1956 na isinulat ni Jester Hairston.&lt;ref name=&quot;500 Number One Hits&quot;&gt;{{cite book |last=Rice |first=Jo |title=The Guinness Book of 500 Number One Hits |url=https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse |publisher=Guinness Superlatives Ltd |year=1982 |isbn=0-85112-250-7 |edition=1st |location=Enfield, Middlesex |page=[https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse/page/32 33] |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak itong inaawit bilang isang awiting pamasko.

Ang awit ay higit na iniuugnay kay Harry Belafonte, na naglabas nito bilang isang single noong Disyembre 1956, at isinama sa kaniyang album noong sumunod na taon na &quot;An Evening with Belafonte&quot;.

Naitala ang awit nang dalawang beses ni Andy Williams: una sa kaniyang album na &quot;Merry Christmas&quot; noong 1965 at muli sa kaniyang album na &quot;We Need A Little Christmas&quot; noong 1997. Isa rin ito sa mga pinakamabentang single ng grupong disco na Boney M. noong 1978, sa pamagat na &quot;Mary's Boy Child – Oh My Lord&quot;.

== Kasaysayan ==
Nagsimula ang awit nang nakikitira si Hairston sa isang silid kasama ang isang kaibigan. Hiniling ng kaibigan na gumawa siya ng isang kanta para sa isang handaan ng [[kaarawan]].&lt;ref name=&quot;Boney&quot;&gt;''Boney M'', John Shearlaw and David Brown, Hamlin Paperbacks, 1979 {{ISBN|0 600 20009 4}}, page 105 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Isinulat ni Hairston ang kanta sa ritmo ng kalipso dahil karamihan sa mga dadalo sa handaan ay mga taga-Kanluran Indiyanas. Ang orihinal na pamagat ng kanta ay &quot;He Pone and Chocolate Tea&quot;, kung saan ang ''pone'' ay isang uri ng tinapay na gawa sa [[mais]].&lt;ref name=&quot;Boney&quot; /&gt; Hindi ito kailanman nairekord sa ganitong anyo.

Makalipas ang ilang panahon, si Walter Schumann, na noon ay namumuno sa Schumann's Hollywood Choir, ay humiling kay Hairston na magsulat ng bagong awiting [[Pasko|Pamasko]] para sa kanilang koro. Naalala ni Hairston ang [[ritmo]] ng kalipso mula sa kaniyang lumang kanta at nilapatan ito ng mga bagong liriko.&lt;ref name=&quot;Boney&quot; /&gt;

Narinig ni Harry Belafonte ang awit na inaawit ng koro at humingi ng pahintulot upang ito ay mairekord.&lt;ref name=&quot;Boney&quot; /&gt; Naitala ito noong 1956 at inilabas bilang isang single sa parehong taon.&lt;ref name=&quot;SingleVersionInfo&quot;&gt;{{cite web |title=Belafonte Tracks - A Discography of Original Recordings - Single-Play Recordings RCA Victor (1952-67) |url=http://www.belafontetracks.ca/singles_rca_victor.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807200057/http://www.belafontetracks.ca/singles_rca_victor.htm |archive-date=7 Agosto 2016 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Belafontetracks.ca |language=en |quote=&quot;Mary's Boy Child, 2:53, released in 1956, RCA Catogue number: 47-6735, RCA Matrix Number: G2PW-4902. (Note: [An] alternate take of Mary's Boy Child [was] chosen for release on single because of the shorter duration. The corresponding LP track was concert length.)&quot;}}&lt;/ref&gt; Muli itong inilabas ni Belafonte noong sumunod na taon, 1957, sa kaniyang [[album]] na &quot;An Evening with Belafonte&quot;, gamit ang ibang bersyon na mas mahaba.&lt;ref name=&quot;AlbumVersionInfo&quot;&gt;{{cite web |title=Belafonte Tracks - A Discography of Original Recordings - Albums 1949 - 1959 |url=http://www.belafontetracks.ca/albums_A01-A14%20(1949-59).htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172729/http://www.belafontetracks.ca/albums_A01-A14%20(1949-59).htm |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Belafontetracks.ca |language=en |quote=&quot;Mary's Boy Child (4:20). RCA-LPM-1402 'An Evening With Belafonte', Matrix Nos: G2PP-9882 / 9883, [recorded in:] 1956 [as a] 33 rpm LP. (Note about 'LPM' (33 rpm Long-Play Monaural Record): RCA assigned this prefix to their early LPs which were all monaural (or single channel) recordings... up until 1962)&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SingleVersionInfo&quot; /&gt; Ang mas mahabang bersyong ito ay inilabas din sa [[Reyno Unido]] bilang isang single&lt;ref name=&quot;OfficialCharts2&quot;&gt;{{cite web |title=Official Singles Chart, &quot;Mary's Boy Child&quot; |url=https://www.officialcharts.com/search/singles/mary%27s-boy-child/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209211854/https://www.officialcharts.com/search/singles/mary%27s-boy-child/ |archive-date=9 Disyembre 2019 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Officialcharts.com |language=en |quote=&quot;Title: Mary's Boy Child. Artist: Harry Belafonte. Label: RCA. RCA Record Catalogue Number: 1022. First charted: 07.11.1957. Chart run [at number one]: Weeks ending 1957/11/28 through 1958/01/09&quot;}}&lt;/ref&gt; (na may B-''side'' na &quot;Eden Was Just Like This&quot;),&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019 |title=Harry Belafonte – Mary's Boy Child / Eden Was Just Like This |url=https://www.discogs.com/Harry-Belafonte-Marys-Boy-Child-Eden-Was-Just-Like-This/release/833004 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210130455/https://www.discogs.com/Harry-Belafonte-Marys-Boy-Child-Eden-Was-Just-Like-This/release/833004 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |publisher=Discogs® |language=en}}&lt;/ref&gt; kung saan ito ang naging unang numero uno sa Reyno Unido na may habang higit sa apat na minuto.&lt;ref name=&quot;Songfacts&quot;&gt;{{cite web |title=Mary's Boy Child |url=https://www.songfacts.com/facts/harry-belafonte/marys-boy-child |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210125823/https://www.songfacts.com/facts/harry-belafonte/marys-boy-child |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Songfacts.com |publisher=Songfacts®, LLC |language=en |quote=...[it was] the first ever British #1 record to have a playing time of more than four minutes (4:12). This stayed at #1 in the UK for seven weeks before becoming the only song to drop from #1 straight out of Top 10 the following week (after Christmas, when it tumbled from #1 to #12). The song returned to the charts the next two years at Christmas, going to #10 in 1958 and #30 in 1959.}}&lt;/ref&gt; Umabot ito sa ika-1 puwesto sa Tsast ng mga Singles sa Reyno Unido noong Nobyembre 1957,&lt;ref name=&quot;500 Number One Hits&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OfficialCharts2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Songfacts&quot; /&gt; at nakabenta na ng mahigit 1.19 milyong kopya roon.&lt;ref name=&quot;UK copies sold&quot;&gt;{{cite web |last=Myers |first=Justin |date=29 Nobyembre 2015 |title=Official Top 20 biggest selling Christmas songs revealed |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/official-top-20-biggest-selling-christmas-songs-revealed__12415/ |access-date=29 Nobyembre 2015 |publisher=Official Charts Company |language=en |quote=&quot;Mary's Boy Child has hit Christmas Number 1 twice by separate artists: Boney M's disco-lite version from 1978... with 1.89 million sales. Harry Belafonte's version is at 14, from 1957, on 1.19 million.&quot;}}&lt;/ref&gt;

Noong 1962, idinagdag din ang buong bersyon sa muling inilabas na album ni Belafonte na &quot;To Wish You a Merry Christmas&quot;. Muling nirekord ni Belafonte ang awit kasama ang London Symphony Orchestra at ang American Boy Choir para sa &quot;The Tradition of Christmas&quot; ng Hallmark noong 1991.

Katulad nito, inayos din ang awit para sa koro at naitala ng konduktor na si Leonard De Paur para sa Columbia Records sa album na &quot;Calypso Christmas&quot; noong 1956 (Columbia, CL 923 Mono LP, 1956).&lt;ref&gt;{{Citation |last=The De Paur Chorus |title=CALYPSO CHRISTMAS |date=1956 |url=http://archive.org/details/CALYPSOCHIRSTMAS |language=en |access-date=2026-04-04}}&lt;/ref&gt;

== Mga bersyon ==
Isa sa pinakakilalang bersyon ng [[Awitin|awit]] ay ang mula sa grupong disco na nakabase sa [[Alemanya]] na Boney M. noong 1978, na pinamagatang &quot;Mary's Boy Child – Oh My Lord&quot;.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{cite book |last=Roberts |first=David |title=British Hit Singles &amp; Albums |publisher=Guinness World Records Limited |year=2006 |isbn=1-904994-10-5 |edition=19 |location=London |page=360 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ibinalik ng bersyong ito ang awit sa tuktok ng tsart sa Reyno Unido.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums2&quot;&gt;{{cite book |last=Roberts |first=David |title=British Hit Singles &amp; Albums |publisher=Guinness World Records Limited |year=2006 |isbn=1-904994-10-5 |edition=19 |location=London |page=360 |language=en}}&lt;/ref&gt; Isa ito sa mga pinakamabentang single sa kasaysayan sa Reyno Unido, na nakabenta ng 1.87 milyong kopya hanggang Nobyembre 2015.&lt;ref name=&quot;UK copies sold&quot; /&gt;

Nang malaman ni Hairston kung gaano naging matagumpay ang bersyon ng Boney M., sinabi niya: &quot;God bless my soul. That's tremendous for an old fogey like me&quot; (Pagpalain nawa ng Diyos ang aking kaluluwa. Kahanga-hanga iyon para sa isang matandang tulad ko).&lt;ref name=&quot;Boney&quot; /&gt; Siya ay 78 taong gulang noon.

Naitala ang awit nang dalawang beses ni Andy Williams: una sa kaniyang album na &quot;Merry Christmas&quot; noong 1965 at muli sa kaniyang album na &quot;We Need A Little Christmas&quot; noong 1997. Naitala rin ito ng The Four Lads noong 1956&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Four Lads – Mary's Little Boy Chile / The Stingiest Man In Town |url=https://www.discogs.com/The-Four-Lads-Marys-Little-Boy-Chile-The-Stingiest-Man-In-Town/release/1217118 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210131450/https://www.discogs.com/Mahalia-Jackson-Mahalia-Jackson/release/5588991 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |language=en}}&lt;/ref&gt; at ni Mahalia Jackson noong huling bahagi ng dekada 1950,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mahalia Jackson – Mahalia Jackson |url=https://www.discogs.com/Mahalia-Jackson-Mahalia-Jackson/release/5588991 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210131033/https://www.discogs.com/The-Four-Lads-Marys-Little-Boy-Chile-The-Stingiest-Man-In-Town/release/1217118 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |publisher=Discogs® |language=en}}&lt;/ref&gt; pati ng Harry Simeone Chorale (1965), na pawang gumagamit ng pamagat na &quot;Mary's Little Boy Chile&quot;. Kabilang din sa iba pang mga nagrekord ang The Gospel Clefs (1973), Evie (1977), Anne Murray, The Brothers Four, Greg MacDonald, The Lettermen (1966), The Merrymen, Jim Reeves (1963), Rolf Harris (1970), Roger Whittaker, The Little River Band, The Three Degrees, The Pete King Chorale, Nina &amp; Frederik, Carola, Vikingarna, Kiri Te Kanawa (1984), [[Jose Mari Chan|José Mari Chan]] (1990), Al Bano at Romina Power (1991), De Nattergale (1991), [[Tom Jones]] (1993), Jose Feliciano, John Denver (1990), Cranberry Singers (1998), at ang gumanap ng ''Glee'' (2013), RJ Jacinto (2015), Harry Connick Jr., Bryn Terfel, Connie Talbot, at marami pang iba.

Naitala rin ng Bee Gees ang awit bilang bahagi ng isang medley kasama ang &quot;[[Silent Night]]&quot; para sa kanilang album na &quot;Horizontal&quot; noong 1968, bagaman opisyal lamang itong inilabas bilang bonus track noong 2006. Mali itong pinamagatang &quot;Silent Night/[[Hark the Herald Angels Sing]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hughes |first=Andrew Môn |url=https://books.google.com/books?id=KugbDQHX0R8C&amp;q=bee+gees+horizontal&amp;pg=PT314 |title=The Bee Gees: Tales Of The Brothers Gibb |date=2009 |publisher=Omnibus Press |isbn=9780857120045 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Kabilang pa sa iba pang mga bersyon ang kay [[Charlotte Church]] bilang ikalimang track sa kaniyang album na &quot;Dream a Dream&quot; (2000),&lt;ref&gt;{{Citation |last=Charlotte Church |title=Dream a Dream North American Version |date=2000 |url=https://www.amazon.com/Dream-North-American-Version/dp/B00004ZDPO |publisher=SONY MASTERWORKS |language=English |access-date=2022-12-04}}&lt;/ref&gt; ang grupong [[Australya|Australyano]] na Hi-5 (1998), at ang bersyon ng kanilang katapat sa Amerika na inilabas noong 2005 subalit nairekord noong 2004. Inawit din ito ng The Wiggles sa kanilang album na &quot;Santa's Rockin'&quot; (2004); ni Juice Newton sa kaniyang [[Tugtuging pambayan|pambayan]]-[[Musikang rock|rock]] na bersyon sa &quot;The Gift of Christmas&quot; (2007); ni Mandisa sa &quot;It's Christmas&quot; (2008); ni Paul Poulton sa isang reggae na bersyon sa &quot;Grooves 4 Scrooge&quot; (2008); ni Daniel O'Donnell sa &quot;O Holy Night&quot; (2010); at ni Joe McElderry sa &quot;Classic Christmas&quot; (2011).

Noong 2012, gumawa ang [[Pari|paring]] [[Portugal|Portuges]] na si António Cartageno ng isang kaayusang pangkoro para sa awit.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
[[Kaurian:Awiting Pamasko]]</text>
      <sha1>ccrklabao88l75yi302as0iu3kfxq23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Umbría</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20599</id>
    <revision>
      <id>2235910</id>
      <parentid>2083479</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="dzsaay5wex0a5l56z99vpc01h3sg8e4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name           = Umbria
| settlement_type         = Rehiyon ng Italya
| image_flag              = Flag of Umbria.svg
| image_shield            = Regione-Umbria-Stemma.svg
| shield_size        = 50px
| image_map               = Umbria in Italy.svg
| subdivision_type        = Bansa
| subdivision_name        = [[Italya]]
| seat_type               = Kabisera
| seat                    = [[Perugia]]
| leader_party            = LN
| leader_title            = Pangulo
| leader_name             = Donatella Tesei
| area_total_km2          = 8456
| population_total        = 889001
| population_as_of        = 2016-05-31
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = {{lang-it|Umbro}} (lalaki)&lt;br /&gt;{{lang-it|Umbra}} (babae)
| timezone1               = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset1_DST         = +2
| area_code_type          = kodigong ISO 3166 
| area_code               = IT-55 
| blank_name_sec1         = GDP (nominal)
| blank_info_sec1         = €22.5 bilyon (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tgs00003&amp;plugin=1|title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=Ec.europa.eu|access-date=11 Mayo 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1        = GDP bawat kapita
| blank1_info_sec1        = €25,400 (2018)&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite press release |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10474907/1-05032020-AP-EN.pdf/81807e19-e4c8-2e53-c98a-933f5bf30f58 |title=Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018 |publisher=ec.europa.eu |access-date=1 Setyembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1         = [[Human Development Index|HDI]] (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.884&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=Hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|green|napakataas}} · ika-12 ng 21
| blank_name_sec2         = Rehiyon ng NUTS
| blank_info_sec2         = ITE
| website                 = {{URL|http://www.regione.umbria.it}}
}}

Ang '''Umbría''' ({{IPAc-en|ˈ|ʌ|m|b|r|i|ə}} {{respell|UM|bree|ə}}, {{IPA-it|ˈumbrja|lang}}) ay isang rehiyon sa gitnang [[Italya]]. Kabilang dito ang Lawa ng Trasimeno at bumabagtas dito ang Ilog Tiber. [[Perugia]] ang kabisera ng rehiyon. May lawak ito na 8,456 km² at populasyong mahigit-kumulang 900,000 tao (2016). Higit na nakararami ang bilang ng mga [[santo]]ng mula sa Umbria kaysa sa anupang bahagi ng daigdig.&lt;ref&gt;''Francesco’s Italy: From Top to Toe.'' [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0073m2f/episodes/guide BBC World] (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Nakilala ang rehiyon sa burol, bundok, lambak, at makasaysayang bayan tulad ng sentrong unibersidad ng [[Perugia]], [[Assisi]], isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] na naiuugnay kay [[San Francisco ng Assisi]], [[Terni]], [[Norcia]], [[Città di Castello]], [[Gubbio]], [[Spoleto]], [[Orvieto]], [[Todi]], [[Castiglione del Lago]], [[Narni]], Amelia, at iba pang maliliit na mga lungsod.

== Heograpiya ==
Napapaligiran ang Umbria ng [[Tuscany|Toscana]] sa kanluran at hilaga, [[Marche]] sa silangan at [[Lazio]] sa timog. Bahagyang maburol at mabundok, at bahagyang patag at mayabong dahil sa lambak ng Tiber, kabilang sa topograpiya nito ang gitnang [[Kabundukang Apenino]], at may pinakamataas na punto sa rehiyon ng Monte Vettore sa hangganan ng Marche, na nasa 2,476 metro (8,123 talampakan); ang pinakamababang punto ay sa [[Attigliano]], na nasa 96 metro (315 talampakan). Ito ang natatanging rehiyong Italyano na walang baybay-dagat o karaniwang hangganan sa ibang bansa. May ''exclave'' o teritoryong nakahiwalay ang [[komuna]] ng Città di Castello na may pangalang Ruperto sa loob ng Marche. Nasa loob ng Umbria ang ''hamlet'' (nayon) ng Cospaia, na naging maliit na republika mula 1440 hanggang 1826, na nalikha sa pamamagitan ng aksidente.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Umbria}}
{{regions of Italy}}

[[Kaurian:Umbria| ]]</text>
      <sha1>dzsaay5wex0a5l56z99vpc01h3sg8e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235911</id>
      <parentid>2235910</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Umbria]] sa [[Umbría]]</comment>
      <origin>2235910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="dzsaay5wex0a5l56z99vpc01h3sg8e4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name           = Umbria
| settlement_type         = Rehiyon ng Italya
| image_flag              = Flag of Umbria.svg
| image_shield            = Regione-Umbria-Stemma.svg
| shield_size        = 50px
| image_map               = Umbria in Italy.svg
| subdivision_type        = Bansa
| subdivision_name        = [[Italya]]
| seat_type               = Kabisera
| seat                    = [[Perugia]]
| leader_party            = LN
| leader_title            = Pangulo
| leader_name             = Donatella Tesei
| area_total_km2          = 8456
| population_total        = 889001
| population_as_of        = 2016-05-31
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = {{lang-it|Umbro}} (lalaki)&lt;br /&gt;{{lang-it|Umbra}} (babae)
| timezone1               = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset1_DST         = +2
| area_code_type          = kodigong ISO 3166 
| area_code               = IT-55 
| blank_name_sec1         = GDP (nominal)
| blank_info_sec1         = €22.5 bilyon (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tgs00003&amp;plugin=1|title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=Ec.europa.eu|access-date=11 Mayo 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1        = GDP bawat kapita
| blank1_info_sec1        = €25,400 (2018)&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite press release |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10474907/1-05032020-AP-EN.pdf/81807e19-e4c8-2e53-c98a-933f5bf30f58 |title=Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018 |publisher=ec.europa.eu |access-date=1 Setyembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1         = [[Human Development Index|HDI]] (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.884&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=Hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|green|napakataas}} · ika-12 ng 21
| blank_name_sec2         = Rehiyon ng NUTS
| blank_info_sec2         = ITE
| website                 = {{URL|http://www.regione.umbria.it}}
}}

Ang '''Umbría''' ({{IPAc-en|ˈ|ʌ|m|b|r|i|ə}} {{respell|UM|bree|ə}}, {{IPA-it|ˈumbrja|lang}}) ay isang rehiyon sa gitnang [[Italya]]. Kabilang dito ang Lawa ng Trasimeno at bumabagtas dito ang Ilog Tiber. [[Perugia]] ang kabisera ng rehiyon. May lawak ito na 8,456 km² at populasyong mahigit-kumulang 900,000 tao (2016). Higit na nakararami ang bilang ng mga [[santo]]ng mula sa Umbria kaysa sa anupang bahagi ng daigdig.&lt;ref&gt;''Francesco’s Italy: From Top to Toe.'' [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0073m2f/episodes/guide BBC World] (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Nakilala ang rehiyon sa burol, bundok, lambak, at makasaysayang bayan tulad ng sentrong unibersidad ng [[Perugia]], [[Assisi]], isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] na naiuugnay kay [[San Francisco ng Assisi]], [[Terni]], [[Norcia]], [[Città di Castello]], [[Gubbio]], [[Spoleto]], [[Orvieto]], [[Todi]], [[Castiglione del Lago]], [[Narni]], Amelia, at iba pang maliliit na mga lungsod.

== Heograpiya ==
Napapaligiran ang Umbria ng [[Tuscany|Toscana]] sa kanluran at hilaga, [[Marche]] sa silangan at [[Lazio]] sa timog. Bahagyang maburol at mabundok, at bahagyang patag at mayabong dahil sa lambak ng Tiber, kabilang sa topograpiya nito ang gitnang [[Kabundukang Apenino]], at may pinakamataas na punto sa rehiyon ng Monte Vettore sa hangganan ng Marche, na nasa 2,476 metro (8,123 talampakan); ang pinakamababang punto ay sa [[Attigliano]], na nasa 96 metro (315 talampakan). Ito ang natatanging rehiyong Italyano na walang baybay-dagat o karaniwang hangganan sa ibang bansa. May ''exclave'' o teritoryong nakahiwalay ang [[komuna]] ng Città di Castello na may pangalang Ruperto sa loob ng Marche. Nasa loob ng Umbria ang ''hamlet'' (nayon) ng Cospaia, na naging maliit na republika mula 1440 hanggang 1826, na nalikha sa pamamagitan ng aksidente.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Umbria}}
{{regions of Italy}}

[[Kaurian:Umbria| ]]</text>
      <sha1>dzsaay5wex0a5l56z99vpc01h3sg8e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235913</id>
      <parentid>2235911</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4207" sha1="58ye17r2kp63h3usj25epays5mh17kz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name           = Umbria
| settlement_type         = Rehiyon ng Italya
| image_flag              = Flag of Umbria.svg
| image_shield            = Regione-Umbria-Stemma.svg
| shield_size        = 50px
| image_map               = Umbria in Italy.svg
| subdivision_type        = Bansa
| subdivision_name        = [[Italya]]
| seat_type               = Kabisera
| seat                    = [[Perugia]]
| leader_party            = LN
| leader_title            = Pangulo
| leader_name             = Donatella Tesei
| area_total_km2          = 8456
| population_total        = 889001
| population_as_of        = 2016-05-31
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = {{lang-it|Umbro}} (lalaki)&lt;br /&gt;{{lang-it|Umbra}} (babae)
| timezone1               = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset1_DST         = +2
| area_code_type          = kodigong ISO 3166 
| area_code               = IT-55 
| blank_name_sec1         = GDP (nominal)
| blank_info_sec1         = €22.5 bilyon (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tgs00003&amp;plugin=1|title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table|website=Ec.europa.eu|access-date=11 Mayo 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1        = GDP bawat kapita
| blank1_info_sec1        = €25,400 (2018)&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite press release |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/10474907/1-05032020-AP-EN.pdf/81807e19-e4c8-2e53-c98a-933f5bf30f58 |title=Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018 |publisher=ec.europa.eu |access-date=1 Setyembre 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1         = [[Human Development Index|HDI]] (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.884&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=Hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|green|napakataas}} · ika-12 ng 21
| blank_name_sec2         = Rehiyon ng NUTS
| blank_info_sec2         = ITE
| website                 = {{URL|http://www.regione.umbria.it}}
}}

Ang '''Umbría''' ({{IPAc-en|ˈ|ʌ|m|b|r|i|ə}} {{respell|UM|bree|ə}}, {{IPA-it|ˈumbrja|lang}}) ay isang [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] sa gitnang [[Italya]]. Kabilang dito ang Lawa ng Trasimeno at bumabagtas dito ang Ilog Tiber. [[Perugia]] ang kabisera ng rehiyon. May lawak ito na 8,456 km² at populasyong mahigit-kumulang 900,000 tao (2016). Higit na nakararami ang bilang ng mga [[santo]]ng mula sa Umbria kaysa sa anupang bahagi ng daigdig.&lt;ref&gt;''Francesco’s Italy: From Top to Toe.'' [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0073m2f/episodes/guide BBC World] (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

Nakilala ang rehiyon sa burol, bundok, lambak, at makasaysayang bayan tulad ng sentrong unibersidad ng [[Perugia]], [[Assisi]], isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] na naiuugnay kay [[San Francisco ng Assisi]], [[Terni]], [[Norcia]], [[Città di Castello]], [[Gubbio]], [[Spoleto]], [[Orvieto]], [[Todi]], [[Castiglione del Lago]], [[Narni]], Amelia, at iba pang maliliit na mga lungsod.

== Heograpiya ==
Napapaligiran ang Umbria ng [[Tuscany|Toscana]] sa kanluran at hilaga, [[Marche]] sa silangan at [[Lazio]] sa timog. Bahagyang maburol at mabundok, at bahagyang patag at mayabong dahil sa lambak ng Tiber, kabilang sa topograpiya nito ang gitnang [[Kabundukang Apenino]], at may pinakamataas na punto sa rehiyon ng Monte Vettore sa hangganan ng Marche, na nasa 2,476 metro (8,123 talampakan); ang pinakamababang punto ay sa [[Attigliano]], na nasa 96 metro (315 talampakan). Ito ang natatanging rehiyong Italyano na walang baybay-dagat o karaniwang hangganan sa ibang bansa. May ''exclave'' o teritoryong nakahiwalay ang [[komuna]] ng Città di Castello na may pangalang Ruperto sa loob ng Marche. Nasa loob ng Umbria ang ''hamlet'' (nayon) ng Cospaia, na naging maliit na republika mula 1440 hanggang 1826, na nalikha sa pamamagitan ng aksidente.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
{{Umbria}}
{{regions of Italy}}

[[Kaurian:Umbria| ]]</text>
      <sha1>58ye17r2kp63h3usj25epays5mh17kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campobasso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20727</id>
    <revision>
      <id>2235756</id>
      <parentid>2235575</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2801" sha1="b4latn19vu9pv9psc9f8bp0wwu8lifq" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Campobasso|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.campobasso.it}}|area_code=0874|postal_code=86100|day=Abril 23|saint=[[San Jorge]]|elevation_m=701|elevation_footnotes=|population_demonym=Campobassani|population_footnotes=|area_total_km2=55|area_footnotes=|mayor=[[Roberto Gravina]]|mayor_party=[[Five Star Movement|M5S]]|frazioni=Santo Stefano|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Campobasso|flag_alt=Flag|native_name=|image_skyline=Old Town, 86100 Campobasso, Italy - panoramio - trolvag (9).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_flag=Flag of Campobasso City.png|image_shield=Stemma_campobasso_città_rosso.png|coordinates={{coord|41|34|N|14|40|E|type:city_region:IT-CB|display=inline}}|shield_alt=Coat of arms|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Italy Molise#Italy#Europe|pushpin_map_alt=|footnotes=}}
[[Talaksan:Campobasso_castello.jpg|thumb|Castello Monforte.]]
[[Talaksan:Campobasso_s.bartolomeo.jpg|thumb|Simbahan ng San Bartolomeo.]]
Ang '''Campobasso''' (Italyano:&amp;nbsp;[ˌKampoˈbasso]; {{Lang-nap|Cambuàsce|label=[[Molisan|Campobassan]]}} [ˌkambuˈwaʃʃə]) ay isang lungsod at [[Comune|''comune'']] sa [[Timog Italya|katimugang Italya]], ang kabesera ng rehiyon ng [[Molise]] at ng [[lalawigan ng Campobasso]]. Matatagpuan ito sa mataas na lunas ng ilog [[Biferno]], na napapaligiran ng mga bundok ng [[Mga Samnita|Sannio]] at [[Matese]].

Ang Campobasso ay kilalang-kilala sa paggawa ng mga [[talim]] (kabilang ang [[gunting]] at [[kutsilyo]]), isang bagay na naitala nang mabuti mula pa noong ika-14 na siglo. Sikat din ito mga produkto ng [[peras]] at [[scamorza]] (keso). Ang lungsod ay ang tahanan ng [[Pamantasan ng Molise]] at ng [[Archdiocese ng Campobasso-Boiano|Arkidiyosesis ng Campobasso-Boiano]].

== Heograpiyang pisikal ==

=== Teritoryo ===
Ang Campobasso ay isang lungsod na binubuo ng isang sinaunang bahagi na nagmula noong [[medyebal]], mayaman sa makasaysayan at artistikong halaga, na matatagpuan sa dalisdis ng isang burol na pinangungunahan ng Kastilyo Monforte, at isang mas moderno at eleganteng bahagi na mula pa noong ika-19 na siglo, na matatagpuan sa kapatagan sa paanan ng lumang sentro.

Ang makasaysayang sentro, na nakakalat sa paligid ng [[kastilyo]] na nangingibabaw sa lungsod, ay binubuo ng makikipot na kalye at mahahabang paliko-likong hagdanan na may mga bahay at gusaling bato, kadalasan ay may mga katangiang panloob na patyo. Maraming pintuan na may marangyang palamuti, na may mga eskudo ng mga maharlikang pamilya at mga pigurang alegoriko.

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{commons-inline|Category:Campobasso|Campobasso}}

[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>b4latn19vu9pv9psc9f8bp0wwu8lifq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sigarilyas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40775</id>
    <revision>
      <id>2235803</id>
      <parentid>2229675</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5038" sha1="3m3rqbre677e2y8yuzwm7agsm2aabla" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name                = Sigarilyas
| image               = Psophocarpus_tetragonolobus_Blanco2.293.png
| image_caption       = Mga bulaklak, dahon at buto ng sigarilyas
| genus               = Psophocarpus
| species             = tetragonolobus
| authority  = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|D.C.]]
}}
Ang '''sigarilyas''' ('''''Psophocarpus tetragonolobus''''') ay isang uri ng [[gulay]] na kamukha ng [[prutas]] na [[balimbing]]. Kilala din ito sa tawag na '''sitaw na may pakpak''', '''sitaw ng Goa''', '''sitaw na may apat na anggulo''', '''sitaw na may apat na sulok''', '''sitaw ng Maynila''', '''sitaw na prinsesa''', '''sitaw na bituin''', '''sitaw na kamrangi''', '''gisantes''', o '''sitaw na dragon''', isa itong tropikal na halamang-gulay na kabilang sa mga halamang buto-legumbre.

Malawak na kinikilala ng mga mamimili at [[magsasaka]] sa [[Timog Asya]] at [[Timog-silangang Asya]] ang sigarilyas dahil sa iba't ibang gamit nito at paglaban sa mga [[sakit]]. Mayaman ito sa mga sustansiya at maaaring kainin ang lahat ng bahagi ng halaman. Maaaring kainin ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] nito gaya ng [[kangkong]] o iba pang madahong gulay, maaaring gamitin ang mga [[bulaklak]] sa mga [[ensalada]], maaaring kainin nang hilaw o lutuin ang mga lamang-ugat, at maaaring gamitin ang mga [[Buto ng halaman|buto]] sa mga paraang katulad ng paggamit sa [[utaw]]. Hindi pa gaanong ginagamit ang sigarilyas, subalit may kakayahan itong maging isang mahalagang pananim na pagkain na maraming gamit sa mga tropikal na bahagi ng [[Asya]], [[Aprika]], at [[Amerikang Latino]].&lt;ref name=&quot;Khan&quot;&gt;{{cite book |last=Khan |first=T. |title=Winged Bean Production in the Tropics |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=1982 |page=1 |language=en}}&lt;/ref&gt;[[File:Psophocarpus tetragonolobus 01.JPG|thumb|Bunga ng sigarilyas]]

== Paglalarawan ==
Ang halamang sigarilyas ay tumutubo bilang baging na may mga gumagapang na tangkay at dahon, na may taas na {{cvt|3-4|m|ft|abbr=off|frac=2}}. Isa itong mala-damo na pangmatagalang [[halaman]], subalit maaari ring palaguin bilang halamang taunang halaman. Karaniwan itong mas mataas at kapansin-pansing mas malaki kaysa sa karaniwang sitaw. Maaaring umabot sa {{cvt|15|cm|abbr=on|frac=4}} ang haba ng mga dahon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |url=https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2 |publisher=Skyhorse Publishing |others=United States Department of the Army |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2/page/57 57] |language=en-US |oclc=277203364}}&lt;/ref&gt; Nag-iiba ang hugis ng mga dahon mula sa obado hanggang deltoide, obado-lansetado, lansetado, at mahabang lansetado.&lt;ref name=&quot;Khan&quot; /&gt; Nag-iiba rin ang berdeng kulay ng mga dahon. Karaniwang berde ang tangkay, subalit kung minsan ay [[Lila|kulay-lila]]. Mapusyaw na asul ang malaki nitong [[bulaklak]].

Maaaring makinis o magaspang ang supot ng buto, depende sa [[genotype|henotipo]]. Karaniwan itong may habang {{cvt|15|–|22|cm|in|frac=2}}, parihaba ang krus-seksiyon nito&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; (bagaman kung minsan ay tila patag), at may apat na pakpak na may kulubot na mga gilid na pahaba ang pagkakaayos. Waksin ang balat at bahagyang malinaw ang laman ng mga batang supot. Maaaring kulay krema, [[berde]], rosas, o lila ang mga supot. Kapag ganap nang hinog, nagiging kulay abo-kayumanggi ang supot at bumibiyak upang pakawalan ang mga buto. Karaniwang bilog ang hugis ng mga buto; mayroon ding mga butong obado at parihaba. Maaaring puti, krema, matingkad na kayumanggi, o kayumanggi ang mga buto, depende sa mga kondisyon ng pagtatanim at pag-iimbak.&lt;ref name=&quot;Khan&quot; /&gt; Ang mga buto mismo ay katulad ng [[soybean|balatong]] kapwa sa gamit at nilalamang [[nutrisyon]] (29.8% hanggang 39% na [[protina]]).

== Taksonomiya ==
Ang sigarilyas ay kabilang sa [[genus]] na ''Psophocarpus'', na bahagi ng pamilya ng mga legumbre na [[Fabaceae]].&lt;ref name=&quot;Khan&quot; /&gt; Ang mga espesye sa genus na ''Psophocarpus'' ay mga halamang mala-damo na pangmatagalan subalit itinatanim bilang mga halamang taunang.&lt;ref name=&quot;Hym&quot;&gt;{{cite journal |last=Hymowitz |first=T |author2=Boyd, J. |year=1977 |title=Ethnobotany and Agriculture Potential of the Winged Bean |journal=Economic Botany |volume=31 |issue=2 |pages=180–188 |doi=10.1007/bf02866589 |s2cid=5944034|doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[espesye]] ng ''Psophocarpus'' ay may mga tuberong ugat at mga supot na may mga pakpak.&lt;ref name=&quot;NRC1975&quot;&gt;{{Cite book |last=Council |first=National Research |url=https://books.google.com/books?id=K52Gcxkzk4EC |title=Underexploited Tropical Plants with Promising Economic Value |date=Hunyo 2002 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89499-186-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakakapanik ang mga ito sa pamamagitan ng pag-ikot ng kanilang mga tangkay sa isang suporta.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Gulay]]
[[Kategorya:Halaman]]</text>
      <sha1>3m3rqbre677e2y8yuzwm7agsm2aabla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Platon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48365</id>
    <revision>
      <id>2235804</id>
      <parentid>2221574</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48096" sha1="7rar9gopp2qxwne02ytasiv6hl95rga" xml:space="preserve">{{for|ibang gamit|Plato (paglilinaw)}}
{| style=&quot;float: right;&quot;
|{{Infobox philosopher
|region = Pilosopiya ng Kanluran
|era = [[Sinaunang pilosopiya]]
|image = Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg
|caption = Plato: kopya ng bustong nililok ni [[Silanion]]
|name = Platon
|birth_date = c. 428&amp;ndash;427 BC&lt;ref&gt;[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Plato.html St-Andrews.ac.uk], [[St. Andrews University]]&lt;/ref&gt;
|birth_place = [[Athens]]
|death_date = c. 348&amp;ndash;347 BC (may edad na {{circa|80}})
|death_place = Athens
|nationality = [[Greeks|Griyego]]
|school_tradition= [[Platonismo]]
|main_interests  = [[Retorika]], [[sining]], [[panitikan]], [[epistemolohiya]], [[katarungan]], [[virtue|pagpapahalaga]], [[politika]], [[edukasyon]], [[pamilya]], [[militarismo]]
|notable_ideas = [[Theory of Forms|Teoriya ng mga Porma]], [[Platonic idealism|ideyalismong Platoniko]], [[Platonic realism|realismong Platoniko]], [[hyperuranion|hiperuranion]], ''[[metaxy]]'', ''[[khôra]]''
|influences = [[Sokrates]], [[Homer]], [[Hesiod]], [[Aristophanes]], [[Aesop]], [[Protagoras]], [[Parmenides]], [[Pythagoras]], [[Heraklitus]], [[Orphism (religion)|Orpismo]]
|influenced = Karamihan sa sumunod na mga [[western philosophy|pilosopiyang kanluranin]], kabilang na sina [[Aristotle]], [[Augustine ng Hippo|Augustine]], [[Neoplatonismo]], [[Cicero]], [[Plutarch]], [[Estoisismo]], [[Anselm ng Canterbury|Anselm]], [[Machiavelli]], [[René Descartes|Descartes]], [[Thomas Hobbes|Hobbes]], [[Gottfried Leibniz|Leibniz]], [[John Stuart Mill|Mill]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]], [[Hannah Arendt|Arendt]], [[Hans-Georg Gadamer|Gadamer]],  [[Bertrand Russell|Russell]] at hindi mabilang na iba pang mga [[pilosopo]] at mga [[teologo]]
}}
|}
Si '''Platon'''&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=Bt7nAAAAMAAJ&amp;q=platon+pilosopo&amp;dq=platon+pilosopo&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiaprG-2oqJAxUp0DQHHURpGOwQ6AF6BAgOEAM#platon%20pilosopo |title=Liwayway |date=1966 |publisher=Liwayway Pub. |language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=Ny8MAQAAIAAJ&amp;q=platon+pilosopo&amp;dq=platon+pilosopo&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiaprG-2oqJAxUp0DQHHURpGOwQ6AF6BAgKEAM#platon |title=Magpakatao: ilang babasahing pilosopiko |date=1979 |publisher=Ateneo de Manila University Press |language=tl}}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|icon|ˈ|p|l|eɪ|t|oʊ}}; [[Wikang sinaunang Griyego|Griyego]]: {{lang|grc|[[wikt:Πλάτων|Πλάτων]]}}, ''Plátōn'', &quot;malawak&quot;, &quot;malapad&quot;, &quot;maluwang&quot;, &quot;pangkalahatan&quot;;&lt;ref&gt;[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, [http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf ''Plato's Cratylus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910051058/http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf |date=2008-09-10 }}, Cambridge University Press 2003; [[Seneca the Younger|Seneca]], Epistulae, VI, 58, 30: ''illi nomen latitudo pectoris fecerat''.&lt;/ref&gt; 424/423 BCE{{Ref label|A|a|none}} – 348/347 BCE) o '''Plato''' ay isang klasikong Griyegong pilosopo, [[matematiko]], mag-aaral ni [[Sokrates]], manunulat ng mga pilosopikal na dialogo, at tagapagtatag ng [[Akademyang Platoniko]] sa [[Atenas]] na unang institusyon ng mas mataas na pagkatuto sa Kanluraning daigdig. Kasama ng kanyang tagapagturong si Sokrates, at kanyang mag-aaral si [[Aristoteles]], si Platon ay tumulong sa paglalagay ng mga sandigan at haligi ng [[pilosopiyang Kanluranin]] at [[agham]].&lt;ref name=&quot;Br&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Plato|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}&lt;/ref&gt; Ang tinaguriang Neoplatonismo o Bagong Platonismo ng mga pilosopo katulad tulad nila ni Plotinus at Porphyry ay nakaimpluwensya kay [[San Agustin ng Hipona|Agustin ng Hipona]] at sa gayon, sa Kristiyanismo. Nabanggit ni Alfred North Whitehead: &quot;ang pinakaligtas na pangkalahatang pagkakilala sa pilosopikal na tradisyon ng Europa ay na ito ay binubuo ng iisang serye ng mga talababa kay Platon.&quot;&lt;ref&gt;[[Alfred North Whitehead|A. N. Whitehead]]:&lt;blockquote&gt;The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato. I do not mean the systematic scheme of thought which scholars have doubtfully extracted from his writings. I allude to the wealth of general ideas scattered through them. ''Process and Reality'' p. 39&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
Ang sopistikasyon ni Platon bilang isang manunulat ay hayag sa kanyang mga [[dialogong Sokratiko]]: 36 mga dialogo at 13 na mga liham na kinikinalang kanya.
&lt;ref&gt;Irwin, T. H., &quot;The Platonic Corpus&quot; in Fine, G. (ed.), ''The Oxford Handbook of Plato'' (Oxford University Press, 2011), pp. 63–64 and 68–70.&lt;/ref&gt; Ang mga dialogo ni Platon ay ginamit upang ituro ang isang saklaw ng mga paksa kabilang ang [[pilosopiya]], [[lohika]], [[retorika]], at [[matematika]]. Si Platon ang isa sa pinakamahalagang tagapagtatag na pigura ng pilosopiyang Kanluranin.

Kasama ang kanyang guro, [[Sokrates]], at ang kanyang bantog na mag-aaral, [[Aristotle|Aristoteles]]&lt;nowiki/&gt;s, itinatag ni Plato ang pundasyon ng [[Kanluraning pilosopiya|Kanluraning Pilosopiya]] at ng agham. Maliban sa pagiging pundasyonal na pigura sa Kanluraning [[agham]], [[pilosopiya]], at [[matematika]], si Platon ay malimit na binabanggit bilang isa sa tagapagtatag ng Kanluraning pananampalataya at pananalig.

Si Platon ang nagsimula ng pagsusulat sa diyalogo at diyalektikong porma sa pilosopiya. Lubalabas na si Plato ang tagapagtatag ng Kanluraning [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang politikal]], sa kanyang [[Republika (dialogo)|''Republika'']], at [[Mga Batas (dialogo)|''Mga Batas'']] na ilan lamang sa mga diyalogo na kanyang naisulat, na nagbibigay sa ilan sa mga pinakauna at pinakamaagang pagtalakay ng mga katanungang politikal mula sa isang pilosopikal na pananaw. Ang mga pinakatiyak na nakapagimpluwensiya kay Platon ay sina [[Sokrates]], [[Parmenides]], [[Heraklitus]] and [[Pythagoras]], subalit kaunti lamang ng mga naisulat ng mga pilosopo na nauna sa kanya ang natitira, at marami sa mga nalalaman natin ngayon tungol sa mga pilosopong ito ay nagmula mismo kay Platon.

Ang kanyang mga pinaka-mahalagang impluwensyang pilososopikal ay sina Sokrates, Pythagoras, Heraklitus at Parmenides, kahit na kaunti lamang sa mga gawang naisulat ng mga naunang pilosopo sa kanya ang nananatili ngayon, at marami sa nalalaman natin tungkol sa kanila ay nagmula sa mga naisulat ni Platon mismo.&quot;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[[#{{harvid|Brickhouse|Smith}}|Brickhouse &amp; Smith]].&lt;/ref&gt; Hindi katulad ng mga naisulat ng halos lahat ng kanyang mga kapanahon na mga pilosopo, ang lahat ng mga naisulat ni Plato ay pinaniniwalaang nakaligtas nang buo sa loob ng mahigit sa 2,400 na taon.&lt;ref&gt;Cooper, John M.; Hutchinson, D.S., eds. (1997): &quot;Introduction&quot;.&lt;/ref&gt; Bagamat ang kanilang pagiging popular ay nagpabagu-bago sa paglipas ng mga taon, ang mga naisulat ni Platon ay hindi kailanman nawalan ng mga mambabasa simula sa panahon ng kanilang pagkasulat.{{sfn|Cooper|1997|p=vii}}

== Talambuhay ==
=== Kabataan ===

==== Kapanganakan at Pamilya ====
[[File:Diogenes Laertius.jpg|thumb|upright=0.81|Si Diogenes Laertius ay isang pangunahing mapagkukunan para sa kasaysayan ng sinaunang Griyegong pilosopiya.]]
Dahil sa kakulangan ng mga nakaligtas na salaysay, kaunti lamang ang nalalaman tungkol sa kabataan at edukasyon ni Platon. Si Platon ay nagmula sa isang aristokratiko at maimpluwensyang pamilya. Ayon sa isang pinagtatalunang tradisyon, iniulat ng mananalaysay na si Diogenes Laërtius ang ama ni Platon na si Ariston ay tinalunton ang kanyang lipi mula sa hari ng Atenas, si Kodrus, at ang hari ng Messenia, si Melanthus.&lt;ref name=&quot;DW&quot;&gt;Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', III&lt;br /&gt;• {{harvnb|Nails|2002|p=53}}&lt;br /&gt;• {{harvnb|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=46}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solon.jpg|thumb|left|upright=0.72|Sa pamamagitan ng kanyang ina, si Platon ay isang kamag-anak ni Solon.]]

Ang ina ni Platon ay si Periktione, na ang pamilya ay ipinagmamalaki ang relasyon sa bantog na mambabatas na taga-Atenas at lirikong makata na si Solon, isa sa mga Pitong Pantas ng Gresya, na pinawalang-bisa ang mga batas ni Drako (maliban sa parusang kamatayan para sa pagpatay).&lt;ref name=&quot;LaI&quot;&gt;Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', I&lt;/ref&gt; Si Perictione ay kapatid ni Charmides at pamangkin ni Kritias, kapwa kilala bilang kabilang ng [[Tatlumpung Maniniil]], na kilala bilang Ang Tatlumpu, isang maikling rehimeng oligarkiya (404–403 BC), na sumunod sa pagbagsak ng Atenas sa pagtatapos ng Digmaang Peloponnesian noong (431 –404 BC).&lt;ref name=&quot;TW1&quot;&gt;{{harvnb|Guthrie|1986|p=10}}&lt;br /&gt;• {{harvnb|Taylor|2001|p=xiv}}&lt;br /&gt;• {{harvnb|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=47}}&lt;/ref&gt; Ayon sa ilang mga talaan, sinubukan ni Ariston na pilitin ang kanyang sarili kay Perictione, ngunit nabigo sa kanyang layunin; sapagkat lumitaw ang diyos na si [[Apollo]] sa kanya sa isang pangitain, at bilang isang resulta, iniwan ni Ariston si Perictione na hindi nagambala.&lt;ref name=&quot;Ap1&quot;&gt;Apuleius, ''De Dogmate Platonis'', 1&lt;br /&gt;• Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', I&lt;br /&gt;• {{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Suda}}&lt;/ref&gt;

Hindi alam ang eksaktong oras at lugar ng kapanganakan ni Platon. Batay sa mga sinaunang mapagkukunan, ang karamihan sa mga modernong iskolar ay naniniwala na siya ay ipinanganak sa Atenas o Aegina {{efn|Nabanggit ni Diogenes Laërtius na sii Platon &quot;ay naipanganak, aayon sa ilang manunulat,sa Aegina sa bahay ni Phidiades, anak ni Thales&quot;. Binanggit ni Diogenes na isa sa kanyang mga pinagkunan ang ''Kasaysayang Pandaigdig'' ni Favorinus. Ayon kay Favorinus, si Ariston, at ang pamilya ni Platon, ay ipinadala ng upang tumira bulang cleruchs ( mga kolonista na nanatili ang kanilang pagkamamamayan bilang taga-Atenas), sa isla ng Aegina, kung saan sila pina layas ng mga Spartan pagkatapos ng kapanganakan ni Platon. &lt;ref name=&quot;LaIII&quot;&gt;Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', III&lt;/ref&gt; Gayunpaman, itinuturo ni Nails, na walang tala ng anumang Spartan pagpapatalsik ng mga Athenian mula sa Aegina sa pagitan ng 431–411 BC.{{sfn|Nails|2002|p=54}} Sa kabilang dako,sa kapanahunan ng Kapayapaan ni Nikias, napabayaan ang Aegina sa pamamahala ng Atenasat hindi hanggang sa tag-araw ng 411 na nasakop ng mga taga-Sparta ang isla.&lt;ref name=&quot;Th5.18.8.92&quot;&gt;Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 5#5:18|5.18]] &lt;br /&gt;• Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 8#8:92|8.92]]&lt;/ref&gt; Samakatuwid, pinagtibay ni Nails na &quot;maaring nga na si Ariston ay isang cleruch, at maaring pumunta siya sa Aegina noong 431,at maari nga na naipanganak si Platon sa Aegina, pero wala sa mga ito ang nagbibigay ng tiyak na petsa sa kamatayan ni Ariston (o sa kapanganakan ni Platon).{{sfn|Nails|2002|p=54}} Ang Aegina ay itituturing din na lugar ng kapanganakan ng Suda.&lt;ref name=&quot;Suda&quot; /&gt;}} sa gitna ng 429 and 423 BC, hindi matagal pagkatapos ng simula ng Digmaang Peloponnesian.{{efn|Sabi ni Apollodorus ng Atenas, si Platon ay ipinanganak sa ikapitong araw ng buwan ng Thargelion; ayon sa tradisyon na ito, ang diyos na si Apollo ay ipinanganay sa parehong araw.&lt;ref name=&quot;LaII&quot;&gt;Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', II&lt;/ref&gt; Ipinagdiwang ng mga Platonista noong Renaissance ang kapanganakan ni Platon sa ika-7 ng Nobyembre.{{sfn|Nails|2006|p=1}} Ang iskolar na si Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff ay tinantiya na ipinanganak si Platon noong archon si Diotimos, noong sa gitna ng Hulyo 29, 428 BC and Hulyo 24, 427 BC.{{sfn|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=46}} Ang Griyego na philologo na si Ioannis Kalitsounakis ay naniniwala na siya ay ipinanganak noong Mayo 26 or 27, 427 BC.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Britannica|464109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Encyclopaedic Dictionary The Helios Volume V (in Greek) |year=1952}}&lt;/ref&gt;}}  Ang tradisyonal na araw ng kapanganakan ni Platon, sa panahon ng ika-87 o ika-88 na Olympiad, 428 or 427 BC, ay base sa hindi mapagkakatiwalaan na interpretasyon ni Diogenes Laërtius, na nagsabi, &quot;Nang namatay si Sokrates, si Platon ay sumali kay Kratylus na maka-Heraklito at kay Hermogenes, na nagpilosopo sa parehong paraan ni Parmenides.Pagkatapos, sa edad na dalawamput-walo, ayon kay Hermodorus, ai Platon ay pumunta kay Euclid sa Megara.&quot; Gayunpaman, sa pagtatalo ni Debra Nails, ang teksto ay hinsi nagsasabi na pumunta kaagad si Platon patungo sa Megara pagkatapos sa pagsali kay Kratylus at Hermogenes.{{sfn|Nails|2002|p=247}} Sa kanyang ''[[Ikapitong Liham (Plato)|Ikapitong Liham]]'',nabanggit ni Platon na ang kanyang pagbibinata ay nagkataon sa pagkuha ng kapangyarihan sa lungsod ng Atenas ng Ang Tatlumpu, at sinabing, &quot;Ngunit ang isang kabataan sa ilalim ng dalawampung taong gulang ay gumawa ng kanyang sarili bilang isang katawa-tawa kung sinubukan niyang pasukin ang arena sa politika.&quot; Sa gayon, inilalagay ni Nails ang petsa ng kapanganakan ni Platon sa 424/423.{{sfn|Nails|2002|p=246}}

Ayon kay Neanthes ng Cyzicus,si Platon ay anim na taon na mas bata sa retoriko na si Isokrates, at samakatuwiday naipanganak sa parehong taon na na ang tanyag na taga-Atenas na estadista na si Perikles ay namatay (429 BC).{{sfn|Nietzsche|1967|p=32}} [[Jonathan Barnes]] ay itinuturing ang 428 BC bilang taon ng kapanganakan ni Platon.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt; Ang tagabalarila na si Apollodorus ng Atenas sa kanyang ''Mga Salaysay'' ay nagsasabi na si Platon ay naipanganak sa ika-88 na Olympiad.&lt;ref name=&quot;LaII&quot; /&gt; Pareho ang ''[[Suda]]'' at si [[Ginoong Thomas Browne]] ay nagpahayag na naipanganak siya sa ika-88 na Olympiad.&lt;ref name=&quot;Suda&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Suda}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Browne|1672}} Ang isa pang alamat na may kaugnayan na, noong si Platon ay isang sanggol, may mga bubuyog na pumatong sa kanyang mga labi habang siya ay natulog: isang propesiya ng tamis ng panitikang estilo sa kanyang pakikipag-usap tungkol sa pilosopiya.&lt;ref&gt;[[Cicero]], ''[[De Divinatione]]'', I, 36&lt;/ref&gt;

[[File:Speusippus in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|upright=0.72|Si Speusippus ang pamangkin  ni Platon.]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

=== Mga gawa na nabanggit ===
'''Primary sources (Greek and Roman)'''
{{Refbegin}}
* [[Apuleius]], ''De Dogmate Platonis'', I. See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/apuleius/apuleius.dog1.shtml Latin Library].
* [[Aristophanes]], ''[[The Wasps]]''. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0043:line=1 Perseus program].
* [[Aristotle]], ''[[Metaphysics (Aristotle)|Metaphysics]]. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0051:book=1:section=980a Perseus program].
* [[Cicero]], ''[[De Divinatione]]'', I. See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione1.shtml Latin library].
* {{cite LotEP |chapter=Plato |ref=harv}}
* {{cite wikisource |author=Plato |wslink=Charmides (Plato) |title=Charmides |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett, Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0175:text=Charm.:section=153a Perseus program].
* {{cite wikisource |author=Plato |title=Gorgias |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0177:text=Gorg.:section=447a Perseus program].
* {{cite book |author=Plato |translator-last=Burnet  |translator-first=John |year=1903 |title=Parmenides |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0173:text=Parm.:section=126a&amp;redirect=true |publisher=Oxford University}} republished by: {{cite web |title=Perseus Digital Library Project |editor-last=Crane |editor-first=Gregory |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/about}}
* {{cite wikisource |author=Plato |title=The Republic |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 Perseus program].
* {{cite wikisource |author=Plutarch |authorlink=Plutarch |translator=[[John Dryden|Dryden, John]] |plaintitle=Lives |wslink=Lives (Dryden translation) |chapter=Pericles |year=1683 |origyear=written in the late 1st century}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0181:text=Per.:chapter=39:section=1 Perseus program].
* {{cite wikisource |author=Seneca the Younger |authorlink=Seneca the Younger |title=Moral Letters to Lucilius: Letter 58 |wslink=Moral letters to Lucilius/Letter 58 |translator=Richard Mott Gummere}} See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep6.shtml Latin Library].
* {{cite wikisource |author=Thucydides |authorlink=Thucydides |translator=[[Richard Crawley|Crawley, Richard]] |title=History of the Peloponnesian War}}, V, VIII. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0199 Perseus program].
* [[Xenophon]], ''[[Memorabilia (Xenophon)|Memorabilia]]''. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0207:book=1:chapter=1:section=1 Perseus program].
{{Refend}}

'''Pangalawang mapagkukunan'''
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Albert |first=Karl |title=Griechische Religion und platonische Philosophie |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |year=1980 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Albert |first=Karl |title=Einführung in die philosophische Mystik |publisher=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |location=Darmstadt |year=1996 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Allen |first=Michael J.B. |chapter=Introduction |title=Marsilio Ficino: The Philebus Commentary |pages=1–58 |publisher=University of California Press |year=1975 |ref=harv}}
* {{cite book |editor1-last=Baird |editor1-first=Forrest E. |editor2-first=Walter |editor2-last=Kaufmann |title=Philosophic Classics: From Plato to Derrida |edition=Fifth |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2008 |location=Upper Saddle River, New Jersey |pages= |url=https://archive.org/details/philosophicclass0005unse |doi= |isbn=978-0-13-158591-1 |ref={{harvid|Baird &amp; Kaufmann|2008}} }}
* {{cite book |last=Blackburn |first=Simon |title=The Oxford Dictionary of Philosophy |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000blac_c6v6 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Bloom |first=Harold |year=1982 |title=Agon |url=https://archive.org/details/agontowardstheor0000bloo |url-access=registration |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |last=Blössner |first=Norbert |chapter=The City-Soul Analogy |editor-last=Ferrari |editor-first=G.R.F. |others=Translated from the German by G.R.F. Ferrari |title=The Cambridge Companion to Plato's Republic |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |ref=harv}}
* {{cite journal |last=Borody |first=W.A. |year=1998 |title=Figuring the Phallogocentric Argument with Respect to the Classical Greek Philosophical Tradition |journal=Nebula, A Netzine of the Arts and Science |volume=13 |pages=1–27 |url=http://kenstange.com/nebula/feat013/feat013.html |ref=harv }}
* {{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |year=1991 |title=A History of Mathematics |edition=Second |publisher=John Wiley &amp; Sons |editor-last=Merzbach |editor-first=Uta C. |editor-link=Uta Merzbach |isbn=978-0-471-54397-8 |ref=harv |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye }}
* {{cite book |last=Brandwood |first=Leonard |title=The Chronology of Plato's Dialogues |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |ref=harv}}
* {{cite web |last1=Brickhouse |first1=Thomas |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Plato |website=The Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/plato/ |editor1-last=Fieser |editor1-first=James |editor2-last=Dowden |editor2-first=Bradley |accessdate=3 April 2014 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Browne |first=Sir Thomas |title=Pseudodoxia Epidemica |volume=IV |chapter=XII |chapter-url=http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo412.html#b26 |edition=6th |year=1672 |ref=harv }}
* {{cite journal |last1=Brumbaugh |last2=Wells |first1=Robert S. |first2=Rulon S. |title=Completing Yale's Microfilm Project |journal=The Yale University Library Gazette |volume=64 |number=1/2 |date=October 1989 |pages=73–75 |jstor=40858970 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Plato's Phaedo |publisher=Oxford University Press |year=1911 |ref=harv |url=https://archive.org/details/platosphaedo00platuoft }}
* {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Greek Philosophy: Part I: Thales to Plato |publisher=MacMillan |year=1928a |ref=harv |url=https://archive.org/details/burnetsgreekphil00burnuoft }}
* {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Platonism |url=https://archive.org/details/trent_0116400978064 |publisher=University of California Press |year=1928b |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |last=Cairns |first=Huntington |editor1-last=Hamilton |editor1-first=Edith |editor2-last=Cairns |editor2-first=Huntington |entry=Introduction |title=The Collected Dialogues of Plato, Including the Letters |publisher=Princeton University Press |year=1961 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Burrell |first=David |entry=Platonism in Islamic Philosophy |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |editor-last=Craig |editor-first=Edward |volume=7 |ref=harv |pages=429–430}}
* {{cite book |title=Plato: Complete Works |editor1-first=John M. |editor1-last=Cooper |editor2-first=D.S. |editor2-last=Hutchinson |ref={{harvid|Cooper|1997}} |publisher=Hackett Publishing |year=1997}}
* {{cite book |last=Dillon |first=John |title=The Heirs of Plato: A Study of the Old Academy |url=https://archive.org/details/heirsofplatostud0000dill |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Dodds |first=E.R. |title=Plato Gorgias |url=https://archive.org/details/platogorgias0000erdo |publisher=Oxford University Press |year=1959 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Dodds |first=E.R. |title=The Greeks and the Irrational |publisher=University of California Press |year=2004 |origyear=1951 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Dorter |first=Kenneth |title=The Transformation of Plato's Republic |url=https://archive.org/details/transformationof0000dort |publisher=Lexington Books |year=2006 |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |last=Einstein |first=Albert |entry=Remarks to the Essays Appearing in this Collective Volume |editor-last=Schilpp |title=Albert Einstein: Philosopher-Scientist |series=The Library of Living Philosophers |volume=7 |publisher=MJF Books |year=1949 |pages=663–688 |ref=harv}}
* {{cite journal |last=Fine |first=Gail |title=Knowledge and Logos in the Theaetetus |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1979-07_88_3/page/366 |journal=Philosophical Review |volume=88 |pages=366–397 |number=3 |date=July 1979 |ref=harv |doi=10.2307/2184956 |jstor=2184956 }} Reprinted in {{harvnb|Fine|2003}}.
* {{cite encyclopedia |last=Fine |first=Gail |entry=Selected Bibliography |title=Plato 1: Metaphysics and Epistemology |pages=481–494 |publisher=Oxford University Press |year=1999a |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Fine |first=Gail |entry=Introduction |title=Plato 2: Ethics, Politics, Religion, and the Soul |pages=1–33 |publisher=Oxford University Press |year=1999b |ref=harv}}
* {{cite book |last=Fine |first=Gail |chapter=Introduction |title=Plato on Knowledge and Forms: Selected Essays |url=https://archive.org/details/platoonknowledge0000fine |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Gadamer |first=Hans-Georg |title=Dialogue and Dialectic |chapter=Plato's Unwritten Dialectic |year=1980 |origyear=1968 |publisher=Yale University Press |pages=124–155 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Gadamer |first=Hans-Georg |entry=Introduzione |editor-last=Girgenti |editor-first=Giuseppe |title=La nuova interpretazione di Platone |publisher=Rusconi Libri |year=1997 |location=Milan |ref=harv}}
* {{cite journal |title=Plato's Enigmatic Lecture 'On the Good' |last=Gaiser |first=Konrad |journal=Phronesis |volume=25 |issue=1 |year=1980 |pages=5–37 |ref=harv |doi=10.1163/156852880x00025}}
* {{cite book |last=Gaiser |first=Konrad |title=Testimonia Platonica: Le antiche testimonianze sulle dottrine non scritte di Platone |location=Milan |publisher=Vita e Pensiero |year=1998 |editor-last=Reale |editor-first=Giovanni |ref=harv}} First published as &quot;Testimonia Platonica. Quellentexte zur Schule und mündlichen Lehre Platons&quot; as an appendix to Gaiser's ''Platons Ungeschriebene Lehre'', Stuttgart, 1963.
* {{cite encyclopedia |last=Gomperz |first=H. |entry=Plato's System of Philosophy |editor-first=G. |editor-last=Ryle |title=Proceedings of the Seventh International Congress of Philosophy |location=London |year=1931 |pages=426–431 |ref=harv}} Reprinted in Gomperz, H. (1953). ''Philosophical Studies''. Boston: Christopher Publishing House 1953, pp.&amp;nbsp;119–124.
* {{cite encyclopedia |last=Grondin |first=Jean |entry=Gadamer and the Tübingen School |title=Hermeneutic Philosophy and Plato: Gadamer's Response to the Philebus |year=2010 |editor1-last=Gill |editor1-first=Christopher |editor2-last=Renaud |editor2-first=François |publisher=Academia Verlag |pages=139–156 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Guthrie |first=W.K.C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 4, Plato: The Man and His Dialogues: Earlier Period |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31101-4 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Hasse |first=Dag Nikolaus |entry=Plato Arabico-latinus |editor1-last=Gersh |editor2-last=Hoenen |title=The Platonic Tradition in the Middle Ages: A Doxographic Approach |publisher=De Gruyter |year=2002 |pages=33–66 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Irwin |first=T.H. |title=Plato: Gorgias |publisher=Oxford University Press |year=1979 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Irwin |first=T.H. |entry=The Platonic Corpus |title=The Oxford Handbook of Plato |editor-last=Fine |editor-first=G. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Jones |first=Daniel |editor1-last=Roach |editor1-first=Peter |editor2-last=Hartman |editor2-first=James |editor3-last=Setter |editor3-first=Jane |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |url=https://archive.org/details/englishpronounci00dani |url-access=registration |edition=17 |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Kahn |first=Charles H. |title=Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form |url=https://archive.org/details/platosocraticdia0000kahn |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64830-1 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |title=The Concept of Irony |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02072-3 |chapter=Plato |ref=harv}}
* {{cite book |title=Plato and the Foundations of Metaphysics: A Work on the Theory of the Principles and Unwritten Doctrines of Plato with a Collection of the Fundamental Documents |url=https://archive.org/details/platofoundations0000kram |first=Hans Joachim |last=Krämer |publisher=State University of New York Press |year=1990 |editor-first=John R. |editor-last=Catan |isbn=978-0-7914-0433-1 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Lee |first=M.-K. |entry=The ''Theaetetus'' |editor-last=Fine |editor-first=G. |title=The Oxford Handbook of Plato |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=411–436 |ref=harv}}
* {{cite web |last=Kraut |first=Richard |title=Plato |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/plato/ |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |publisher=Stanford University |date=11 September 2013 |accessdate=3 April 2014 |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |last=Lackner |first=D. F. |entry=The Camaldolese Academy: Ambrogio Traversari, Marsilio Ficino and the Christian Platonic Tradition |editor1-last=Allen |editor2-last=Rees |title=Marsilio Ficino: His Theology, His Philosophy, His Legacy |publisher=Brill |year=2001 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Meinwald |first=Constance Chu |title=Plato's Parmenides |url=https://archive.org/details/platosparmenides0000mein |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1991 |ref=harv}}
* {{cite book |last=McDowell |first=J. |title=Plato: Theaetetus |publisher=Oxford University Press |year=1973 |ref=harv}}
* {{cite journal |last=McEvoy |first=James |year=1984 |title=Plato and The Wisdom of Egypt |journal=Irish Philosophical Journal |volume=1 |issue=2 |pages=1–24 |url=http://poiesis.nlx.com/display.cfm?clientId=0&amp;advquery=toc.sect.ipj.1.2&amp;infobase=postoc.nfo&amp;softpage=GetClient42&amp;view=browse |issn=0266-9080 |accessdate=3 December 2007 |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071205153424/http://poiesis.nlx.com/display.cfm?clientId=0&amp;advquery=toc.sect.ipj.1.2&amp;infobase=postoc.nfo&amp;softpage=GetClient42&amp;view=browse |archivedate=5 December 2007 |df= |doi=10.5840/irishphil1984125 }}
* {{cite book |first=Karl Markgraf von |last=Montoriola |title=Briefe Des Mediceerkreises Aus Marsilio Ficino's Epistolarium |publisher=Juncker |location=Berlin |year=1926 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Nails |first=Debra |title=The People of Plato: A Prosopography of Plato and Other Socratics |url=https://archive.org/details/peopleofplatopro0000nail |publisher=Hackett Publishing |year=2002 |isbn=978-0-87220-564-2 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Nails |first=Debra |title=A Companion to Plato |url=https://archive.org/details/companiontoplato0000unse |editor-last=Benson |editor-first=Hugh H. |year=2006 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-1521-6 |chapter=The Life of Plato of Athens |ref=harv}}
* {{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich Wilhelm |title=Werke: Kritische Gesamtausgabe (in German) |year=1967 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-013912-9 |chapter=Vorlesungsaufzeichnungen |ref=harv}}
* {{cite journal |last=Notopoulos |first=A. |title=The Name of Plato |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1939-04_34_2/page/135 |journal=Classical Philology |volume=34 |issue=2 |pages=135–145 |date=April 1939 |doi=10.1086/362227 |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |last=Penner |first=Terry |entry=Socrates and the Early Dialogues |editor-last=Kraut |editor-first=Richard |title=The Cambridge Companion to Plato |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=121–169 |ref=harv}}
* {{Britannica|464109}}
* {{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Encyclopaedic Dictionary The Helios Volume XVI (in Greek) |year=1952 |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |url=http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&amp;login=guest&amp;enlogin=guest&amp;page_num=1&amp;user_list=LIST&amp;searchstr=Plato&amp;field=hw_eng&amp;num_per_page=25&amp;db=REAL |title=Plato |encyclopedia=Suda |others=10th century |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2018-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819230613/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&amp;login=guest&amp;enlogin=guest&amp;page_num=1&amp;user_list=LIST&amp;searchstr=Plato&amp;field=hw_eng&amp;num_per_page=25&amp;db=REAL |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Popper |first=K. |year=1962 |title=The Open Society and its Enemies |volume=1 |location=London |publisher=Routledge |ref=harv}}
* {{cite encyclopedia |last=Press |first=Gerald Alan |entry=Introduction |title=Who Speaks for Plato?: Studies in Platonic Anonymity |editor-last=Press |editor-first=Gerald Alan |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2000 |pages=1–14 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Reale |first=Giovanni |title=Plato and Aristotle |series=A History of Ancient Philosophy |volume=2 |editor-first=John R. |editor-last=Catan |publisher=State University of New York Press |year=1990 |ref=harv}}
* {{cite book |first=Giovanni |last=Reale |title=Toward a New Interpretation of Plato |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ASM-324 |location=Washington, DC |publisher=CUA Press |year=1997 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Riginos |first=Alice |title=Platonica : the anecdotes concerning the life and writings of Plato |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |year=1976 |isbn=978-90-04-04565-1 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Robinson |first=John |authorlink=John Robinson (historian) |title=Archæologica Græca |year=1827 |location=London |edition=Second |publisher=A. J. Valpy |url=https://books.google.com/books?id=P-LQzMJWs0QC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701190339/http://books.google.com/books?id=P-LQzMJWs0QC&amp;oe=UTF-8 |archivedate=1 July 2014 |ref=harv |accessdate=4 February 2017 }}
* {{cite conference |conference=Twentieth World Congress of Philosophy |title=Philosophy and Dialogue: Plato's Unwritten Doctrines from a Hermeneutical Point of View |last=Rodriguez-Grandjean |first=Pablo |year=1998 |location=Boston |url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Anci/AnciRodr.htm |conferenceurl=http://www.bu.edu/wcp/Program.html |ref=harv }}
* {{cite encyclopedia |first=Christopher |last=Rowe |entry=Interpreting Plato |editor-first=Hugh H. |editor-last=Benson |title=A Companion to Plato |pages=13–24 |publisher=Blackwell Publishing |year=2006 |ref=harv}}
* {{cite journal |last=Schall |first=James V. |title=On the Death of Plato |journal=[[The American Scholar (magazine)|The American Scholar]] |url=http://www.morec.com/schall/docs/dieplato.htm |date=Summer 1996 |volume=65 |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806150440/http://www.morec.com/schall/docs/dieplato.htm |url-status=dead }}
* {{cite web |last=Schofield |first=Malcolm |title=Plato |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.rep.routledge.com/article/A088 |editor-last=Craig |editor-first=Edward |publisher=Routledge |date=23 August 2002 |accessdate=3 April 2014 |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010162923/http://www.rep.routledge.com/article/A088 |archivedate=10 October 2008 }}
* {{cite book |last=Sedley |first=David |title=Plato's Cratylus |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |ref=harv}}
* {{cite journal |last=Slings |first=S.R. |title=Remarks on Some Recent Papyri of the ''Politeia'' |journal=Mnemosyne |series=Fourth |volume=40 |issue=1/2 |year=1987 |pages=27–34 |ref=harv |doi=10.1163/156852587x00030}}
* {{cite book |last=Slings |first=S.R. |title=Platonis Rempublicam |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Smith |first=William |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology |year=1870 |chapter-url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2725.html |chapter=Plato |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2015-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150124060246/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2725.html |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Strauss |first=Leo |title=The City and the Man |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1964 |ref=harv}}
* {{cite web |last=Suzanne |first=Bernard |title=The Stephanus edition |date=8 March 2009 |accessdate=3 April 2014 |url=http://plato-dialogues.org/stephanus.htm |website=Plato and his dialogues |ref=harv }}
* {{cite book |last=Szlezak |first=Thomas A. |title=Reading Plato |url=https://books.google.com/books?id=x34szlJIRIgC |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-18984-2 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Tarán |first=Leonardo |title=Speusippus of Athens |url=https://archive.org/details/speusippusofathe0000tara |publisher=Brill Publishers |year=1981 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Tarán |first=Leonardo |title=Collected Papers 1962–1999 |chapter=Plato's Alleged Epitaph |year=2001 |publisher=Brill Academic Publishers |isbn=978-90-04-12304-5 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Taylor |first=Alfred Edward |title=Plato: The Man and His Work |url=https://archive.org/details/platomanhiswork0000tayl_h9f9 |year=2001 |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-41605-2 |ref=harv |origyear=1937}}
* {{cite encyclopedia |last=Taylor |first=C.C.W. |entry=Plato's Epistemology |editor-last=Fine |editor-first=G. |title=The Oxford Handbook of Plato |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=165–190 |ref=harv}}
* {{cite book |first=Gregory |last=Vlastos |title=Socrates: Ironist and Moral Philosopher |url=https://archive.org/details/socratesironistm00vlas_0 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |ref=harv }}
* {{cite book |first=Alfred North |last=Whitehead |title=Process and Reality |url=https://archive.org/details/processrealitygi00alfr |url-access=registration |location=New York |publisher=The Free Press |year=1978 |ref=harv }}
* {{cite book |last=Wilamowitz-Moellendorff |first=Ulrich von |title=Plato: His Life and Work (translated in Greek by Xenophon Armyros) |year=2005 |origyear=1917 |publisher=Kaktos |isbn=978-960-382-664-4 |ref=harv}}
{{Refend}}

== Karagdagang pagbabasa ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Alican |first=Necip Fikri |title=Rethinking Plato: A Cartesian Quest for the Real Plato |publisher=Amsterdam and New York: Editions Rodopi B.V. |date=2012 |isbn=978-90-420-3537-9}}
* [[R. E. Allen|Allen, R.E.]] (1965). ''Studies in Plato's Metaphysics II''. Taylor &amp; Francis. {{isbn|0-7100-3626-4}}
* Ambuel, David (2007). ''Image and Paradigm in Plato's Sophist''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-04-9}}
* {{cite book |first1=Mark |last1=Anderson |first2=Ginger |last2=Osborn |year=2009 |url=http://campus.belmont.edu/philosophy/Book.pdf |title=Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues |location=Nashville |publisher=Belmont University }}
* Arieti, James A. ''Interpreting Plato: The Dialogues as Drama'', Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc. {{isbn|0-8476-7662-5}}
* Bakalis, Nikolaos (2005). ''Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics Analysis and Fragments'', Trafford Publishing {{isbn|1-4120-4843-5}}
* {{cite book |last=Barrow |first=Robin |year=2007 |title=Plato: Continuum Library of Educational Thought |url=https://archive.org/details/plato0000robi |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-8408-6}}
* Cadame, Claude (1999). ''Indigenous and Modern Perspectives on Tribal Initiation Rites: Education According to Plato'', pp.&amp;nbsp;278–312, in Padilla, Mark William (editor), [https://books.google.com/books?id=-0JVScga2oYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=rites+of+passage+in+ancient+greece &quot;Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society&quot;], [[Bucknell University]] Press, 1999. {{isbn|0-8387-5418-X}}
* {{cite book |editor-last=Cooper |editor-first=John M. |editor2-last=Hutchinson |editor2-first=D.S. |title=Plato: Complete Works |publisher=[[Hackett Publishing Company]], Inc |year=1997 |isbn=978-0-87220-349-5 |url=https://archive.org/details/completeworks00plat }}
* Corlett, J. Angelo (2005). ''Interpreting Plato's Dialogues''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-02-5}}
* {{cite book |last=Durant |first=Will |title=The Story of Philosophy |publisher=Simon &amp; Schuster |year=1926 |isbn=978-0-671-69500-2 |url=https://archive.org/details/storyofphilosophdura00dura }}
* [[Jacques Derrida|Derrida, Jacques]] (1972). ''La dissémination'', Paris: Seuil. (esp. cap.: ''La Pharmacie de Platon'', 69–199) {{isbn|2-02-001958-2}}
* {{cite book |authorlink=G. C. Field |last=Field |first=G.C. |title=The Philosophy of Plato |url=https://archive.org/details/philosophyofplat0000fiel |edition=2nd ed. with an appendix by Cross, R.C. |location=London |publisher=Oxford University Press |year=1969 |isbn=978-0-19-888040-0}}
* Fine, Gail (2000). ''Plato 1: Metaphysics and Epistemology'' Oxford University Press, US, {{isbn|0-19-875206-7}}
* Finley, M.I. (1969). ''Aspects of antiquity: Discoveries and Controversies'' The Viking Press, Inc., US
* {{cite book |last=Garvey |first=James |title=Twenty Greatest Philosophy Books |url=https://archive.org/details/twentygreatestph00garv |url-access=registration |publisher=Continuum |year=2006 |isbn=978-0-8264-9053-7 }}
* [[W. K. C. Guthrie|Guthrie, W.K.C.]] (1986). ''A History of Greek Philosophy (Plato&amp;nbsp;– The Man &amp; His Dialogues&amp;nbsp;– Earlier Period)'', Cambridge University Press, {{isbn|0-521-31101-2}}
* [[W. K. C. Guthrie|Guthrie, W.K.C.]] (1986). ''A History of Greek Philosophy (Later Plato &amp; the Academy)'' Cambridge University Press, {{isbn|0-521-31102-0}}
* Havelock, Eric (2005). ''Preface to Plato (History of the Greek Mind)'', Belknap Press, {{isbn|0-674-69906-8}}
* {{cite book |editor-last=Hamilton |editor-first=Edith |editor2-last=Cairns |editor2-first=Huntington |title=The Collected Dialogues of Plato, Including the Letters |publisher=Princeton Univ. Press |year=1961 |isbn=978-0-691-09718-3 |url=https://archive.org/details/collecteddialogu00tred }}
* [[Harvard University Press]] publishes the hardbound series ''[[Loeb Classical Library#Plato|Loeb Classical Library]]'', containing Plato's works in [[Greek language|Greek]], with English translations on facing pages.
* {{cite book |title=Socrates on Trial: A play based on Aristophanes' Clouds and Plato's Apology, Crito, and Phaedo, adapted for modern performance |last=Irvine |first=Andrew David |year=2008 |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto|title-link=Socrates on Trial (play)}} {{isbn|978-0-8020-9783-5|978-0-8020-9538-1}}
* Hermann, Arnold (2010). ''Plato's Parmenides: Text, Translation &amp; Introductory Essay'', Parmenides Publishing, {{isbn|978-1-930972-71-1}}
* Irwin, Terence (1995). ''Plato's Ethics'', Oxford University Press, US, {{isbn|0-19-508645-7}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Roy |title=Plato: A Beginner's Guide |location=London |publisher=Hoder &amp; Stroughton |year=2001 |isbn=978-0-340-80385-1}}
* Jowett, Benjamin (1892). ''[The Dialogues of Plato. Translated into English with analyses and introductions by B. Jowett.]'', Oxford Clarendon Press, UK, UIN:BLL01002931898
* {{cite book |last=Kochin |first=Michael S. |title=Gender and Rhetoric in Plato's Political Thought |publisher=Cambridge Univ. Press |year=2002 |isbn=978-0-521-80852-1}}
* {{cite book |editor-last=Kraut |editor-first=Richard |title=The Cambridge Companion to Plato |url=https://archive.org/details/isbn_9780521436106 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-43610-6 }}
* [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1954), Journal de l'analogiste, Paris, Éditions Julliard; Reedited 1979, Paris, Grasset. Foreword by [[Julien Gracq]]
* [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1963), ''Le couple'', Paris, Grasset. Translated as ''Aspects of Love in Western Society'' in 1965, with a foreword by Jonathan Griffin London, Thames and Hudson.
* [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1967) ''A propos de Sartre et de l'amour '', Paris, Grasset.
* {{cite book |last=Lundberg |first=Phillip |title=Tallyho – The Hunt for Virtue: Beauty, Truth and Goodness Nine Dialogues by Plato: Pheadrus, Lysis, Protagoras, Charmides, Parmenides, Gorgias, Theaetetus, Meno &amp; Sophist |publisher=Authorhouse |year=2005 |isbn=978-1-4184-4977-3}}
* Márquez, Xavier (2012) ''A Stranger's Knowledge: Statesmanship, Philosophy &amp; Law in Plato's Statesman'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-79-7}}
* {{cite book |last=Melchert |first=Norman |title=The Great Conversation: A Historical Introduction to Philosophy |url=https://archive.org/details/greatconversatio00norm |url-access=registration |publisher=McGraw Hill |year=2002 |isbn=978-0-19-517510-3 }}
* Miller, Mitchell (2004). ''The Philosopher in Plato's Statesman''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-16-2}}
* Mohr, Richard D. (2006). ''God and Forms in Plato – and other Essays in Plato's Metaphysics''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-01-8}}
* Mohr, Richard D. (Ed.), Sattler, Barbara M. (Ed.) (2010) ''One Book, The Whole Universe: Plato's Timaeus Today'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-32-2}}
* Moore, Edward (2007). ''Plato''. Philosophy Insights Series. Tirril, Humanities-Ebooks. {{isbn|978-1-84760-047-9}}
* Nightingale, Andrea Wilson. (1995). [https://books.google.com/books?id=n3MeQikAp00C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0 &quot;Genres in Dialogue: Plato and the Construct of Philosophy&quot;], Cambridge University Press. {{isbn|0-521-48264-X}}
* [[Oxford University Press]] publishes scholarly editions of Plato's Greek texts in the ''[[Oxford Classical Texts]]'' series, and some translations in the ''Clarendon Plato Series''.
* Patterson, Richard (Ed.), Karasmanis, Vassilis (Ed.), Hermann, Arnold (Ed.) (2013) ''Presocratics &amp; Plato: Festschrift at Delphi in Honor of Charles Kahn'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-75-9}}
* {{cite book |last=Piechowiak |first=Marek |title=Plato's Conception of Justice and the Question of Human Dignity |publisher=Peter Lang: Berlin |year=2019 |isbn=978-3-631-65970-0 |authorlink=Marek Piechowiak}}
* {{cite book |last=Sallis |first=John |title=Being and Logos: Reading the Platonic Dialogues |url=https://archive.org/details/beinglogosreadin0000sall |publisher=Indiana University Press |year=1996 |isbn=978-0-253-21071-5 |authorlink=John Sallis}}
* {{cite book |last=Sallis |first=John |title=Chorology: On Beginning in Plato's &quot;Timaeus&quot; |url=https://archive.org/details/chorologyonbegin0000sall |publisher=Indiana University Press |year=1999 |isbn=978-0-253-21308-2 |authorlink=John Sallis}}
* Sayre, Kenneth M. (2005). ''Plato's Late Ontology: A Riddle Resolved''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-09-4}}
* [[T. K. Seung|Seung, T.K.]] (1996). ''Plato Rediscovered: Human Value and Social Order''. Rowman and Littlefield. {{isbn|0-8476-8112-2}}
* {{cite book |last=Smith |first=William. |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology |publisher=University of Michigan/Online version |year=1867}}
* Stewart, John. (2010). ''Kierkegaard and the Greek World&amp;nbsp;– Socrates and Plato''. Ashgate. {{isbn|978-0-7546-6981-4}}
* Thesleff, Holger (2009). ''Platonic Patterns: A Collection of Studies by Holger Thesleff'', Parmenides Publishing, {{isbn|978-1-930972-29-2}}
* [[Thomas Taylor (neoplatonist)|Thomas Taylor]] has translated Plato's complete works.
* [http://www.universaltheosophy.com/pdf-library/1804_The-Works-of-Plato-His-Fifty-Five-Dialogues-and-Twelve-Epistles_vols-1-5.pdf Thomas Taylor (1804). ''The Works of Plato, viz. His Fifty-Five Dialogues and Twelve Epistles''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121001653/https://universaltheosophy.com/pdf-library/1804_The-Works-of-Plato-His-Fifty-Five-Dialogues-and-Twelve-Epistles_vols-1-5.pdf |date=2021-01-21 }} 5 vols
* [[Gregory Vlastos|Vlastos, Gregory]] (1981). ''Platonic Studies'', Princeton University Press, {{isbn|0-691-10021-7}}
* [[Gregory Vlastos|Vlastos, Gregory]] (2006). ''Plato's Universe&amp;nbsp;– with a new Introduction by [[Luc Brisson]]'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-13-1}}
* Zuckert, Catherine (2009). ''Plato's Philosophers: The Coherence of the Dialogues'', The University of Chicago Press, {{isbn|978-0-226-99335-5}}
{{refend}}

== Mga panlabas na link ==
{{sister project links|d=Q859|n=no|c=Category:Plato|s=Author:Plato|v=Socrates, Plato and Aristotle}}
{{wikisourcelang|el|Πλάτων|Platon}}
* Works available online:
** {{PerseusAuthor|Plato}}&amp;nbsp;– Greek &amp; English hyperlinked text
** {{Gutenberg author |id=93}}
** {{Internet Archive author}}
** {{Librivox author |id=599}}
* ''[http://www.iep.utm.edu/plato/ Internet Encyclopedia of Philosophy]''
* ''[http://plato.stanford.edu/entries/plato Stanford Encyclopedia of Philosophy]''
* Other resources:
** {{InPho|thinker|3724}}
** {{PhilPapers|category|plato}}
** {{Cite CE1913|wstitle=Plato and Platonism |short=x}}

[[Kategorya:Plato]]
[[Kategorya:Mga Sinaunang Griyegong pilosopo]]
[[Kategorya:Mga Sinaunang Griyegong pisiko]]

{{stub}}</text>
      <sha1>7rar9gopp2qxwne02ytasiv6hl95rga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heograpiyang pantao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57428</id>
    <revision>
      <id>2235793</id>
      <parentid>2221719</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6127" sha1="e2ukqm2zk80993v2ulwx53zysbrwzbb" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit sa paksa --&gt;
[[File:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|thumb|Isang komposisyon ng mga larawang kinunan noong 1994 at 1995 mula sa labas ng [[Daigdig]] na nagpapakita sa mga ilaw ng mga [[lungsod]] ng tao.]]
'''Heógrapíyang pantáo''' o '''antrópoheógrapíya''' ang isa sa dalawang pangunahing sangay ng [[heograpiya]] na nakatutok sa mga [[tao]] kumpara sa [[heograpiyang pisikal]], na nakatutok naman sa pisikal na katangian ng [[Daigdig]]. Pinag-aaralan sa larangang ito ang interaksyon ng mga tao sa kapaligiran nito. Nakatuon ito sa mga relasyon sa espasyo sa pagitan ng mga [[pamayanan]], [[kultura]], [[ekonomiya]], [[lipunan]], at [[pamumuhay]]. Ilan sa halimbawa nito ang [[Paglago ng lungsod|paglago]] at [[Pag-unlad ng lungsod|pag-unlad]] ng mga [[lungsod]].&lt;ref name=&quot;HGDICT&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Human Geography |encyclopedia=The Dictionary of Human Geography |publisher=Blackwell |location=Oxford |last=Johnston |first=Ron |editor-last=Johnston |editor-first=Ron |pages=353–360 |language=en |trans-title=Heograpiyang Pantao |editor2-last=Gregory |editor2-first=Derek |editor3-last=Pratt |editor3-first=Geraldine |display-editors=3 |editor4-last=Watts |editor4-first=Michael}}&lt;/ref&gt; Gumagamit ito ng mga kaparaanang [[Heograpiyang kuwantitatibo|kuwantitatibo]] at [[Heograpiyang kuwalitatibo|kuwalitatibo]] upang mailarawan ang mga interaksyon na ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Russel |first=Polly |title=Human Geography |trans-title=Heograpiyang Pantao |url=http://www.bl.uk/reshelp/findhelpsubject/socsci/humangeog/humangeography.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226212854/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpsubject/socsci/humangeog/humangeography.html |archive-date=26 February 2017 |access-date= |website=British Library |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reinhold |first=Dennie |date=7 February 2017 |title=Human Geography |trans-title=Heograpiyang Pantao |url=https://www.geog.uni-heidelberg.de/human/index_en.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923015926/https://www.geog.uni-heidelberg.de/human/index_en.html |archive-date=23 September 2024 |access-date= |website= |publisher=University of Heidelberg |language=en}}&lt;/ref&gt; Isa itong multidisiplinaryong larangan, na gumagamit sa mga konseptong mula sa [[sosyolohiya]], [[antropolohiya]], [[ekonomika]], at [[Likas na agham|agham pangkalikasan]], upang maunawaan pa nang husto kung paano nakakaapekto ang mga gawain ng tao sa mga lugar na tinitirhan nito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rubenstein |first=James M. |title=Cultural Landscape, The: An Introduction to Human Geography |url=https://archive.org/details/culturallandscap0000rube_n4b2 |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=9780135729625 |edition=13 |language=en |trans-title=Tanawing Pangkultura, Ang: Isang Panimula sa Heograpiyang Pantao}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
{{See also|Kasaysayan ng heograpiya}}
[[Talaksan:Snow-cholera-map-1.jpg|thumb|Ang aktuwal na mapang ginamit ni John Snow na nagpapakita sa mga klaster ng kaso ng kolera (mga parihaba) sa kasagsagan ng epidemya sa London noong 1854. Mapapansin na nakasentro ang mga kaso sa paligid ng isang kontaminadong poso sa salubungan ng Broad Street (ngayon [[Broadwick Street]]) at Cambridge Street (ngayon Lexington Street) malapit sa Little Windmill Street.]]
Itinatag ang [[Royal Geographical Society]] sa [[Inglatera]] noong 1830. Itinalaga naman ang pinakaunang propesor ng heograpiya sa [[Reyno Unido]] noong 1883, habang itinuturing naman si [[Halford John Mackinder]] bilang ang unang mahalagang heograpo mula sa Reyno Unido, na itinalaga naman bilang propesor ng heograpiya sa [[Paaralan ng Ekonomika ng London]] noong 1922. Samantala, itinatag naman ang [[National Geographic Society]] sa [[Estados Unidos]] noong 1888; kilala ang samahan sa paglalathala nila ng magasin na ''[[National Geographic]]'', na isa sa mga pinakasikat na magasin ng heograpiya magpahanggang ngayon.

Isa sa mga pinakaunang halimbawa ng paggamit sa mga kaparaanan ng heograpiya upang maglarawan ng mga bagay bukod sa pisikal na katangian ng Daigdig ang pagmamapa ni [[John Snow]] sa apektadong lugar sa [[London]] sa kasagsagan ng [[paglaganap ng kolera sa Broad Street noong 1854]]. Ipinakita niya sa mapa ang mga klaster ng kaso ng [[kolera]] na malapit sa isang [[poso]] sa naturang lansangan. Bagamat mas tanyag ang naturang kaso sa [[epidemiyolohiya]], itinuturing pa rin ito bilang isa sa mga pinakaunang halimbawa ng [[heograpiyang pangkalusugan]].

Nagsimula lamang maging hiwalay na sangay ng heograpiya ang heograpiyang pantao noong dulo ng ika-19 na siglo. Isa sa mga pinakaunang teorya ng larangan ang determinismong pangkapaligiran, na pinasikat nina Carl Ritter at iba pa. Ayon dito, nakadepende ang kaunlaran ng isang lipunan sa paligid nito. Gayunpaman, unti-unti itong pinuna dahil sa kawalan nito ng metodolohiyang maituturing na matibay, bukod sa paggamit sa teoryang ito upang bigyang-katuwiran ang rasismo at imperyalismo noong panahong yon. Pagsapit ng ika-20 siglo, pinalitan ito ng heograpiyang panrehiyon, na naghahati sa mundo sa mga rehiyon upang maunawaan ang mga pisikal na katangian na natatangi sa lugar na yon.

Sinimulan ding punain ng mga heograpo ang heograpiyang panrehiyon noong dekada 1960s sa kasagsagan ng rebolusyong kuwantitatibo sa larangan ng heograpiya. Pinuna nila ang masyadong pagiging deskriptibo nito na hindi masusukat. Sinimulang gamitin ng mga heograpo ang mga modelong mula sa matematika at estadistika upang lutasin ang mga problema sa espasyo. Sa panahong ito nagsimulang gamitin ng mga heograpo ang sistemang pang-impormasyong pangheograpiya (GIS) bunsod ng mabilis na pag-unlad ng teknolohiya, partikular na ang mga kompyuter.&lt;ref name=&quot;HGDICT&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{Reflist}}{{Human geography}}{{Geography topics}}{{Social sciences}}{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Pantao}}
[[Kategorya:Heograpiyang pantao]]
[[Kategorya:Antropolohiya]]</text>
      <sha1>e2ukqm2zk80993v2ulwx53zysbrwzbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osono</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68093</id>
    <revision>
      <id>2235781</id>
      <parentid>2135011</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3212" sha1="ceszqkzalljtsjmyj0nq1k7ngtik1q9" xml:space="preserve">::''Para sa banda, tingnan ang [[O-Zone]].''

Ang  '''osono''' o '''osona'''&lt;ref name=JETE&gt;{{cite-JETE|Halaw sa ''sona'' na nangangahulugang ''pook''; pinagsamang O ng ''oksiheno'' at ''sona''}}&lt;/ref&gt; o suob na may kimikal na komposisyon na O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Ito ay may tatlong [[atomo]] ng [[oksiheno]].  Hindi katulad ng O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ang suob nito ay nakakalason sa mga organismo. Ang '''saping osona''' o '''patong na osona''' (''ozone layer'') ay isang makabuluhang lugar-ng-suob o patong (''layer'') na pumipigil sa mga ultrabiyoletang sinag (''ultraviolet ray'') sa [[estratospera]] sa [[atmospera]].  Ayon sa mga taong dalubhasa sa [[agham]], ang pagkabutas ng ''ozone layer'' ay sanhi ng pagdami ng ''greenhouse gasses'' (mga [[gas]] sa berdeng bahay) at ang pinaka-epekto nito ay ang [[pag-init ng daigdig]].

Ang osono ay ang unang ''allotrope'' ng isang kemikal na malaman ng [[agham]], ay unang minungkahi bilang isang kemikal ni [[Christian Friedrich Schönbein]] noong 1840, ay pinalangan mula sa Griyegong salita na ''ozein'' na nangangahulugang &quot;amoy&quot;, dahil sa kakaibang amoy tuwing may [[bagyo]] at [[kidlat]].&lt;ref name=&quot;ozo&quot;&gt;{{cite journal |last=Rubin |first=Mordecai B. |authorlink= |year=2001 |title=The History of Ozone. The Schönbein Period, 1839-1868 |journal=Bull. Hist. Chem. |volume=26 |issue= 1|pages= |id= |url=http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/HIST/awards/OPA%20Papers/2001-Rubin.pdf |accessdate= 2008-02-28 |quote= |format=PDF| language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.todayinsci.com/10/10_18.htm#Schonbein | title=Today in Science History | accessdate=2006-05-10 |language=Ingles}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Osona pagbuo tagalog.jpeg|350px|thumb|Ang proseso ng pagbuo at pagkasira ng Osona sa saping osona.]]

== Pisikal na katangian ==

Ang mga tao ay makakaramdam ng halos 0.01 [[Parts-per notation|ppm]] sa [[hangin]] at sila'y magkakaroon ng sakit ng ulo, matang iritable at iritasyon sa paghinga kapag nakaramdam sila ng 0.1 ppm hanggang 1 ppm.
&lt;ref name=brown&gt;{{cite book
|last = Brown
|first = Theodore L.
|author2 = H. Eugene LeMay Jr. |author3 = Bruce E. Bursten |author4 = Julia R. Burdge
|editor = Nicole Folchetti
|title = Chemistry: The Central Science
|url = https://archive.org/details/isbn_9780130509871
|edition = 9th
|orig-year = 1977
|year = 2003
|publisher = Pearson Education
|isbn = 0-13-066997-0
|pages = [https://archive.org/details/isbn_9780130509871/page/882 882]-883
|chapter = 22
|language= Ingles
}}&lt;/ref&gt;

Sa temperaturang -112&amp;nbsp;°C, ang osona ay bumubuo ng isang itim na ma-asul na likido. Sa temperaturang -193&amp;nbsp;°C, ito ay namumuo ng isang solidong may kulay na bughaw at lila.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Oxygen
|work = WebElements
|url = http://www.webelements.com/webelements/scholar/print/oxygen/key.html
|accessdate = 2006-09-23
|language = Ingles
|archive-date = 2008-02-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080214032520/http://www.webelements.com/webelements/scholar/print/oxygen/key.html
|url-status = dead
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214032520/http://www.webelements.com/webelements/scholar/print/oxygen/key.html |date=2008-02-14 }}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Agham]]</text>
      <sha1>ceszqkzalljtsjmyj0nq1k7ngtik1q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DZRH</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115241</id>
    <revision>
      <id>2235898</id>
      <parentid>2234441</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="8xuzv56bjzvdged2c7fhx232psn7w3m" xml:space="preserve">{{Infobox radio station
| name                = DZRH
| logo                = DZRH new logo.svg
| logo_caption        = Logo of DZRH since 2021
| logo_size           = 200px
| city                = [[Pasay]]
| country             = Pilipinas
| area                = [[Malawakang Maynila]] at mga karatig na lugar
| branding            = DZRH
| airdate             = {{start date|1939|7|15}}
| frequency           = 666 kHz
| format              = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[Drama]]
| language            = [[Filipino language|Filipino]]
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power               = 50,000 watts
| class               = A (clear frequency)
| callsign_meaning    = Radio Heacock&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Riere Lavarez |title=DZRH @ 75th Year #1 |website=[[YouTube]] |url=https://www.youtube.com/watch?v=3xzizB7SUBk  |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/3xzizB7SUBk |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|access-date=December 26, 2020 |date=June 6, 2015}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(former branding)
| former_callsigns    = KZRH (1939–1948)
| former_frequencies  = 650 kHz (1939–1978)
| repeater            = 
| sister_stations     = {{Plainlist|
* [[DZRH-TV]]
* [[DZMB|90.7 Love Radio]]
* [[DWRK|96.3 Easy Rock]]
* [[DWYS|101.1 Yes FM]]
}}
| owner               = [[MBC Media Group]]
| affiliations        = [[DZRH News Television]]
| website             = {{URL|http://www.dzrh.com.ph}}
| webcast             = {{URL|https://www.radio-addict.com/en/stream-qAbPrNoXi3nJZNdtxZJ4uB/listen-DZRH|Live Stream}}
}}

Ang '''DZRH''' (666 [[:en:AM broadcasting|AM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[MBC Media Group]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Ikalawang palapag, MMG Building, Star City, Vicente Sotto St., [[Cultural Center of the Philippines|CCP Complex]], [[Pasay]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa I. Marcelo Street, Brgy. Malanday, [[Valenzuela]]. Dinig ang DZRH sa buong [[Pilipinas]] sa pamamagitan ng mga riley nito sa iba't ibang bahagi ng bansa.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2QRlAAAAMAAJ|last=Malinao|first=Alito|title=Journalism for Filipinos|pages=298|date=1991|publisher=[[National Book Store]]|isbn=9789710851188|access-date=August 26, 2020|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

Itinatag noong Hulyo 15, 1939, ang DZRH ay ang pinakamatandaing pribadong himpilan sa radyo, at ang pangalawang pinakamatandang himpilan sa radyo sa Pilipinas pagkatapos ng [[DZRB-AM|DZRB]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dagupan.com/dwidfm/mbc.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819082228/http://www.dagupan.com/dwidfm/mbc.htm |title=Manila Broadcasting Company |publisher=Dagupan.com |archive-date=August 19, 2016 |access-date=November 26, 2018 |url-status=dead |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunnian==
{{reflist}}

{{Metro Manila Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>8xuzv56bjzvdged2c7fhx232psn7w3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagmamanupaktura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126642</id>
    <revision>
      <id>2235778</id>
      <parentid>2235711</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22023" sha1="54ucejyi79eoje5rdfnaceevgwyuzpi" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;
[[File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|thumb|Pagmamanupaktura sa [[sasakyang pangkalawakan]] na ''[[New Horizons]]'' sa Laboratoryong Pangpananaliksik ng [[NASA]].]]
'''Pagmamanupaktúra''' ([[Salitang-ugat|ugat]]: '''manupaktúra''') ang paggawa o [[Produksiyon (ekonomika)|pagyari]] sa mga [[produkto]] na may tulong mula sa isang [[kagamitan]], [[Hanapbuhay|lakas-paggawa]], [[makina]], [[kasangkapan]], at [[Prosesong kemikal|kemikal]] o [[Prosesong biolohiko|biolohikong pagproseso]] o [[pormulasyon]]. Ito ang sentro ng [[ikalawang sektor ng ekonomiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |trans-title=Pagmamanupaktura |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date= |website=Investopedia |language=en}}&lt;/ref&gt; Maaari itong tumukoy rin sa samu't saring gawain ng tao kagaya ng [[gawang-kamay]] o mga [[high tech]] na bagay, ngunit pinakaginagamit ito sa konteksto ng [[disenyong pang-industriya]], kung saan pinoproseso ang mga [[hilaw na materyales]] mula sa [[Unang sektor ng ekonomiya|unang sektor]] upang maging mga gawang produkto ito nang maramihan. Binebenta ang mga ito sa iba pang nagmamanupaktura upang makagawa pa ng ibang produkto tulad ng [[aplayans]], [[eroplano]], o [[sasakyan]], o di kaya'y direkta patungo sa mga gagamit na [[konsyumer]] sa pamamagitan ng [[Ikatlong sektor ng ekonomiya|ikatlong sektor]].

[[Inhinyeriyang pangmanupaktura]] ang larangan ng [[inhenyeriya]] na nakatuon sa pagdisenyo at pagpapaunlad sa proseso ng pagmamanupaktura at sa mga hakbang mula sa pagproseso sa mga hilaw na materyales hanggang sa [[tapos na produkto]]. Nagsisimula ang prosesong ito sa pagdisenyo sa produkto at [[espesipikasyon ng mga materyales]], at susundan ng pagbabago sa mga materyales na ito upang maging produkto na umaayon sa disenyo.

Saklaw ng kontemporaryong pagmamanupaktura ang lahat ng mga hakbang na pumapatungkol sa paggawa at pagsasama sa mga parte ng isang produkto. Ginagamit sa ilang mga industriya kagaya ng sa [[semikonduktor]] at [[asero]] ang katagang [[pabrikasyon]] upang tumukoy sa parehong proseso.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |trans-title=Pagmamapa sa Daloy ng Suplay ng Semikonduktor: Ang Kritikal na Gampanin ng Rehiyong Indo-Pasipiko |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang &quot;manupaktura&quot;, ang [[salitang-ugat]] ng &quot;pagmamanupaktura&quot;, sa [[wikang Espanyol]] na {{Lang|en|manufactura}}. Isa itong pagsasama ng [[Parirala|pariralang]] [[Wikang Latin|Latin]] na {{Lang|la|manu factura}} (&quot;[[gawang-kamay]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=manufactura |trans-title=manupaktura |url=https://dle.rae.es/manufactura |access-date=2026-10-06 |website=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario |language=es}}&lt;/ref&gt; Kalaunan, nagbago ang kahulugan nito upang tumukoy sa proseso ng paggawa sa mga produktong gawang-kamay bandang ika-16 na siglo, at pagsapit ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa, nagkaroon ito ng kahulugan na tumutukoy sa paggawa sa mga produkto mapaanuman ang paraan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Srivatsan |first1=T. S. |title=Manufacturing Techniques for Materials: Engineering and Engineered |last2=Manigandan |first2=K. |last3=Sudarshan |first3=T. S. |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1138099265 |editor-last=Srivatsan |editor-first=T. S. |location=Boca Raton, Estados Unidos |pages=436–437 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales: Inhinyeriya at Ginawa |chapter=Use of Conventional Manufacturing Techniques for Materials |trans-chapter=Paggamit sa mga Kumbensiyonal na Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales |editor-last2=Sudarshan |editor-first2=T. S. |editor-last3=Manigandan |editor-first3=K.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Youssef |first1=Helmi A. |title=Machining Technology: Machine Tools and Operations |url=https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous |last2=El-Hofy |first2=Hassan |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1420043396 |location=Boca Raton, Estados Unidos |page=[https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous/page/1 1] |language=en |trans-title=Teknolohiyang Pangmakina: Mga De-makinang Kagamitan at Operasyon}}&lt;/ref&gt; Ilan sa mga karaniwang salin sa wikang Tagalog para rito ang mga salitang &quot;paggawa&quot; at &quot;pagyari&quot;, bagamat pawang mas malalawak ang saklaw na kahulugan ng mga ito kumpara sa &quot;manupaktura&quot;.

== Kasaysayan ==

=== Prehistorya at sinaunang kasaysayan ===
[[File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|thumb|[[Ubod ng bato|Ubod]] ng [[batong pingkian]] para sa paggawa ng mga talim, natagpuan sa [[Israel]] at tinatayang may tanda na {{BKP|40000|link=yes}}.]]
Nagmamanupaktura na ang mga [[Ebolusyon ng tao|ninuno ng tao]] ng mga kagamitan at kasangkapang gawa sa bato bandang 200,000 taon ang nakalilipas, bago pa man umusbong ang modernong ''[[Tao|Homo sapiens]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Ancestors Hall: Homo sapiens |trans-title=Bulwagan ng mga Ninuno ng Tao: Homo sapiens |url=http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501000000/http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-date=May 1, 2009 |access-date= |publisher=[[Smithsonian Institution]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Di bababa sa 2.3 milyong taon ang tanda ng [[industriyang Oldowan]], ang pinakamatandang [[arkeolohikong industriya]] na gumagawa ng mga kagamitang gawa sa bato.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 6, 1999 |title=Ancient 'Tool Factory' Uncovered |language=en |trans-title=Nahukay ang isang Sinaunang 'Pagawaan ng Kagamitan' |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070318192530/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |archive-date=March 18, 2007}}&lt;/ref&gt; May ebidensiya na ng aktuwal na paggamit mismo ng mga kagamitang ito noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan sa [[Lambak ng Great Rift]] sa rehiyong bahagi ngayon ng [[Etiopiya]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Heinzelin |first1=Jean de |last2=Clark |first2=JD |last3=White |first3=T |last4=Hart |first4=W |last5=Renne |first5=P |last6=Woldegabriel |first6=G |last7=Beyene |first7=Y |last8=Vrba |first8=E |date=April 1999 |title=Environment and Behavior of 2.5-Million-Year-Old Bouri Hominids |trans-title=Kapaligiran at Ugali ng mga 2.5 Milyong Taóng Hominid ng Bouri |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=284 |issue=5414 |pages=625–629 |bibcode=1999Sci...284..625D |doi=10.1126/science.284.5414.625 |pmid=10213682}}&lt;/ref&gt; Para magawa ang mga kagamitang ito, hinahampas ang [[Ubod ng bato|ubod]] ng isang matigas na batong may partikular na katangiang mababalatan tulad ng [[Batong pingkian|pingkian]] gamit ng isang [[batong panghampas]]. Dahil sa pagbabalat, nagkakaroon ng talim ang naturang bato na magagamit bilang [[Panghiwa (arkeolohiya)|panghiwa]] o [[Pangkiskis (arkeolohiya)|pangkiskis]]. Malaki ang tulong ng mga kagamitang ito sa mga sinaunang tao sa kanilang pamumuhay para makagawa pa sila ng iba pang mga kagamitan na gawa sa mas malalambot na materyales kagaya ng [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[kahoy]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Plummer |first=Thomas |year=2004 |title=Flaked Stones and Old Bones: Biological and Cultural Evolution at the Dawn of Technology |trans-title=Mga Nabalatang Bato at Lumang Buto: Biolohikal at Kultural na Ebolusyon sa Pag-usbong ng Teknolohiya |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |publisher=[[Yearbook of Physical Anthropology]] |volume= |issue=47 |pages=118–64 |bibcode=2004AJPA..125S.118P |doi=10.1002/ajpa.20157 |pmid=15605391}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng [[Gitnang Paleolitiko]] noong bandang 300,000 taon ang nakaraan, umusbong ang isang paraan kung saan [[Nakahandang ubod|may nakahanda na'ng isang ubod ng bato]] na siyang gagamitin upang makagawa ng maraming matatalas na bato. Bandang 40,000 taon ang nakaraan sa kasagsagan ng [[Itaas na Paleolitiko]], umusbong naman ang [[Pagbabalat gamit talas|pagbabalat gamit ng matalas na kagamitan]] tulad ng kahoy o buto, na nagpapahintulot sa paggawa sa mga kagamitang may mas pinong talim na hindi magagawa ng simpleng paghampas ng bato sa isa pang bato.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haviland |first=William A. |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2004 |isbn=978-0-534-62487-3 |page=77 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Pangkultura: Ang Hámon ng Tao}}&lt;/ref&gt; Noong [[Neolitiko]], laganap na ang mga kagamitang gawa sa samu't saring klase ng mga bato bukod sa pingkian, tulad ng [[Eskistong lunti|eskitong lunti]] at [[Hade (bato)|hade]]. Ginagamit ang mga makikinis na palakol kasama ng iba pang mga kagamitang gawa sa bato tulad ng [[Matulis na bala|matutulis na bala]], kutsilyo, at pangkiskis, gayundin sa mga kagamitang gawa naman sa mga organikong materyales.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tóth |first=Zsuzsanna |title=The First Neolithic Sites in Central/South-East European Transect |publisher=BAR International Series 2334 |year=2012 |editor-last=Anders |editor-first=Alexandra |series=Bone, Antler, and Tusk tools of the Early Neolithic Körös Culture |volume=III |location=Oxford |language=en |trans-title=Ang mga Unang Neolitikong Lugar sa Salubungan ng Gitna/Timog-silangang Europa |chapter=The Körös Culture in Eastern Hungary |trans-chapter=Ang Kulturang Körös sa Silangang Unggriya |editor-last2=Siklósi |editor-first2=Zsuzsanna}}&lt;/ref&gt;
[[File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|thumb|Isang [[espada]] o [[patalim]] na napetsahang ginawa noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse|Panahon ng Bronse]], ngayo'y nakalagak sa [[Pransiya]].]]
Pinaniniwalaan na nagsimula ang [[pagtutunaw]] ng [[Tanso (elemento)|tanso]] nang maimbento ang mga [[kiln]] na gawa sa [[luwad]] na kaya ang mga matataas na temperatura. Lumalaki ang konsentrasyon ng [[arseniko]] batay sa lalim ng mga deposito ng tanso; nagiging mga arsenikong tanso kung tutunawin ang mga ito, na may tigas na magagamit para sa paggawa ng mga kagamitan.&lt;ref name=&quot;Tylecote_1992&quot;&gt;{{Cite book |last=Merson |first=John |url=https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers |title=The Genius That Was China: East and West in the Making of the Modern World |publisher=The Overlook Press |year=1990 |isbn=978-0-87951-397-9 |location=Woodstock, Estados Unidos |page=69 |language=en |trans-title=Ang Kahenyuhan ng Tsina: Silangan at Kanluran sa Paggawa sa Modernong Mundo |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Isang [[balahak]] ng tansong hinaluan ng [[lata]] ang [[bronse]]; ang kakapusan ng makikitang deposito ng lata sa maraming lugar ang siyang naging hadlang upang kumalat ang tunay na bronseng lata sa mundo. Di hamak na isang mas mainam na materyal ang bronse kesa sa bato sa paggawa ng mga kasangkapan dahil sa mga katangian nito tulad ng tibay, kunat, at banat gayundin sa kadalian nito na mailagay sa mga nakahandang molde upang makagawa ng mga bagay sa isang partikular na hugis. Partikular na pinaunlad ng bronse ang teknolohiya ng [[paggawa ng barko]] dahil sa mga kagamitang gawa sa naturang materyal gaya ng [[Pako (pangkabit)|pako]], na pumalit sa naunang proseso ng pagtatali sa mga tablang kahoy sa isang bahaging binutasan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |url=https://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |publisher=Random House, LLC |year=2013 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Dagat at Sibilisasyon: Isang Pandagat na Kasaysayan ng Mundo}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagsimula naman ang [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]] sa paggamit ng mga tao ng [[bakal]] at [[asero]] sa paggawa ng mga kasangkapan.&lt;ref name=&quot;waldbaum&quot;&gt;{{Cite book |last=Jane C. |first=Waldbaum |title=From Bronze to Iron: The Transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean |date=1978 |publisher=Paul Aström |isbn=91-85058-79-3 |pages=56–58 |language=en |trans-title=Mula Bronse hanggang Bakal: Ang Transisyon mula sa Panahon ng Tanso patungo sa Panahon ng Bakal sa Silangang Mediteraneo |oclc=1146527679}}&lt;/ref&gt; Bagamat di hamak na mas mahirap tunawin ang bakal at asero kesa sa bronse at nangangailangan isagawa sa isang dinisenyong hurno para rito, mas matibay naman ito kaya nagawa pa rin itong kumalat. Di alam ng mga siyentipiko kung saan at kailan nagsimulang tunawin ng mga tao ang bakal at asero para sa ganitong hangarin dahil sa kahirapan sa pagtukoy sa mga bakal na nagmula sa mga mininang [[nikel]] mula sa mga bakal na resulta ng pagpapainit.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Photos |first=E. |year=1989 |title=The Question of Meteoritic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results |trans-title=Ang Tanong ng Meteoritiko vs Tinunaw na Bakal na Mayaman sa Nikel: Arkeolohikong Ebidensiya at Eksperimental na Resulta |journal=World Archaeology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=403–421 |doi=10.1080/00438243.1989.9980081 |jstor=124562}}&lt;/ref&gt;

Nagmula ang marami sa mga sinaunang teknolohiya ng mga sinaunang sibilisasyon sa pag-unlad ng pagmamanupaktura. Marami sa anim na klasikong [[Makinang payak|simpleng makina]] ang naimbento sa [[Mesopotamia]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=[[Eisenbrauns]] |isbn=978-1575060422 |language=en |trans-title=Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ang Arkeolohikong Ebidensiya}}&lt;/ref&gt; Unang lumabas ang mekanismong [[gulong at ehe]] sa [[gulong pampalayok]], na ginagamit na noon pang {{BCE|ika-5 milenyo|link=true}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Potts |first=D. T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}&lt;/ref&gt; Ginagawa rin sa maraming lugar sa [[Dagat Mediteraneo]] ang mga [[papel]] na gawa sa [[papiro]] gayundin sa mga [[palayok]]. Karaniwang gawa ang mga sinaunang gusali sa sinaunang Ehipto sa [[Laryo|ladrilyong]] yari sa luwad, [[buhangin]], [[banlik]], at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Trzciński |first1=Jerzy |last2=Zaremba |first2=Małgorzata |last3=Rzepka |first3=Sławomir |last4=Welc |first4=Fabian |last5=Szczepański |first5=Tomasz |date=2016-06-01 |title=Preliminary Report on Engineering Properties and Environmental Resistance of Ancient Mud Bricks from Tell El-Retaba Archaeological Site in the Nile Delta |trans-title=Paunang Ulat sa mga Katangiang Pang-inhinyeriya at Resistensiyang Pangkalikasan ng mga Sinaunang Ladrilyong Luwad mula sa Arkeolohikong Sayt ng Tell El-Retaba sa Delta ng Ilog Nilo |journal=Studia Quaternaria |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=47–56 |bibcode=2016StudQ..33...47T |doi=10.1515/squa-2016-0005 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Mga pangunahing bansa ==
Ayon sa {{tooltip|Organisasyon sa Pagpapaunlad ng Industriya ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Industrial Development Organization}} (UNIDO), [[Tsina]] ang pabrikante na may pinakamataas na produksiyon sa buong mundo noong 2023, na nagprodyus ng 28.7% ng kabuuang pandaigdigang produksiyon sa pagmamanupaktura, kasunod ng [[Estados Unidos]], [[Alemanya]], [[Hapon]], at [[Indiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |trans-title=Portada ng Estadistikang Datos ng UNIDO |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=Oktubre 5, 2021 |access-date=Oktubre 5, 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www2.deloitte.com&quot;&gt;{{Cite web |date=Hulyo 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |trans-title=Mga Nangungunang Bansa sa Pagmamanupaktura |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=Marso 4, 2022 |access-date=Marso 14, 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Naglalathala rin ang UNIDO ng Indise ng {{tooltip|Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya|Competitive Industrial Performance}} (CIP), na sumusukat sa kakayahang makipagkompitensiya sa pagmamanupaktura ng iba't ibang bansa. Pinagsasama ng Indiseng CIP ang kabuuang output ng bansa sa pagmamanupaktura sa iba pang mga salik tulad ng kakayahan nito sa mataas na teknolohiya at ng impluwensiya nito sa pandaigdigang ekonomiya. Nanguna ang Alemanya sa Indiseng CIP ng 2020, na sinundan ng Tsina, Timog Korea, Estados Unidos, at Hapon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng UNIDO noong 2020: Mga Perpil ng Bansa |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=Abril 6, 2022 |access-date=Hunyo 21, 2022 |website=unido.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles ( Report) |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng 2020: Mga Perpil ng Bansa (Ulat) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=Enero 10, 2022 |access-date=Hunyo  21, 2022 |website=stat.unido.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Talaan ng mga bansa ayon sa output sa pagmamanupaktura ===
Ito ang nangungunang 50 bansa batay sa kabuuang halaga ng output ng pagmamanupaktura sa dolyar ng US para sa nabanggit na taon ayon sa Bangkong Pandaigdig:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |trans-title=Pagmamanupaktura, Halagang Idinagdag (Kasalukuyang US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ {{sronly|List of countries by manufacturing output}}
|-
! scope=&quot;col&quot; | Ranggo
! scope=&quot;col&quot; | Bansa o rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Halaga (sa milyun-milyong US$)
! scope=&quot;col&quot; | Taon
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f0f0f0&quot;
| ||{{noflag}}''Mundo''||16,182,038||2023
|-
|1||{{flag|Tsina}}||4,658,782||2023
|-
|2||{{flag|Estados Unidos}}||2,497,132||2021
|-
|3||{{flag|Alemanya}}||844,926||2023
|-
|4||{{flag|Hapon}}||818,398||2022
|-
|5||{{flag|Indiya}}||709,990||2023
|-
|6||{{flag|Timog Korea}}||562,389||2023
|-
|7||{{flag|Mehiko}}||460,728||2023
|-
|8||{{flag|Italya}}||354,722||2023
|-
|9||{{flag|Pransiya}}||294,465||2023
|-
|10||{{flag|Brasil}}||289,791||2023
|-
|11||{{flag|Reyno Unido}}||284,063||2023
|-
|12||{{flag|Indonesya}}||255,962||2023
|-
|13||{{flag|Rusya}}||251,577||2023
|-
|14||{{flag|Turkiya}}||215,038||2023
|-
|15||{{flag|Irlanda}}||186,525||2023
|-
|16||{{flag|Espanya}}||181,592||2023
|-
|17||{{flag|Suwisa}}||160,232||2023
|-
|18||{{flag|Saudi Arabia}}||157,876||2023
|-
|19||{{flag|Kanada}}||149,268||2020
|-
|20||{{flag|Polonya}}||131,712||2023
|-
|21||{{flag|Olanda}}||130,225||2023
|-
|22||{{flag|Taylandiya}}||128,271||2023
|-
|23||{{flag|Arhentina}}||104,386||2023
|-
|24
|{{flag|Biyetnam}}
|102,628
|2023
|-
|25||{{flagicon|BGD}} [[Banglades]]||97,727||2023
|-
|26||{{flag|Australya}}||92,893||2023
|-
|27||{{flag|Malasya}}||92,117||2023
|-
|28||{{flagicon|SIN}} [[Singapura]]||88,498||2023
|-
|29||{{flag|Iran}}||82,641||2022
|-
|30||{{flagicon|AUT}} [[Austriya]]||80,816||2023
|-
|31||{{flag|Suwesya}}||77,456||2023
|-
|32||{{flag|Belhika}}||75,079||2023
|-
|33||{{flag|Pilipinas}}||70,896||2023
|-
|34||{{flag|Republikang Tseko}}||70,732||2023
|-
|35
|{{flag|Ehipto}}
|59,642
|2023
|-
|36||{{flag|Beneswela}}||58,237||2014
|-
|37||{{flag|Dinamarka}}||56,283||2023
|-
|38||{{flag|Niherya}}||55,742||2023
|-
|39||{{flagicon|PUR}} [[Porto Riko]]||53,769||2023
|-
|40||{{flag|Israel}}||49,658||2021
|-
|41||{{flag|Emiratos Arabes Unidos}}||49,317||2022
|-
|42||{{flag|Timog Aprika}}||48,809||2023
|-
|43||{{flag|Rumanya}}||47,923||2023
|-
|44||{{flag|Pakistan}}||45,936||2023
|-
|45||{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]||44,966||2023
|-
|46||{{flag|Kolombya}}||39,595||2023
|-
|47||{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]]||36,403||2023
|-
|48||{{flag|Portugal}}||34,296||2023
|-
|49||{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]]||32,148||2023
|-
|50||{{flag|Tsile}}||30,889||2023
|-
|}

==Sanggunian==
{{Reflist}}{{Industries|state=expanded}} {{Human impact on the environment|state=expanded}}{{Authority control}}
[[Kategorya:Industriya]]
[[Kategorya:Negosyo]]
[[Kategorya:Pagmamanupaktura]]
[[Kategorya:Produksiyon (ekonomika)]]</text>
      <sha1>54ucejyi79eoje5rdfnaceevgwyuzpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235863</id>
      <parentid>2235778</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <origin>2235863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24539" sha1="74frty64uiws6igyy0fay9cycl81see" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;
[[File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|thumb|Pagmamanupaktura sa [[sasakyang pangkalawakan]] na ''[[New Horizons]]'' sa Laboratoryong Pangpananaliksik ng [[NASA]].]]
'''Pagmamanupaktúra''' ([[Salitang-ugat|ugat]]: '''manupaktúra''') ang paggawa o [[Produksiyon (ekonomika)|pagyari]] sa mga [[produkto]] na may tulong mula sa isang [[kagamitan]], [[Hanapbuhay|lakas-paggawa]], [[makina]], [[kasangkapan]], at [[Prosesong kemikal|kemikal]] o [[Prosesong biolohiko|biolohikong pagproseso]] o [[pormulasyon]]. Ito ang sentro ng [[ikalawang sektor ng ekonomiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |trans-title=Pagmamanupaktura |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date= |website=Investopedia |language=en}}&lt;/ref&gt; Maaari itong tumukoy rin sa samu't saring gawain ng tao kagaya ng [[gawang-kamay]] o mga [[high tech]] na bagay, ngunit pinakaginagamit ito sa konteksto ng [[disenyong pang-industriya]], kung saan pinoproseso ang mga [[hilaw na materyales]] mula sa [[Unang sektor ng ekonomiya|unang sektor]] upang maging mga gawang produkto ito nang maramihan. Binebenta ang mga ito sa iba pang nagmamanupaktura upang makagawa pa ng ibang produkto tulad ng [[aplayans]], [[eroplano]], o [[sasakyan]], o di kaya'y direkta patungo sa mga gagamit na [[konsyumer]] sa pamamagitan ng [[Ikatlong sektor ng ekonomiya|ikatlong sektor]].

[[Inhinyeriyang pangmanupaktura]] ang larangan ng [[inhenyeriya]] na nakatuon sa pagdisenyo at pagpapaunlad sa proseso ng pagmamanupaktura at sa mga hakbang mula sa pagproseso sa mga hilaw na materyales hanggang sa [[tapos na produkto]]. Nagsisimula ang prosesong ito sa pagdisenyo sa produkto at [[espesipikasyon ng mga materyales]], at susundan ng pagbabago sa mga materyales na ito upang maging produkto na umaayon sa disenyo.

Saklaw ng kontemporaryong pagmamanupaktura ang lahat ng mga hakbang na pumapatungkol sa paggawa at pagsasama sa mga parte ng isang produkto. Ginagamit sa ilang mga industriya kagaya ng sa [[semikonduktor]] at [[asero]] ang katagang [[pabrikasyon]] upang tumukoy sa parehong proseso.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |trans-title=Pagmamapa sa Daloy ng Suplay ng Semikonduktor: Ang Kritikal na Gampanin ng Rehiyong Indo-Pasipiko |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
Nagmula ang salitang &quot;manupaktura&quot;, ang [[salitang-ugat]] ng &quot;pagmamanupaktura&quot;, sa [[wikang Espanyol]] na {{Lang|en|manufactura}}. Isa itong pagsasama ng [[Parirala|pariralang]] [[Wikang Latin|Latin]] na {{Lang|la|manu factura}} (&quot;[[gawang-kamay]]&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=manufactura |trans-title=manupaktura |url=https://dle.rae.es/manufactura |access-date=2026-10-06 |website=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario |language=es}}&lt;/ref&gt; Kalaunan, nagbago ang kahulugan nito upang tumukoy sa proseso ng paggawa sa mga produktong gawang-kamay bandang ika-16 na siglo, at pagsapit ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa, nagkaroon ito ng kahulugan na tumutukoy sa paggawa sa mga produkto mapaanuman ang paraan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Srivatsan |first1=T. S. |title=Manufacturing Techniques for Materials: Engineering and Engineered |last2=Manigandan |first2=K. |last3=Sudarshan |first3=T. S. |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1138099265 |editor-last=Srivatsan |editor-first=T. S. |location=Boca Raton, Estados Unidos |pages=436–437 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales: Inhinyeriya at Ginawa |chapter=Use of Conventional Manufacturing Techniques for Materials |trans-chapter=Paggamit sa mga Kumbensiyonal na Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales |editor-last2=Sudarshan |editor-first2=T. S. |editor-last3=Manigandan |editor-first3=K.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Youssef |first1=Helmi A. |title=Machining Technology: Machine Tools and Operations |url=https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous |last2=El-Hofy |first2=Hassan |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1420043396 |location=Boca Raton, Estados Unidos |page=[https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous/page/1 1] |language=en |trans-title=Teknolohiyang Pangmakina: Mga De-makinang Kagamitan at Operasyon}}&lt;/ref&gt; Ilan sa mga karaniwang salin sa wikang Tagalog para rito ang mga salitang &quot;paggawa&quot; at &quot;pagyari&quot;, bagamat pawang mas malalawak ang saklaw na kahulugan ng mga ito kumpara sa &quot;manupaktura&quot;.

== Kasaysayan ==

=== Prehistorya at sinaunang kasaysayan ===
[[File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|thumb|[[Ubod ng bato|Ubod]] ng [[batong pingkian]] para sa paggawa ng mga talim, natagpuan sa [[Israel]] at tinatayang may tanda na {{BKP|40000|link=yes}}.]]
Nagmamanupaktura na ang mga [[Ebolusyon ng tao|ninuno ng tao]] ng mga kagamitan at kasangkapang gawa sa bato bandang 200,000 taon ang nakalilipas, bago pa man umusbong ang modernong ''[[Tao|Homo sapiens]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Human Ancestors Hall: Homo sapiens |trans-title=Bulwagan ng mga Ninuno ng Tao: Homo sapiens |url=http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501000000/http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-date=May 1, 2009 |access-date= |publisher=[[Smithsonian Institution]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Di bababa sa 2.3 milyong taon ang tanda ng [[industriyang Oldowan]], ang pinakamatandang [[arkeolohikong industriya]] na gumagawa ng mga kagamitang gawa sa bato.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 6, 1999 |title=Ancient 'Tool Factory' Uncovered |language=en |trans-title=Nahukay ang isang Sinaunang 'Pagawaan ng Kagamitan' |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070318192530/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |archive-date=March 18, 2007}}&lt;/ref&gt; May ebidensiya na ng aktuwal na paggamit mismo ng mga kagamitang ito noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan sa [[Lambak ng Great Rift]] sa rehiyong bahagi ngayon ng [[Etiopiya]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Heinzelin |first1=Jean de |last2=Clark |first2=JD |last3=White |first3=T |last4=Hart |first4=W |last5=Renne |first5=P |last6=Woldegabriel |first6=G |last7=Beyene |first7=Y |last8=Vrba |first8=E |date=April 1999 |title=Environment and Behavior of 2.5-Million-Year-Old Bouri Hominids |trans-title=Kapaligiran at Ugali ng mga 2.5 Milyong Taóng Hominid ng Bouri |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=284 |issue=5414 |pages=625–629 |bibcode=1999Sci...284..625D |doi=10.1126/science.284.5414.625 |pmid=10213682}}&lt;/ref&gt; Para magawa ang mga kagamitang ito, hinahampas ang [[Ubod ng bato|ubod]] ng isang matigas na batong may partikular na katangiang mababalatan tulad ng [[Batong pingkian|pingkian]] gamit ng isang [[batong panghampas]]. Dahil sa pagbabalat, nagkakaroon ng talim ang naturang bato na magagamit bilang [[Panghiwa (arkeolohiya)|panghiwa]] o [[Pangkiskis (arkeolohiya)|pangkiskis]]. Malaki ang tulong ng mga kagamitang ito sa mga sinaunang tao sa kanilang pamumuhay para makagawa pa sila ng iba pang mga kagamitan na gawa sa mas malalambot na materyales kagaya ng [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[kahoy]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Plummer |first=Thomas |year=2004 |title=Flaked Stones and Old Bones: Biological and Cultural Evolution at the Dawn of Technology |trans-title=Mga Nabalatang Bato at Lumang Buto: Biolohikal at Kultural na Ebolusyon sa Pag-usbong ng Teknolohiya |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |publisher=[[Yearbook of Physical Anthropology]] |volume= |issue=47 |pages=118–64 |bibcode=2004AJPA..125S.118P |doi=10.1002/ajpa.20157 |pmid=15605391}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng [[Gitnang Paleolitiko]] noong bandang 300,000 taon ang nakaraan, umusbong ang isang paraan kung saan [[Nakahandang ubod|may nakahanda na'ng isang ubod ng bato]] na siyang gagamitin upang makagawa ng maraming matatalas na bato. Bandang 40,000 taon ang nakaraan sa kasagsagan ng [[Itaas na Paleolitiko]], umusbong naman ang [[Pagbabalat gamit talas|pagbabalat gamit ng matalas na kagamitan]] tulad ng kahoy o buto, na nagpapahintulot sa paggawa sa mga kagamitang may mas pinong talim na hindi magagawa ng simpleng paghampas ng bato sa isa pang bato.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haviland |first=William A. |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2004 |isbn=978-0-534-62487-3 |page=77 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Pangkultura: Ang Hámon ng Tao}}&lt;/ref&gt; Noong [[Neolitiko]], laganap na ang mga kagamitang gawa sa samu't saring klase ng mga bato bukod sa pingkian, tulad ng [[Eskistong lunti|eskitong lunti]] at [[Hade (bato)|hade]]. Ginagamit ang mga makikinis na palakol kasama ng iba pang mga kagamitang gawa sa bato tulad ng [[Matulis na bala|matutulis na bala]], kutsilyo, at pangkiskis, gayundin sa mga kagamitang gawa naman sa mga organikong materyales.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tóth |first=Zsuzsanna |title=The First Neolithic Sites in Central/South-East European Transect |publisher=BAR International Series 2334 |year=2012 |editor-last=Anders |editor-first=Alexandra |series=Bone, Antler, and Tusk tools of the Early Neolithic Körös Culture |volume=III |location=Oxford |language=en |trans-title=Ang mga Unang Neolitikong Lugar sa Salubungan ng Gitna/Timog-silangang Europa |chapter=The Körös Culture in Eastern Hungary |trans-chapter=Ang Kulturang Körös sa Silangang Unggriya |editor-last2=Siklósi |editor-first2=Zsuzsanna}}&lt;/ref&gt;
[[File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|thumb|Isang [[espada]] o [[patalim]] na napetsahang ginawa noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse|Panahon ng Bronse]], ngayo'y nakalagak sa [[Pransiya]].]]
Pinaniniwalaan na nagsimula ang [[pagtutunaw]] ng [[Tanso (elemento)|tanso]] nang maimbento ang mga [[kiln]] na gawa sa [[luwad]] na kaya ang mga matataas na temperatura. Lumalaki ang konsentrasyon ng [[arseniko]] batay sa lalim ng mga deposito ng tanso; nagiging mga arsenikong tanso kung tutunawin ang mga ito, na may tigas na magagamit para sa paggawa ng mga kagamitan.&lt;ref name=&quot;Tylecote_1992&quot;&gt;{{Cite book |last=Merson |first=John |url=https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers |title=The Genius That Was China: East and West in the Making of the Modern World |publisher=The Overlook Press |year=1990 |isbn=978-0-87951-397-9 |location=Woodstock, Estados Unidos |page=69 |language=en |trans-title=Ang Kahenyuhan ng Tsina: Silangan at Kanluran sa Paggawa sa Modernong Mundo |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Isang [[balahak]] ng tansong hinaluan ng [[lata]] ang [[bronse]]; ang kakapusan ng makikitang deposito ng lata sa maraming lugar ang siyang naging hadlang upang kumalat ang tunay na bronseng lata sa mundo. Di hamak na isang mas mainam na materyal ang bronse kesa sa bato sa paggawa ng mga kasangkapan dahil sa mga katangian nito tulad ng tibay, kunat, at banat gayundin sa kadalian nito na mailagay sa mga nakahandang molde upang makagawa ng mga bagay sa isang partikular na hugis. Partikular na pinaunlad ng bronse ang teknolohiya ng [[paggawa ng barko]] dahil sa mga kagamitang gawa sa naturang materyal gaya ng [[Pako (pangkabit)|pako]], na pumalit sa naunang proseso ng pagtatali sa mga tablang kahoy sa isang bahaging binutasan.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |url=https://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |publisher=Random House, LLC |year=2013 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Dagat at Sibilisasyon: Isang Pandagat na Kasaysayan ng Mundo}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagsimula naman ang [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]] sa paggamit ng mga tao ng [[bakal]] at [[asero]] sa paggawa ng mga kasangkapan.&lt;ref name=&quot;waldbaum&quot;&gt;{{Cite book |last=Jane C. |first=Waldbaum |title=From Bronze to Iron: The Transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean |date=1978 |publisher=Paul Aström |isbn=91-85058-79-3 |pages=56–58 |language=en |trans-title=Mula Bronse hanggang Bakal: Ang Transisyon mula sa Panahon ng Tanso patungo sa Panahon ng Bakal sa Silangang Mediteraneo |oclc=1146527679}}&lt;/ref&gt; Bagamat di hamak na mas mahirap tunawin ang bakal at asero kesa sa bronse at nangangailangan isagawa sa isang dinisenyong hurno para rito, mas matibay naman ito kaya nagawa pa rin itong kumalat. Di alam ng mga siyentipiko kung saan at kailan nagsimulang tunawin ng mga tao ang bakal at asero para sa ganitong hangarin dahil sa kahirapan sa pagtukoy sa mga bakal na nagmula sa mga mininang [[nikel]] mula sa mga bakal na resulta ng pagpapainit.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Photos |first=E. |year=1989 |title=The Question of Meteoritic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results |trans-title=Ang Tanong ng Meteoritiko vs Tinunaw na Bakal na Mayaman sa Nikel: Arkeolohikong Ebidensiya at Eksperimental na Resulta |journal=World Archaeology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=403–421 |doi=10.1080/00438243.1989.9980081 |jstor=124562}}&lt;/ref&gt;

Nagmula ang marami sa mga sinaunang teknolohiya ng mga sinaunang sibilisasyon sa pag-unlad ng pagmamanupaktura. Marami sa anim na klasikong [[Makinang payak|simpleng makina]] ang naimbento sa [[Mesopotamia]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=[[Eisenbrauns]] |isbn=978-1575060422 |language=en |trans-title=Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ang Arkeolohikong Ebidensiya}}&lt;/ref&gt; Unang lumabas ang mekanismong [[gulong at ehe]] sa [[gulong pampalayok]], na ginagamit na noon pang {{BCE|ika-5 milenyo|link=true}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Potts |first=D. T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}&lt;/ref&gt; Ginagawa rin sa maraming lugar sa [[Dagat Mediteraneo]] ang mga [[papel]] na gawa sa [[papiro]] gayundin sa mga [[palayok]]. Karaniwang gawa ang mga sinaunang gusali sa sinaunang Ehipto sa [[Laryo|ladrilyong]] yari sa luwad, [[buhangin]], [[banlik]], at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Trzciński |first1=Jerzy |last2=Zaremba |first2=Małgorzata |last3=Rzepka |first3=Sławomir |last4=Welc |first4=Fabian |last5=Szczepański |first5=Tomasz |date=2016-06-01 |title=Preliminary Report on Engineering Properties and Environmental Resistance of Ancient Mud Bricks from Tell El-Retaba Archaeological Site in the Nile Delta |trans-title=Paunang Ulat sa mga Katangiang Pang-inhinyeriya at Resistensiyang Pangkalikasan ng mga Sinaunang Ladrilyong Luwad mula sa Arkeolohikong Sayt ng Tell El-Retaba sa Delta ng Ilog Nilo |journal=Studia Quaternaria |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=47–56 |bibcode=2016StudQ..33...47T |doi=10.1515/squa-2016-0005 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Medyebal at maagang moderno ===
[[Talaksan:Stocking_Frame.jpg|thumb|Isang {{Lang|en|stocking frame}} sa [[Inglatera]]]]
Maraming mga imbensiyon na nabuo noong [[Gitnang Kapanahunan|panahong medyebal]] sa Europa na may layunin mapabilis ang mga tradisyonal na pamamaraan ng paggawa sa mga produkto. Isa rito ang [[paggawa ng papel]], isang teknolohiyang nagmula sa Tsina, na nakarating sa kontinente mula sa Gitnang Silangan sa pamamagitan ng mga bihag na Tsino noong ikawalong siglo.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735516.timeline.0001 |title=8th century |isbn=978-0191735516 |language=en |trans-title=Ika-8 siglo |chapter=Timeline: 8th century |trans-chapter=Kronolohiya: ika-8 siglo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825213937/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735516.timeline.0001 |archive-date=August 25, 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lalo pa itong kumalat noong kasagsagan ng pananakop ng [[kalipatong Umayyad]] sa rehiyon ng [[Tangway ng Iberya|Iberia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=de Safita |first=Neathery |date=July 2002 |title=A Brief History of Paper |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Papel |url=http://users.stlcc.edu/nfuller/paper/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822144311/http://users.stlcc.edu/nfuller/paper/ |archive-date=August 22, 2018 |access-date= |website=[[St. Louis Community College]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng ika-12 siglo, nagsimulang lumitaw ang mga [[Pagawaan ng papel|pagawaan]] ng [[papel]] sa kontinente, simula sa Italya. Nagmula ang mga materyales sa paggawa ng papel mula sa [[lino]] at [[bulak]], mga materyales na madaling makukuha kaya humantong ito sa pagmura ng papel at sa mabilis na pagkalat nito sa kontinente. Samantala, dahil sa paggawa sa mga [[Kanyon (sandata)|kanyon]] kaya naimbento ang mga [[hurnong de-ningas]] sa Pransiya pagsapit ng ika-15 siglo, bagamat may kaparehong teknolohiya na rin sa Tsina noon pang {{BKP|ikaapat na siglo|link=true}}.&lt;ref name=&quot;Tylecote_1992&quot; /&gt; Ang pagkaimbento naman sa {{Lang|en|[[stocking frame]]}} noong 1598 ang nagpabilis sa paggawa sa mga [[burda]] at [[tela]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rosen |first=William |title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention |publisher=University Of Chicago Press |year=2012 |isbn=978-0-226-72634-2 |page=237 |language=en |trans-title=Ang Pinakamalakas na Ideya sa Mundo: Ang Kuwento ng Singaw, Industriya, at Inobasyon}}&lt;/ref&gt;

== Mga pangunahing bansa ==
Ayon sa {{tooltip|Organisasyon sa Pagpapaunlad ng Industriya ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Industrial Development Organization}} (UNIDO), [[Tsina]] ang pabrikante na may pinakamataas na produksiyon sa buong mundo noong 2023, na nagprodyus ng 28.7% ng kabuuang pandaigdigang produksiyon sa pagmamanupaktura, kasunod ng [[Estados Unidos]], [[Alemanya]], [[Hapon]], at [[Indiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |trans-title=Portada ng Estadistikang Datos ng UNIDO |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=Oktubre 5, 2021 |access-date=Oktubre 5, 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www2.deloitte.com&quot;&gt;{{Cite web |date=Hulyo 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |trans-title=Mga Nangungunang Bansa sa Pagmamanupaktura |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=Marso 4, 2022 |access-date=Marso 14, 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Naglalathala rin ang UNIDO ng Indise ng {{tooltip|Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya|Competitive Industrial Performance}} (CIP), na sumusukat sa kakayahang makipagkompitensiya sa pagmamanupaktura ng iba't ibang bansa. Pinagsasama ng Indiseng CIP ang kabuuang output ng bansa sa pagmamanupaktura sa iba pang mga salik tulad ng kakayahan nito sa mataas na teknolohiya at ng impluwensiya nito sa pandaigdigang ekonomiya. Nanguna ang Alemanya sa Indiseng CIP ng 2020, na sinundan ng Tsina, Timog Korea, Estados Unidos, at Hapon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng UNIDO noong 2020: Mga Perpil ng Bansa |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=Abril 6, 2022 |access-date=Hunyo 21, 2022 |website=unido.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles ( Report) |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng 2020: Mga Perpil ng Bansa (Ulat) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=Enero 10, 2022 |access-date=Hunyo  21, 2022 |website=stat.unido.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Talaan ng mga bansa ayon sa output sa pagmamanupaktura ===
Ito ang nangungunang 50 bansa batay sa kabuuang halaga ng output ng pagmamanupaktura sa dolyar ng US para sa nabanggit na taon ayon sa Bangkong Pandaigdig:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |trans-title=Pagmamanupaktura, Halagang Idinagdag (Kasalukuyang US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ {{sronly|List of countries by manufacturing output}}
|-
! scope=&quot;col&quot; | Ranggo
! scope=&quot;col&quot; | Bansa o rehiyon
! scope=&quot;col&quot; | Halaga (sa milyun-milyong US$)
! scope=&quot;col&quot; | Taon
|- style=&quot;font-weight:bold; background:#f0f0f0&quot;
| ||{{noflag}}''Mundo''||16,182,038||2023
|-
|1||{{flag|Tsina}}||4,658,782||2023
|-
|2||{{flag|Estados Unidos}}||2,497,132||2021
|-
|3||{{flag|Alemanya}}||844,926||2023
|-
|4||{{flag|Hapon}}||818,398||2022
|-
|5||{{flag|Indiya}}||709,990||2023
|-
|6||{{flag|Timog Korea}}||562,389||2023
|-
|7||{{flag|Mehiko}}||460,728||2023
|-
|8||{{flag|Italya}}||354,722||2023
|-
|9||{{flag|Pransiya}}||294,465||2023
|-
|10||{{flag|Brasil}}||289,791||2023
|-
|11||{{flag|Reyno Unido}}||284,063||2023
|-
|12||{{flag|Indonesya}}||255,962||2023
|-
|13||{{flag|Rusya}}||251,577||2023
|-
|14||{{flag|Turkiya}}||215,038||2023
|-
|15||{{flag|Irlanda}}||186,525||2023
|-
|16||{{flag|Espanya}}||181,592||2023
|-
|17||{{flag|Suwisa}}||160,232||2023
|-
|18||{{flag|Saudi Arabia}}||157,876||2023
|-
|19||{{flag|Kanada}}||149,268||2020
|-
|20||{{flag|Polonya}}||131,712||2023
|-
|21||{{flag|Olanda}}||130,225||2023
|-
|22||{{flag|Taylandiya}}||128,271||2023
|-
|23||{{flag|Arhentina}}||104,386||2023
|-
|24
|{{flag|Biyetnam}}
|102,628
|2023
|-
|25||{{flagicon|BGD}} [[Banglades]]||97,727||2023
|-
|26||{{flag|Australya}}||92,893||2023
|-
|27||{{flag|Malasya}}||92,117||2023
|-
|28||{{flagicon|SIN}} [[Singapura]]||88,498||2023
|-
|29||{{flag|Iran}}||82,641||2022
|-
|30||{{flagicon|AUT}} [[Austriya]]||80,816||2023
|-
|31||{{flag|Suwesya}}||77,456||2023
|-
|32||{{flag|Belhika}}||75,079||2023
|-
|33||{{flag|Pilipinas}}||70,896||2023
|-
|34||{{flag|Republikang Tseko}}||70,732||2023
|-
|35
|{{flag|Ehipto}}
|59,642
|2023
|-
|36||{{flag|Beneswela}}||58,237||2014
|-
|37||{{flag|Dinamarka}}||56,283||2023
|-
|38||{{flag|Niherya}}||55,742||2023
|-
|39||{{flagicon|PUR}} [[Porto Riko]]||53,769||2023
|-
|40||{{flag|Israel}}||49,658||2021
|-
|41||{{flag|Emiratos Arabes Unidos}}||49,317||2022
|-
|42||{{flag|Timog Aprika}}||48,809||2023
|-
|43||{{flag|Rumanya}}||47,923||2023
|-
|44||{{flag|Pakistan}}||45,936||2023
|-
|45||{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]||44,966||2023
|-
|46||{{flag|Kolombya}}||39,595||2023
|-
|47||{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]]||36,403||2023
|-
|48||{{flag|Portugal}}||34,296||2023
|-
|49||{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]]||32,148||2023
|-
|50||{{flag|Tsile}}||30,889||2023
|-
|}

==Sanggunian==
{{Reflist}}{{Industries|state=expanded}} {{Human impact on the environment|state=expanded}}{{Authority control}}
[[Kategorya:Industriya]]
[[Kategorya:Negosyo]]
[[Kategorya:Pagmamanupaktura]]
[[Kategorya:Produksiyon (ekonomika)]]</text>
      <sha1>74frty64uiws6igyy0fay9cycl81see</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Regions of Italy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>129159</id>
    <revision>
      <id>2235906</id>
      <parentid>2225812</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="sa5ma5l2g2ex5nzutgk5bd28o3qqekg" xml:space="preserve">{{Navbox with columns
| name = Regions of Italy
| title = [[Mga Rehiyon ng Italya|Mga Rehiyon]] ng [[Italya]]
| colwidth = 20%
| colstyle = text-align: left
| col1 = [[Abruzos]]&lt;br /&gt;[[Lambak Aosta]]&lt;br /&gt;[[Apulia]]&lt;br /&gt;[[Basilicata]]
| col2 = [[Calabria]]&lt;br /&gt;[[Campania]]&lt;br /&gt;[[Emilia–Romagna|Emilia-Romaña]]&lt;br /&gt;[[Friul-Venecia Julia]]
| col3 = [[Lacio]]&lt;br /&gt;[[Liguria]]&lt;br /&gt;[[Lombardia]]&lt;br /&gt;[[Marcas]]
| col4 = [[Molise]]&lt;br /&gt;[[Piamonte]]&lt;br /&gt;[[Cerdeña]]&lt;br /&gt;[[Sicilia]]
| col5 = [[Trentino-Alto Adigio]]&lt;br /&gt;[[Toscana]]&lt;br /&gt;[[Umbría]]&lt;br /&gt;[[Veneto]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:Italy region templates| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sa5ma5l2g2ex5nzutgk5bd28o3qqekg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235918</id>
      <parentid>2235906</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="jf9i1g3rr8u6glg6lfdmdbnrpezg8ld" xml:space="preserve">{{Navbox with columns
| name = Regions of Italy
| title = [[Mga Rehiyon ng Italya|Mga rehiyon]] ng [[Italya]]
| colwidth = 20%
| colstyle = text-align: left
| col1 = [[Abruzos]]&lt;br /&gt;[[Lambak Aosta]]&lt;br /&gt;[[Apulia]]&lt;br /&gt;[[Basilicata]]
| col2 = [[Calabria]]&lt;br /&gt;[[Campania]]&lt;br /&gt;[[Emilia–Romagna|Emilia-Romaña]]&lt;br /&gt;[[Friul-Venecia Julia]]
| col3 = [[Lacio]]&lt;br /&gt;[[Liguria]]&lt;br /&gt;[[Lombardia]]&lt;br /&gt;[[Marcas]]
| col4 = [[Molise]]&lt;br /&gt;[[Piamonte]]&lt;br /&gt;[[Cerdeña]]&lt;br /&gt;[[Sicilia]]
| col5 = [[Trentino-Alto Adigio]]&lt;br /&gt;[[Toscana]]&lt;br /&gt;[[Umbría]]&lt;br /&gt;[[Veneto]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:Italy region templates| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jf9i1g3rr8u6glg6lfdmdbnrpezg8ld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235919</id>
      <parentid>2235918</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="agryx4ohld240oigkm2e39slk771w25" xml:space="preserve">{{Navbox with columns
| name = Regions of Italy
| title = Mga [[Mga Rehiyon ng Italya|rehiyon]] ng [[Italya]]
| colwidth = 20%
| colstyle = text-align: left
| col1 = [[Abruzos]]&lt;br /&gt;[[Lambak Aosta]]&lt;br /&gt;[[Apulia]]&lt;br /&gt;[[Basilicata]]
| col2 = [[Calabria]]&lt;br /&gt;[[Campania]]&lt;br /&gt;[[Emilia–Romagna|Emilia-Romaña]]&lt;br /&gt;[[Friul-Venecia Julia]]
| col3 = [[Lacio]]&lt;br /&gt;[[Liguria]]&lt;br /&gt;[[Lombardia]]&lt;br /&gt;[[Marcas]]
| col4 = [[Molise]]&lt;br /&gt;[[Piamonte]]&lt;br /&gt;[[Cerdeña]]&lt;br /&gt;[[Sicilia]]
| col5 = [[Trentino-Alto Adigio]]&lt;br /&gt;[[Toscana]]&lt;br /&gt;[[Umbría]]&lt;br /&gt;[[Veneto]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:Italy region templates| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>agryx4ohld240oigkm2e39slk771w25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mga rehiyon ng Italya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129160</id>
    <revision>
      <id>2235914</id>
      <parentid>2036735</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="2uqurro1lior8799ahuoaoauazi4qfc" xml:space="preserve">{{Italy Labelled Map|float=right}}Ang '''mga rehiyon ng Italya''' ay ang unang antas ng pampangasiwaang pagkakabaha-bahagi ng [[Italya]]. Mayroong dalawampung rehiyon ang Italya, kung saan lima dito ay ipinagkalooban ng saligang batas nang higit na kapangyarihan sa pagsasarili. Ang bawat rehiyon (maliban sa Lambak ng Aosta) ay nahahati sa mga lalawigan. 

== Talaan ==


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;120px&quot;| Rehiyon
!width=&quot;120px&quot;| Pang-uri
!width=&quot;80px&quot;| [[Kabisera]]
!width=&quot;90px&quot;| [[Lawak]] (km²)
!width=&quot;80px&quot;| [[Populasyon]]
|-
| [[Abruzos]]
| Abruzzese
| [[L'Aquila]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|10794}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1324000}}
|-
| ''[[Aosta Valley|Lambak Aosta]]''
| Valdôtain
| [[Aosta|Aosta/Aoste]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3263}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|126000}}
|-
| [[Apulia]]
| Apulian
| [[Bari]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|19362}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4076000}}
|-
| [[Basilicata]]
| Lucan
| [[Potenza]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9992}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|591000}}
|-
| [[Calabria]]
| Calabrian
| [[Catanzaro]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|15080}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|2007000}}
|-
| [[Campania]]
| Campanian
| [[Naples]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13595}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5811000}}
|-
| [[Emilia-Romagna|Emilia-Romaña]]
| Emilian or Romagnol
| [[Bologna]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22124}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4276000}}
|-
| ''[[Friuli-Venezia Giulia|Friul-Venecia Julia]]''
| Friulian
| [[Trieste]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|7855}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1222000}}
|-
| [[Lacio]]
| Latial
| [[Rome]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|17207}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5561000}}
|-
| [[Liguria]]
| Ligurian
| [[Genova]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5421}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1610000}}
|-
| [[Lombardy|Lombardia]]
| Lombard
| [[Milan]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|23861}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9642000}}
|-
| [[Marche|Marcas]]
| Marchisan
| [[Ancona]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9694}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1553000}}
|-
| [[Molise]]
| Molisan
| [[Campobasso]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4438}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|320000}}
|-
| [[Piedmont|Piamonte]]
| Piedmontese
| [[Turin]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25399}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4401000}}
|-
| ''[[Sardinia|Cerdeña]]''
| Sardinian
| [[Cagliari]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|24090}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1666000}}
|-
| ''[[Sicily|Sicilia]]''
| Sicilian
| [[Palermo]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25708}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5030000}}
|-
| ''[[Trentino-Alto Adige|Trentino-Alto Adigio]]''
| Trentine or South Tyrolean
| [[Trento]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13607}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1007000}}
|-
| [[Tuscany|Toscana]]
| Tuscan
| [[Florencia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22997}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3677000}}
|-
| [[Umbría]]
| Umbrian
| [[Perugia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|8456}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|884000}}
|-
| [[Veneto]]
| Venetian
| [[Venecia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|18391}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4832000}}
|}

== Tingnan din ==

* [[Mga lalawigan ng Italya]]
* Mga ''[[comune]]'' ng Italya
* [[Katimugang Italya]]

== Talababa ==
{{reflist}}

== Ugnay Panlabas ==
* [http://citymayors.com/government/italy_government.html CityMayors article]
=== Wikang Italyano ===
* [http://www.italia.gov.it/servlet/ContentServer?pagename=e-Italia/Structure&amp;pagetype=jsp&amp;jspName=e-Italia/livello2/tuaRegione&amp;canale=1147178175822 Regional Governments of Italy on Italia.gov.it]
* [http://www.governo.it/Istituzioni/index.html Regional Governments of Italy on Governo.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202045836/http://www.governo.it/Istituzioni/index.html |date=2006-02-02 }}

{{Regions of Italy}}

[[Kategorya:Italya]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Italya| ]]</text>
      <sha1>2uqurro1lior8799ahuoaoauazi4qfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235915</id>
      <parentid>2235914</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Talaan */</comment>
      <origin>2235915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="teffucqza50ib16cjbr86otqg3mvgvm" xml:space="preserve">{{Italy Labelled Map|float=right}}Ang '''mga rehiyon ng Italya''' ay ang unang antas ng pampangasiwaang pagkakabaha-bahagi ng [[Italya]]. Mayroong dalawampung rehiyon ang Italya, kung saan lima dito ay ipinagkalooban ng saligang batas nang higit na kapangyarihan sa pagsasarili. Ang bawat rehiyon (maliban sa Lambak ng Aosta) ay nahahati sa mga lalawigan. 

== Talaan ==


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;120px&quot;| Rehiyon
!width=&quot;120px&quot;| Pang-uri
!width=&quot;80px&quot;| [[Kabesera]]
!width=&quot;90px&quot;| [[Lawak]] (km²)
!width=&quot;80px&quot;| [[Populasyon]]
|-
| [[Abruzos]]
| Abruzzese
| [[L'Aquila]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|10794}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1324000}}
|-
| ''[[Aosta Valley|Lambak Aosta]]''
| Valdôtain
| [[Aosta|Aosta/Aoste]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3263}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|126000}}
|-
| [[Apulia]]
| Apulian
| [[Bari]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|19362}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4076000}}
|-
| [[Basilicata]]
| Lucan
| [[Potenza]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9992}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|591000}}
|-
| [[Calabria]]
| Calabrian
| [[Catanzaro]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|15080}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|2007000}}
|-
| [[Campania]]
| Campanian
| [[Napoles]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13595}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5811000}}
|-
| [[Emilia-Romagna|Emilia-Romaña]]
| Emilian or Romagnol
| [[Bolonia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22124}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4276000}}
|-
| ''[[Friuli-Venezia Giulia|Friul-Venecia Julia]]''
| Friulian
| [[Trieste]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|7855}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1222000}}
|-
| [[Lacio]]
| Latial
| [[Roma]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|17207}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5561000}}
|-
| [[Liguria]]
| Ligurian
| [[Genova]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5421}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1610000}}
|-
| [[Lombardy|Lombardia]]
| Lombard
| [[Milan]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|23861}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9642000}}
|-
| [[Marche|Marcas]]
| Marchisan
| [[Ancona]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|9694}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1553000}}
|-
| [[Molise]]
| Molisan
| [[Campobasso]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4438}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|320000}}
|-
| [[Piedmont|Piamonte]]
| Piedmontese
| [[Turin]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25399}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4401000}}
|-
| ''[[Sardinia|Cerdeña]]''
| Sardinian
| [[Cagliari]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|24090}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1666000}}
|-
| ''[[Sicily|Sicilia]]''
| Sicilian
| [[Palermo]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|25708}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|5030000}}
|-
| ''[[Trentino-Alto Adige|Trentino-Alto Adigio]]''
| Trentine or South Tyrolean
| [[Trento]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|13607}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|1007000}}
|-
| [[Tuscany|Toscana]]
| Tuscan
| [[Florencia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|22997}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|3677000}}
|-
| [[Umbría]]
| Umbrian
| [[Perugia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|8456}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|884000}}
|-
| [[Veneto]]
| Venetian
| [[Venecia]]
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|18391}}
| style=&quot;text-align:right&quot;|{{nts|4832000}}
|}

== Tingnan din ==

* [[Mga lalawigan ng Italya]]
* Mga ''[[comune]]'' ng Italya
* [[Katimugang Italya]]

== Talababa ==
{{reflist}}

== Ugnay Panlabas ==
* [http://citymayors.com/government/italy_government.html CityMayors article]
=== Wikang Italyano ===
* [http://www.italia.gov.it/servlet/ContentServer?pagename=e-Italia/Structure&amp;pagetype=jsp&amp;jspName=e-Italia/livello2/tuaRegione&amp;canale=1147178175822 Regional Governments of Italy on Italia.gov.it]
* [http://www.governo.it/Istituzioni/index.html Regional Governments of Italy on Governo.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202045836/http://www.governo.it/Istituzioni/index.html |date=2006-02-02 }}

{{Regions of Italy}}

[[Kategorya:Italya]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Italya| ]]</text>
      <sha1>teffucqza50ib16cjbr86otqg3mvgvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Italy Labelled Map</title>
    <ns>10</ns>
    <id>129161</id>
    <revision>
      <id>2235916</id>
      <parentid>1971912</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2620" sha1="m2744t0rknuowps6cdoomca8gbntmfx" xml:space="preserve">{{Image label begin|image=Italie par régions sans noms.svg|width={{{width|450}}}|float={{{float|none}}}}}
{{Image label small|x=0.81|y=0.68|scale={{{width|450}}}|text=[[Apulia]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.75|scale={{{width|450}}}|text=[[Basilicata]]}}
{{Image label small|x=0.80|y=0.88|scale={{{width|450}}}|text=[[Calabria]]}}
{{Image label small|x=0.62|y=1.06|scale={{{width|450}}}|text=''[[Sicilia]]''}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.62|scale={{{width|450}}}|text=[[Molise]]}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.72|scale={{{width|450}}}|text=[[Campania]]}}
{{Image label small|x=0.58|y=0.55|scale={{{width|450}}}|text=[[Abruzos]]}}
{{Image label small|x=0.49|y=0.60|scale={{{width|450}}}|text=[[Lacio]]}}
{{Image label small|x=0.47|y=0.49|scale={{{width|450}}}|text=[[Umbría]]}}
{{Image label small|x=0.53|y=0.43|scale={{{width|450}}}|text=[[Marcas]]}}
{{Image label small|x=0.37|y=0.45|scale={{{width|450}}}|text=[[Toscana]]}}
{{Image label small|x=0.19|y=0.80|scale={{{width|450}}}|text=''[[Cerdeña]]''}}
{{Image label small|x=0.32|y=0.32|scale={{{width|450}}}|text=[[Emilia-Romaña]]}}
{{Image label small|x=0.17|y=0.33|scale={{{width|450}}}|text=[[Liguria]]}}
{{Image label small|x=0.08|y=0.27|scale={{{width|450}}}|text=[[Piamonte]]}}
{{Image label small|x=0.50|y=0.12|scale={{{width|450}}}|text=''[[Friuli – Venezia Giulia|Friul &lt;br /&gt; Venecia Julia]]''}}
{{Image label small|x=0.05|y=0.17|scale={{{width|450}}}|text=''[[Aosta Valley|Lambak &lt;br /&gt; Aosta]]''}}
{{Image label small|x=0.35|y=0.10|scale={{{width|450}}}|text=''[[Trentino-Alto Adigio|Trentino &lt;br /&gt; Alto Adigio]]''}}
{{Image label small|x=0.43|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Veneto]]}}
{{Image label small|x=0.22|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Lombardia]]}}
{{Image label small|x=0.75|y=0.55|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Adriatico|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Adriatico&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.98|y=1.09|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Honiko|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Honiko&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.18|y=1.19|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Mediteraneo|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Mediteraneo&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.38|y=0.89|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Tireno|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Tireno&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.17|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Liguria|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Liguria&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label end}}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation, template|Template:Image label begin/doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m2744t0rknuowps6cdoomca8gbntmfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235917</id>
      <parentid>2235916</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="3jdvj90p7i9f50ixrrsebvexwyfcpd4" xml:space="preserve">{{Image label begin|image=Italie par régions sans noms.svg|width={{{width|450}}}|float={{{float|none}}}}}
{{Image label small|x=0.81|y=0.68|scale={{{width|450}}}|text=[[Apulia]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.75|scale={{{width|450}}}|text=[[Basilicata]]}}
{{Image label small|x=0.80|y=0.88|scale={{{width|450}}}|text=[[Calabria]]}}
{{Image label small|x=0.62|y=1.06|scale={{{width|450}}}|text=''[[Sicilia]]''}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.62|scale={{{width|450}}}|text=[[Molise]]}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.72|scale={{{width|450}}}|text=[[Campania]]}}
{{Image label small|x=0.58|y=0.55|scale={{{width|450}}}|text=[[Abruzos]]}}
{{Image label small|x=0.49|y=0.60|scale={{{width|450}}}|text=[[Lacio]]}}
{{Image label small|x=0.47|y=0.49|scale={{{width|450}}}|text=[[Umbría]]}}
{{Image label small|x=0.53|y=0.43|scale={{{width|450}}}|text=[[Marcas]]}}
{{Image label small|x=0.37|y=0.45|scale={{{width|450}}}|text=[[Toscana]]}}
{{Image label small|x=0.19|y=0.80|scale={{{width|450}}}|text=''[[Cerdeña]]''}}
{{Image label small|x=0.32|y=0.32|scale={{{width|450}}}|text=[[Emilia-Romaña]]}}
{{Image label small|x=0.17|y=0.33|scale={{{width|450}}}|text=[[Liguria]]}}
{{Image label small|x=0.08|y=0.27|scale={{{width|450}}}|text=[[Piamonte]]}}
{{Image label small|x=0.50|y=0.12|scale={{{width|450}}}|text=''[[Friuli – Venezia Giulia|Friul– &lt;br /&gt; Venecia Julia]]''}}
{{Image label small|x=0.05|y=0.17|scale={{{width|450}}}|text=''[[Aosta Valley|Lambak &lt;br /&gt; Aosta]]''}}
{{Image label small|x=0.35|y=0.10|scale={{{width|450}}}|text=''[[Trentino-Alto Adigio|Trentino &lt;br /&gt; Alto Adigio]]''}}
{{Image label small|x=0.43|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Veneto]]}}
{{Image label small|x=0.22|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Lombardia]]}}
{{Image label small|x=0.75|y=0.55|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Adriatico|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Adriatico&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.98|y=1.09|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Honiko|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Honiko&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.18|y=1.19|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Mediteraneo|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Mediteraneo&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.38|y=0.89|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Tireno|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Tireno&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.17|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text=[[Dagat Liguria|&lt;span style=&quot;font-style: italic; color: #48A3B5;&quot;&gt;Dagat Liguria&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label end}}

&lt;noinclude&gt;
{{Documentation, template|Template:Image label begin/doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3jdvj90p7i9f50ixrrsebvexwyfcpd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pieve di Cadore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129915</id>
    <revision>
      <id>2235773</id>
      <parentid>2233487</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4366" sha1="l29wvaldcih10aywnvymlrbjzj6qfvg" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Pieve di Cadore|official_name=Comune di Pieve di Cadore|native_name=|image=Pieve di Cadore, Febbraio 2023 (1).jpg|image_size=|caption=|image_shield=Pieve di Cadore-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|26|N|12|22|E|type:city(4,038)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Belluno|Belluno]] (BL)|frazioni=Damos, Nebbiù, Pozzale, Sottocastello, Tai|mayor_party=|mayor=Sindi Manushi|area_footnotes=|area_total_km2=66.6|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Pievani|elevation_footnotes=|elevation_m=878|saint=Kapanganakan ng Birhen|day=Setyembre 8|postal_code=32044|area_code=0435|website={{official website|URL=http://www.pievedicadore.org}}|footnotes=}}Ang '''Pieve di Cadore''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Belluno]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]],  mga {{Convert|110|km|0|abbr=off}} sa hilaga ng [[Venecia|Venice]] at mga {{Convert|35|km|0|abbr=in}} hilagang-silangan ng [[Belluno]] . Ang &quot;[[Pieve]]&quot; ay nangangahulugang &quot;[[simbahang parokya]]&quot;.&lt;ref&gt;[http://dictionary.reverso.net/italian-english/pieve Translation of &quot;pieve&quot;].&lt;/ref&gt; Ito ang lugar ng kapanganakan ng Italyanong pintor na si [[Titian]];&lt;ref name=&quot;Wolf&quot;&gt;{{Cite book |last=Wolf |first=Norbert |title=I, Titian |url=https://archive.org/details/ititian0000wolf |publisher=Prestel |year=2006 |isbn=9783791333847 |location=New York and London}}&lt;/ref&gt; ang bahay kung saan siya ipinanganak ay nananatiling halos buo, at isa itong maliit na museo.

Dahil sa estratehikong lokasyon nito, ang bayan ay isang kuta noong medyebal na may mga kuta, na tinatawag na &quot;napapaderang lungsod ng Veneto.&quot;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[http://www.comune.pievedicadore.bl.it/web/pievecadore/vivere/vivere-interna?p_p_id=ALFRESCO_MYPORTAL_CONTENT_PROXY_WAR_myportalportlet_INSTANCE_nc6A&amp;p_p_lifecycle=1&amp;p_p_state=normal&amp;p_p_mode=view&amp;template=/regioneveneto/myportal/html-generico-detail&amp;uuid=3efc2f94-85c3-443a-96ad-342b4874f9bf&amp;contentArea=_PieveCadore_vivere-interna_Body1_&amp;selVert=menu-contestuale_e2223d3f-cdf9-4745-9e9d-1c6784ed6815 Pieve di Cadore: History]&lt;/ref&gt; Ang pangunahing tanawin ay ang ''Palazzo della Magnifica Comunità'' (&quot;Palasyo ng Kahanga-hangang Komunidad&quot;), na itinayo noong 1447 ng konseho ng parehong pangalan na noon ay namuno sa lungsod. Mayroon itong toreng na may disenyong [[merlon]] na natapos noong 1491.

== Kasaysayan ==
Ang Pieve di Cadore ay nasa kagubatang Alpino, napakalapit sa hangganan ng [[Austria|Austri]] . Bilang bahagi ng ''terrafirma'' o mga teritoryo sa kalupaan ng [[Republika ng Venecia]], mahalaga ito dahil sa mga kahoy nito, na kailangan kapwa para sa lokal na[[arkitekturang Veneciano]] at para sa malaking [[Hukbong-dagat ng Venecia]]. Pagsapit ng Renasimyento, ang mga nasa hustong gulang na puno ng pino para sa mga palo ng barko ay nagiging bihira na.

Ang pamilya ni Titian ay naninirahan sa kakahuyan, tulad ng karamihan sa populasyon. Inilarawan ni Sheila Hale ang bahay kung saan siya ipinanganak bilang &quot;isang simpleng kubo na halos wala na, ito ay muling natuklasan sa likod ng isang kalaunang pagpapalawak noong unang bahagi ng ikalabingsiyam na siglo ng mga iskolar na detektib na nakilala ito mula sa paglalarawan nito sa isang dokumento ng pagbebenta noong 1580.&lt;ref&gt;Hale, Sheila, ''Titian, His Life'', p. 4, 2012, Harper Press, {{ISBN|978-0-00717582-6}}&lt;/ref&gt;

== Galeriya ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Pieve_cadore_square.jpg|alt=The piazza| Ang plaza
File:Pieve_di_Cadore_-_Chiesa_di_Santa_Maria_Nascente_-_2023-09-26_19-38-49_001.jpg| Chiesa di Santa Maria Nascente
&lt;/gallery&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|20em}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commons category|Pieve di Cadore}}

* Official website {{In lang|it}}
* [https://web.archive.org/web/20090426233703/http://www.taidicadore.com/ Old postcards from Tai di Cadore (municipality of Pieve di Cadore)] {{In lang|it}}
{{Province of Belluno}}
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>l29wvaldcih10aywnvymlrbjzj6qfvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tornaco, Piamonte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137256</id>
    <revision>
      <id>2235738</id>
      <parentid>2044415</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga frazione */</comment>
      <origin>2235738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4376" sha1="k5at1efmyvhjf0gbcw76qb5x9l6dz3i" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tornaco|official_name=Comune di Tornaco|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|21|N|8|43|E|type:city(870)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Novara|Novara]] (NO)|frazioni=[[Vignarello]]|mayor_party=Civic list:Unione per Tornaco|mayor=Giovanni Caldarelli|area_footnotes=|area_total_km2=13.3|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=122|saint=Santa Maria Magdalena|day=Hulyo 22|postal_code=28070|area_code=0321|website=[[www.comune.tornaco.no.it]]|footnotes=}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
Ang '''Tornaco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Novara]], rehiyon ng [[Piamonte]], Hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Novara]]. Noong Disyembre 31, 2019, mayroon itong populasyon na 932 at isang lugar na {{Convert|13.3|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Tornaco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Borgolavezzaro]], [[Cassolnovo]], [[Cilavegna]], [[Gravellona Lomellina]], [[Terdobbiate]], at [[Vespolate]].

== Mga ''frazione'' ==

=== Vignarello ===
Ang Vignarello ay isang ''[[frazione]]'' ng Tornaco sa lalawigan ng Novara, sa hangganan ng [[Lalawigan ng Pavia]].

Ito ay isang maliit na ''[[borgo]]'' na matatagpuan sa [[Mababang Novara]], mayroon itong kastilyo na bahagyang tinatahanan at may bahaging isasauli pa, at isang maliit na simbahan na inialay kay Papa San Silvestre, na umaasa sa diyosesis ng Vigevano mula noong 1817 (bikaryatio ng Cassonovo hanggang 1971, pagkatapos ay isang pastoral na lugar sa Hilagang-kanluran).

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2019 text:2019

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:1499
 bar:1871 from: 0 till:1653
 bar:1881 from: 0 till:1897
 bar:1901 from: 0 till:2085
 bar:1911 from: 0 till:2042
 bar:1921 from: 0 till:1844
 bar:1931 from: 0 till:1539
 bar:1936 from: 0 till:1481
 bar:1951 from: 0 till:1460
 bar:1961 from: 0 till:1296
 bar:1971 from: 0 till:1030
 bar:1981 from: 0 till:906
 bar:1991 from: 0 till:839
 bar:2001 from: 0 till:878
 bar:2019 from: 0 till:932

PlotData=

 bar:1861 at:1499 fontsize:XS text: 1499 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:1653 fontsize:XS text: 1653 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:1897 fontsize:XS text: 1897 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:2085 fontsize:XS text: 2085 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:2042 fontsize:XS text: 2042 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:1844 fontsize:XS text: 1844 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:1539 fontsize:XS text: 1539 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1481 fontsize:XS text: 1481 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1460 fontsize:XS text: 1460 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1296 fontsize:XS text: 1296 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:1030 fontsize:XS text: 1030 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:906 fontsize:XS text: 906 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:839 fontsize:XS text: 839 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:878 fontsize:XS text: 878 shift:(-8,5)
 bar:2019 at:932 fontsize:XS text: 932 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;
{{Lalawigan ng Novara}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]</text>
      <sha1>k5at1efmyvhjf0gbcw76qb5x9l6dz3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235739</id>
      <parentid>2235738</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="h5qawqiewsssmgrzypi5ls0x8g24uzz" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tornaco|official_name=Comune di Tornaco|native_name=|image_skyline=Tornaco_parrocchiale.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=simbahang parokya|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|21|N|8|43|E|type:city(870)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Novara|Novara]] (NO)|frazioni=[[Vignarello]]|mayor_party=Civic list:Unione per Tornaco|mayor=Giovanni Caldarelli|area_footnotes=|area_total_km2=13.3|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=122|saint=Santa Maria Magdalena|day=Hulyo 22|postal_code=28070|area_code=0321|website=[[www.comune.tornaco.no.it]]|footnotes=}}

&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

Ang '''Tornaco''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Novara]], rehiyon ng [[Piamonte]], Hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Novara]]. Noong Disyembre 31, 2019, mayroon itong populasyon na 932 at isang lugar na {{Convert|13.3|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Tornaco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Borgolavezzaro]], [[Cassolnovo]], [[Cilavegna]], [[Gravellona Lomellina]], [[Terdobbiate]], at [[Vespolate]].

== Mga ''frazione'' ==

=== Vignarello ===
Ang Vignarello ay isang ''[[frazione]]'' ng Tornaco sa lalawigan ng Novara, sa hangganan ng [[Lalawigan ng Pavia]].

Ito ay isang maliit na ''[[borgo]]'' na matatagpuan sa [[Mababang Novara]], mayroon itong kastilyo na bahagyang tinatahanan at may bahaging isasauli pa, at isang maliit na simbahan na inialay kay Papa San Silvestre, na umaasa sa diyosesis ng Vigevano mula noong 1817 (bikaryatio ng Cassonovo hanggang 1971, pagkatapos ay isang pastoral na lugar sa Hilagang-kanluran).

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2019 text:2019

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:1499
 bar:1871 from: 0 till:1653
 bar:1881 from: 0 till:1897
 bar:1901 from: 0 till:2085
 bar:1911 from: 0 till:2042
 bar:1921 from: 0 till:1844
 bar:1931 from: 0 till:1539
 bar:1936 from: 0 till:1481
 bar:1951 from: 0 till:1460
 bar:1961 from: 0 till:1296
 bar:1971 from: 0 till:1030
 bar:1981 from: 0 till:906
 bar:1991 from: 0 till:839
 bar:2001 from: 0 till:878
 bar:2019 from: 0 till:932

PlotData=

 bar:1861 at:1499 fontsize:XS text: 1499 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:1653 fontsize:XS text: 1653 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:1897 fontsize:XS text: 1897 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:2085 fontsize:XS text: 2085 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:2042 fontsize:XS text: 2042 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:1844 fontsize:XS text: 1844 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:1539 fontsize:XS text: 1539 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1481 fontsize:XS text: 1481 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1460 fontsize:XS text: 1460 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1296 fontsize:XS text: 1296 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:1030 fontsize:XS text: 1030 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:906 fontsize:XS text: 906 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:839 fontsize:XS text: 839 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:878 fontsize:XS text: 878 shift:(-8,5)
 bar:2019 at:932 fontsize:XS text: 932 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;
{{Lalawigan ng Novara}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]</text>
      <sha1>h5qawqiewsssmgrzypi5ls0x8g24uzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Macchia Valfortore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138024</id>
    <revision>
      <id>2235724</id>
      <parentid>2024907</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="27g2botzwnrdaevsawap2tod7x92ckn" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Macchia Valfortore|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.macchiavalfortore.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86040|day=Disyembre 6|saint=[[San Nicolas]]|elevation_m=477|elevation_footnotes=|population_demonym=Macchiaroli|population_footnotes=|area_total_km2=26.77|area_footnotes=|mayor=Gianfranco Paolucci|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Macchia Valfortore|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|36|N|14|55|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=MacchiaValfortore-Stemma.gif|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Apulia_Molise_Campania_(2009)_07_(RaBoe).jpg|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Macchia Valfortore''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]].

Ang kanayunan ng Macchia Valfortore ay matatagpuan sa baybayin ng [[Lawa ng Occhito]], isa sa pinakamalaking artipisyal na lawa sa Europa, sa hangganang heograpiko sa pagitan ng Molise at [[Puglia|Apulia]].

== Kasaysayan ==
Ito ay umusbong bilang isang nayon noong medyebal sa [[Ilog Fortore]], noong bandang ika-11 siglo. Ang piyudal na Konde Gualtiero Gentili ang nagtayo ng kastilyo at simbahan ng parokya.

Pagkatapos ng 1150, ang kastilyo ay napunta sa mga kamay ng pamilya [[Gambacorta (pamilya)|Gambacorta]] (ika-17 siglo).

== Mga pangunahing tanawin ==

* Simbahan ng San Nicola: ika-16 na siglong simbahan na may 12 busto ng mga Santo na gawa sa kahoy na nilikha ni Giacomo Colombus ng Napoles.
* Palasyo ng Cinelli
* Monumento ng mga Nabuwal
* Monumento ni Padre Pio
* Palasyo Baronal Gambacorta: Itinayo noong bandang 1150, ang kastilyo ay pagmamay-ari ng pamilyang Gambacorta mula 1618 hanggang 1701. Sa kasalukuyan, ito ay nagsisilbing museo at munisipyo. Mayroon itong tatlong palapag na hugis-parihaba, na may pangunahing pasukan na nagtatampok ng bilog na arko. Ang patsada ay nagtatampok ng isang pabilog na tore, na ngayon ay isang pribadong tirahan.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>27g2botzwnrdaevsawap2tod7x92ckn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mafalda, Molise</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138025</id>
    <revision>
      <id>2235725</id>
      <parentid>2024857</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="pmfvs0uf5ffrsfcbjtdwxe6s0207y06" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Mafalda|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.mafalda.cb.it}}|area_code=0875|postal_code=86030|day=Setyembre 17|saint=San Valentino|elevation_m=460|elevation_footnotes=|population_demonym=Mafaldesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=32.61|area_footnotes=|mayor=Egidio Riccioni|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Mafalda|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|57|N|14|43|E|type:city(1,308)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Mafalda''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} hilaga ng [[Campobasso]].

Ang Mafalda ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipyo: [[Dogliola]], [[Fresagrandinaria]], [[Lentella]], [[Montenero di Bisaccia]], [[San Felice del Molise]], [[Tavenna]], at [[Tufillo]].

== Kasaysayan ==
Ang Mafalda ngayon ay kilala sa maraming pangalan sa paglipas ng mga siglo; ang mga dahilan para sa pagpapalit na ito ay matatagpuan sa sunod-sunod na mga pinuno, ang kulturang kanilang kinabibilangan, at higit sa lahat sa mahigpit na pisikal na katangian ng teritoryo.

Noong panahon ng Angevino (1266-1442), ang lungsod ay kilala bilang Trespaldum, isang pangalan na inaangkin ng ilan na hango sa wikang [[Wikang Osco|Osco]] at kalaunan ay ginawang [[Wikang Latin|Latin]], at naglalarawan sa konpormasyon ng teritoryo (tatlong talampas).

Nasaksihan ng mga karagdagang ebolusyon ang paglipat mula sa pangalang Ripa Alba, marahil dahil sa mapusyaw na kulay ng yeso, kalisa, at mga batong areniska na nakikita sa mga dalisdis ng burol na kinaroroonan ng sinaunang pamayanan, patungo sa Ripalda, na ginagamit pa rin ngayon sa lokal na diyalekto, kasama ang variant na Ripalda di Canzano noong panahon kung kailan ang peyudo ay pag-aari, noong ika-18 siglo, ng pamilyang Coppola, mga duke ng Canzano.&lt;ref&gt;{{Cita libro |ISBN=88-6013-392-0 |p= |pp= |autore=A. Menichilli |titolo=Documenti di Ripalda. Per una storia del paese nel XIX secolo |anno=2013 |editore=Edizioni didattiche Gulliver |città=Vasto}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Mga Molisanong Croata]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.mafalda.cb.it Opisyal na website]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>pmfvs0uf5ffrsfcbjtdwxe6s0207y06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Matrice</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138026</id>
    <revision>
      <id>2235726</id>
      <parentid>2025883</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4298" sha1="od1yf7a148vqrrk0nz3ut64l3brx983" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Matrice|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website=|area_code=0874|postal_code=86030|day=|saint=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=20.4|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Matrice|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|37|N|14|43|E|type:city(1,081)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Santa Maria della Strada, Matrice - esterno 12.jpg|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Matrice''' ay isang ''[[comune]]'' (komune o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|7|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 1,081 at may lawak na {{Convert|20.4|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Matrice ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Campobasso]], [[Campolieto]], [[Castellino del Biferno]], [[Montagano]], [[Petrella Tifernina]], [[Ripalimosani]], at [[San Giovanni in Galdo|San Giovanni sa Galdo]].

Sa simula ng ika-20 siglo, maraming residente ng Matrice ang nagsimulang lumipat sa Estados Unidos.

== Kasaysayan ==
Noong ikadalawampung siglo, lumaganap din ang emigrasyon sa ibang bansa. Bagaman medyo napinsala ng pambobomba noong 1944 (maliban sa simbahan ng Sant'Antonio), walang nakitang senyales ng pagbabago sa ekonomiya ang Matrice, at noong dekada '50, nagpatuloy ang migrasyon. Noong 1948, isinama ito sa lalawigan ng Campobasso. Sa kasalukuyan, bagaman ang ekonomiya ay pangunahing agrikultural pa rin, ang Matrice, kasama ang muling pagtuklas ng kultural na pamana ng Molise, ay naging tanyag salamat sa mga pag-aaral sa simbahan ng Santa Maria della Strada sa labas ng nayon, na itinuturing na isa sa pinakamatanda at pinakamahusay na napreserba sa rehiyon.

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:1808
 bar:1871 from: 0 till:1927
 bar:1881 from: 0 till:1902
 bar:1901 from: 0 till:1924
 bar:1911 from: 0 till:1862
 bar:1921 from: 0 till:2123
 bar:1931 from: 0 till:1620
 bar:1936 from: 0 till:1604
 bar:1951 from: 0 till:1707
 bar:1961 from: 0 till:1404
 bar:1971 from: 0 till:1096
 bar:1981 from: 0 till:1042
 bar:1991 from: 0 till:1077
 bar:2001 from: 0 till:1067

PlotData=

 bar:1861 at:1808 fontsize:XS text: 1808 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:1927 fontsize:XS text: 1927 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:1902 fontsize:XS text: 1902 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:1924 fontsize:XS text: 1924 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:1862 fontsize:XS text: 1862 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:2123 fontsize:XS text: 2123 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:1620 fontsize:XS text: 1620 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1604 fontsize:XS text: 1604 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1707 fontsize:XS text: 1707 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1404 fontsize:XS text: 1404 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:1096 fontsize:XS text: 1096 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:1042 fontsize:XS text: 1042 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:1077 fontsize:XS text: 1077 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:1067 fontsize:XS text: 1067 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>od1yf7a148vqrrk0nz3ut64l3brx983</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235728</id>
      <parentid>2235726</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="82zlwymslx32zg9yqs3h3kbxtwh1lsr" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Matrice|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website=|area_code=0874|postal_code=86030|day=|saint=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=20.4|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Matrice|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|37|N|14|43|E|type:city(1,081)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|native_name=|footnotes=|image=Santa Maria della Strada, Matrice - esterno 12.jpg}}

Ang '''Matrice''' ay isang ''[[comune]]'' (komune o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|7|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 1,081 at may lawak na {{Convert|20.4|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Matrice ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Campobasso]], [[Campolieto]], [[Castellino del Biferno]], [[Montagano]], [[Petrella Tifernina]], [[Ripalimosani]], at [[San Giovanni in Galdo|San Giovanni sa Galdo]].

Sa simula ng ika-20 siglo, maraming residente ng Matrice ang nagsimulang lumipat sa Estados Unidos.

== Kasaysayan ==
Noong ikadalawampung siglo, lumaganap din ang emigrasyon sa ibang bansa. Bagaman medyo napinsala ng pambobomba noong 1944 (maliban sa simbahan ng Sant'Antonio), walang nakitang senyales ng pagbabago sa ekonomiya ang Matrice, at noong dekada '50, nagpatuloy ang migrasyon. Noong 1948, isinama ito sa lalawigan ng Campobasso. Sa kasalukuyan, bagaman ang ekonomiya ay pangunahing agrikultural pa rin, ang Matrice, kasama ang muling pagtuklas ng kultural na pamana ng Molise, ay naging tanyag salamat sa mga pag-aaral sa simbahan ng Santa Maria della Strada sa labas ng nayon, na itinuturing na isa sa pinakamatanda at pinakamahusay na napreserba sa rehiyon.

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:1808
 bar:1871 from: 0 till:1927
 bar:1881 from: 0 till:1902
 bar:1901 from: 0 till:1924
 bar:1911 from: 0 till:1862
 bar:1921 from: 0 till:2123
 bar:1931 from: 0 till:1620
 bar:1936 from: 0 till:1604
 bar:1951 from: 0 till:1707
 bar:1961 from: 0 till:1404
 bar:1971 from: 0 till:1096
 bar:1981 from: 0 till:1042
 bar:1991 from: 0 till:1077
 bar:2001 from: 0 till:1067

PlotData=

 bar:1861 at:1808 fontsize:XS text: 1808 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:1927 fontsize:XS text: 1927 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:1902 fontsize:XS text: 1902 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:1924 fontsize:XS text: 1924 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:1862 fontsize:XS text: 1862 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:2123 fontsize:XS text: 2123 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:1620 fontsize:XS text: 1620 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1604 fontsize:XS text: 1604 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1707 fontsize:XS text: 1707 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1404 fontsize:XS text: 1404 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:1096 fontsize:XS text: 1096 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:1042 fontsize:XS text: 1042 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:1077 fontsize:XS text: 1077 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:1067 fontsize:XS text: 1067 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>82zlwymslx32zg9yqs3h3kbxtwh1lsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mirabello Sannitico</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138027</id>
    <revision>
      <id>2235727</id>
      <parentid>2025851</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2842" sha1="ajmzsrvo6t1zc8705v2ohxgv7qo8cxx" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Mirabello Sannitico|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.mirabellosannitico.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86010|day=Abril 23|saint=San Jorge|elevation_m=600|elevation_footnotes=|population_demonym=Mirabellesi|population_footnotes=|area_total_km2=21.43|area_footnotes=|mayor=Angelo Miniello&lt;ref&gt;{{cite web |title=Comune di Mirabello Sannitico |url=http://www.comune.mirabellosannitico.cb.it/zf/index.php/trasparenza/index/index/categoria/77 |website=www.comune.mirabellosannitico.cb.it |accessdate=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Mirabello Sannitico|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|31|N|14|40|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Mirabello Sannitico-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=&lt;!-- MS-townview-sw.jpg --&gt;Mirabello_Sannitico_75.jpg|native_name=|footnotes=}}
Ang '''Mirabello Sannitico''' ay isang maliit na bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]]. Ang populasyon ay humigit-kumulang 2,100 na naninirahan. Ito ay may kultura at kasaysayang nakabatay sa agrikultura, na itinayo noong hindi bababa sa ika-12 siglo. Kasama sa mga kalapit na bayan ang [[Campobasso]] sa hilagang-kanluran at [[Vinchiaturo]] sa timog-kanluran. Ang Ilog Tappino ay dumadaloy sa magkabilang panig ng bayan sa hilaga at timog.

Ang mga emigrante mula sa bayang ito ay nakakalat sa buong mundo. Mula noong mga 1880 hanggang 1925 marami ang nanirahan sa [[Lungsod ng Bagong York|New York City]], [[Philadelphia]] at [[Cleveland, Ohio|Cleveland]] . Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], mas karaniwan ang paglipat sa Canada, [[Suwisa]], at [[Timog Amerika]].

== Kasaysayan ==
Ang pinakamaagang pagbanggit sa lungsod ay lumilitaw sa isang rehistro ng simbahan mula Pebrero 1193, kung saan binanggit ni Abad Ferulf ang simbahan ng San Salvatore di Mirabello (ang lokasyon ay hindi alam), na katabi ng Ilog Tappino. Maraming madugong labanan ang ipinaglaban hinggil sa mga karapatan sa tubig para sa lupain sa pagitan ng Mirabello Sannitico at Ferrazzano. Maraming lindol ang sumalot sa lugar sa kasaysayan. Ang rehiyong ito ay dumanas ng malalakas na lindol noong 847, 1294, 1309, 1456, 1587, 1688 (walang namatay sa pagkakataong ito, dahil karamihan sa mga tao ay nasa bukid noong panahon ng lindol), at 1794. Noong Hulyo 26, 1805, isang lindol ang tumama sa lugar, na ikinamatay ng halos 6,000 katao sa Molise at 300 sa Mirabello, at naging durog na bato ang isang simbahang, ang San Nicola, na naunang sira na.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>ajmzsrvo6t1zc8705v2ohxgv7qo8cxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Molise, Campobasso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138028</id>
    <revision>
      <id>2235729</id>
      <parentid>2025900</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="2zxxbp6nansc7d3bogvqjgdt7swabz9" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Molise|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website=|area_code=0874|postal_code=86020|day=|saint=|elevation_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=5.2|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Molise|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|38|N|14|30|E|type:city(179)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Molise''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Campobasso]]. Noong 31 Disyembre 2004, mayroon itong populasyon na 179 at may lawak na {{Convert|5.2|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Molise ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Duronia]], [[Frosolone]], at [[Torella del Sannio]].

== Kasaysayan ==

=== Pinagmulan ===
May ilang lokal na historyador na naghihinuha na ang pinagmulan ng Molise ay nagmula sa isang diumanong [[Griyegong teatro]] na itinayo sa isang lugar na kasalukuyang kilala bilang Colle Sidonio, batay sa isang paratimolohiya na nag-uugnay sa nabanggit na toponym sa mga himig na itinatanghal sa mga sinaunang pagtatanghal sa teatro, na tinatawag na sidonii sa Griyego at meles sa Italiko. Gayunpaman, walang bakas ng mga sinaunang teatro: sa kasalukuyan, walang batayan ang anumang haka-haka tungkol sa pinagmulan ng pamayanan mula sa mga [[Samnita]] o Romano.

Gayunpaman, mas kapani-paniwala ang pinagmulang medyebal: Ang Molise, tulad ng maraming bayan sa timog Italya, ay lumitaw sa isang hindi tiyak na panahon sa pagitan ng mga panahon ng Lombardo at Normando sa paligid ng isang bag-as na nabuo ng isang ''castrum'', isang pinatibay na tirahan na itinayo upang kontrolin ang teritoryo.

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:2000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:816
 bar:1871 from: 0 till:814
 bar:1881 from: 0 till:823
 bar:1901 from: 0 till:663
 bar:1911 from: 0 till:703
 bar:1921 from: 0 till:612
 bar:1931 from: 0 till:557
 bar:1936 from: 0 till:565
 bar:1951 from: 0 till:497
 bar:1961 from: 0 till:405
 bar:1971 from: 0 till:299
 bar:1981 from: 0 till:226
 bar:1991 from: 0 till:191
 bar:2001 from: 0 till:186

PlotData=

 bar:1861 at:816 fontsize:XS text: 816 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:814 fontsize:XS text: 814 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:823 fontsize:XS text: 823 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:663 fontsize:XS text: 663 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:703 fontsize:XS text: 703 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:612 fontsize:XS text: 612 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:557 fontsize:XS text: 557 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:565 fontsize:XS text: 565 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:497 fontsize:XS text: 497 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:405 fontsize:XS text: 405 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:299 fontsize:XS text: 299 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:226 fontsize:XS text: 226 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:191 fontsize:XS text: 191 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:186 fontsize:XS text: 186 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>2zxxbp6nansc7d3bogvqjgdt7swabz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monacilioni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138029</id>
    <revision>
      <id>2235730</id>
      <parentid>2025962</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2417" sha1="2wwjeyxci4mzrnfab612w1fumy408gc" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Monacilioni|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CB}} (CB)|website={{official website|http://www.comune.monacilioni.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86040|day=|saint=|elevation_m=590|elevation_footnotes=|population_demonym=Monacilionesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|area_total_km2=27.21|area_footnotes=|mayor=Michele Turro|mayor_party=|frazioni=|region={{RegioneIT|sigla=MOL}}|official_name=Comune di Monacilioni|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|37|N|14|49|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Monacilioni1.jpg|native_name=|footnotes=}}
Ang '''Monacilioni''' ay isang maliit na bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya|Italyanong]] rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan {{Convert|19|mi|km|0}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]].

Ang Monacilioni ay may pabilog na hubog na may isang kalyeng dumadaan. Sa dulong hati ng ika-20 siglo, malaking bahagi ng bayan ang nasira dahil sa mga serye ng [[pagguho ng lupa]].

== Mga monumento at tanawin ==
Ang sinaunang sentrong pangkasaysayan, na matatagpuan sa isang bangin na tinatanaw ang lambak ng Ilog Tappino, ay halos ganap na nawasak ng matinding pagguho ng lupa noong 1961, na nagresulta sa halos tuluyang pagkawala nito. Ang tinatawag na &quot;case spallate&quot; (mga bahay na may balikat), gaya ng tawag ng mga residente sa mga guho ng sentro, ay naging natatanging katangian ng bayan, kabilang ang silindrong bahay na may niyebe, ngunit isa ring hangganan sa pagitan ng tinitirhang bahagi ng Corso Umberto I at ng bayan ng mga multo. Isang malaking kawalan ang simbahan ng parokya ng Santa Maria Assunta, na itinayo noong ika-13 siglo at itinayong muli noong ika-18 siglo sa estilong Baroko. Sa kasalukuyan, makikilala lamang ito sa mga makasaysayang retrato, dahil ang estruktura, na nasira ng pagguho ng lupa, ay kalaunan ay giniba dahil sa panganib ng pagguho nito. Sa kasalukuyan, bahagi na lamang ng harapan at ng hagdanan sa pasukan ang natitira, kasama ang estruktura dahil sa mga pundasyon.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>2wwjeyxci4mzrnfab612w1fumy408gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montagano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138030</id>
    <revision>
      <id>2235731</id>
      <parentid>2025906</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2445" sha1="onzdccdhbi7qvbvhml6zal91jdxrfsh" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montagano|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.montagano.cb.it}}|area_code=0874|postal_code=86023|day=|saint=Sant' Alessandro|elevation_m=803|elevation_footnotes=|population_demonym=Montaganesi|population_footnotes=&lt;ref&gt;Data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]&lt;/ref&gt;|area_total_km2=26.5|area_footnotes=|mayor=Giuseppantonio Mariano|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Montagano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|39|N|14|40|E|type:city(1,207)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Abadia ng Santa Maria di Faifoli.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Montagano_-_Santa_Maria_di_Faifoli.jpg|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Montagano''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|9|km|mi|0}} hilaga ng [[Campobasso]]. Tumataas ang Montagano sa isang gilid ng ilog ng Biferno, kung saan dating nakatayo ang isang sinaunang bayang Samnita kung saan ang mga naninirahan noong ika-4 na siglo BK ay pumanig kay Anibal laban sa Roma.

Ang Montagano ay isang maganda at kakaiba, puting bato na nayon na pinalilibutan ng sakahan na may mga hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Limosano]], [[Matrice]], [[Petrella Tifernina]], at [[Ripalimosani]].

== Kasaysayan ==
Ang pangalan nito ay malamang na nagmula sa montis plus aganòs na sa [[Wikang Sinaunang Griyego|sinaunang Griyego]] ay literal na nangangahulugang &quot;magandang bundok&quot;. Ang pinagmulan ng bayan ay nagsimula noong taong 1039, nang ipahayag ng mga prinsipe ng Benevento Pandolfo at Landolfo ang kalayaan ng munisipalidad at ang pagkilala nito bilang isang malayang nayon sa pamamagitan ng isang dokumentong kilala bilang pergaminong Montaganese.

== Mga monumento at tanawin ==

=== Palasyo ng Markes Janigro ===
Bilang isang kastilyo sa makasaysayang sentro, ang palasyo ay ipinagbili sa pamilyang Janigro noong 1700. Nakikita pa rin ang kastilyo: isang tore ang naging pangunahing palapag, na may mga nakasabit na hardin na tinatanaw ang panloob na patyo.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.montagano.cb.it Opisyal na website]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>onzdccdhbi7qvbvhml6zal91jdxrfsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montecilfone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138031</id>
    <revision>
      <id>2235744</id>
      <parentid>2026343</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="rff8jezg2oz87jb89fcfsnah2cvavw8" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montecilfone|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.montecilfone.cb.it/}}|area_code=0875|postal_code=86032|day=|saint=|elevation_m=405|elevation_footnotes=|population_demonym=Montecilfonesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=22.92|area_footnotes=|mayor=Franco Pallotta|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Montecilfone|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|54|N|14|50|E|type:city(1,552)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=Munxhufuni|footnotes=}}

Ang '''Montecilfone''' ([[Wikang Arbëreshë|Arbërisht]]: '''''Munxhufuni''''') ay isang [[Mga Arbëreshë|Arbëreshë]] na [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]].

Ang Montecilfone ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Guglionesi]], [[Montenero di Bisaccia]], at [[Palata]].

== Klima at kapaligiran ==
Katamtaman ang klima, kaya't luntian ang mga halaman. Sa burol ng Corundoli, mayroong 80 ektarya ng kagubatan.

Mula sa burol ng nayon, makikita ang Abruzzo Apeninos, ang promontoryo ng [[Gargano]], ang mga burol ng Molise, ang [[Dagat Adriatico]], at ang [[Kapuluang Tremiti]], na makikita ng hubad na mata sa maaliwalas na mga araw.

== Mga pinagmulan ng pangalan ==
Ang unang balita tungkol sa bayan ay nagsimula pa noong 1102 nang ito ay kilala bilang Mons Gilliani, kalaunan ay ginamit ng bayan ang pangalang Castrum Gylphoni (1309), pagkatapos ay binanggit bilang Mons Filfonis (1325), Moncelfoni (1328), at noong 1608 ay unang nabanggit ang kasalukuyang pangalan.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>rff8jezg2oz87jb89fcfsnah2cvavw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montefalcone nel Sannio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138032</id>
    <revision>
      <id>2235732</id>
      <parentid>2026464</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="ta3zf0gwmubfl76455toij021voppjt" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montefalcone nel Sannio|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.montefalconenelsannio.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86033|day=|saint=|elevation_m=659|elevation_footnotes=|population_demonym=Montefalconesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=32.57|area_footnotes=|mayor=Riccardo Vincifori|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Montefalcone nel Sannio|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|52|N|14|38|E|type:city(1,800)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Montefalcone nel sannio panorama.png|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Montefalcone nel Sannio''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi}} hilaga ng [[Campobasso]].

Ang Montefalcone nel Sannio ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Castelmauro]], [[Celenza sul Trigno]], [[Montemitro]], [[Roccavivara]], at [[San Felice del Molise]].

== Mga monumento at tanawin ==

=== Simbahan ng Papa San Silvestro I ===
Ang Simbahan ng Papa San [[Silvestre I]] ay itinatag sa pagitan ng ika-11 at ika-12 siglo at muling itinayo noong ika-19 na siglo, naglalaman ito ng maraming magagandang estatwang kahoy ng mga lokal na artista, na mula pa noong ika-15 hanggang ika-19 na siglo.

Ang isang kahanga-hangang obra maestra ay ang busto ni Santa Ana na gawa sa kahoy noong ika-15 siglo, habang ang iba pang mga kawili-wiling gawa ay kinabibilangan ng mga estatwang kahoy ng Inmaculada Birheng Maria mula sa paaralang Napolitano, si San Antonio Abad, na malamang na nilikha ng artistang si Paolo Saverio di Zinno ng Campobasso, kapuwa mula noong ika-18 siglo, at si San Juan Bautista (ika-19 na siglo).

Ang loob ay may tatlong nabe na may planong Latin na krus at isang pekeng simboryo sa interseksyon ng gitnang nabe at ng transepta. Ang mga altar at dekorasyon, ang gawa ng mga lokal na artistang estuko, ay mula pa noong ikalawang kalahati ng ika-19 na siglo.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>ta3zf0gwmubfl76455toij021voppjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montelongo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138033</id>
    <revision>
      <id>2235742</id>
      <parentid>2026404</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2477" sha1="9ysphsp8m149ftmmczucw6fxbmr63o0" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montelongo|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.montelongo.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86040|day=|saint=|elevation_m=592|elevation_footnotes=|population_demonym=Montelonghesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=12.7|area_footnotes=|mayor=Nicolino Macchiagodena|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Montelongo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|44|N|14|57|E|type:city(456)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Montelongo.jpg|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Montelongo''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], matatagpuan mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]].

Ang Montelongo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bonefro]], [[Montorio nei Frentani]], [[Rotello]], at [[Santa Croce di Magliano]].

== Kasaysayan ==
Ang mga pinakaunang tala ng lugar ng Montelongo, na hango sa mga nakasulat na dokumentaryong sanggunian, ay nagmula pa noong unang bahagi ng Gitnang Kapanahunan. Ang Benedictinong [[Monastikong granha|granha]] ng Santa Maria delle Rose ay dating nakatayo kung saan nakatayo ngayon ang Bukal ng Santa Maria.

Noong ika-11 at ika-12 siglo, ang mga huling Lombardong konde ng Larino at ang mga Normando ng kondado ng Loritello (ngayon ay Rotello), kasama ang mga obispo, ay hinikayat ang mga populasyon sa kanayunan na lumipat sa mga urban area. Ang maraming monasteryo ng Benedictino ay binuwag, habang ang mga parokya ay itinatag sa mga sentro ng urban. Pinalawak at pinagbuti ng mga Normando ang sistemang piyudal, at sa gayon ang Montelongo ay naging kaharian ng isang sundalo. Mayroon na tayo ngayon ng Castro di Montelongo, isang maliit na sentro ng urban na nagtipon ng mga populasyon na dating nakakalat sa buong kanayunan, na patuloy na namumuhay ayon sa kanilang mga kaugalian, tulad ng mga Bisantino (pananampalatayang Griyego Ortodokso) na bumubuo ng kanilang &quot;quarto,&quot; isang kapitbahayan na katabi ng sentro ng bayan.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>9ysphsp8m149ftmmczucw6fxbmr63o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montemitro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138034</id>
    <revision>
      <id>2235743</id>
      <parentid>2026324</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3303" sha1="onk6605mp5f96543wdlsfybwzkm213t" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|name=Montemitro|elevation_footnotes=|area_total_km2=16.3|population_footnotes=|population_total=468|population_as_of=30 Nobyembre 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Montemitrani|elevation_m=508|mayor=Sergio Sammartino|twin1=|twin1_country=|saint=[[Santa Lucia]]|day=Huling Biyernes ng Mayo|postal_code=86030|area_code=0874|website={{official website|http://www.comune.montemitro.cb.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Montemitro|image_map=|native_name=|image_skyline=Montemitro panorama Nord-Est.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Montemitro-Stemma.gif|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|53|N|14|39|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|footnotes=}}Ang '''Montemitro''' (tinatawag ding '''''Mundimitar''''') ay isang maliit na bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]], malapit sa ilog [[Trigno]].

Tulad ng [[Acquaviva Collecroce]] at [[San Felice del Molise]], ang Montemitro ay tahanan ng isang komunidad ng mga [[Molisanong Croata]], na karamihan sa kanila ay nagsasalita ng isang partikular na [[Diyalektong Slavomolisano|diyalektong Croata]] (tinatawag nila itong simpleng ''naš jezik'', o &quot;''ating wika''&quot;) gayundin ng [[Wikang Italyano|Italyano]].

== Kasaysayan ==
Ang Montemitro, na tinatawag na Mundimitar sa lokal na diyalekto, ay isa sa mga pamayanang Eslabo sa Italya. Kasama ang [[Acquaviva Collecroce]] at [[San Felice del Molise]], ito ang bumubuo sa kolonya ng Croatia na itinatag ng mga lumikas na Dalmacia na muling nanirahan sa ilang bayan sa Molise noong ika-15 siglo.

Gayunpaman, ang pag-iral ng Montemitro ay naitala na noon pa; ang mga unang tala ay nagsimula pa noong 1024 nang ang mga Benedictino sa kanilang Chronica Monasterii Casinensis ay tumutukoy sa Marenda del Castello de Monte Metulo. Ito ay kalaunan ay kinilala bilang Mons Mitulus (1150-1278), Mons Mileto (1328), pagkatapos ay Monte Mitulo, Monte Mirto hanggang, sa pamamagitan ng Montemitolo o Montemitoli, naabot nito ang kasalukuyang pangalan nito na Montemitro.

Samakatuwid, ang pagkakaroon ng isang pamayanan bago ang pagdating ng mga [[Mga Kroata|Kroata]] ay tiyak. Upang makatakas sa pagsalakay ng mga Otomano at muling mapunan ang mga lupain ng Molise na sinalanta ng mga lindol at epidemya, tinawag at pinangunahan ang mga ito ng mga lokal na pinuno at ng Simbahan simula noong huling bahagi ng ika-15 siglo. Noong ika-18 siglo, ang kaharian ng Montemitro ay ibinigay sa pamamagitan ng testamento ni Haring Fernando Borbon sa marangal na pamilyang Siliberto-Neri, mga markes ng Acquaviva Collecroce, mga inapo ng pamilyang Cantelmo Stuart na may lahing matrilineal.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_report.html#MCroatian UNESCO Red Book sa mga endangered na wika at diyalekto: Europe]
* [https://web.archive.org/web/20070312075839/http://www.araldicacivica.it/Molise/Comuni%20cb/montemitro.htm Ang coat of arms ng Montemitro]
* [http://www.mundimitar.it/ Mundimitar.it]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>onk6605mp5f96543wdlsfybwzkm213t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montenero di Bisaccia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138035</id>
    <revision>
      <id>2235745</id>
      <parentid>2026365</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="dpnj6rjspvri5caqpimc2n3w5lqvil7" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montenero di Bisaccia|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website=|area_code=0875|postal_code=86036|day=Setyembre 21|saint=San Mateo|elevation_m=273|elevation_footnotes=|population_demonym=Monteneresi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=93.0|area_footnotes=|mayor=Nicola Travaglini|mayor_party=|frazioni=Marina di Montenero, Montebello|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Montenero di Bisaccia|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|57|N|14|47|E|type:city(6,658)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Monteneropanorama.jpg|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Montenero di Bisaccia''' ay isang maliit na bayan sa taas ng burol at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Campobasso]] sa [[Katimugang Italya|katimugang]] [[Italya]]nong rehiyon ng [[Molise]]. Ito ay humigit-kumulang {{Convert|10|km|mi|0}} loob mula sa baybayin, at mga {{Convert|45|km|mi}} hilaga ng [[Campobasso]]. Ang pinakamalapit na malaking bayan at paliparan ay [[Pescara]]. Ang Montenero di Bisaccia ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cupello]], [[Guglionesi]], [[Lentella]], [[Mafalda, Molise|Mafalda]], [[Montecilfone]], [[Palata]], [[Petacciato]], [[San Felice del Molise]], [[San Salvo]], at [[Tavenna]].

Ito ang lugar ng kapanganakan ng dating hukom at ministrong Italyano na si [[Antonio di Pietro]] at ng screenwriter na si [[Dardano Sacchetti]].

== Kasaysayan ==

=== Mga pinagmulang Neolitiko ===
Ang munisipalidad ay may sinaunang pinagmulan, na matatagpuan humigit-kumulang sampung kilometro mula sa baybayin ng Molise, na ang bahagi ay nasa loob ng teritoryo nito. Nagmula ito sa nayon ng Bisaccia, na pinanatili ang pangalan nito at ang mga guho ay bahagyang nakikita pa rin mga isang kilometro mula sa bayan.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://molisecoast.com/poi/grotte-neolitiche/|titolo=Grotte Neolitiche}}&lt;/ref&gt; Ang nayon ay inabandona noong mga [[pagsalakay ng mga barbaro]], nang ang mga naninirahan ay unang nagtago sa mga kuweba ng buhangin, at kalaunan ay nagsimulang manirahan sa burol na kilala bilang &quot;Monte Nero&quot; (Itim na Bundok) dahil sa masukal na kakahuyan na tumatakip dito.

== Sport ==
Ang U.S.D. Montenero Calcio club noong 1978, na nakarating sa Serie D, ay nakabase sa munisipalidad. Ang Calcio Montenero club ay naglaro sa mga rehiyonal na kampeonatong amateur.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.tuttocampo.it/Squadra/CalcioMontenero/1102205/Scheda|titolo=Scheda squadra Calcio Montenero - Tuttocampo.it|lingua=it|accesso=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Mga Molisanong Croata]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{commons category-inline|Montenero di Bisaccia}}

* http://www.montenerolife.it/portale {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108130043/http://www.montenerolife.it/portale |date=2022-01-08 }}

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>dpnj6rjspvri5caqpimc2n3w5lqvil7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montorio nei Frentani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138036</id>
    <revision>
      <id>2235746</id>
      <parentid>2026406</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="6no6eq2vwvm8wkcegmmv6h2p7j8461p" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Montorio nei Frentani|elevation_min_m=|mayor=Pellegrino Nino Ponte|area_footnotes=|area_total_km2=31|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|population_demonym=Montoriesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=654|saint=|day=|postal_code=86040|area_code=0874|website={{official website|http://www.comune.montorioneifrentani.cb.it}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CB}} (CB)|official_name=Comune di Montorio nei Frentani|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Montorio nei Frentani -panorama (cropped).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=MOL}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|45|N|14|56|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}}
Ang '''Montorio nei Frentani''' (dialektong Campobassano: '''Mundòrj''') ay isang maliit na bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], sa [[Katimugang Italya]].

== Kasaysayan ==
Ang nayon na may mga sinaunang pinagmulan ay kabilang sa lalawigan ng Larino at pagkatapos ay sa nayon ng [[Loritello]] noong panahong Normando. Noong Ikalawang Digmaang Puniko, ika-3 siglo BK, ang teritoryo ng Montorio ay naging paksa ng maraming pakikibaka sa pagitan nina [[Quinto Fabio Maximo|Fabio Maximo]] at [[Anibal]].

Kasabay ng pagbagsak ng Imperyong Romano, ang mga populasyon, na tumatakas mula sa mga pagsalakay ng mga barbaro, ay muling nagsama-sama sa parehong teritoryo, kung saan kalaunan ay lumitaw ang kasalukuyang bayan. Ang mga unang tahanan ay itinayo rito, sa paligid ng umiiral na kastilyo at simbahan, na bahagi ng sistema ng depensa na ginawa nina Vito Avalerio at ng pamilyang De Molisio, parehong mga bilang ng Normando, gaya ng naitala sa Katalogo ng Borrelli noong bandang ika-12 siglo. Kaya naman ang Montorio ay naging bahagi ng Kondado ng Molise at isang piyudo ng pamilyang De Molisio hanggang ika-13 siglo.

== Mga simbolo ==
Ang eskudo de armas ay naglalarawan ng isang bundok na may tatlong taluktok na nasa ibabaw ng isang ginintuang bituin. Ang watawat ay isang puting tela.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>6no6eq2vwvm8wkcegmmv6h2p7j8461p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Morrone del Sannio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138037</id>
    <revision>
      <id>2235747</id>
      <parentid>2026379</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="0osum8xid2h65nawyghhqw2duv47uv3" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Morrone del Sannio|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.morronedelsannio.com}}|area_code=0874|postal_code=86040|day=|saint=|elevation_m=827|elevation_footnotes=|population_demonym=Morronesi|population_footnotes=|area_total_km2=45.6|area_footnotes=|mayor=Domenico Antonio Colasurdo|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Morrone del Sannio|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|43|N|14|47|E|type:city(721)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_size=70px|image_shield=Stemma_morrone.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}}

Ang '''Morrone del Sannio''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], sa [[Katimugang Italya]], matatagpuan mga {{Convert|20|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]].

== Heograpiya ==
Ang Morrone del Sannio ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Campolieto]], [[Casacalenda]], [[Castelbottaccio]], [[Castellino del Biferno]], [[Lucito]], [[Lupara, Molise|Lupara]], [[Provvidenti]], at [[Ripabottoni]].

== Kasaysayan ==
Noong sinaunang panahon, tinutukoy din ito ng iba pang mga pangalan: Murronis, Marone, Murrone.

Marami ang nagmula sa pangalan mula sa Morra, ibig sabihin ay tainga ng trigo, dahil sa malaking produksiyon ng trigo sa lugar. Ang ipotesis na ito, gayunpaman, ay walang siyentipikong batayan. Noong nakaraan, sa pamamagitan ng ilang mga istoryador, ito ay nalilito sa Morrone (mamaya Castelmorrone), isang bayan na matatagpuan sa lalawigan ng Caserta.

Ang Dekretong Maharlika ng Enero 22, 1863 ay nagpapahintulot sa pagpapalit ng pangalan mula Morrone patungong Morrone del Sannio.

Ang pagtuklas sa mga estruktura ng isang Romanong villa na may tiyak na laki malapit sa Abadia ng Casalpiano ay nagpapatotoo sa interes ng mga Romano sa pagsasamantala sa mga posibilidad na inaalok ng lupaing kapaki-pakinabang para sa iba't ibang pananim. Ang isang inskripsiyon ay natagpuan dito kung saan ang isang pinalaya na tao ay nananalangin sa mga diyos para sa pagbabalik ng kanyang maybahay sa bahay, na nakatakas sa sakuna ng [[Pompeya]].

== Mga pangunahing tanawin ==

* Mga labi ng isang Romanong villa at ng abadia ng Casalpiano
* Ika-15 siglong kumbento ng San Nazario
* Simbahan ng Santa Maria Maggiore (ika-18 siglo)

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{commons category-inline}}

* [http://www.morronedelsannio.com Opisyal na website]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>0osum8xid2h65nawyghhqw2duv47uv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oratino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138038</id>
    <revision>
      <id>2235748</id>
      <parentid>2026841</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="in7yqb6fqostcikorefrntrcwbdqy7c" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Oratino|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.oratino.cb.it}}|area_code=0874|postal_code=86010|day=|saint=|elevation_m=789|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=18.0|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Oratino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|35|N|14|35|E|type:city(1,326)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Kastilyo ng Ortino|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Rocca di Oratino, foto.jpg|native_name=|footnotes=}}
Ang '''Oratino''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], sa [[Katimugang Italya]], matatagpuan mga {{Convert|7|km|mi|0}} kanluran ng [[Campobasso]]. Noong 31 Disyembre 2004, mayroon itong populasyon na 1,326 at may lawak na {{Convert|18.0|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Oratino ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Busso]], [[Campobasso]], [[Castropignano]], at [[Ripalimosani]].

== Kasaysayan ==
Ang [[Piyudalismo|piyudal]] na paghalili sa Oratino ay medyo masalimuot sa paglipas ng mga siglo, at hindi nailalarawan sa pamamagitan ng patuloy na presensiya ng iisang pamilya, tulad ng nangyari sa ibang mga nayon.

Isa sa mga unang may-ari ay si Hugo de Rocca, isang Norman piyudal na panginoong nabanggit noong bandang 1130 sa [[Catalogagus baronum|''catalogagus baronum'']].

Sa ilalim ng pamamahala ni [[Carlos I ng Anjou]], ang piyudo ay naipasa kay Eustachio d'Ardicourt (1268), na hinalinhan ng kaniyang anak na si Adamo.

Ang pamilyang d'Ardicourt ay sapilitang inalisan ng kanilang mga ari-arian sa Oratino, dahil hindi sila matunton noong piyudal na pagsusuri noong 1279, na ipinatawag mismo ni Carlos I.

== Ebolusyong demograpiko ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:2035
 bar:1871 from: 0 till:2089
 bar:1881 from: 0 till:2158
 bar:1901 from: 0 till:2344
 bar:1911 from: 0 till:2328
 bar:1921 from: 0 till:2019
 bar:1931 from: 0 till:1734
 bar:1936 from: 0 till:1785
 bar:1951 from: 0 till:1760
 bar:1961 from: 0 till:1529
 bar:1971 from: 0 till:1193
 bar:1981 from: 0 till:1130
 bar:1991 from: 0 till:1181
 bar:2001 from: 0 till:1289

PlotData=

 bar:1861 at:2035 fontsize:XS text: 2035 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:2089 fontsize:XS text: 2089 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:2158 fontsize:XS text: 2158 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:2344 fontsize:XS text: 2344 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:2328 fontsize:XS text: 2328 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:2019 fontsize:XS text: 2019 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:1734 fontsize:XS text: 1734 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1785 fontsize:XS text: 1785 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1760 fontsize:XS text: 1760 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1529 fontsize:XS text: 1529 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:1193 fontsize:XS text: 1193 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:1130 fontsize:XS text: 1130 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:1181 fontsize:XS text: 1181 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:1289 fontsize:XS text: 1289 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Datos mula sa ISTAT

&lt;/timeline&gt;

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.oratino.cb.it www.comune.oratino.cb.it]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>in7yqb6fqostcikorefrntrcwbdqy7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tavenna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138064</id>
    <revision>
      <id>2235757</id>
      <parentid>1927219</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>Inilikha sa pagsalin ng pahinang &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375312329|Tavenna]]&quot;</comment>
      <origin>2235757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="ghtrd9wtz2mx8x84bbkl59oj8d9bixc" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tavenna|official_name=Comune di Tavenna|native_name=|image=Tavenna_centro.jpg|image_size=|caption=Tanaw sa Tavenna|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|N|14|46|E|type:city(924)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Paolo Cirulli (since 26-5-2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comuni-italiani.it/070/077/amm.html|title=Comune di Tavenna: Sindaco e Amministrazione Comunale|website=www.comuni-italiani.it}}&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=21.97|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Tavennesi|elevation_footnotes=|elevation_m=550|saint=|day=|postal_code=86030|area_code=0875|website={{official website|http://www.comune.tavenna.cb.it/index.php}}|footnotes=}}Ang '''Tavenna''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilaga ng [[Campobasso]].

May hangganan ang Tavenna sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Acquaviva Collecroce]], [[Mafalda, Molise|Mafalda]], [[Montenero di Bisaccia]], [[Palata, Italya|Palata]], at [[San Felice del Molise]].

== Tingnan din ==

* [[Mga Kroata ng Molise]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.tavenna.cb.it Opisyal na website]
{{Province of Campobasso}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Molise]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>ghtrd9wtz2mx8x84bbkl59oj8d9bixc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235759</id>
      <parentid>2235757</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2820" sha1="mhfm3tmjkrm9xlaq7csvhwa0deuov8o" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tavenna|official_name=Comune di Tavenna|native_name=|image=Tavenna_centro.jpg|image_size=|caption=Tanaw sa Tavenna|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|N|14|46|E|type:city(924)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Paolo Cirulli (since 26-5-2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comuni-italiani.it/070/077/amm.html|title=Comune di Tavenna: Sindaco e Amministrazione Comunale|website=www.comuni-italiani.it}}&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=21.97|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Tavennesi|elevation_footnotes=|elevation_m=550|saint=|day=|postal_code=86030|area_code=0875|website={{official website|http://www.comune.tavenna.cb.it/index.php}}|footnotes=}}Ang '''Tavenna''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilaga ng [[Campobasso]].

May hangganan ang Tavenna sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Acquaviva Collecroce]], [[Mafalda, Molise|Mafalda]], [[Montenero di Bisaccia]], [[Palata, Italya|Palata]], at [[San Felice del Molise]].

== Kasaysayan ==
Nagmula ang bayan noong kalagitnaan ng ika-16 na siglo mula sa paninirahan ng mga populasyong Eslabo kung saan nilayon ng [[Mga Aragones|Aragones]] na puntahan ang dating hindi nakatirang teritoryo.

Sa wikang Eslabo ang toponimo ay &quot;Tàvela&quot;, habang sa ika-17 siglong mga dokumento&lt;ref&gt;&quot;Numerazione del Regno&quot; deI 1608 e [[registri parrocchiali]] del 1656&lt;/ref&gt; ito ay pinangalanan bilang &quot;Casale Taberna&quot; o &quot;Casale di Tabenna&quot;. Ang inskripsiyon ng simbahan ng parokya ng Santa Maria di Costantinopoli (1770-1773) na nagbabanggit ng Illirici gens ay tumutukoy din sa mga Eslabo na pinagmulan ng populasyon.

== Mga simbolo ==
Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika bilang 182 noong Disyembre 27, 1976.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?4173|titolo=Tavenna|accesso=2022-12-22|sito=Archivio Centrale dello Stato}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Mga Kroata ng Molise]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.tavenna.cb.it Opisyal na website]
{{Province of Campobasso}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Molise]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>mhfm3tmjkrm9xlaq7csvhwa0deuov8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Torella del Sannio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138067</id>
    <revision>
      <id>2235749</id>
      <parentid>2131358</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2235749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2717" sha1="i4mir3ie8jmy12zfjgnvvnpr39wlhbh" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Torella del Sannio|elevation_m=837|area_total_km2=16|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=|mayor=|day=|postal_code=86028|area_code=0874|website=|footnotes=|istat=070079|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Torella del Sannio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CB}} (CB)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|38|N|14|31|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=MOL}}|frazioni=[[Casalciprano]], [[Castropignano]], [[Duronia]], [[Fossalto]], [[Frosolone]] (IS), [[Molise (komuna)|Molise]], [[Pietracupa]]}}
Ang '''Torella del Sannio''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]].

== Heograpiya ==
[[File:Ciglione_Blue_Hour.jpg|left|thumb|Ang &quot;Ciglione&quot;]]
Ang bayan ay pangunahing nakabalangkas sa dalawang burol: ang Colle, na kumakatawan sa mas bagong bahagi ng bayan, at ang Ciglione, kung saan matatagpuan ang pinakamatandang bahagi ng bayan, na pinangungunahan ng kastilyo at simbahan.

Ang munisipalidad ay matatagpuan sa pagitan ng mga pangunahing ilog ng rehiyon, ang [[Trigno]] at [[Biferno]], at ang mataas na posisyon nito ay nag-aalok ng malawak na tanawin ng mga bundok ng [[Maiella]] at [[Gran Sasso]].

== Kasaysayan ==
Ang nayon ay pinaniniwalaang itinatag noong mga 800 BK at kinaroroonan ng isang medya na kastilyo-tore noong ika-12 siglo, kaya ganito ang pangalan (nangangahulugang ''maliit na tore'' sa lokal na diyalekto), at may [[monasteryo]] rin.

Ang sentro ng bayan ay lumitaw sa paligid ng isang toreng itinayo ng mga [[Lombardo]] noong ika-9 na siglo. Kaya lumawak ang nayon mula sa tuktok ng burol pababa sa lambak.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.tretorri.com/Entra.htm Torella's Pro Loco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307063730/http://tretorri.com/entra.htm |date=2016-03-07 }} {{In lang|it}}
* [http://www.tretorri.com/Torella/Panorama/torre2.htm Ang Kastilyo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308042721/http://tretorri.com/torella/panorama/torre2.htm |date=2016-03-08 }}
* [http://www.comune.torelladelsannio.cb.it/ Lungsod ng Torella del Sannio] {{In lang|it}}

{{Lalawigan ng Campobasso}}

[[Kategorya:Pages with non-numeric formatnum arguments]]</text>
      <sha1>i4mir3ie8jmy12zfjgnvvnpr39wlhbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235750</id>
      <parentid>2235749</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="9rujfidt6zp7mcetgxg0uri26hca0zk" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Torella del Sannio|elevation_m=837|area_total_km2=16|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=|mayor=|day=|postal_code=86028|area_code=0874|website=|footnotes=|istat=070079|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Torella del Sannio|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Torella wonderful view.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw sa sentro at lumang bayan|image_shield=|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CB}} (CB)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|38|N|14|31|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=MOL}}|frazioni=[[Casalciprano]], [[Castropignano]], [[Duronia]], [[Fossalto]], [[Frosolone]] (IS), [[Molise (komuna)|Molise]], [[Pietracupa]]}}
Ang '''Torella del Sannio''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]].

== Heograpiya ==
[[File:Ciglione_Blue_Hour.jpg|left|thumb|Ang &quot;Ciglione&quot;]]
Ang bayan ay pangunahing nakabalangkas sa dalawang burol: ang Colle, na kumakatawan sa mas bagong bahagi ng bayan, at ang Ciglione, kung saan matatagpuan ang pinakamatandang bahagi ng bayan, na pinangungunahan ng kastilyo at simbahan.

Ang munisipalidad ay matatagpuan sa pagitan ng mga pangunahing ilog ng rehiyon, ang [[Trigno]] at [[Biferno]], at ang mataas na posisyon nito ay nag-aalok ng malawak na tanawin ng mga bundok ng [[Maiella]] at [[Gran Sasso]].

== Kasaysayan ==
Ang nayon ay pinaniniwalaang itinatag noong mga 800 BK at kinaroroonan ng isang medya na kastilyo-tore noong ika-12 siglo, kaya ganito ang pangalan (nangangahulugang ''maliit na tore'' sa lokal na diyalekto), at may [[monasteryo]] rin.

Ang sentro ng bayan ay lumitaw sa paligid ng isang toreng itinayo ng mga [[Lombardo]] noong ika-9 na siglo. Kaya lumawak ang nayon mula sa tuktok ng burol pababa sa lambak.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.tretorri.com/Entra.htm Torella's Pro Loco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307063730/http://tretorri.com/entra.htm |date=2016-03-07 }} {{In lang|it}}
* [http://www.tretorri.com/Torella/Panorama/torre2.htm Ang Kastilyo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308042721/http://tretorri.com/torella/panorama/torre2.htm |date=2016-03-08 }}
* [http://www.comune.torelladelsannio.cb.it/ Lungsod ng Torella del Sannio] {{In lang|it}}

{{Lalawigan ng Campobasso}}

[[Kategorya:Pages with non-numeric formatnum arguments]]</text>
      <sha1>9rujfidt6zp7mcetgxg0uri26hca0zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toro, Molise</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138068</id>
    <revision>
      <id>2235751</id>
      <parentid>2029510</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2395" sha1="otqjl2d0mdvfa96kjifk0tfrelb1gwd" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|name=Toro|elevation_footnotes=|area_total_km2=24.0|population_footnotes=|population_total=1513|population_as_of=28 Pebrero 2010&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|pop_density_footnotes=|population_demonym=Toresi|elevation_m=588|mayor=Angelo Simonelli|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=86018|area_code=0874|website={{official website|http://www.toro.molise.it}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Toro|image_map=|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Toro-Stemma.gif|shield_size=55px|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|34|N|14|46|E|type:city(1,507)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|footnotes=}}Ang '''Toro''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], matatagpuan mga {{Convert|8|km|mi|0}} silangan ng [[Campobasso]].

Ang Toro ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipyo: [[Campodipietra]], [[Jelsi]], [[Monacilioni]], [[Pietracatella]], at [[San Giovanni in Galdo]].

== Kasaysayan ==
Ang pinagmulan ng bayan ay nagsimula pa noong [[Maagang Gitnang Kapanahunan]]. Noong ika-11 siglo, sa pamamagitan ng isang donasyon ni Roberto di Tristayno, panginoon ng [[Limosano]], ang sentro ng bayan, kasama ang lahat ng mga kagamitan nito, ay naipasa sa Abadia ng Santa Sofia ng [[Benevento]]. Ang bayan ay nanatili sa mga kamay ng Simbahan mula noon hanggang 1785, nang ito ay isama sa Ahensiya ng Maharlikang Pagmamay-ari ng Estado.

Sa buong kasaysayan nito, ang bayan ay tinamaan ng ilang negatibong pangyayari, tulad ng [[Salot ng Napoles (1656)|salot]] noong 1656, na pumatay ng humigit-kumulang apat na raang katao mula sa populasyon na humigit-kumulang isang libo, at ang [[Lindol sa Molise noong 1805|lindol noong Hulyo 26, 1805]], na sumira sa buong bayan, na pumatay ng humigit-kumulang tatlong raang katao.

Ang Toro ay napinsala rin ng [[lindol sa Molise noong 2002]], na ang episentro ay malapit sa [[San Giuliano di Puglia]].

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.toro.molise.it Opisyal na website]</text>
      <sha1>otqjl2d0mdvfa96kjifk0tfrelb1gwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trivento</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138069</id>
    <revision>
      <id>2235752</id>
      <parentid>2029774</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="dwg2v3vqaafudyexfo6k6r31q5z1m3l" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Trivento|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.trivento.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86029|day=|saint=|elevation_m=599|elevation_footnotes=|population_demonym=Triventini|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=73|area_footnotes=|mayor=Domenico Santorelli|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Trivento|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|46|N|14|33|E|type:city(5,200)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Katedral ng Trivento|image_alt=|imagesize=|image_skyline=FacciataCattedraleTrivento.png|native_name=|footnotes=}}
Ang '''Trivento''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Campobasso]]. Ito rin ay isang Kaotlikong luklukang episkopal.

Ang Trivento ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Castelguidone]], [[Castelmauro]], [[Civitacampomarano]], [[Lucito]], [[Roccavivara]], [[Salcito]], [[San Biase]], [[Sant'Angelo Limosano]], at [[Schiavi di Abruzzo]].

== Kasaysayan ==
Noong 1806, isinama ito sa [[Distrito ng Isernia]], na kalaunan ay naging isang lalawigan noong 1970. Simula noong taong iyon, ang munisipalidad ay isinama sa [[Lalawigan ng Campobasso]].

Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang bayan ay natagpuan ang sarili nitong nakaposisyon sa Linyang Barbara, na nagdulot ng ilang pagkamatay sa labanan sa pagitan ng mga Aleman at mga Anglo-Amerikano noong 1943;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.terraecuore.net/cultura-turismo-abruzzo-molise/tradizioni-abruzzo-molise/34/la-valle-del-trigno-nella-ii-guerra-mondiale-|titolo=La valle del Trigno nella II guerra mondiale: I combattimenti dell'ottobre-novembre 1943}}&lt;/ref&gt; sa pagitan ng 1943 at 1944, isang partisanong banda na tinatawag na &quot;[[Giovanni Porfirio|Banda Porfirio]]&quot; ang aktibo noong kilusang paglaban.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.laterra.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4469:la-banda-partigiana-di-trivento&amp;catid=144&amp;Itemid=385|titolo=LA banda partigiana di Trivento}}&lt;/ref&gt;

== Heograpiya ==

=== Klima ===
Kontinental ang klima: malamig na taglamig ngunit banayad na tag-araw. Gayumpaman, kung minsan ay umaabot sa 40°C ang tag-araw.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.trivento.cb.it/ Opisyal na website]
* [http://www.prolocotrivento.it Associazione Turistica PRO LOCO Trivento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919111040/http://www.prolocotrivento.it/ |date=2011-09-19 }}
* [http://www.gcatholic.org/churches/italy/1635.htm GCatholic - katedral]

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>dwg2v3vqaafudyexfo6k6r31q5z1m3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tufara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138070</id>
    <revision>
      <id>2235758</id>
      <parentid>2178678</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>Inilikha sa pagsalin ng pahinang &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375315190|Tufara]]&quot;</comment>
      <origin>2235758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1836" sha1="f8sd642206dreyfbh641juw3azao93e" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tufara|official_name=Comune di Tufara|native_name=|image=Tufara.jpg|image_size=|caption=Panorama ng Tufara|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|29|N|14|57|E|type:city(1,071)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Donato Pozzuto|area_footnotes=|area_total_km2=35.52|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Tufaroli|elevation_footnotes=|elevation_m=420|saint=[[Juan ng Tufara]]|day=Agosto 28|postal_code=86010|area_code=0874|website={{Official website|https://www.comune.tufara.cb.it/}}|footnotes=}}Ang '''Tufara''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} timog-silangan ng [[Campobasso]].

Ang Tufara ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Castelvetere in Val Fortore|Castelvetere sa Val Fortore]], [[Celenza Valfortore]], [[Gambatesa]], [[Riccia, Molise|Riccia]], [[San Bartolomeo in Galdo|San Bartolomeo sa Galdo]], at [[San Marco la Catola]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commonscatinline}}

* {{Official website|https://www.comune.tufara.cb.it/}} {{In lang|it}}
{{Province of Campobasso}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Molise]]
[[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>f8sd642206dreyfbh641juw3azao93e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235760</id>
      <parentid>2235758</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3338" sha1="55biuehggkyihnggq6to80q1lkdjpzx" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Tufara|official_name=Comune di Tufara|native_name=|image=Tufara.jpg|image_size=|caption=Panorama ng Tufara|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|29|N|14|57|E|type:city(1,071)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[Lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Donato Pozzuto|area_footnotes=|area_total_km2=35.52|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Tufaroli|elevation_footnotes=|elevation_m=420|saint=[[Juan ng Tufara]]|day=Agosto 28|postal_code=86010|area_code=0874|website={{Official website|https://www.comune.tufara.cb.it/}}|footnotes=}}Ang '''Tufara''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} timog-silangan ng [[Campobasso]].

Ang Tufara ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Castelvetere in Val Fortore|Castelvetere sa Val Fortore]], [[Celenza Valfortore]], [[Gambatesa]], [[Riccia, Molise|Riccia]], [[San Bartolomeo in Galdo|San Bartolomeo sa Galdo]], at [[San Marco la Catola]].

== Kasaysayan ==
Ang pinagmulan nito ay nagsimula pa noong ika-10 siglo, nang ito ay mabanggit bilang Roccia Tufacea. Sa mga talaan ng Angevino noong 1320, ito ay nakalista bilang Topharia. Noong 1299, ito ay isang piyudo ng dinastiyang ito, nang si Guglielmo di Marzano, panginoon ng kastilyo sa ilalim ng mga Angevino, ay pinakasalan si Isabella di Gesualdo, na ibinigay sa kanya ang kastilyo bilang isang pangako ng kaniyang dote, at ang nayon ng Monterotaro sa Capitanata.

Namatay ang pamilyang Marzano noong ika-15 siglo, noong panahon ng mga pakikibaka sa kapangyarihan sa pagitan ng mga Durazzeschi at mga Angevino; ang lugar ay ibinigay sa pamilya ng Kondado ng Gambatesa, mga konde ng Campobasso, at ang mga Gambatesa ay nanatiling mga panginoon hanggang 1465, nang ang Tufara ay kinumpiska ng estado. Gayumpaman, sa parehong taon, ito ay naging isang piyudo ni Giovanni della Candida sa utos ni [[Fernando I ng Napoles|Ferrante I ng Napoles]]. Namatay si Giovanni noong 1494, na nag-iwan ng tatlong anak na babae: sina Lucrezia, Eleonora, at Beatrice; si Eleonora ang lehitimong tagapagmana, matapos mapangasawa si Bufillo Crispano, at namatay noong 1531; ang kastilyo ay naipasa sa pamilyang Crispano ng Laterza, pagkatapos ay sa pamilyang Monforte ng Fragneto. Si Decio Crispano, anak ni Bufillo, ang tagapagmana, at namatay noong 1559; ang kaniyang anak na si Boffillo II ang tagapagmana hanggang 1586, nang si Dianora Crispano ang naging tagapagmana, at ibinenta ang piyudo noong 1629.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commonscatinline}}

* {{Official website|https://www.comune.tufara.cb.it/}} {{In lang|it}}
{{Province of Campobasso}}
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Molise]]
[[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>55biuehggkyihnggq6to80q1lkdjpzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ururi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138071</id>
    <revision>
      <id>2235753</id>
      <parentid>2029864</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="4y09jjcbd7tll448ntpwx5x7i3m6v79" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Ururi|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.ururi.cb.it/hh/index.php}}|area_code=0874|postal_code=86049|day=|saint=|elevation_m=262|elevation_footnotes=|population_demonym=Ururesi|population_footnotes=|area_total_km2=31.5|area_footnotes=|mayor=Raffaele Primiani|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Ururi|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|49|N|15|1|E|type:city(2,979)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Ururi-Stemma.png|image_caption=Panorama ng Ururi|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Ururi01.jpg|native_name=Ruri|footnotes=}}
Ang '''Ururi''' ([[Wikang Arbëreshë|Arbërisht]] : '''''Ruri''''') ay isang [[Mga Arbëreshë|Arbëreshë]] na [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan tungkol {{Convert|40|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Campobasso]]. Umunlad ang Ururi noong huling bahagi ng ika-16 na siglong paninirahan nang ang kapitan ng militar ng Albania na si [[Teodoro Crescia]] ay nangkaroon ng pagmamay-ari para sa taunang kabuuan ng 300 ducat sa isang lugar malapit sa Larino na nabawasan ng populasyon. Hanggang 1583, ito ay muling pinanirahan ng maraming pamilyang Albaniano.&lt;ref name=&quot;Passarelli&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Passarelli|1998}}&lt;/ref&gt;

Ang Ururi ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Larino]], [[Montorio nei Frentani]], [[Rotello]], at [[San Martino in Pensilis|San Martino sa Pensilis]].

== Kasayaysayn ==
Sa loob ng nasasakupan nito, mayroong isang nayon na tinatawag na &quot;Aurora,&quot; ngunit ang eksaktong lokasyon ng monasteryong Benedictino at ng nayon ay hindi alam.

Ang isang pag-aaral sa mga sinaunang dokumento ay nagpapakita ng isang hindi maikakailang pagkakaugnay sa pagitan ng &quot;nayon ng Aurora&quot; at ng kasunod na paninirahan ng Ururi, na ang pangalan ay unti-unting pinagtibay sa loob ng ilang siglo, kung saan ang bagong pangalan ay malinaw na nagsasapawan sa luma.

Walang mga labi ng masoneriya na maaaring magpahiwatig sa anumang paraan ng sinaunang lokasyon ng monasteryo at ng nayon, ngunit malamang na ang mga ito ay nakatayo sa pinakamataas na bahagi ng kasalukuyang paninirahan ng Ururi.

Samakatuwid, maipapalagay na ang lugar ay eksakto kung nasaan ang makasaysayang sentro ng bayan ngayon, lalo na ang monasteryo ay inialay kay Santa Maria, gayundin ang lumang simbahan ng parokya na nakatayo sa pinakamataas na bahagi ng bayan.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Bibliograpiya ==

* &amp;nbsp;{{cite book|editor1-last=Passarelli|editor1-first=Pasquale|title=Molise ; appendice: Testimonianze sui Sanniti|date=1998|publisher=Istituto enciclopedico italiano|url=https://books.google.com/books?id=m8-RAAAAMAAJ}}

{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>4y09jjcbd7tll448ntpwx5x7i3m6v79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vinchiaturo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138072</id>
    <revision>
      <id>2235754</id>
      <parentid>2030220</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2629" sha1="smu7pm7h3o15dmoo1eeq60nujsqlg5x" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Vinchiaturo|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.vinchiaturo.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86019|day=|saint=|elevation_m=620|elevation_footnotes=|population_demonym=Vinchiaturesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=35.5|area_footnotes=|mayor=Luigi Valente|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Vinchiaturo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|30|N|14|35|E|type:city(2,924)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Tanaw ng Corso Umberto mula sa Simbahan ng Santa Croce. Sa kaliwa, ang Paaralang Nursery Padre Ernesto D'Aquila.|native_name=|footnotes=|image=Vinchiaturo - Corso Umberto I from Santa Croce Church.jpg}}
Ang '''Vinchiaturo''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], matatagpuan mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Campobasso]].

Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''vincula catenis'', ibig sabihin ay &quot;kulungan na may mga tanikala&quot;.

Ang Vinchiaturo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Baranello]], [[Busso]], [[Campobasso]], [[Campochiaro]], [[Colle d'Anchise]], [[Guardiaregia]], [[Mirabello Sannitico]], at [[San Giuliano del Sannio]].

== Heograpiya ==

=== Teritoryo ===
Ang munisipalidad ng Vinchiaturo ay sumasaklaw sa gitnang-kanlurang bahagi ng Molise, sa lalawigan ng Campobasso, sa isang lugar na halos maburol sa pagitan ng Lambak Biferno at ng mga paanan ng Apeninos Samnita-Molise bago ang pre-Apeninos. Ang bayan ay nakatayo sa isang burol na tinatanaw ang nakapalibot na sahig ng lambak, sa taas na humigit-kumulang 600 metro mula sa antas ng dagat.

Mula sa pananaw ng morpolohiya, ang tanawin ay iba-iba, nailalarawan sa pamamagitan ng banayad na mga dalisdis na nagpapalitan ng mas matarik na mga bahagi, na may mga elebasyon na pababa patungo sa mga lambak. Ang topograpiya ay pinapaboran ang isang malaking presensiya ng lupang pang-agrikultura at mga pastulan, na napapaligiran ng mga kakahuyan, na pangunahing nakakonsentra sa mga lugar na hindi gaanong matao.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.vinchiaturo.cb.it/ Opisyal na website]
{{Clear}}{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>smu7pm7h3o15dmoo1eeq60nujsqlg5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235755</id>
      <parentid>2235754</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2629" sha1="jcyh71n4q0ml0qts1sb8krlr4mb5mk0" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Vinchiaturo|province=[[lalawigan ng Campobasso|Campobasso]] (CB)|website={{official website|http://www.comune.vinchiaturo.cb.it/}}|area_code=0874|postal_code=86019|day=|saint=|elevation_m=620|elevation_footnotes=|population_demonym=Vinchiaturesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|area_total_km2=35.5|area_footnotes=|mayor=Luigi Valente|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Vinchiaturo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|30|N|14|35|E|type:city(2,924)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Tanaw ng Corso Umberto mula sa Simbahan ng Santa Croce. Sa kaliwa, ang Paaralang Nursery Padre Ernesto D'Aquila.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=|image=Vinchiaturo - Corso Umberto I from Santa Croce Church.jpg}}
Ang '''Vinchiaturo''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Campobasso]], rehiyon ng [[Molise]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], matatagpuan mga {{Convert|10|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Campobasso]].

Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''vincula catenis'', ibig sabihin ay &quot;kulungan na may mga tanikala&quot;.

Ang Vinchiaturo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Baranello]], [[Busso]], [[Campobasso]], [[Campochiaro]], [[Colle d'Anchise]], [[Guardiaregia]], [[Mirabello Sannitico]], at [[San Giuliano del Sannio]].

== Heograpiya ==

=== Teritoryo ===
Ang munisipalidad ng Vinchiaturo ay sumasaklaw sa gitnang-kanlurang bahagi ng Molise, sa lalawigan ng Campobasso, sa isang lugar na halos maburol sa pagitan ng Lambak Biferno at ng mga paanan ng Apeninos Samnita-Molise bago ang pre-Apeninos. Ang bayan ay nakatayo sa isang burol na tinatanaw ang nakapalibot na sahig ng lambak, sa taas na humigit-kumulang 600 metro mula sa antas ng dagat.

Mula sa pananaw ng morpolohiya, ang tanawin ay iba-iba, nailalarawan sa pamamagitan ng banayad na mga dalisdis na nagpapalitan ng mas matarik na mga bahagi, na may mga elebasyon na pababa patungo sa mga lambak. Ang topograpiya ay pinapaboran ang isang malaking presensiya ng lupang pang-agrikultura at mga pastulan, na napapaligiran ng mga kakahuyan, na pangunahing nakakonsentra sa mga lugar na hindi gaanong matao.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.comune.vinchiaturo.cb.it/ Opisyal na website]
{{Clear}}{{Lalawigan ng Campobasso}}</text>
      <sha1>jcyh71n4q0ml0qts1sb8krlr4mb5mk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pulmonya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139547</id>
    <revision>
      <id>2235805</id>
      <parentid>2228650</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84013" sha1="nry7bfieu07ehrfry7zdxbcli2rq26g" xml:space="preserve">{{Infobox disease
 | Name            = Pulmoniya
 | Image           = PneumonisWedge09.JPG
 |Alt              = A black and white X ray picture showing a triangle white area on the left side. A circle highlights the area.
 | Caption         = X-ray ng dibdib na nagpapakita ng lubhang kitang-kita na hugis kalso na [[pulmonyang sanhi ng bakterya]] sa kanang baga.
 | Alt             = An X-ray: showing a white wedge in the right lung field of a chest X-ray.
 | DiseasesDB      = 10166
 | ICD10           = {{ICD10|J|12||j|09}}, {{ICD10|J|13||j|09}}, {{ICD10|J|14||j|09}}, {{ICD10|J|15||j|09}},{{ICD10|J|16||j|09}}, {{ICD10|J|17||j|09}}, {{ICD10|J|18||j|09}}, {{ICD10|P|23||p|20}}
 | ICD9            = {{ICD9|480}}-{{ICD9|486}}, {{ICD9|770.0}}
 | ICDO            =
 | OMIM            =
 | MedlinePlus     = 000145
 | eMedicineSubj   = search
 | eMedicineTopic  = pneumonia
 | MeshID          = D011014
}}

&lt;!--Depinisyon at sanhi--&gt;
Ang '''pulmonya''' (''Ingles: pneumonia'') ay ang [[pamamaga]] ng [[baga]]—na pangunahing nakadadamay sa pinakamaliliit na air sac na tinatawag na [[alveoli]].&lt;ref name=RespText09&gt;{{cite book|last=McLuckie|first=[editor] A.|title=Respiratory disease and its management|url=https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-84882-094-4|page=[https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu/page/51 51]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AcuteCare09&gt;{{cite book |author=Leach, Richard E. |title=Acute and Critical Care Medicine at a Glance |edition=2nd |publisher=Wiley-Blackwell|year=2009 |isbn=1-4051-6139-6 |url= http://books.google.co.uk/books?id=7u_wu5VCsVQC&amp;pg=PT168|accessdate=2011-04-21}}&lt;/ref&gt; Ito ay kadalasang dulot ng 1) pagsakop ng mga [[birus]], [[bakterya]], at ng mga hindi karaniwang [[mikrobyo]], 2) ng ilang mga [[gamot]], at 3) ng ibang mga karamdaman tulad ng pagkakasakit na dulot ng paglusob sa [[immune system|sistema ng panangga]] ng katawan.&lt;ref name=RespText09/&gt;&lt;ref name=&quot;isbn0-7637-6258-X&quot;&gt;{{cite book |author=Jeffrey C. Pommerville |authorlink= |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology|edition=9th |publisher=Jones &amp; Bartlett |location=Sudbury MA |year=2010 |page=323 |quote= |isbn=0-7637-6258-X |oclc=|url=http://books.google.co.uk/books?id=RJNQwQB8IxIC&amp;pg=PA323|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Mga sintomas, pag-iwas at paggamot--&gt;
Ang karaniwang mga hudyat ay ang [[ubo]], [[pananakit ng dibdib]], [[lagnat]], at [[shortness of breath|kakapusan ng hininga]].&lt;ref name=&quot;isbn0-8160-6397-4&quot;&gt;{{cite book |author=Ashby, Bonnie; Turkington, Carol |title=The encyclopedia of infectious diseases|edition=3rd |publisher=Facts on File |location=New York |year=2007 |origyear= |page= 242|isbn=0-8160-6397-4|url=http://books.google.co.uk/books?id=4Xlyaipv3dIC&amp;pg=PA242|accessdate=2011-04-21}}&lt;/ref&gt; Ang mga kagamitan para sa [[medical diagnosis|pagkilala ng sakit]] ay ang x-ray, at pag-culture sa [[laway]]. Mayroon nang mga [[bakuna]] ngayon na pang-iwas sa ilang uri ng pulmonya. Ang lunas ay nakatangan sa kung ano ang pinakang sanhi. Ang itinuturing na pulmonyang dulot ng bakterya ay ginagamot ng mga [[antibayotik]]. Kung malala ang pulmonya, ang may-sakit ay maari nang mailuklok sa ospital.

&lt;!--Prediksiyon ng takbo ng sakit at epidemiyolohiya--&gt;
Taun-taon, ang pulmonya ay nakapipinsala sa humigit-kumulang 450&amp;nbsp;milyon katao, pitong bahagdan ng kabuuan ng mundo, at nagdudulot ng halos 4&amp;nbsp;na milyong pagkamatay. Ang pulmonya ay tinagurian ni [[William Osler]] noong ika-19 na siglo na &quot;ang datu ng kamatayan ng tao.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Osler|first=William|title=Principles and Practice of Medicine, 4th Edition|year=1901|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|pages=108|url=http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm|access-date=2014-01-31|archive-date=2007-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708201758/http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dángan sa pagdating ng antibayotik at mga bakuna sa ika-20 siglo, lalong natiyak ang kaligtasan at katagalan ng buhay ng mga tao sa hinaharap.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Gayunpaman, sa mga mahirap na bansa, sa mga nakatatanda at musmos, at sa may [[kroniko|di-gumagaling na sakit]], ang pulmonya parin ang patuloy na bukudtanging sanhi ng tiyak na pagkamatay.&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=George|first=Ronald B.|title=Chest medicine : essentials of pulmonary and critical care medicine|year=2005|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia, PA|isbn=9780781752732|pages=353|url=http://books.google.ca/books?id=ZzlX2zJMbdgC&amp;pg=PA353|edition=5th ed.}}&lt;/ref&gt;
{{TOC limit|3}}

== Mga Hudyat ==
{|class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot;
!colspan=2| Symptoms frequency&lt;ref name=Tint10/&gt;
|-
! Sintomas !! Frequency
|-
| Ubo ||&lt;center&gt;79–91%&lt;/center&gt;
|-
| Pagod || &lt;center&gt;90%&lt;/center&gt;
|-
| Lagnat || &lt;center&gt;71–75%&lt;/center&gt;
|-
| Kapos na paghinga || &lt;center&gt;67–75%&lt;/center&gt;
|-
| Laway || &lt;center&gt;60–65%&lt;/center&gt;
|-
| Pananakit ng dibdib || &lt;center&gt;39–49%&lt;/center&gt;
|-
|}
[[Talaksan:Symptoms of pneumonia.svg|thumb|left|alt=A diagram of the human body outlining the key symptoms of pneumonia|300px|Mga pangunahing hudyat ng nakahahawang pulmonya]]
Ang mga taong may nakahahawang pulmonya ay kadalasang mayroong [[cough|ubong may plema]], [[lagnat]] na may kasamang [[rigors|panginginaw at panginginig]], [[kakapusan ng paghinga]], matalas o tila sinasaksak na [[sakit sa dibdib]] tuwing humihinga ng malalim, at [[matulin na paghinga]].&lt;ref name=BMJ06/&gt; Sa matatanda, ang pagkalito ang maaaring pinaka kitang-kitang hudyat.&lt;ref name=BMJ06&gt;{{cite journal |author= Hoare Z |author2 = Lim WS|title=Pneumonia: update on diagnosis and management |journal=BMJ | year= 2006 |pages=1077–9|pmid=16675815|doi=10.1136/bmj.332.7549.1077 |url=http://www.bmj.com/content/332/7549/1077.full.pdf |volume=332 |issue= 7549|pmc= 1458569 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Ang mga karaniwang hudyat at palatandaan na makikita sa mga batang wala pang limang taong gulang ay ang lagnat, ubo, at matulin o mabigat na paghinga.&lt;ref name=Develop11/&gt;

Ang lagnat ay hindi ang agarang hudyat, dahil ito ay maari ring mangyari sa maraming ibang mga pangkaraniwang karamdaman, at maaring wala sa mayroong malubhang sakit, o [[malnutrisyon]]. Bilang karagdagan, kadalasang walang ubo ang mga sanggol na wala pang 2 buwan.&lt;ref name=Develop11/&gt; Ang malubhang mga hudyat ay ang: [[central cyanosis|balat na may bahid ng kulay bughaw]], di pagkauhaw, di mapigilang paggalaw ng mga kalamnan, patuloy na pagsusuka, kasidhian ng init ng katawan, at [[pagtapyas ng maláy]].&lt;ref name=Develop11/&gt;&lt;ref name=Clinic2011/&gt;

Ang mga tagpo ng pulmonya na sanhi ng pagsakop ng [[bakterya]] at [[birus]] ay kadalasang magkahawig ang hudyat.&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt; Ang ilan sa mga sanhi ay iniuugnay sa klasiko, ngunit hindi tiyak na mga katangiang ayon sa klinika. Ang pulmonyang sanhi ng ''[[Legionella]]'' ay maaring mangyari na may kasamang pananakit ng tiyan, [[pagtatae]], o pagkalito,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Darby|first=J|author2=Buising, K|title=Could it be Legionella?|journal=Australian family physician|date=October 2008 |volume=37|issue=10|pages=812–5|pmid=19002299}}&lt;/ref&gt; habang ang pulmonyang sanhi ng ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay iniuugnay sa kalawanging kulay ng laway na may katangang plema,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ortqvist|first=A|author2=Hedlund, J, Kalin, M|title=Streptococcus pneumoniae: epidemiology, risk factors, and clinical features|url=https://archive.org/details/sim_seminars-in-respiratory-and-critical-care-medicine_2005-12_26_6/page/563|journal=Seminars in respiratory and critical care medicine|date=December 2005|volume=26|issue=6|pages=563–74|pmid=16388428|doi=10.1055/s-2005-925523}}&lt;/ref&gt; at ang pulmonyang sanhi ng ''[[Klebsiella]]'' ay maaring magkaroon ng madugong laway na may tangang plema na kalimitang nilalarawan bilang &quot;buo-buong halaya.&quot;&lt;ref name=Tint10&gt;{{cite book |author=Tintinalli, Judith E.|title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies|location=New York|year=2010|pages=480 |isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}&lt;/ref&gt; Ang madugong laway na may tangang plema (kilala bilang [[hemoptysis]]) ay maari ring mangyari kasama ang [[tuberkulosis]], gram-negative na pulmonya, at mga nana sa baga, gayundin ang karaniwang [[malubhang bronchitis]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang ''Mycoplasma'' na pulmonya ay maaring mangyari na may kasamang [[cervical lymphadenopathy|pamamaga ng mga kulani sa leeg]], [[arthralgia|pananakit ng kasu-kasuan]], o [[otitis media|pagnanà sa gitnang bahagi ng tainga]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang pulmonyang sanhi ng birus lamang ay madalas na nagpapamalas bilang [[pagpito ng paghinga]].&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt;

== Sanhi ==
[[Talaksan:Streptococcus pneumoniae.jpg|thumb|alt=Three one round objects in a black background|Ang bakteryang ''[[Streptococcus pneumoniae]]'', isang karaniwang sanhi ng pulmonya, larawan gamit ang [[electron na mikroskopyo]]]]

Ang pulmonya ay pangunahing sanhi ng mga impeksiyong dulot ng [[bakterya]] o mga [[birus]] at mas bihirang dulot ng [[fungi]] at [[mga parasitiko]]. Bagaman mayroong mahigit sa 100 uri (strain) ng mga nakakahawang nakilalang mga nagdudulot nito (agents), kaunti lamang ang responsable para sa karamihan ng mga kaso. Ang mga impeksiyon na parehong may halong mga birus at bakterya ay maaaring mangyari sa hanggang sa 45% ng mga impeksiyon sa mga bata at 15% ng mga impeksiyon sa mga nasa hustong gulang.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang isang nagdudulot nito (causative agent) ay hindi maaaring ihiwalay sa humigit-kumulang na kalahati ng mga kaso sa kabila ng maingat na pagsusuri.&lt;ref name=EBMED05/&gt;

Ang katawagang ''pulmonya'' ay mas malawak na inilalapat kung minsan sa anumang kondisyon na nagreresulta sa [[pamamaga]] ng mga baga (halimbawa sanhi ng mga [[sakit na dulot ng sistema na panlaban sa sakit]], mga [[paso]] dulot ng kemikal o mga reaksiyon sa gamot); gayunpaman, ang pamamagang ito ay mas wastong tinutukoy bilang [[pneumonitis]].&lt;ref name=&quot;isbn0-7234-3200-7&quot;&gt;{{cite book |author=Lowe, J. F.; Stevens, Alan |authorlink=|editor= |others= |title=Pathology |edition=2nd |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2000 |page=197 |isbn=0-7234-3200-7|oclc= |doi= |url=http://books.google.co.uk/books?id=AfVxLi4QTZQC&amp;pg=PA197|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Snydman|first=editors, Raleigh A. Bowden, Per Ljungman, David R.|title=Transplant infections|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-820-2|page=187|url=http://books.google.com/books?id=NWa4FJv-eBYC&amp;pg=PA447|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; Ang mga nakakahawang bagay (infective agents) ay hinati sa &quot;karaniwan&quot; at &quot;hindi karaniwan&quot; ayon sa kasaysayan batay sa kanilang ipinapalagay na mga pagkakaroon nito, nguni’t hindi sinusuportahan ng ebidendsiya ang pagkilalang ito, kung kaya hindi na ito binibigyang-diin.&lt;ref name=M32/&gt;

Ang mga kondisyon at salik ng panganib na maaaring madaling kapitan ng pulmonya ay kinabibilangan ng: paninigarilyo, kabiguang protektahan laban sa impeksiyon ng sistema ng resistensiya, pagkagumon sa alak, [[talamak na nakakahawang sakit sa baga]], [[hindi gumagaling na sakit sa bato]], at [[sakit sa atay]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang paggamit ng mga gamot na pampigil sa asido tulad [[mga proton-pump inhibitor]] o [[mga H2 blocker]]- ay iniuugnay sa mataas na panganib&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Eom|first=CS|author2=Jeon, CY; Lim, JW; Cho, EG; Park, SM; Lee, KS|title=Use of acid-suppressive drugs and risk of pneumonia: a systematic review and meta-analysis|journal=CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne|date=22 February 2011|volume=183|issue=3|pages=310–9|pmid=21173070|doi=10.1503/cmaj.092129|pmc=3042441}}&lt;/ref&gt; ng pulmonya. Ang katandaan ay maaari ring madaling kapitan ng pulmonya.&lt;ref name=Clinic2011/&gt;

=== Bakterya ===
[[Talaksan:En.Wikipedia-VideoWiki-Pneumonia.webm|thumb|Pulmonya, 2019]]
Bakterya ang pinaka-karaniwang sanhi ng [[community-acquired pneumonia (pulmonyang nakuha sa komunidad)]] (CAP), kung saan ang ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay ihiniwalay ang 50% ng mga kaso.&lt;ref name=Rad07/&gt;&lt;ref name=EOP10&gt;{{cite journal |author=Anevlavis S | author2 = Bouros D |title=Community acquired bacterial pneumonia|journal=Expert Opin Pharmacother |volume=11 |issue=3 |pages=361–74 |year=2010|month=February|pmid=20085502|doi=10.1517/14656560903508770 }}&lt;/ref&gt; Ang ibang karaniwang hiniwalay na mga bakterya ay kinabibilangan ng: ''[[Haemophilus influenzae]]'' sa 20%, ''[[Chlamydophila pneumoniae]]'' sa 13%, at ''[[Mycoplasma pneumoniae]]'' sa 3% ng mga kaso;&lt;ref name=Rad07/&gt; ''[[Staphylococcus aureus]]''; ''[[Moraxella catarrhalis]]''; ''[[Legionella pneumophila]]'' at [[Gram-negative bacilli]].&lt;ref name=EBMED05/&gt; Ang ilang mga [[drug resistance|lumalaban sa gamot]] na bersyon ng mga impeksiyong nasa itaas ay nagiging mas karaniwan, kabilang ang lumalaban sa gamot na ''Streptococcus pneumoniae'' (DRSP) at [[methicillin-resistant Staphylococcus aureus]](MRSA).&lt;ref name=Clinic2011/&gt;

Ang pagkalat ng mga organismo ay tumataas ang probablidad kapag mayroong mga salik ng panganib.&lt;ref name=EBMED05/&gt; Ang [[pagkagumon sa alak]] ay iniuugnay sa ''Streptococcus pneumoniae'', mga [[organismong nabubuhay ng walang oxygen]] at ''Mycobacterium tuberculosis''; pinapataas ng paninigarilyo ang probabilidad ng mga epekto ng ''Streptococcus pneumoniae'', ''Haemophilus influenzae'', ''Moraxella catarrhalis'', at ''Legionella pneumophila''. Ang pagkakalantad sa mga ibon ay iniuugnay sa ''[[Chlamydia psittaci]]''; ang mga hayop sa bukid ay iniuugnay sa ''[[Coxiella burnetti]]''; pagkuha ng mga laman ng tiyan sa pamamagitan ng mga [[organismong nabubuhay ng walang oxygen]]; at [[cystic fibrosis]] sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' at ''Staphylococcus aureus''.&lt;ref name=EBMED05/&gt; Ang ''Streptococcus pneumoniae'' ay mas karaniwan sa taglamig,&lt;ref name=EBMED05/&gt; at dapat paghinalaan sa mga taong naglalabas ng marami [[mga organismong nabubuhay ng walang oxygen]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt;

=== Mga birus ===
Sa mga nasa hustong gulang, ang mga [[birus]] ang responsible para sa humigit-kumulang na ikatlo&lt;ref name=Lancet11/&gt; at sa mga bata para sa 15% ng mga kaso ng pulmonya.&lt;ref name=M31/&gt; Kabilang sa mga karaniwang sangkot na bagay ang: mga [[rhinobirus]], [[coronabirus]], [[birus ng trangkaso]],[[respiratory syncytial virus]] (RSV), [[adenobirus]], at [[parainfluenza]].&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref name=Viral09/&gt; Ang [[Herpes simplex na birus]] ay bihirang magdulot ng pulmonya, maliban sa mga grupong tulad ng: mga bagong panganak, mga taong may kanser, mga tatanggap ng transplant, at mga taong may malaking nasunog na bahagi.&lt;ref name=Text2010&gt;{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=8184487495|pages=391–394|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&amp;pg=PA391|edition=2nd }}&lt;/ref&gt; Ang mga tao na kasunod ng [[pag-transplant ng bahagi ng katawan]] o kung hindi man ay ang mga may [[mahinang sistema ng resistensiya]] ay nagpapakita ng mataas na bilang ng [[cytomegalobirus]] na pulmonya.&lt;ref name=M31/&gt;&lt;ref name=Text2010/&gt; Ang mga mayroong impeksiyong sanhi ng birus ay maaaring pangalawang maimpeksiyon ng bakteryang ''Streptococcus pneumoniae'', ''Staphylococcus aureus'', o ''Haemophilus influenzae'', lalo na kapag mayroong ibang mga problema sa kalusugan.&lt;ref name=Clinic2011/&gt;&lt;ref name=M31/&gt; Ang iba’t-ibang mga birus ay nangingibabaw sa iba’t-ibang mga panahon ng taon, halimbawa sa panahon ng trangkaso, maaaring maging responsable ang trangkaso para sa mahigit sa kalahati ng lahat ng kaso na sanhi ng birus.&lt;ref name=M31/&gt; Ang pagkalat ng ibang mga birus ay nangyayari rin paminsan-minsan, kabilang ang ''[[mga hantabirus]]'' at ''[[coronabirus]]''.&lt;ref name=M31/&gt;

=== Fungi ===
Ang pulmonyang sanhi ng fungus ay hindi karaniwan, nguni’t mas karaniwang nangyayari sa mga indibiduwal na mayroong [[Immunodeficiency|huminang mga sistema ng resistensiya]] dahil sa [[AIDS]], mga [[gamot na pampahina ng sistema ng resistensiya]], o ibang mga medical na problema.&lt;ref name=EBMED05/&gt;&lt;ref name=Fungus2009&gt;{{cite book|last=Maskell|first=Nick|title=Oxford desk reference.|year=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199239122|pages=196|url=http://books.google.ca/books?id=MfEUkzQQ1BEC&amp;pg=PA196|author2=Millar, Ann}}&lt;/ref&gt; Ito ay pinakamadalas na sanhi ng ''[[Histoplasmosis|Histoplasma capsulatum]]'', blastomyces, ''[[Cryptococcus neoformans]]'', ''[[Pneumocystis jiroveci]]'', at ''[[Coccidioides immitis]]''. Ang [[Histoplasmosis]] ay pinaka-karaniwan sa [[Mississippi embayment|Mississippi River basin]], at ang [[coccidioidomycosis]] ay pinaka-karaniwan sa [[Timog-kanluran ng Estados Unidos]].&lt;ref name=EBMED05/&gt; Ang dami ng mga kaso ay tumaas sa huling bahagi ng kalahati ng ika-20 siglo dahil sa tumataas na paglalakbay at mga bilang ng pagpigil sa pagtugon ng sistema ng resistensiya sa populasyon (immunosuppression).&lt;ref name=Fungus2009/&gt;

=== Mga parasitiko ===
Ang iba’t-ibang mga [[parasitiko]] ay maaaring makaapekto sa mga baga, kabilang ang: ''[[Toxoplasma gondii]]'', ''[[Strongyloides stercoralis]]'',''[[Ascaris lumbricoides]]'', at ''[[Plasmodium malariae]]''.&lt;ref name=M37&gt;Murray and Nadel (2010). Chapter 37.&lt;/ref&gt; Ang mga organismong ito ay karaniwang pumapasok sa katawan sa pamamagitan ng direktang pagkakadikit sa balat, paglanghap, o sa pamamagitan ng isang insektong nagdadala ng organismong nagdudulot ng sakit.&lt;ref name=M37/&gt; Maliban sa ''[[Paragonimus westermani]]'', karamihan sa mga parasitiko ay hindi nakakaapekto bilang partikular sa mga baga nguni’t nadadamay ang mga baga bilang pangalawa sa ibang mga lugar.&lt;ref name=M37/&gt; Ang ibang mga parasitiko, lalo na ang mga kabilang sa ''Ascaris'' at ''Strongyloides'' na grupo, ay humihikayat ng [[eosinophilic]] na reaksiyon, na maaaring magresulta sa [[eosinophilic na pulmonya]].&lt;ref name=M37/&gt; Sa ibang mga impeksiyon, tulad ng malarya, ang pagkakasangkot ng baga ay pangunahing dahil sa cytokine-induced systemic inflammation (pamamaga sanhi ng cytokine).&lt;ref name=M37/&gt; Sa [[maunlad na bansa]] ang mga impeksiyon na ito ay pinaka-karaniwan sa mga taong bumabalik mula sa paglalakbay o sa mga imigrante.&lt;ref name=M37/&gt; Sa buong mundo ang mga impeksiyon na ito ay pinaka-karaniwan sa mga may mahinang sistema ng resistensiya.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Vijayan|first=VK|title=Parasitic lung infections.|journal=Current opinion in pulmonary medicine|date=2009 May|volume=15|issue=3|pages=274–82|pmid=19276810}}&lt;/ref&gt;

=== Mula sa hindi alam na sanhi ===
Ang pulmonya sa puwang sa mga tisiyu na hindi alam ang sanhi o ang hindi nakakahawang pulmonya &lt;ref&gt;{{cite book|first=ed. in chief Richard K. Root. Eds. Francis Waldvogel|title=Clinical infectious diseases : a practical approach|year=1999|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY [u.a.]|isbn=978-0-19-508103-9|page=833|url=http://books.google.com/books?id=zvCOpighJggC&amp;pg=PA833}}&lt;/ref&gt; ay isang klase ng mga [[diffuse lung disease (sakit sa baga)]]. Ang mga ito ay kinabibilangan ng: [[diffuse alveolar damage]], [[organizing na pulmonya]], [[hindi tiyak na interstitial na pulmonya]], [[lymphocytic interstitial na pulmonya]], [[desquamative interstitial na pulmonya]], [[respiratory bronchiolitis interstitial na sakit sa baga]], at [[karaniwang interstitial na pulmonya]].&lt;ref&gt;{{cite book|first=Volume editors, Ulrich Costabel|title=Diffuse parenchymal lung disease : ... 47 tables|url=https://archive.org/details/diffuseparenchym0000unse|year=2007|publisher=Karger|location=Basel|isbn=978-3-8055-8153-0|page=[https://archive.org/details/diffuseparenchym0000unse/page/4 4]|edition=[Online-Ausg.]}}&lt;/ref&gt;

== Mga pagbabago sa paggana ng katawan sanhi ng sakit ==
[[Talaksan:New Pneumonia cartoon.jpg|thumb|alt= A schematic diagram of the human lungs with an empty circle on the right representing a normal alveola and one on the right showing an alveola full of fluid as in pneumonia|Pinupuno ng pulmonya ang [[alveolus|alveoli]] ng baga ng likido, na humahadlang sa paglalagay ng oxygen sa katawan (oxygenation). Ang alveolus sa kaliwa ay normal, samantala ang nasa kanan ay puno ng likido mula sa pulmonya.]]
Ang pulmonya ay kadalasang nagsisimula bilang isang [[impeksiyon sa itaas na bahagi ng daanan ng hangin para sa paghinga]] na pumupunta sa ibabang bahagi ng daanan ng hangin.&lt;ref name=PedNA09&gt;{{cite journal|last=Ranganathan|first=SC|author2=Sonnappa, S|title=Pneumonia and other respiratory infections|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2009-02_56_1/page/135|journal=Pediatric clinics of North America|date=February 2009 |volume=56|issue=1|pages=135–56, xi|pmid=19135585|doi=10.1016/j.pcl.2008.10.005}}&lt;/ref&gt;

=== Sanhi ng birus ===
Maaaring makarating sa baga ang mga birus sa pamamagitan ng maraming iba’t-ibang daan. Ang respiratory syncytial virus (birus na nagdudulot ng impeksiyon sa paghinga) ay karaniwang nakukuha kapag hinahawakan ng mga tao ang mga kontaminadong bagay at pagkatapos hinahawakan nila ang kanilang mga mata o ilong.&lt;ref name=M31&gt;Murray and Nadel (2010). Chapter 31.&lt;/ref&gt; Ang ibang mga impeksiyon ng birus ay nangyayari kapag ang mga kontaminadong maliit na patak na dala ng hangin ay nalanghap sa pamamagitan ng bibig o ilong.&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Kapag nasa itaas na bahagi ng daanan ng hangin maaaring pumunta ang birus sa baga, kung saan nila inaatake ang gilid ng mga selula sa mga daanan ng hangin, alveoli, o [[lung parenchyma (mga gumaganang bahagi ng baga)]].&lt;ref name=M31/&gt; Ang ilan sa mga birus tulad ng tigdas at herpes simplex ay maaaring makarating sa baga sa pamamagitan ng dugo.&lt;ref name=Gary2010&gt;{{cite book|last=et. al.|first=editors, Gary R. Fleisher, Stephen Ludwig ; associate editors, Richard G. Bachur ... [et|title=Textbook of pediatric emergency medicine|year=2010|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams &amp; Wilkins Health|location=Philadelphia|isbn=1605471593|pages=914|url=http://books.google.ca/books?id=a7CqcE1ZrFkC&amp;pg=PA914|edition=6th ed.}}&lt;/ref&gt; Ang pagsalakay sa baga ay maaaring humantong sa iba-ibang mga antas ng pagkamatay ng selula.&lt;ref name=M31/&gt; Kapag tumugon ang sistema ng resistensiya sa impeksiyon, maaaring magkaroon ng higit pang pinsala sa baga.&lt;ref name=M31/&gt; Ang mga [[puting selula ng dugo]], higit sa lahat ang mga [[selulang may iisang nuklear]], ay pangunahing lumilikha ng pamamaga.&lt;ref name=Gary2010/&gt; Gayundin ang pagpinsala sa baga, maraming mga birus ang sabay-sabay na nakakaapekto sa ibang mga [[organ (anatomy)|bahagi ng katawan]] at kaya, sinisira ang ibang mga paggana ng katawan. Ang mga birus ay ginagawa ring mas madaling kapitan ng mga impeksiyong sanhi ng bakterya ang katawan; sa ganitong paraan ang pulmonyang sanhi ng bakterya ay maaaring lumitaw bilang isang [[kasabay na umiiral]] na kondisyon.&lt;ref name=Viral09&gt;{{cite journal|author=Figueiredo LT |title=Viral pneumonia: epidemiological, clinical, pathophysiological and therapeutic aspects |journal=J Bras Pneumol |volume=35 |issue=9 |pages=899–906 |year=2009 |month=September |pmid=19820817|doi=10.1590/S1806-37132009000900012}}&lt;/ref&gt;

=== Sanhi ng bakterya ===
Karamihan sa mga bakterya ay pumapasok sa baga sa pamamagitan ng maliit na mga [[paglanghap]] ng mga organismo na namamalagi sa lalamunan o ilong.&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Kalahati ng normal na mga tao ang mayroong mga maliliit na paglanghap na ito habang natutulog.&lt;ref name=M32/&gt; Habang ang lalamunan ay palaging mayroong bakterya, ang mga [[virulent|maaaring makahawa]] ay namamalagi lamang doon ng ilang panahon at sa ilalim ng ilang mga kondisyon.&lt;ref name=M32/&gt; Ang kaunti sa mga uri ng bakterya tulad ng ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' at ''[[Legionella pneumophila]]'' ay nakakarating sa baga sa pamamagitan ng kontaminadong maliliit na patak na dala ng hangin.&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang mga bakterya ay maaari ring kumalaw sa pamamagitan ng dugo.&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt; Kapag nasa baga na, maaaring salakayin ng bakterya ang mga puwang sa pagitan ng mga selula at alveoli, kung saan ang mga [[macrophage]] at mga [[neutrophil]] (mga depensibong [[puting selula]]) ay sinusubukang gawing inaktibo ang bakterya.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hammer|first=edited by Stephen J. McPhee, Gary D.|title=Pathophysiology of disease : an introduction to clinical medicine|url=https://archive.org/details/pathophysiologyo0000unse_q2x0|year=2010|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0071621679|pages=Chapter 4|edition=6th ed.}}&lt;/ref&gt; Ang mga neutrophil ay naglalabas rin ng mga [[cytokine]], na nagdudulot ng isang pangkalahatang pag-aktiba sa sistema ng resistensiya.&lt;ref name=Fein2006&gt;{{cite book|last=Fein|first=Alan|title=Diagnosis and management of pneumonia and other respiratory infections|year=2006|publisher=Professional Communications|location=Caddo, OK|isbn=1884735630|pages=28–29|url=http://books.google.ca/books?id=hKdcHK719qgC&amp;pg=PA28|edition=2nd ed.}}&lt;/ref&gt; Ito ay humahantong sa lagnat, panginginig, at pagkapagod na karaniwan sa pulmonyang sanhi ng bakterya.&lt;ref name=Fein2006/&gt; Ang mga neutrophil, bakterya, at likidong mula sa nakapaligid na daluyan ng dugo ay pinupuno ang alveoli na nagreresulta sa pagiging matigas na nakikita sa X-ray sa dibdib.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kumar|first=Vinay|title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease.|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1416031219|pages=Chapter 15|edition=8th ed.}}&lt;/ref&gt;

== Pagkilala sa sakit ==
{{listen
| filename     =Crackles pneumoniaO.ogg
| title        = Langutngot
| description  = Langutngot na maririnig sa baga ng isang taong mayroong pulmonya gamit ang isang stethoscope.
| format       = [[Ogg]]
}}
Ang pulmonya ay karaniwang nalalaman batay sa kombinasyon ng mga pisikal na palatandaan at isang [[X-ray sa dibdib]].&lt;ref name=Diag10&gt;{{cite journal|last=Lynch|first=T|author2=Bialy, L, Kellner, JD, Osmond, MH, Klassen, TP, Durec, T, Leicht, R, Johnson, DW|title=A systematic review on the diagnosis of pediatric bacterial pneumonia: when gold is bronze|journal=PLoS ONE|date=2010-08-06|volume=5|issue=8|pages=e11989|pmid=20700510|doi=10.1371/journal.pone.0011989|pmc=2917358|editor1-last=Huicho|editor1-first=Luis}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang nasa ilalim na sanhi ay maaaring mahirap makumpirma, dahil walang tiyak na pagsusuri na maaaring makilala ang kaibahan ng pinagmulan na sanhi o hindi sanhi ng bakterya.&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref name=Diag10/&gt; Tinukoy ng [[The World Health Organization]] ang pulmonya sa mga bata ayon sa obserbasyon sa klinika batay sa alinman sa isang [[ubo]] o kahirapan sa huminga at isang mabilis na paghinga, nakapasok na hitsura ng dibdib, o bumabang antas ng kamalayan.&lt;ref name=WHOBook/&gt; Ang mabilis na paghinga ay tinutukoy bilang mas mataas sa 60 paghinga kada minuto sa mga batang wala pang 2 buwang gulang, 50 paghinga kada minuto sa mga batang 2 buwan hanggang 1 taong gulang, o mahigit sa 40 paghinga kada minuto sa mga batang 1 hanggang 5 taong gulang.&lt;ref name=WHOBook&gt;{{cite book|last=Ezzati|first=edited by Majid|title=Comparative quantification of health risks|year=2004|publisher=Organisation mondiale de la santé|location=Genève|isbn=978-92-4-158031-1|page=70|url=http://books.google.com/books?id=ACV1jEGx4AgC&amp;pg=PA70|author2=Lopez, Alan D., Rodgers, Anthony, Murray, Christopher J.L.}}&lt;/ref&gt; Sa mga bata, ang tumaas na bilis ng paghinga at nakapasok na hitsura ng dibdib ay mas [[Sensitivity and specificity|sensitibo]] kaysa marinig ang [[mga langutngot]] ng dibdib gamit ang isang [[stethoscope]].&lt;ref name=Develop11/&gt;

Sa mga nasa hustong gulang, ang mga imbestigasyon sa pangkalahatan ay hindi kinakailangan sa mga katamtamang kaso&lt;ref name=BTS09/&gt;: mayroong napakababang panganib ng pulmonya kung ang lahat ng [[vital sign (mga palatandaan na buhay ang isang tao)]] at [[chest auscultation|pakikinig sa tunog ng dibdib gamit ang stethoscope]] ay normal.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Saldías|first=F|author2=Méndez, JI, Ramírez, D, Díaz, O|title=[Predictive value of history and physical examination for the diagnosis of community-acquired pneumonia in adults: a literature review]|journal=Revista medica de Chile|date=April 2007|volume=135|issue=4|pages=517–28|pmid=17554463}}&lt;/ref&gt; Sa mga taong nangangailangang maospital, ang [[pulse oximetry (sumusubaybay sa antas ng oxygen sa dugo)]], [[radiography ng dibdib]] at mga [[pagsusuri sa dugo]]—kabilang ang isang [[kumpletong blood count]], [[mga serum elektrolyte]], lebel ng [[C-reactive na protina]] at malamang na [[mga pagsusuri sa paggana ng atay]]—ay inirerekomenda.&lt;ref name=BTS09/&gt; Ang pagkilala sa [[karamdamang katulad ng trangkaso]] ay maaaring gawin batay sa mga palatandaan at sintomas; gayunpaman, ang pagpapatunay ng pagkakaroon ng trangkaso ay nangangailangan ng pagsusuri.&lt;ref name=ILI05&gt;{{cite journal|last=Call|first=SA|author2=Vollenweider, MA, Hornung, CA, Simel, DL, McKinney, WP|title=Does this patient have influenza?|url=https://archive.org/details/sim_jama_2005-02-23_293_8/page/987|journal=JAMA: the Journal of the American Medical Association|date=2005-02-23|volume=293|issue=8|pages=987–97|pmid=15728170|doi=10.1001/jama.293.8.987}}&lt;/ref&gt; Kaya, ang paggamot ay kadalasang batay sa pagkakaroon ng trangkaso sa komunidad o isang [[Rapid influenza diagnostic test|mabilis na pagsusuri ng trangkaso]].&lt;ref name=ILI05/&gt;

=== Pisikal na eksaminasyon ===
Ang [[pisikal na eksaminasyon]] ay maaaring magpakita kung minsan ng [[hypotension|mababang presyon ng dugo]], [[tachycardia|mabilis na pagtibok ng puso]] o mababang [[Oxygenation (medical)|oxygen saturation (dami ng oxygen)]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang bilis ng paghinga ay maaaring mas mabilis kaysa sa normal at ito ay maaaring mangyari ng isa o dalawang araw bago ang ibang mga palatandaan.&lt;ref name=Clinic2011/&gt;&lt;ref name=M32/&gt; Ang eksaminasyon ng dibdib ay maaaring normal, nguni’t maaaring magpakita ng bumabang pag-alsa ng dibdib sa apektadong bahagi. Ang maaligasgas na mga tunog mula mas malaking mga daanan ng hangin na dinadala sa pamamagitan ng namamagang baga ay tinatawag na paghinga sa[[bronchus|bronchi]], at naririnig sa [[pakikinig ng tunog sa loob ng baga]] gamit ang isang [[stethoscope]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang mga [[langutngot]] (mga pagkalantog) ay maaaring marinig sa apektadong lugar sa panahon ng [[inhalation|paghinga ng malalim]].&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang [[Percussion (medicine)|Pagtapik]] ay maaaring gawin sa apektadong baga, at pataasin, kaysa bawasan, kinikilala ng [[vocal resonation|alingawngaw ng boses]] ang pulmonya mula sa [[pleural effusion (labis na likido sa pleura sa baga)]].&lt;ref name=BMJ06/&gt;

=== Imaging ===
[[Talaksan:CTpnemonia09.JPG|thumb|alt=A black and white image show the internal organs in cross section as generated by CT. Where one would expect black on the left one seen a whiter area with black sticks through it.|CT ng dibdib na nagpapakita ng pulmonya sa kanang bahagi (kaliwang bahagi ng larawan).]]
Ang isang [[radiograph ng dibdib]] ay kadalasang ginagamit sa pagkilala ng sakit.&lt;ref name=Develop11/&gt; Sa mga taong may katamtamang sakit, kailangan lamang ang imaging sa mga mayroong posibilidad ng komplikasyon, ang mga hindi gumaling sa paggamot, o kung saan ang sanhi ay hindi tiyak.&lt;ref name=Develop11/&gt;&lt;ref name=BTS09&gt;{{cite journal|last=Lim|first=WS|author2=Baudouin, SV, George, RC, Hill, AT, Jamieson, C, Le Jeune, I, Macfarlane, JT, Read, RC, Roberts, HJ, Levy, ML, Wani, M, Woodhead, MA, Pneumonia Guidelines Committee of the BTS Standards of Care, Committee|title=BTS guidelines for the management of community acquired pneumonia in adults: update 2009|journal=Thorax|date=October 2009 |volume=64 |issue=Suppl 3|pages=iii1–55|pmid=19783532|doi=10.1136/thx.2009.121434}}&lt;/ref&gt; Kung ang isang tao ay sapat na may sakit para mangailangan ng pagkakaospital, inirerekomenda ang isang radiograph ng dibdib.&lt;ref name=BTS09/&gt; Ang mga natuklasan ay hindi palaging kaugnay sa kalubhaan ng sakit at hindi umaasa sa pagkakaiba sa pagitan ng impeksiyon na sanhi ng bakterya at ang impeksiyong sanhi ng birus.&lt;ref name=Develop11/&gt;

Ang mga presentasyon ng X-ray ng pulmonya ay maaaring uriin bilang [[lobar pneumonia (pulmonyang naapektuhan ang isa o higit pang mga lobe ng baga)]], [[bronchopneumonia (pamamaga ng baga)]] (kilala rin bilang lobular pneumonia), at [[interstitial na pulmonya]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Helms|first=editors, William E. Brant, Clyde A.|title=Fundamentals of diagnostic radiology|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9781608319114|pages=435|url=http://books.google.ca/books?id=o_4eoeOinNgC&amp;pg=PA435|edition=4th ed.}}&lt;/ref&gt; Ang pulmonyang sanhi ng bakterya, na nakuha sa komunidad, ay karaniwang nagpapakita ng [[pamamaga o paninigas]] ng isang [[Bronchopulmonary segment|lobe ng baga na binubuo ng bahagi]] na kilala bilang lobar pneumonia (pulmonyang naapektuhan ang isa o higit pang mga lobe ng baga).&lt;ref name=Rad07/&gt; Gayunpaman, maaaring mag-iba ang mga matutuklasan, at ang ibang mga pattern ay karaniwan sa ibang mga uri ng pulmonya.&lt;ref name=Rad07/&gt; Ang pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia) ay maaaring magpakita ng pangunahing mga bilateral opacities (diperensiya) sa ibabang bahagi ng mga baga at sa kanang bahagi.&lt;ref name=Rad07/&gt; Ang mga radiograph ng pulmonyang sanhi ng birus ay maaaring lumabas na normal, labis na malaki ang baga, mayroong mga bahagi ng baga na may patse-patse, o na naroon katulad ng pulmonyang sanhi ng bakterya na mayroong pamamaga o paninigas ng lobe ng baga.&lt;ref name=Rad07/&gt; Ang mga natuklasan ayon sa radiology ay maaaring wala sa mga maagang yugto ng sakit, lalo na sa pagkakaroon ng pagkaubos ng tubig sa katawan; o maaaring mahirap bigyang-kahulugan sa mga [[obesity|napakataba]] o mayroong kasaysayan ng sakit sa baga.&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang isang [[CT scan]] ay maaaring magbigay ng karagdagang impormasyon sa hindi tiyak na mga kaso.&lt;ref name=Rad07/&gt;

=== Mikrobiyolohiya ===
Sa mga pasyenteng pinamamahalaan sa komunidad, ang pagtukoy sa nagdudulot na bagay ay hindi mabisa at sa karaniwan hindi nababago ang pamamahala.&lt;ref name=Develop11/&gt; Para sa mga taong hindi tumutugon sa paggamot, dapat isaalang-alang ang [[pag-culture sa laway]], at ang pag-culture para sa ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' ay dapat isagawa sa mga taong mayroong hindi gumagaling na ubong may plema.&lt;ref name=BTS09/&gt; Ang pagsusuri para sa ibang partikular na mga organismo ay maaaring irekomenda sa panahon ng paglaganap ng sakit, para sa mga kadahilanan ng kalusugan ng publiko.&lt;ref name=BTS09/&gt; Sa mga na[[ospital]] para sa malubhang sakit, ang kapwa laway at [[mga pag-culture sa dugo]] ay inirerekomenda,&lt;ref name=BTS09/&gt; gayundin ang pagsusuri sa ihi para sa mga [[antigen (substansiyang lumilikha ng pangontra sa sakit)]] para sa ''Legionella'' at ''Streptococcus''.&lt;ref name=IDSA2007/&gt; Ang mga impeksiyong sanhi ng birus ay maaaring kumpirmahin sa pamamagitan ng pagtuklas ng alinman sa birus o mga antigen (substansiyang lumilikha ng pangontra sa sakit) gamit ang [[pag-culture]] o [[polymerase chain reaction]](PCR), higit sa ibang mga pamamaraan.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang nagdudulot na bagay ay natutukoy lamang sa 15% ng mga kasong may karaniwang mga mikrobyolohikal na pagsusuri.&lt;ref name=BMJ06/&gt;

=== Pag-uuri ===
Ang [[pneumonitis]] ay tumutukoy sa [[pamamaga]]; ang pulmonya ay tumutukoy sa pneumonitis, karaniwan dahil sa impeksiyon ngunit minsan hindi nakakahawa, na mayroong karagdagang tampok na [[pulmonary consolidation]] (pamamaga o paninigas ng malambot na tisiyu sa baga).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Stedman's medical dictionary.|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6450-6|edition=28th}}&lt;/ref&gt; Ang pulmonya ay pinaka-karaniwang inuuri sa pamamagitan ng kung saan o kung paano ito nakuha: [[community acquired pneumonia|nakuha sa komunidad]],[[aspiration pneumonia|pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga]] (aspiration pneumonia), [[healthcare-associated pneumonia|may kaugnayan sa pangangalagang pangkalusugan]], [[hospital-acquired pneumonia|nakuha sa ospital]], at [[pulmonyang may kaugnayan sa ventilator]].&lt;ref name=Rad07&gt;{{cite journal|last=Sharma|first=S|author2=Maycher, B, Eschun, G|title=Radiological imaging in pneumonia: recent innovations|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|date=May 2007|volume=13|issue=3|pages=159–69|pmid=17414122|doi=10.1097/MCP.0b013e3280f3bff4}}&lt;/ref&gt; Maaari rin itong uriin sa pamamagitan ng apektadong bahagi ng baga: [[lobar pneumonia (pulmonya sa lobe ng baga)]], [[bronchial pneumonia (pamamaga ng mga bronchiole sa baga)]] at [[acute interstitial pneumonia]] (malubhang pulmonya sa tisiyu sa pagitan ng selula);&lt;ref name=Rad07/&gt; o sa pamamagitan ng organismong nagdudulot ng sakit.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Dunn|first=L|title=Pneumonia: classification, diagnosis and nursing management|journal=Nursing standard (Royal College of Nursing (Great Britain) : 1987)|date=2005 June 29-July 5|volume=19|issue=42|pages=50–4|pmid=16013205}}&lt;/ref&gt; Ang pulmonya sa mga bata bilang karagdagan ay maaaring uriin batay sa mga palatandaan at sintomas bilang hindi malubha, malubha, o napakalubha.&lt;ref&gt;{{cite book|last=organization|first=World health|title=Pocket book of hospital care for children : guidelines for the management of common illnesses with limited resources.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154670-6|page=72|url=http://books.google.com/books?id=xbkbRG5XYxsC&amp;pg=PA72}}&lt;/ref&gt;

=== Pagkilala sa sakit para tukuyin ang mga sanhi ===
Maraming mga sakit ang maaaring magpakita ng mga parehong palatandaan at sintomas sa pulmonya, tulad ng: [[chronic obstructive pulmonary disease]] (talamak na nakakahawang sakit sa baga), [[hika]], [[pulmonary edema (pagkakaroon ng tubig sa baga)]], [[bronchiectasis (paglapad ng mga bronchi)]], [[kanser sa baga]], at [[pulmonary emboli (pagbara sa pangunahing arterya ng baga)]].&lt;ref name=BMJ06/&gt; Hindi katulad ng pulmonya, ang hika at COPD ay karaniwang lumilitaw ng may [[sumisipol na paghinga]], ang pulmonary edema (pagkakaroon ng tubig sa baga) ay lumilitaw ng may isang hindi normal na  [[elektrokardyogram]], ang kanser at bronchiectasis (paglapad ng mga bronchi) ay lumilitaw ng may matagal na ubo, at ang pulmonary emboli (pagbara sa pangunahing arterya ng baga) ay lumilitaw ng may malubhang pagsisimula ng masakit na pananakit sa dibdib at [[kapos na paghinga]].&lt;ref name=BMJ06/&gt;

== Pag-iwas ==
Ang pag-iwas ay kinabibilangan ng [[pagbabakuna]], mga maka-kalikasang pamamaraan at naaangkop na paggamot ng ibang mga problemang pangkalusugan.&lt;ref name=Develop11/&gt; Pinaniniwalaan na kung ang naaangkop na mga pamamaraang pang-iwas ay itinatag sa buong mundo, ang pagkamatay sa mga bata ay mababawasan ng 400,000 at kung nagkaroon ng wastong paggamot sa buong daigdig, ang mga pagkamatay sa pagkabata ay mababawasan ng isa pang 600,000.&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt;

=== Pagbabakuna ===
Iniiwasan ng [[pagbabakuna]] ang ilang mga pulmonyang sanhi ng bakterya at birus sa parehong mga bata at nasa hustong gulang. Ang mga [[bakuna para sa trangkaso]] ay katamtamang mabisa laban sa trangkaso A at B.&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jefferson|first=T|author2=Di Pietrantonj, C, Rivetti, A, Bawazeer, GA, Al-Ansary, LA, Ferroni, E|title=Vaccines for preventing influenza in healthy adults|journal=Cochrane database of systematic reviews|date=2010-07-07|issue=7|pages=CD001269|pmid=20614424|doi=10.1002/14651858.CD001269.pub4|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom}}&lt;/ref&gt; Ang [[Sentro para sa Pagkontrol ng Sakit at Pag-iwas (Center for Disease Control and Prevention)]] (CDC) ay inirerekomenda ang taunang pagbabakuna para sa bawa’t tao na 6&amp;nbsp;na buwan at mas matanda pa.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Seasonal Influenza (Flu)|url=http://www.cdc.gov/flu/|work=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=29 June 2011}}&lt;/ref&gt; Ang pagbabakuna sa mga manggagawa para sa pangangalagang pangkalusugan ay binabawasan ang panganib ng pulmonyang sanhi ng birus sa kanilang mga pasyente.&lt;ref name=IDSA2007&gt;{{cite journal|last=Mandell|first=LA|author2=Wunderink, RG; Anzueto, A; Bartlett, JG; Campbell, GD; Dean, NC; Dowell, SF; File TM, Jr; Musher, DM; Niederman, MS; Torres, A; Whitney, CG; Infectious Diseases Society of, America; American Thoracic, Society|title=Infectious Diseases Society of America/American Thoracic Society consensus guidelines on the management of community-acquired pneumonia in adults|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=1 March 2007 |volume=44 |issue=Suppl 2|pages=S27–72|pmid=17278083|doi=10.1086/511159}}&lt;/ref&gt; Kapag nangyayari ang paglaganap ng trangkaso, ang mga gamot na tulad ng [[amantadine]] o [[rimantadine]] ay maaaring pigilan ang kondisyon.&lt;ref name=jefferson&gt;{{cite journal |author=Jefferson T | author2 = Deeks JJ, Demicheli V, Rivetti D, Rudin M |title=Amantadine and rimantadine for preventing and treating influenza A in adults|journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD001169 |year=2004 |pmid=15266442|doi=10.1002/14651858.CD001169.pub2|editor1-last=Jefferson |editor1-first=Tom}}&lt;/ref&gt; Hindi alam kung ang [[zanamivir]] o [[oseltamivir]] ay mabisa dahil sa katunayan na ang kompanyang gumagawa ng oseltamivir ay tumangging ilabas ang datos ng pagsubok para sa malayang pagsusuri.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jefferson|first=T|author2=Jones, MA; Doshi, P; Del Mar, CB; Heneghan, CJ; Hama, R; Thompson, MJ|title=Neuraminidase inhibitors for preventing and treating influenza in healthy adults and children|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=18 January 2012|volume=1|pages=CD008965|doi=10.1002/14651858.CD008965.pub3|pmid=22258996|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pagbabakuna laban sa ''[[Haemophilus influenzae]]'' at ''[[Streptococcus pneumoniae]]'' ay mayroong magandang ebidensiya para suportahan ang kanilang gamit.&lt;ref name=PedNA09/&gt; Ang pagbabakuna sa mga bata laban sa ''Streptococcus pneumoniae'' ay humantong sa nabawasang pangyayari ng mga impeksiyon na ito sa mga nasa hustong gulang, dahil marami sa mga nasa hustong gulang ay nakakuha ng mga impeksiyon mula sa mga bata. Mayroong [[Pneumococcal polysaccharide vaccine|bakuna sa ''Streptococcus pneumoniae'']] para sa mga nasa hustong gulang, at napag-alaman na binabawasan ang panganib ng [[invasive pneumococcal disease]] (impeksiyong sanhi ng bakteryang pneumococcus).&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Moberley|first=SA|author2=Holden, J, Tatham, DP, Andrews, RM|title=Vaccines for preventing pneumococcal infection in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews|date=2008-01-23|issue=1|pages=CD000422|pmid=18253977|doi=10.1002/14651858.CD000422.pub2|editor1-last=Andrews|editor1-first=Ross M}}&lt;/ref&gt; Ang ibang pang mga bakuna na nariyan para suportahan ang nagpoprotektang epekto laban sa pulmonya ay kinabibilangan ng: [[Pertussis vaccine|pertussis (tuluy-tuloy na pag-ubo)]], [[varicella vaccine|varicella]], at [[Measles vaccine|tigdas]].&lt;ref name=CDCPrev2012/&gt;

=== Iba pa ===
Ang [[pagtigil sa paninigarilyo]]&lt;ref name=BTS09/&gt; at pagbawas sa [[polusyon sa hangin]] sa loob ng bahay, tulad ng mula sa pagluluto sa loob ng bahay gamit ang kahoy o [[dumi ng tao|dumi ng hayop]], ay parehong inirerekomenda.&lt;ref name=Develop11/&gt;&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt; Ang paninigarilyo ay tila ang iisang pinakamalaking salik ng panganib para sa pulmonyang sanhi ng pneumococcus sa ibang paraan sa mga nasa hustong gulang.&lt;ref name=IDSA2007/&gt; Ang kalinisan sa kamay at pag-ubo sa sariling manggas ay maaari ring mabisang pamamaraan ng pag-iwas.&lt;ref name=CDCPrev2012/&gt; Ang pagsusuot ng [[mga surgical mask]] ng mga may sakit ay maaari ring iwasan ang karamdaman.&lt;ref name=IDSA2007/&gt;

Ang wastong paggamot ng nasa ilalim na mga karamdaman (tulad ng [[HIV/AIDS]], [[diabetes mellitus]], at [[malnutrisyon]]) ay maaaring bawasan ang panganib ng pulmonya.&lt;ref name=WHOPrevent2012&gt;{{cite web|title=Pneumonia (Fact sheet N°331)|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs331/en/|work=World Health Organization|date=August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CDCPrev2012&gt;{{cite web|title=Pneumonia Can Be Prevented — Vaccines Can Help|url=http://www.cdc.gov/features/Pneumonia/|work=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=22 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gray|first=DM|author2=Zar, HJ|title=Community-acquired pneumonia in HIV-infected children: a global perspective|journal=Current opinion in pulmonary medicine|date=May 2010|volume=16|issue=3|pages=208–16|pmid=20375782|doi=10.1097/MCP.0b013e3283387984}}&lt;/ref&gt; Sa mga batang mas bata sa 6&amp;nbsp;na buwang gulang hindi kasama ang pagpapasuso ay binabawasan ang parehong panganib at kalubhaan ng sakit.&lt;ref name=WHOPrevent2012/&gt; Sa mga mayroong HIV/AIDS at bilang ng CD4 na mas mababa sa 200 selula kada mikro-litro ang antibiyotiko na [[trimethoprim/sulfamethoxazole]] ay binabawasan ang panganib ng ''[[Pneumocystis pneumonia]]''&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=June 2011 |volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}&lt;/ref&gt; at maaari ring maging kapaki-pakinabang para sa pag-iwas sa mga humina ang sistema ng resistensiya nguni’t walang HIV.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Green H, Paul M, Vidal L, Leibovici L |title=Prophylaxis for Pneumocystis pneumonia (PCP) in non-HIV immunocompromised patients|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005590 |year=2007 |pmid=17636808|doi=10.1002/14651858.CD005590.pub2 |url= |editor1-last=Green |editor1-first=Hefziba}}&lt;/ref&gt;

Ang pagsusuri sa mga kababaihan para sa [[Group B Streptococcus]] at ''[[Chlamydia trachomatis]]'', at pagbibigay ng paggamot gamit ang [[antibiyotiko]], kung kinakailangan, ay binabawasan ang mga bilang ng pulmonya sa mga sanggol;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Taminato|first=M|author2=Fram, D; Torloni, MR; Belasco, AG; Saconato, H; Barbosa, DA|title=Screening for group B Streptococcus in pregnant women: a systematic review and meta-analysis|journal=Revista latino-americana de enfermagem|date=November–December 2011|volume=19|issue=6|pages=1470–8|pmid=22249684}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Darville|first=T|title=Chlamydia trachomatis infections in neonates and young children|journal=Seminars in pediatric infectious diseases|date=October 2005|volume=16|issue=4|pages=235–44|pmid=16210104|doi=10.1053/j.spid.2005.06.004}}&lt;/ref&gt; ang mga pang-iwas na pamamaraan para sa pagsasalin ng HIV mula sa ina papunta sa anak ay maaaring mabisa rin.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Global Action Plan for Prevention and Control of Pneumonia (GAPP)|year=2009|publisher=World Health Organization|url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2009/WHO_FCH_CAH_NCH_09.04_eng.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017001256/http://whqlibdoc.who.int/hq/2009/WHO_FCH_CAH_NCH_09.04_eng.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang paghigop sa bibig at lalamunan ng mga sanggol ng may bahid ng [[meconium]] na [[amniotic fluid]] ay natuklasang hindi mababawasan ang bilang ng [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]] at maaaring magdulot ng malamang na pinsala,&lt;ref name=Rog2009&gt;{{cite journal|last=Roggensack|first=A|author2=Jefferies, AL; Farine, D; Basso, M; Delisle, MF; Hudon, L; Mundle, WR; Murphy-Kaulbeck, LC; Ouellet, A; Pressey, T|title=Management of meconium at birth|journal=Journal of obstetrics and gynaecology Canada : JOGC = Journal d'obstetrique et gynecologie du Canada : JOGC|date=April 2009 |volume=31|issue=4|pages=353–4, 355–7|pmid=19497156}}&lt;/ref&gt; kaya ang kasanayan na ito ay hindi inirerekomenda sa karamihan ng mga sitwasyon.&lt;ref name=Rog2009/&gt; Sa mahinang matatanda ang mabuting pangangalaga sa bibig ay maaaring pababain ang pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia).&lt;ref&gt;{{cite journal|last=van der Maarel-Wierink|first=CD|author2=Vanobbergen, JN; Bronkhorst, EM; Schols, JM; de Baat, C|title=Oral health care and aspiration pneumonia in frail older people: a systematic literature review|journal=Gerodontology|date=6 March 2012|pmid=22390255|doi=10.1111/j.1741-2358.2012.00637.x|pages=no}}&lt;/ref&gt;

== Pamamahala ==
{|class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot;
|-
!colspan=2| CURB-65
|-
! Sintomas !! Puntos
|-
| '''C'''onfusion (Pagkalito) ||&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|-
| '''U'''rea (Ihi)&gt;7&amp;nbsp;mmol/l ||&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|-
| '''R'''espiratory rate (Bilis ng paghinga)&gt;30 ||&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|-
| [[Blood pressure (Presyon ng dugo)|S'''B'''P]]&lt;90mmHg, D'''B'''P&lt;60mmHg||&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|-
| Age&gt;='''65''' ||&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|-
|}

Sa karaniwan, ang mga iniinom na antibiyotiko, simpleng [[analgesic]], at likido ay sapat para sa kumpletong paglutas.&lt;ref name=BTS09/&gt; Gayunpaman, ang mga mayroong medikal na kondisyon, ang matatanda, o ang gma mayroong malaking kahirapan sa paghinga ay maaaring mangailangan ng mas makabagong pangangalaga. Kung magiging malala ang mga sintomas, ang pulmonya ay hindi bubuti sa paggamot sa tahanan, o magkakaroon ng mga komplikasyon, maaaring kailanganin ang pagkakaospital.&lt;ref name=BTS09/&gt; Sa buong mundo, halos 7–13% ng mga kaso sa mga bata ang nagreresulta sa pagkakaospital&lt;ref name=Develop11/&gt; habang sa maunlad na bansa, sa pagitan ng 22 at 42% ng mga nasa hustong gulang na mayroong pulmonyang nakuha sa komunidad ang ipinapasok sa ospital.&lt;ref name=BTS09/&gt; Ang [[CURB-65]] score ay kapaki-pakinabang para sa pagtukoy ng pangangailangan para sa pagpasok ng mga nasa hustong gulang sa ospital.&lt;ref name=BTS09/&gt; Kung ang puntos ay 0 o 1, ang mga tao ay karaniwang maaaring pamahalaan sa tahanan, kung ito ay 2, ang isang maikling pamamalagi sa ospital o malapit na follow-up ay kinakailangan, kung ito ay 3–5 inirerekomenda ang pagpapaospital.&lt;ref name=BTS09/&gt; Sa mga bata, ang mga mayroong [[Dyspnea|ang baga ay hindi makakuha ng sapat na oxygen]] o ang dami ng oxygen ay mas mababa sa 90% ay dapat masopital.&lt;ref name=PIDS11&gt;{{cite journal|last=Bradley|first=JS|author2=Byington, CL, Shah, SS, Alverson, B, Carter, ER, Harrison, C, Kaplan, SL, Mace, SE, McCracken GH, Jr, Moore, MR, St Peter, SD, Stockwell, JA, Swanson, JT|title=The Management of Community-Acquired Pneumonia in Infants and Children Older Than 3 Months of Age: Clinical Practice Guidelines by the Pediatric Infectious Diseases Society and the Infectious Diseases Society of America|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2011-08-31|pmid =21880587|volume= 53|issue= 7|pages= e25–76|doi=10.1093/cid/cir531}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng [[chest physiotherapy]] sa pulmonya ay hindi pa natukoy.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Yang|first=M|author2=Yuping, Y, Yin, X, Wang, BY, Wu, T, Liu, GJ, Dong, BR|title=Chest physiotherapy for pneumonia in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=2010-02-17|issue= 2|pages=CD006338|pmid=20166082|doi= 10.1002/14651858.CD006338.pub2 |editor1-last=Dong|editor1-first=Bi Rong}}&lt;/ref&gt; Ang [[Mechanical ventilation|Non-invasive ventilation (mekanikal na bentilasyon gamit ang mask sa mukha)]] ay maaaring kapaki-pakinabang sa mga ipinasok sa [[intensive care unit]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Zhang|first=Y|author2=Fang, C; Dong, BR; Wu, T; Deng, JL|title=Oxygen therapy for pneumonia in adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=14 March 2012|volume=3|pages=CD006607|pmid=22419316|doi=10.1002/14651858.CD006607.pub4|editor1-last=Dong|editor1-first=Bi Rong}}&lt;/ref&gt; Ang [[gamot sa ubo]] na maaaring bilhin ng walang reseta ay hindi pa napatunayang mabisa &lt;ref name=Chang2012&gt;{{cite journal |author=Chang CC, Cheng AC, Chang AB |title=Over-the-counter (OTC) medications to reduce cough as an adjunct to antibiotics for acute pneumonia in children and adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2 |issue= |pages=CD006088 |year=2012 |pmid=22336815|doi=10.1002/14651858.CD006088.pub3 |editor1-last=Chang |editor1-first=Christina C}}&lt;/ref&gt; pati na rin ang paggamit ng [[zinc]] sa mga bata.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Haider|first=BA|author2=Lassi, ZS; Ahmed, A; Bhutta, ZA|title=Zinc supplementation as an adjunct to antibiotics in the treatment of pneumonia in children 2 to 59 months of age|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=5 October 2011|issue=10|pages=CD007368|pmid=21975768|doi=10.1002/14651858.CD007368.pub2|editor1-last=Bhutta|editor1-first=Zulfiqar A}}&lt;/ref&gt; Walang sapat na ebidensiya para sa [[mucolytics (mga panunaw sa plema)]].&lt;ref name=Chang2012/&gt;

=== Sanhi ng bakterya ===
Pinapabuti ng mga [[antibiyotiko]] ang mga kinahinatnan ng mga pulmonyang sanhi ng bakterya.&lt;ref name=CochraneTx10/&gt; Ang pagpili sa antibiyotiko ay depende sa simula sa mga katangian ng taong naapektuhan, tulad ng edad, nasa ilalim na kalusugan, at ang lokasyon kung saan nakuha ang impeksiyon. Sa UK, ang [[Empiric therapy|empiric treatment (paggamot batay sa obserbasyon)]] ng may [[amoxicillin]] ay inirerekomenda bilang unang pipiliin para sa [[pulmonyang nakuha sa komunidad]], at ang [[doxycycline]] o [[clarithromycin]] bilang mga alternatibo.&lt;ref name=BTS09/&gt; Sa [[Hilagang Amerika]], kung saan ang &quot;hindi karaniwang&quot; mga anyo ng pulmonyang nakuha sa komunidad ay mas karaniwan, ang mga [[macrolide]] (tulad ng [[azithromycin]] o [[erythromycin]]), at doxycycline ay pinalitan ang amoxicillin bilang unang pipiliing paggamot sa mga nasa hustong gulang na hindi mamamalagi sa ospital.&lt;ref name=EOP10/&gt;&lt;ref name=Lutfiyya&gt;{{cite journal |author=Lutfiyya MN | author2 = Henley E, Chang LF, Reyburn SW |title=Diagnosis and treatment of community-acquired pneumonia |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=3 |pages=442–50 |year=2006|month=February |pmid=16477891 |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0201/p442.pdf |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Sa mga batang mayroong hindi malubha o katamtaman na mga sintomas, ang amoxicillin ay nananatiling unang pipiliin.&lt;ref name=PIDS11/&gt; Ang paggamit ng [[fluoroquinolones (gamot na pampatay sa bakterya)]] sa mga hindi komplikadong kaso ay hindi hinihikayat dahil sa mga alalahanin tungkol sa mga epekto ng gamot na ito at lumilikha ng paglaban dahil sa walang mas mabuting klinikal na kapakinabangan.&lt;ref name=EOP10/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Eliakim-Raz|first=N|author2=Robenshtok, E; Shefet, D; Gafter-Gvili, A; Vidal, L; Paul, M; Leibovici, L|title=Empiric antibiotic coverage of atypical pathogens for community-acquired pneumonia in hospitalized adults|journal=Cochrane database of systematic reviews |date=12 September 2012|volume=9|pages=CD004418|pmid=22972070|doi=10.1002/14651858.CD004418.pub4|editor1-last=Eliakim-Raz|editor1-first=Noa}}&lt;/ref&gt; Ang tagal ng paggamot sa karaniwan ay pito hanggang sampung araw, nguni’t ipinapakita ng dumadaming ebidensiya na ang mas maikling panahon (tatlo hanggang limang araw) ay kasing bisa rin.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Scalera NM | author2 = File TM |title=How long should we treat community-acquired pneumonia? |journal=Curr. Opin. Infect. Dis. |volume=20 |issue=2 |pages=177–81 |year=2007|month=April |pmid= 17496577|doi= 10.1097/QCO.0b013e3280555072}}&lt;/ref&gt; Inirerekomenda para sa [[pulmonyang nakuha sa ospital]] kabilang ang ikatlo at ikaapat na henerasyon ng [[cephalosporins]], mga [[carbapenem]], [[fluoroquinolone]], [[aminoglycoside]], at[[vancomycin]].&lt;ref name=HAPGuideline&gt;{{cite journal |author=[[American Thoracic Society]]; [[Infectious Diseases Society of America]] |title=Guidelines for the management of adults with hospital-acquired, ventilator-associated, and healthcare-associated pneumonia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-02-15_171_4/page/388 |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=171 |issue=4 |pages=388–416 |year=2005|month=February |pmid=15699079 |doi=10.1164/rccm.200405-644ST}}&lt;/ref&gt; Ang mga antibiyotikong ito ay kadalasang ibinibigay [[intravenous therapy|sa pamamagitan ng ugat]] at ginagamit nang magkasama.&lt;ref name=HAPGuideline/&gt; Sa mga ginamot sa ospital, mahigit sa 90% ang bumubuti sa mga inisyal na antibiyotiko.&lt;ref name=M32/&gt;

=== Sanhi ng birus ===
Ang [[mga neuraminidase inhibitor]] ay maaaring gamitin para gamutin ang [[pulmonyang sanhi ng birus]] na dulot ng mga birus ng trangkaso ([[trangkaso A]] at [[trangkaso B]]).&lt;ref name=Lancet11/&gt; Walang partikular na [[antiviral drug|laban sa birus]] na mga gamot ang inirerekomenda para sa iba pang mga uri ng mga pulmonyang nakukuha sa komunidad kabilang ang [[SARS|SARS coronabirus]], [[adenobirus]], [[hantabirus]], at [[parainfluenza]] na birus.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang Trangkaso A ay maaaring gamutin ng [[rimantadine]] o [[amantadine]], habang ang trangkaso A o B ay maaaring gamutin ng [[oseltamivir]], [[zanamivir]] o [[peramivir]].&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ito ay pinaka-kapaki-pakinabang kung ang mga ito ay sisimulan sa loob ng 48 oras ng pagsisimula ng mga sintomas.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Karamihan sa mga [[H5N1]] na trangkaso A, kilala rin bilang [[avian na trangkaso]] o &quot;bird flu,&quot; ay nagpakita ng paglaban sa rimantadine at amantadine.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang paggamit ng mga antibiyotiko sa pulmonyang sanhi ng birus ay inirerekomenda ng ilang mga dalubhasa dahil ito ay imposibleng hindi isama ang komplikadong impeksiyon na sanhi ng bakterya.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Inirerekomenda ng [[British Thoracic Society]] na huwag bigyan ng mga antibiyotiko ang mga may katamtamang sakit.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang paggamit ng mga [[corticosteroid]] ay pinagtatalunan.&lt;ref name=Lancet11/&gt;

== Paglanghap ng isang bagay papunta sa baga (aspiration) ==
Sa pangkalahatan, ang [[Chemical pneumonitis|pamamaga ng baga sanhi ng nalanghap na kemikal]] ay karaniwang ginagamot ng mga antibiyotiko na iminumungkahi lamang para sa [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]].&lt;ref name=PA2011&gt;{{cite journal|last=Marik|first=PE|title=Pulmonary aspiration syndromes|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|date=May 2011|volume=17|issue=3|pages=148–54|pmid=21311332|doi=10.1097/MCP.0b013e32834397d6}}&lt;/ref&gt; Ang pagpili ng antibiyotiko ay magiging depende sa maraming mga salik, kabilang ang pinaghihinalaang organismong nagdudulot nito at kung ang pulmonya ay nakuha sa komunidad o nabuo sa lugar ng ospital. Ang karaniwang mga opsyon ay kinabibilangan ng [[clindamycin]], ang magkasamang [[beta-lactam na antibiyotiko]] at [[metronidazole]], o isang [[aminoglycoside]].&lt;ref name=OConnor&gt;{{cite journal |author=O'Connor S |title=Aspiration pneumonia and pneumonitis |journal=Australian Prescriber |volume=26 |issue=1 |year=2003 |pages=14–7 |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/26/1/14/7 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2009-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709074607/http://www.australianprescriber.com/magazine/26/1/14/7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Ang mga [[Corticosteroid]] ay ginagamit minsan sa pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia), nguni’t mayroong limitadong ebidensiya upang suportahan ang kanilang bisa.&lt;ref name=PA2011/&gt;

== Prognosis (kahihinatnan ng sakit) ==
Sa paggamot, ang karamihan sa mga uri ng pulmonyang sanhi ng bakterya ay magiging matatag sa 3–6&amp;nbsp;araw.&lt;ref name=Behera2010&gt;{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=9788184487497|pages=296–297|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&amp;pg=PA296|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Ito ay kadalasang umaabot ng ilang linggo bago malutas ang karamihan sa mga sintomas.&lt;ref name=Behera2010/&gt; Ang natutuklasan sa X-ray ay karaniwan nawawala sa loob ng apat na linggo at ang bilang ng namamatay ay mababa (mas mababa sa 1%).&lt;ref name=Clinic2011/&gt;&lt;ref name=C6/&gt; Sa matatanda o mga taong mayroong ibang mga problema sa baga, ang paggaling ay maaaring umabot sa mahigit sa 12&amp;nbsp;linggo.&lt;!-- &lt;ref name=Clinic2011/&gt; --&gt; Sa mga taong nangangailangan ng pagkakaospital ang bilang ng namamatay ay maaaring kasing taas ng 10% at sa mga nangangailangan ng masidhing pangangalaga, ito ay maaaring umabot sa 30–50%.&lt;ref name=Clinic2011/&gt; Ang pulmonya ang pinaka-karaniwang [[nosocomial infection|impeksiyong nakukuha sa ospital]] na nagreresulta sa pagkamatay.&lt;ref name=M32&gt;Murray and Nadel (2010). Chapter 32.&lt;/ref&gt; Bago ang pagdating ng mga antibiyotiko, ang bilang ng namamatay ay karaniwang nasa 30% sa mga naospital.&lt;ref name=EBMED05/&gt;

Maaaring magkaroon ng mga komplikasyoon lalo na sa matatanda at sa mga mayroong nasa ilalim na mga problema sa kalusugan.&lt;ref name=C6/&gt; Ito ay maaaring kabilangan ng, bukod sa iba pa: [[empyema (nana sa cavity ng katawan)]], [[nana sa baga]], [[bronchiolitis obliterans]] (pagkakagasgas ng daanan ng hangin), [[malubhang respiratory distress syndrome (kawalan ng kakayahan ng baga para umalsa)]], [[sepsis (impeksiyon sa dugo)]], at paglala ng mga nasa ilalim na problema sa kalusugan.&lt;ref name=C6&gt;Cunha (2010). Pages6-18.&lt;/ref&gt;

=== Mga alituntunin sa klinikal na paghula ===
Ang mga alituntunin sa klinikal na paghula ay binuo para talagang mas mahulaan ang mga kahihinatnan ng pulmonya.&lt;ref name=M32/&gt; Ang mga alituntunin na ito ay kadalasang ginagamit sa pagpapasiya kung dapat maospital o hindi ang isang tao.&lt;ref name=M32/&gt;
* [[Pneumonia severity index (Index ng kalubhaan ng pulmonya)]] (o ''PSI Score'')&lt;ref name=M32/&gt;
* [[CURB-65]] score, na isinasaalang-alang ang kalubhaan ng mga sintomas, anumang nasa ilalim na mga sakit, at edad &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rello|first=J|title=Demographics, guidelines, and clinical experience in severe community-acquired pneumonia.|journal=Critical care (London, England)|year=2008|volume=12 Suppl 6|pages=S2|pmid=19105795}}&lt;/ref&gt;

=== Pleural effusion (likido sa baga), empyema (nana sa baga), at nana ===
[[Talaksan:Pleural effusion.jpg|thumb|alt=An X-ray showing a chest lying horizontal. Ang itim na na nasa ibabang bahagi na ang kanang baga ay mas maliit na may mas maputing bahagi sa ilalim nito dahil sa pag-ipon ng likido sa baga. Mayroong mga pulang arrow na sumusukat sa laki ng mga ito.|Isang [[pleural effusion (likido sa baga)]]: katulad ng nakikita sa x-ray ng dibdib. Ipinapakita ng A arrow ang pagkakaipon ng likido sa kanang dibdib. Ipinapakita ng B arrow ang lapad ng kanang baga. Ang laki ng baga ay nabawasan dahil sa pag-ipon ng likido sa buong baga.]]

Sa pulmonya, ang isang [[pleural effusion|pag-ipon ng likido]] ay maaaring mabuo sa [[pleural cavity|puwang na pumapaligid sa baga]].&lt;ref name=Yu2011&gt;{{cite journal|last=Yu|first=H|title=Management of pleural effusion, empyema, and lung abscess.|journal=Seminars in interventional radiology|date=2011 Mar|volume=28|issue=1|pages=75–86|pmid=22379278}}&lt;/ref&gt; Paminsan-minsan, maiimpekisyon ng mga mikro-organismo ang likidong ito, na nagdudulot ng isang [[pleural empyema|empyema (nana sa baga)]].&lt;ref name=Yu2011/&gt; Para malaman ang kaibahan ng empyema (nana sa baga) mula sa karaniwang simpleng [[parapneumonic effusion]] (pag-ipon ng likido sa baga sanhi ng pulmonya), maaaring kunin ang likido gamit ang hiringgilya ([[thoracentesis]] (pagkuha ng likido para suriin)), at suriin.&lt;ref name=Yu2011/&gt; Kung ito ay magpapakita ng ebidensiya ng empyema (nana sa baga), ang ganap na pag-alis sa likido ay kinakailangan, na kadalasang nangangailangan ng isang [[chest tube|drainage cathater (pangkuha sa likido)]].&lt;ref name=Yu2011/&gt; Sa mga malubhang kaso ng empyema (nana sa baga), maaaring kailanganin ang [[Decortication|pag-opera]].&lt;ref name=Yu2011/&gt; Kung hindi maaalis ang naimpeksiyong likido, maaaring tumagal ang impeksiyon, dahil ang mga antibiyotiko ay hindi masyado pumapasok sa pleural cavity. Kung ligtas sa mikrobyo ang likido, ito ay kailangan lamang alisin kung ito ay nagdudulot ng mga sintomas o nananatiling hindi nalulutas.&lt;ref name=Yu2011/&gt;

Ang bakterya sa baga ay bihirang bumuo ng maliit na naimpeksiyong likido na tinatawag na [[nana sa baga]].&lt;ref name=Yu2011/&gt; Ang mga nana sa baga ay karaniwang makikita gamit ang X-ray sa dibdib nguni’t kadalasan nangangailangan ng isang CT scan sa dibdib para makumpirma ang pagkilala sa sakit.&lt;ref name=Yu2011/&gt; Ang mga nana ay karaniwang lumilitaw sa [[pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia)]], at kadalasan naglalaman ng maraming mga uri ng bakterya. Ang pangmatagalang mga antibiyotiko ay karaniwang sapat para gamutin ang nana sa baga, nguni’t kung minsan ang nana ay dapat alisin ng isang [[surgery|taga-opera]] o [[Interventional radiology|radiologist]].&lt;ref name=Yu2011/&gt;

=== Hindi paggana ng paghinga at sirkulasyon ng dugo ===
Ang pulmonya ay maaaring magdulot ng hindi paggana ng paghinga sa pamamagitan ng pagdudulot ng [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS), na nagreresulta mula sa pinagsamang impeksiyon at pamamaga.&lt;!-- &lt;ref name=M31/&gt; --&gt; Ang mga baga ay mabilis na napupuno ng likido at nagiging matigas.&lt;!-- &lt;ref name=M31/&gt; --&gt; Ang paninigas na ito, na sinamahan ng malubahng kahirapan sa pagkuha ng oxygen dahil sa likido sa alveoli, ay maaaring mangailangan ng mahabang panahon ng [[mekanikal na bentilasyon]] para mabuhay.&lt;ref name=M31/&gt;

Ang [[sepsis]] ay isang maaaring mangyaring komplikasyon ng pulmonya nguni’t karaniwang nangyayari lamang sa mga taong may mahinang kaligtasan sa sakit o [[hyposplenism (paghina ng lapay)]].&lt;!-- &lt;ref name=C250/&gt; --&gt; Ang mga organismo na pinaka-karaniwang sangkot ay ang ''Streptococcus pneumoniae'', ''Haemophilus influenzae'' at ''Klebsiella pneumoniae''.&lt;!-- &lt;ref name=C250/&gt; --&gt; Ang ibang mga nagdudulot ng mga sintomas ay dapat isaalang-alang tulad ng isang [[myocardial infarction (atake sa puso)]] o isang [[pulmonary embolism (bara sa baga)]].&lt;ref name=C250&gt;Cunha (2010). Pages 250-251.&lt;/ref&gt;

== Epidemiyolohiya ==
[[Talaksan:Lower respiratory infections world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|225px|alt=A map of the world with a far bit of dark red in Africa, orange colors in parts of Asia and South America, and yellow in Europe and North America|[[Age adjustment|Age-standardized]] na bilang ng namamatay: mga [[impeksiyon sa baga at trachea]] kada 100,000&amp;nbsp;mga naninirahan noong 2004.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2004 |publisher = [[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=11 November 2009}}&lt;/ref&gt;
{{Multicol}}
{{legend|#b3b3b3|walang data}}
{{legend|#ffff65|&lt;100}}
{{legend|#fff200|100–700}}
{{legend|#ffdc00|700–1400}}
{{legend|#ffc600|1400–2100}}
{{legend|#ffb000|2100–2800}}
{{legend|#ff9a00|2800–3500}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|3500–4200}}
{{legend|#ff6e00|4200–4900}}
{{legend|#ff5800|4900–5600}}
{{legend|#ff4200|5600–6300}}
{{legend|#ff2c00|6300–7000}}
{{legend|#cb0000|&gt;7000}}
{{Multicol-end}}]]

Ang pulmonya ay isang karaniwang karamdaman na nakakaapekto sa humigit-kumulang na  450&amp;nbsp;milyong tao bawa’t taon at nangyayari sa lahat ng bahagi ng mundo.&lt;ref name=Lancet11&gt;{{cite journal|last=Ruuskanen|first=O|author2=Lahti, E, Jennings, LC, Murdoch, DR|title=Viral pneumonia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-9-15-2011_377_9773/page/1264|journal=Lancet|date=2011-04-09|volume=377|issue=9773|pages=1264–75|pmid=21435708|doi=10.1016/S0140-6736(10)61459-6}}&lt;/ref&gt; Ito ang pangunahing sanhi ng pagkamatay sa lahat ng edad na nagreresulta sa 4&amp;nbsp;na milyong pagkamatay (7% ng kabuuang pagkamatay sa mundo) taun-taon.&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref name=CochraneTx10/&gt; Ang bilang ay pinakamalaki sa mga bata na wala pang limang taong gulang, at sa mga nasa hustong gulang na mas matanda sa 75&amp;nbsp;taon.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ito ay nangyayari nang mas madalas sa limang beses sa [[mahirap na bansa]] kaysa sa [[maunlad na bansa]].&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ang pulmonyang sanhi ng birus ang dahilan ng humigit-kumulang na 200&amp;nbsp;milyong mga kaso.&lt;ref name=Lancet11/&gt; Sa Estados Unidos, simula nang 2009, ang pulmonya ang pangwalong nangungunang dahilan ng pagkamatay.&lt;ref name=Clinic2011&gt;{{cite journal|last=Nair|first=GB|author2=Niederman, MS|title=Community-acquired pneumonia: an unfinished battle|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-11_95_6/page/1143|journal=The Medical clinics of North America|date=November 2011|volume=95|issue=6|pages=1143–61|pmid=22032432|doi=10.1016/j.mcna.2011.08.007}}&lt;/ref&gt;

=== Mga bata ===
Noong 2008, ang humigit-kumulang na 156&amp;nbsp;na milyong mga bata ay nagkaroon ng pulmonya (151&amp;nbsp;milyon sa mahirap na bansa at 5&amp;nbsp;milyon sa maunlad na bansa).&lt;ref name=Lancet11/&gt; Ito ay nagresulta sa 1.6&amp;nbsp;na milyong mga pagkamatay, o 28–34% ng lahat ng pagkamatay sa mga wala pa sa edad na limang taon, kung saan ang 95% ay nangyari sa mahirap na bansa.&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref name=Develop11&gt;{{cite journal|last=Singh|first=V|author2=Aneja, S|title=Pneumonia — management in the developing world|journal=Paediatric respiratory reviews|date=March 2011 |volume=12|issue=1|pages=52–9|pmid=21172676|doi=10.1016/j.prrv.2010.09.011}}&lt;/ref&gt; Ang mga bansang may pinakamabigat na pasan ng sakit ay kinabibilangan ng:  India (43&amp;nbsp;milyon), Tsina (21&amp;nbsp;milyon) at Pakistan (10&amp;nbsp;milyon).&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Rudan|first=I|author2=Boschi-Pinto, C, Biloglav, Z, Mulholland, K, Campbell, H|title=Epidemiology and etiology of childhood pneumonia|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2008-05_86_5/page/408|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=May 2008|volume=86|issue=5|pages=408–16|pmid=18545744|doi=10.2471/BLT.07.048769|pmc=2647437}}&lt;/ref&gt; Ito ang nangungunang dahilan ng pagkamatay sa mga bata sa [[mga bansang mababa ang kita]].&lt;ref name=Lancet11/&gt;&lt;ref name=CochraneTx10&gt;{{cite journal |author=Kabra SK |author2 = Lodha R, Pandey RM |title=Antibiotics for community-acquired pneumonia in children |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=3 |issue= 3|pages=CD004874 |year=2010 |pmid=20238334 |doi=10.1002/14651858.CD004874.pub3 |editor1-last=Kabra|editor1-first=Sushil K }}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga pagkamatay na ito ay nangyayari sa panahon ng [[neonatal|bagong panganak]]. Tinatantiya ng [[World Health Organization]] na isa sa tatlong pagkamatay ng bagong panganak na sanggol ay dahil sa pulmonya.&lt;ref name=garenne&gt;{{cite journal|author=Garenne M | author2 = Ronsmans C, Campbell H |title=The magnitude of mortality from acute respiratory infections in children under 5 years in developing countries |journal=World Health Stat Q |volume=45 |issue=2–3 |pages=180–91 |year=1992|pmid=1462653 }}&lt;/ref&gt; Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay na ito ay maaaring maiwasan ayon sa teorya, dahil ang mga ito ay sanhi ng bakterya kung saan mayroong magagamit na mabisang bakuna.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=WHO |title=Pneumococcal vaccines. WHO position paper|journal=Wkly. Epidemiol. Rec. |volume=74 |issue=23 |pages=177–83 |year=1999 |pmid=10437429 }}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:WPA Pneumonia Poster.jpg|thumb|alt=A poster with a shark in the middle of it which reads &quot;Pneumonia Strikes Like a Man Eating Shark Led by its Pilot Fish the Common Cold&quot;|left|[[Works Progress Administration|WPA]] poster, 1936/1937]]

Pulmonya ang karaniwang sakit sa buong kasaysayan ng tao.&lt;ref name=History03&gt;{{cite book|last=al.]|first=Ralph D. Feigin ... [et|title=Textbook of pediatric infectious diseases|year=2003|publisher=W. B. Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-0-7216-9329-3|page=299|edition=5th|url=http://books.google.com/books?id=G6k0tpPMRsIC&amp;pg=PA299}}&lt;/ref&gt; Ang mga sintomas ay inilarawan ni [[Hippocrates]] (c. 460 BC – 370 BC):&lt;ref name=History03/&gt; Ang &quot;peripneumonia (pamamaga ng baga), at pleuritic affections (pamamaga ng pleura ng baga), kung gayon ay dapat obserbahan: Kung magiging malubha ang lagnat, at kung magkakaroon ng mga pananakit sa magkabilang bahagi, o pareho, at kung hihinga, magkakaroon ng pag-ubo, at ang plema na ilalabas ay kulay mais o nangingitim-ngitim ang kulay, o kakaunti, mabula, at mapula, o mayroong anumang ibang katangian na iba sa karaniwan. Kapag ang pulmonya ay nasa sukdulan, ang kaso ay lampas sa lunas kung hindi siya pinurga, at ito ay masama kung mayroon siya ay may dyspnoea (kahirapa sa paghinga), at ang ihi ay kakaunti at masangsang, at kung ang pawis ay lumalabas sa paligid ng leeg at ulo, ang mga nasabing pawis ay masama, na nagpapatuloy mula sa pigil na paghinga, may tunog na paghinga, at pinsala ng sakit na kumokontrol dito.&quot;&lt;ref name=hippo&gt;Hippocrates ''On Acute Diseases'' [[s:On Regimen in Acute Diseases|wikisource link]]&lt;/ref&gt; Gayunpaman, tinukoy ni Hippocrates ang pulmonya bilang sakit na &quot;pinangalanan ng mga sinauna.&quot; Iniulat din niya ang mga resulta ng pagtanggal sa mga nana sa pamamagitan ng pag-oopera. Naobserbahan ni [[Maimonides]] (1135–1204 AD): &quot;Ang mga pangunahing sintomas na nangyayari sa pulmonya at ang hindi nawawala ay ang mga sumusunod: labis na mataas na lagnat, masakit [[pamamaga ng pleura]] na pananakit sa tagiliran, maikling mabilis na mga paghinga, pabagu-bagong [[pulso]] at pag-ubo.&quot;&lt;ref name=maimo&gt;Maimonides, ''Fusul Musa'' (&quot;''Pirkei Moshe''&quot;).&lt;/ref&gt; Ang klinikal na paglalarawan na ito ay medyo pareho sa mga makikita sa mga makabagong aklat-aralin, at ipinakita nito ang lawak ng medikal na kaalaman sa pamamagitan ng [[Middle Ages]] hanggang sa ika-19na siglo.

Si [[Edwin Klebs]] ang unang nakaobserba ng bakterya sa mga daanan ng hangin ng mga taong namatay dahil sa pulmonya noong 1875.&lt;ref name=klebs&gt;{{cite journal |author=Klebs E |title=Beiträge zur Kenntniss der pathogenen Schistomyceten. VII Die Monadinen|journal=Arch. Exptl. Pathol. Parmakol. |volume=4 |issue=5/6 |pages=40–488 |date=1875-12-10}}&lt;/ref&gt; Ang inisyal na ginawa para matukoy ang dalawang karaniwang nagdudulot na bakterya na ''Streptococcus pneumoniae'' at ''Klebsiella pneumoniae'' ay isinagawa ni [[Carl Friedländer]]&lt;ref name=fried&gt;{{cite journal |author=Friedländer C |title=Über die Schizomyceten bei der acuten fibrösen Pneumonie |journal=Virchow's Arch pathol. Anat. U. Physiol. |volume=87 |issue=2 |pages=319–324 |date=1882-02-04|doi=10.1007/BF01880516}}&lt;/ref&gt; at [[Albert Fränkel (1848-1916)|Albert Fränkel]]&lt;ref name=fraenkel&gt;{{cite journal|author=Fraenkel A |title=Über die genuine Pneumonie, Verhandlungen des Congress für innere Medicin |journal=Dritter Congress|volume=3 |pages=17–31 |date=1884-04-21}}&lt;/ref&gt; noong 1882 at 1884, nang magkahiwalay. Ipinakilala ng inisyal na ginawa ni Friedländer ang [[Gram staining|Gram stain]], isang mahalagang pagsusuri sa laboratoryo na ginagamit pa rin ngayon para matukoy at mauri ang mga bakterya. Ang dokumento ni [[Christian Gram]] na naglalarawan sa pamamaraan noong 1884 ay nakatulong para malaman ang kaibhan ng dalawang bakterya, at ipinakita na ang pulmonya ay maaaring maging dulot ng mahigit sa isang mikroorganismo.&lt;ref name=gram&gt;{{cite journal |author=Gram C |title=Über die isolierte Färbung der Schizomyceten in Schnitt- und Trocken-präparaten |journal=Fortschr. Med |volume=2 |issue=6 |pages=185–9|date=1884-03-15}}&lt;/ref&gt;

Si Sir [[William Osler]], kilala bilang &quot;ang ama ng modernong medisina,&quot; ay tinanggap ang pagkamatay at pagkabalda na sanhi ng pulmonya, na inilalarawan bilang ang &quot;kapitan ng kamatayan ng tao&quot; noong 1918, dahil nalampasan nito ang [[tuberkulosis]] bilang isa sa mga nangungunang dahilan ng pagkamatay sa panahon na ito. Ang katagang ito ay orihinal na nilikha ni [[John Bunyan]] bilang pagtukoy sa &quot;pagkonsumo sa katawan&quot; (sanhi ng tuberkulosis).&lt;ref&gt;{{cite book|last=al.]|first=edited by J.F. Tomashefski, Jr ... |title=Dail and Hammar's pulmonary pathology.|year=2008|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-98395-0|page=228|url=http://books.google.com/books?id=j-eYLc1BA3oC&amp;pg=PA228|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=William Osler, Thomas McCrae |title=The principles and practice of medicine: designed for the use of practitioners and students of medicine |url=https://archive.org/details/principlesandpr00mccrgoog |publisher=D. Appleton |year=1920 |page=[https://archive.org/details/principlesandpr00mccrgoog/page/78 78]|edition=9th
|quote=[http://books.google.com/books?lr=&amp;id=JLTgoEc9QOAC&amp;q=Captain+of+the+Men+of+Death&amp;pgis=1#search_anchor One of the most widespread and fatal of all acute diseases, pneumonia has become the &quot;Captain of the Men of Death,&quot; to use the phrase applied by John Bunyan to consumption.]}}&lt;/ref&gt; Inilarawan din ni Osler ang pulmonya bilang &quot;ang kaibigan ng matanda&quot; dahil ang kamatayan ay kadalasang mabilis at hindi masakit subali’t sa katunayan mayroon namang mas mabagal na mga masakit na paraan para mamatay.&lt;ref name=EBMED05&gt;{{cite journal|last=Ebby|first=Orin|title=Community-Acquired Pneumonia: From Common Pathogens To Emerging Resistance|journal=Emergency Medicine Practice|year=2005|month=Dec|volume=7|issue=12|url=https://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&amp;topic_id=118}}&lt;/ref&gt;

Maraming mga pagsulong noong 1900s ang nagpabuti sa kinalabasan para sa mga may pulmonya. Sa pagdating ng [[penicillin]] at iba pang mga antibiyotiko, makabagong mga pamamaraan sa pag-oopera, at intensibong pangangalaga sa ika-20 siglo, ang pagkamatay dahil sa pulmonya ay umaabot sa 30%, na biglang bumaba sa maunlad na mga bansa. Ang pagbabakuna sa mga sanggol laban sa ''[[Haemophilus influenzae]]'' type B ay nagsimula noong 1988 at humantong sa kapansin-pansing pagbaba kaagad ng mga kaso pagkatapos ng pagbabakuna.&lt;ref name=adams&gt;{{cite journal |author=Adams WG| author2 = Deaver KA, Cochi SL, ''et al.'' |title=Decline of childhood Haemophilus influenzae type B (Hib) disease in the Hib vaccine era |url=https://archive.org/details/sim_jama_1993-01-13_269_2/page/6|journal=JAMA |volume=269 |issue=2 |pages=221–6 |year=1993 |month=January |pmid=8417239|doi=10.1001/jama.269.2.221}}&lt;/ref&gt; Ang pagbabakuna sa mga nasa hustong gulang laban sa''Streptococcus pneumoniae'' ay nagsimula noong 1977, at sa mga bata noong 2000, na nagresulta ng parehong pagbaba.&lt;ref name=whit&gt;{{cite journal |author=Whitney CG | author2 = Farley MM, Hadler J,''et al.'' |title=Decline in invasive pneumococcal disease after the introduction of protein-polysaccharide conjugate vaccine|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-05-01_348_18/page/n41 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=348 |issue=18 |pages=1737–46 |year=2003 |month=May |pmid=12724479 |doi=10.1056/NEJMoa022823}}&lt;/ref&gt;

== Lipunan at kultura ==
Dahil sa mataas na pasan ng sakit sa mga mahirap na bansa at napakababang kamalayan sa sakit sa mga maunlad na bansa, ang pandaigdigang komunidad ng kalusugan ay idineklara ang ika-12 ng Nobyembre na [[Pandaigdigang Araw ng Pulmonya]], isang araw gumawa ng aksiyon ang mga nagmamalasakit na mamamayan at tagagawa ng patakaran laban sa sakit.&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Pneumonia Day Official Website|url=http://worldpneumoniaday.org/|work=World Pneumonia Day Official Website|publisher=Fiinex|accessdate=13 August 2011|archive-date=2 Septiyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902154617/http://worldpneumoniaday.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang pandaigidigang pangkabuhayang gastos ng komunidad na natamo dahil sa pulmonya ay tinatayang nasa $17&amp;nbsp;bilyon.&lt;ref name=Clinic2011/&gt;

Ang '''pulmonya''' o '''pamamaga ng baga''' (Ingles: ''pneumonia'')&lt;ref&gt;{{cite-Gaboy|''Pneumonia'', pulmonya, pamamaga ng baga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Bansa/&gt;, binabaybay ding '''pulmunia''' o '''pulmuniya''',&lt;ref name=Bansa&gt;{{cite-Bansa|''Pneumonia'', pulmunia, pulminiya, pamamagâ ng bagà}}&lt;/ref&gt; [[baga (anatomiya)|baga]] o karamdaman ng baga at ng [[sistemang respiratoryo]].  Ang baga ay naglalaman ng maraming maliliit na mga bulbo, mga bumbilya, o mga sako na tinatawag na mga ''[[alveolus]]'' (isahan) o ''[[alveoli]]'' (maramihan).  Nakakatulong ito sa pag-alis ng [[oksiheno]] mula sa [[hangin]].  Sa kaso ng pulmonya, ang mga sako ay nagiging maga.  Napupuno sila ng mga pluwido, at hindi makasipsip ng sapat na oksiheno, hindi katulad ng dati.  Maaaring dulot ang pulmonya ng [[bakterya]], [[birus]], [[punggus]], o [[parasito]].  Maaari rin itong sanhi ng kimikal o pisikal na pinsalang nagawa sa mga baga.  Maaari ring magresulta sa pulmonya ang ibang mga karamdaman, katulad ng pag-abuso sa [[alak]] o [[alkohol]] o [[kanser sa baga]].
Ang mga taong may pulmonya ay karaniwang nahihirapan sa [[paghinga]]. Maaari rin silang [[umuubo]], o may nararamdamang [[hapdi]] sa lugar ng [[dibdib]].  Ang paglulunas ng pulmonya ay naaayon sa kung ano ang sanhi ng karamdaman.  Kapag dulot ng bakterya, magagamit ang [[antibiyotiko]] upang gamutin ito.

== Klasipikasyon ==
{{Pangunahin|Klasipikasyon ng pulmonya}}
Ang salitang Ingles na ''[[pneumonitis]]'' ay tumutukoy sa [[pamamaga]] (inplamasyon) ng baga; ang pulmonya ay tumutukoy sa pamamaga ng baga, kadalasang dahil sa impeksiyon subalit minsang hindi nakakaimpeksiyon, na may karagdagang tampok ng [[konsolidasyon pulmonaryo]] (konsolidasyong pambaga).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Stedman's medical dictionary.|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781764506|edition=ika-28}}&lt;/ref&gt; Ang pulmonya ay maaaring uri-uriin sa maraming mga pamamaraan.  Pinaka pangkaraniwang ikinaklasipika ito ayon sa kung saan o kung paano ito nakuha ([[community acquired pneumonia|pulmonyang nakuha sa pamayanan]], [[aspiration pneumonia|pulmonya dahil sa aspirasyon]], [[healthcare-associated pneumonia|pulmonyang kaugnay ng pangangalagang pangkalusugan]], [[hospital-acquired pneumonia|pulmonyang nakuha mula sa ospital]], at [[ventilator-associated pneumonia|pulmonyang may kaugnayan sa bentilador]]),&lt;ref name=Rad07/&gt; ngunit maaari ring iklasipika ayon sa nasasakop na pook ng baga na apektado ([[lobar pneumonia|pulmonyang panglobo]], [[bronchial pneumonia|pulmonyang bronkiyal]] at [[acute interstitial pneumonia|malubhang pulmonyang interstisyal]]),&lt;ref name=Rad07/&gt; o dahil sa nagsasanhing organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Dunn|first=L|title=Pneumonia: classification, diagnosis and nursing management|journal=Nursing standard (Royal na Kolehiyo ng Narsing (Dakilang Britanya) : 1987)|date=2005 Hunyo 29-Hulyo 5|volume=19|issue=42|pages=50–4|pmid=16013205}}&lt;/ref&gt; Ang pulmonya sa mga bata ay maaaring makapagdagdag ng klasipikasyon ayon sa mga tanda at mga sintomas bilang hindi malubha (hindi grabe), malubha (grabe), o napakalubha (napakagrabe).&lt;ref&gt;{{cite book|last=organization|first=World health|title=Pocket book of hospital care for children : guidelines for the management of common illnesses with limited resources.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Hinebra|isbn=9789241546706|page=72|url=http://books.google.com/books?id=xbkbRG5XYxsC&amp;pg=PA72}}&lt;/ref&gt;

== Mga Sanggunian ==
{{reflist|30em}}
'''Bibliyograpiya'''
{{Refbegin}}
* {{cite book|first=John F. Murray|title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine.|url=https://archive.org/details/murraynadelstext0002unse|year=2010|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=1416047107|edition=5th}}
* {{cite book|last=Cunha|first=edited by Burke A.|title=Pneumonia essentials|year=2010|publisher=Physicians' Press|location=Sudbury, MA|isbn=0763772208|edition=3rd ed.|url=http://books.google.ca/books?id=VVgmFAbnrUgC&amp;printsec=frontcover}}
{{Refend}}

[[Kategorya:Sakit]]</text>
      <sha1>nry7bfieu07ehrfry7zdxbcli2rq26g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eri Kitamura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142848</id>
    <revision>
      <id>2235822</id>
      <parentid>2235723</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shawwww</username>
        <id>167695</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/LanaEasa56|LanaEasa56]] ([[User talk:LanaEasa56|talk]]) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>2235822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17718" sha1="r8787ioqzohufhsr4stozg2tbyodz8v" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Eri Kitamura
| image              = Eri Kitamura.jpg
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by the blind and visually impaired's speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = 
| native_name        = 喜多村英梨
| native_name_lang   = ja
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date         = {{Birth date and age|1987|08|16}}
| birth_place        = [[Tokyo]], Hapon
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = 
| nationality        = 
| other_names        = 
| occupation         = {{Flatlist|
*[[Voice acting in Japan|Voice actress]]
*[[singer]]
}}
| years_active       = 2003-kasalukuyan
| agent              = Early Wing
| known_for          = 
| notable_works      = {{Unbulleted list|''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' bilang si Sayaka Miki|[[Toradora!]] bilang si Ami Kawashima|[[Angel Beats]] bilang Yui|[[Fairy Tail]] bilang Cana Alberona at Aquarius|[[Highschool of the Dead]] Bilang si Saya Takagi|[[Monogatari series]] bilang si Karen Araragi}}
| website            =  &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = {{Infobox musical artist|embed= yes
| background         = solo_singer
| origin             = 
| genre              = {{Flatlist|
*[[Music of Japan#Rock|J-rock]], [[symphonic rock]]
*[[symphonic metal]]
*[[pop rock]] (early)
}}
| instrument         = [[Singing|Vocals]]
| years_active       = 2004-kasalukuyan
| label              = TMS Music
| associated_acts    = [[Asami Imai|Artery Vein (Asami Imai)]]
}}
}}

Si ''' Eri Kitamura ''' ay isang mang-aawit at voice actress mula sa bansang [[Hapon]], Sino ang kaanib sa Early Wing. Ipinaganak siya sa Tokyo noong ika-16&amp;nbsp;ng Agosto 1987.

==Filmograpiya==
'''2003'''
*''[[Last Exile]]'' – Tatiana Wisla

'''2004'''
*''[[Mermaid Melody Pichi Pichi Pitch Pure]]'' – Seira

'''2005'''
*''[[Blood+]]'' (&lt;!--8 Oct --&gt;2005, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;) – Saya Otonashi&lt;ref name=&quot;Newtype USA  5 12 54&quot;/&gt;

'''2006'''
*''[[Le Chevalier D'Eon]]'' (&lt;!--19 Aug --&gt;2006, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;) – Anna Rochefort&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Doi, Hitoshi |authorlink=Hitoshi Doi |url=http://www.usagi.org/doi/seiyuu/kitamura-eri/roles-anime.html |title=Kitamura Eri roles (anime) |work=Seiyuu Database |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;
*''[[Night Head Genesis]]'' – Yoshimi Taniguchi
*''[[Simoun (anime)|Simoun]]'' – Amuria

'''2007'''
*''[[Idolmaster: Xenoglossia]]'' – Makoto Kikuchi
*''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Dragon Destiny]]'' – Kakouen Myousai
*''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Futakomori]]'' – Juri Moriuchi
*''[[Kaze no Stigma]]'' – Michael Harley
*''[[Kodomo no Jikan]]'' – Rin Kokonoe
*''[[Minami-ke]]'' – Yuka Uchida
*''[[Potemayo]]'' – Sunao Moriyama
*''[[My Bride Is a Mermaid]]'' – Akeno Shiranui
*''[[Tōka Gettan]]'' – Makoto Inukai
*''[[Toward the Terra]]'' – Tony (young)
*''[[You're Under Arrest! (manga)|You're Under Arrest!]]'' – Yukari

'''2008'''
*''[[Amatsuki]]'' – Yakou
*''[[Blassreiter]]'' – Lene Clavier
*''[[Chaos;Head (anime)|Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Ga-rei|Ga-rei -Zero-]]'' – Natsuki Kasuga
*''[[Battle Vixens|Ikki Tousen: Great Guardians]]'' – Kakouen Myousai
*''[[Hell Girl|Jigoku Shōjo: Mitsuganae]]'' – Nishino Chizuru
*''[[Junjo Romantica: Pure Romance]]'' – Kamijo Hiroki (young)
*''[[Kemeko Deluxe!]]'' – Sanpeita Kobayashi
*''[[Kyōran Kazoku Nikki]]'' – Akeru Nishikura
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Okawari]]'' – Yuka Uchida
*''[[Nogizaka Haruka no Himitsu]]'' – Ryōko Sawamura
*''[[Noramimi]]'' – Cinnamon
*''[[Persona: Trinity Soul]]'' – Takurō Sakakiba's father
*''[[Shigofumi: Letters from the Departed]]'' – Ran Yahiro
*''[[Toradora!]]'' – Ami Kawashima
*''[[Vampire Knight]]'' – Rima Tōya
*''[[Vampire Knight Guilty]]'' – Rima Tōya
*''[[Yatterman|Yatterman (2008)]]'' – Horita

'''2009'''
*''[[Asura Cryin']]'' – Rikka Kurasawa
*''[[Asura Cryin'|Asura Cryin' 2]]'' – Rikka Kurasawa
*''[[Bakemonogatari]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bakemonogatari.com/staff/|script-title=Hapones:スタッフ・キャスト|trans-title=Staff &amp; cast|publisher=bakemonogatari.com|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona, Aquarius, Gray Fullbuster (child)
*''[[Fresh Pretty Cure!]]'' – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Kanamemo]]'' – Hinata Azuma
*''[[Black God (manga)|Kurokami: The Animation]]'' – Kakuma
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Okaeri]]'' – Yuka Uchida
*''[[Needless|NEEDLESS]]'' – Eve Neuschwanstein
*''[[Nogizaka Haruka no Himitsu|Nogizaka Haruka no Himitsu: Purezza]]'' – Ryōko Sawamura
*''[[Sora Kake Girl]]'' – Lily
*''[[Umineko no Naku Koro ni]]'' – Chiester 410
*''[[Taishō Baseball Girls]]'' – Shizuka Tsukubae
*''[[Tegami Bachi]]'' – Ann
*''[[Tokyo Magnitude 8.0]]'' – Mayu
*''[[Yumeiro Patissiere]]'' – Mari Tennōji, Honey

'''2010'''
*''[[Angel Beats!]]'' – Yui
*''[[Dance in the Vampire Bund]]'' – Nelly
*''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara
*''[[Highschool of the Dead]]'' – Saya Takagi
*''[[Kuragehime]]'' – Sara
*''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago]]'' – Gyuki (7-year-old)
*''[[Queen's Blade|Queen's Blade: The Exiled Virgin]]'' – Alleyne
*''[[Queen's Blade|Queen's Blade 2: The Evil Eye]]'' – Alleyne
*''[[Sound of the Sky|So Ra No Wo To]]'' – Kureha Suminoya
*''[[Shiki (novel series)|Shiki]]'' – Yoshie Kurahashi
*''[[Tatakau Shisho: The Book of Bantorra]]'' – Hamyuts Meseta (young)
*''[[Working!!]]'' – Yachiyo Todoroki
*''[[Yumeiro Patissiere|Yumeiro Patissiere SP Professional]]'' – Mari Tennōji, Honey

'''2011'''
*''[[30-sai no Hoken Taiiku]]'' – Pī-chan, Kū-chan
*''[[Ao no Exorcist]]'' – Izumo Kamiki
*''[[Beyblade Metal Masters]]'' – Sophie
*''[[C³]]'' – Kirika Ueno
*''[[Freezing (manga)|Freezing]]'' – Ganessa Roland
*''[[Mayo Chiki!]]'' – Kanade Suzutsuki
*''[[Nura: Rise of the Yokai Clan|Nurarihyon no Mago: Sennen Makyo]]'' – Rikuo Nura (child)
*''[[Oniichan no Koto Nanka Zenzen Suki Janain Dakara ne!!]]'' – Nao Takanashi
*''[[Puella Magi Madoka Magica]]'' – Sayaka Miki
*''[[Softenni]]'' – Kotone Sawanatsu
*''[[Last Exile|Last Exile: Fam, The Silver Wing]]'' – Tatiana Wisla
*''[[Rio: Rainbow Gate!]]'' – Misery
*''[[Sket Dance]]'' – Quecchon
*''[[Working!!|Working'!!]]'' – Yachiyo Todoroki

'''2012'''
*''[[Black Rock Shooter]]'' – Kagari Izuriha
*''[[Campione!]]'' – Liliana Kranjčar
*''[[Danball Senki W]]'' – Jessica Kaios
*''[[Dog Days|Dog Days']]'' – Adélaïde Grand Marnier 
*''[[Girls und Panzer]]'' – Darjeeling, Tsuchiya
*''[[Haiyore! Nyaruko-san]]'' – Mahiro Yasaka&lt;ref name=&quot;nyaruref&quot;&gt;{{cite web|url=http://nyaruko.com/cast/|title=CAST &amp; STAFF|language=Hapones|accessdate=Pebrero 15, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Bakemonogatari|Nekomonogatari (Kuro)]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Nisemonogatari]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Oniichan dakedo Ai sae Areba Kankeinai yo ne!]]'' – Arashi Nikaidō
*''[[Listen to Me, Girls. I Am Your Father!]]'' – Miu Takanashi
*''[[List of Pokémon: Black &amp; White: Rival Destinies episodes|Pocket Monsters: Best Wishes!]]'' – Roxie
*''[[Tasogare Otome x Amnesia]]'' – Kirie Kanoe

'''2013'''
*''[[Gen'ei o Kakeru Taiyō]]'' – Seira Hoshikawa
*''[[Haiyore! Nyaruko-san|Haiyore! Nyaruko-san W]]'' – Mahiro Yasaka&lt;ref name=&quot;nyaruref&quot; /&gt;
*''[[Sunday Without God]]'' – Dee Ensy Stratmitos&lt;ref name=&quot;ANN1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-06-17/kamisama-no-inai-nichiyobi-fantasy-anime-2nd-promo-streamed|title=''Kamisama no Inai Nichiyōbi'' Fantasy Anime's 2nd Promo Streamed|publisher=[[Anime News Network]]|date=Hunyo 17, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013}}&lt;/ref&gt;
*''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' – Kiichi
*''[[Mangirl!]]'' – Hikari Ayano
*''[[Minami-ke|Minami-ke: Tadaima]]'' – Yuka Uchida
*''[[Bakemonogatari|Monogatari Series 2nd Season]]'' – Karen Araragi&lt;ref name=&quot;castmonogatari&quot; /&gt;
*''[[Senran Kagura]]'' – Homura
*''[[Teekyu|Teekyu 3]]'' – Annenkov Kondo 
*''[[Zettai Bōei Leviathan]]'' – Bahamut&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.animenewsnetwork.com/interest/2013-03-03/gonzo-makes-leviathan-moe-fantasy-mobile-game-tv-anime|title= Gonzo Makes Leviathan Moe Fantasy Mobile Game's TV Anime|date=Marso 3, 2013|accessdate=Marso 4, 2013|publisher= [[Anime News Network]]}}&lt;/ref&gt;
*''[[Tokyo Ravens]]'' – Kyōko Kurahashi

'''2014'''
*''[[Knights of Sidonia]]'' – Honoka Sisters
*''[[Hamatora]]'' – Honey
*''[[Fairy Tail]]'' – Cana Alberona
*''[[Broken Blade]]'' – Leto
*''[[Hōzuki no Reitetsu]]'' – Okō
*''[[Re: Hamatora]]'' – Honey
*''[[Cross Ange]]'' – Salia Tereshkova
*''[[Tokyo ESP]]'' – Natsuki Kasuga
*''[[Shingeki no Bahamut Genesis]]'' – Cerberus
*''[[Magic Kaito 1412]]'' – Koizumi Akako

'''2015'''
*''[[Aoharu x Machinegun]]'' – Ichi Akabane
*''[[Durarara!!|Durarara!!x2 Shou]]'' – Mairu Orihara
*''[[Magical Girl Lyrical Nanoha ViVid]]'' – Rio Wezley
*''[[Teekyu|Teekyu 6]]'' – Annenkov Kondo 
*''[[Working!!|Working!!!]]'' – Yachiyo Todoroki
*''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' – Nene Odagiri
*''[[Yoru no Yatterman]]'' (&lt;!--January --&gt;2015, &lt;abbr&gt;TV&lt;/abbr&gt;&lt;!--implied in source--&gt;) – Doronjo&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-28/yoru-no-yatterman-casts-eri-kitamura-hiroaki-hirata-kenta-miyake/.81536 |title=Yoru no Yatterman Casts Eri Kitamura, Hiroaki Hirata, Kenta Miyake |work=Anime News Network |date=Nobyembre 28, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

'''2016'''
*''[[My Hero Academia]]'' - Mina Ashido
*''[[Kuma Miko: Girl Meets Bear]]'' - Hibiki Sakata
*''[[Ojisan to Marshmallow]]'' - Iori Wakabayashi
*''[[Taboo Tattoo]]'' - Lisa Lovelock
*''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' - Akane Senri
*''[[New Game!]]'' - Shizuku Hazuki

'''2017'''
*''[[Cardfight!! Vanguard|Cardfight!! Vanguard G NEXT]]'' - Noa Hoshizaki

===OVA===
*''[[Aruvu Rezuru: Kikaijikake no Yōseitachi]]'' – Shiki Mikage
*''[[Durarara!!]]'' – Mairu Orihara
*''[[Fairy Tail|Fairy Tail: Welcome to Fairy Hills!!]]'' – Cana Alberona, Aquarius
*''[[ICE (anime)]]'' – Mint
*''[[Indian Summer (manga)|Indian Summer]]'' (&lt;!--14 Oct --&gt;2007, &lt;abbr&gt;OVA&lt;/abbr&gt;) – Yui&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Ross, Carlos |url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=1353 |title=Indian Summer |work=THEM Anime Reviews |date=Pebrero 15, 2012&lt;!-- |date_rem=Found at http://www.themanime.org/viewnews.php?m=2&amp;y=2012--&gt; |accessdate=2016-02-17 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704130517/http://themanime.org/viewreview.php?id=1353 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''[[My-Otome|My-Otome 0~S.ifr~]]'' – Sister Hermana Shion
*''[[Princess Resurrection]]'' – Riza Wildman
*''[[Super Street Fighter IV]]'' OVA – Juri Han
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Missing Footage]]'' – Yuka Mochida &lt;ref name=cp&gt;{{cite web|title=Characters|url=http://corpse.jp/character/|website=Corpse Party Official Website|publisher=[[5pb.]]|accessdate=January 24, 2016|language=Hapones|archive-date=March 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301121945/http://corpse.jp/character/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*''[[Corpse Party: Tortured Souls]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Yamada-kun and the Seven Witches]]'' (&lt;!--Dec --&gt;2014, &lt;abbr&gt;OVA&lt;/abbr&gt;) – Nene Odagiri&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-09-13/eri-kitamura-daisuke-ono-join-yamada-kun-to-7-nin-no-majo-cast/.78734 |title=Eri Kitamura, Daisuke Ono Join Yamada-kun to 7-nin no Majo Cast |work=Anime News Network |date=Setyembre 13, 2014 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

===Pelikula===
*''[[Fresh Pretty Cure|Fresh Pretty Cure: The Toy Kingdom has Many Secrets!?]]'' (2009) – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Pretty Cure All Stars]]'' film series (2009–2016) – Miki Aono/Cure Berry
*''[[Broken Blade|Break Blade]]'' film series (2010–2011) – Leto
*''[[Blue Exorcist|Ao no Exorcist the Movie]]'' (2012) – Izumo Kamiki
*''[[Fairy Tail the Movie: Phoenix Priestess]]'' (2012) – Cana Alberona, Aquarius
*''[[Puella Magi Madoka Magica: The Movie]]'' film trilogy (2012–2013) – Sayaka Miki
** ''Puella Magi Madoka Magica: Rebellion'' (&lt;!--26 Oct --&gt;2013, third film) – Sayaka&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Berkshire, Geoff |url=http://variety.com/2013/film/news/puella-magi-madoka-magica-the-movie-rebellion-review-1200922803/ |title=Film Review: &amp;#8216;Puella Magi Madoka Magica the Movie — Rebellion&amp;#8217; |work=Variety |date=Disyembre 3, 2013 |accessdate=2016-02-17 }}&lt;/ref&gt;

===Panlarong Bidyo===
*''[[Ar tonelico III]]'' – Finnel
*''[[Atelier Rorona: The Alchemist of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach
*''[[Atelier Totori: The Adventurer of Arland]]'' – Cordelia von Feuerbach
*''[[Chaos;Head]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Chaos;Head Love Chu Chu!]]'' – Rimi Sakihata
*''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodCovered: ...Repeated Fear]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Book of Shadows]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: BloodDrive]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Corpse Party|Corpse Party: Sachiko's Game of Love ♥ Hysteric Birthday 2U]]'' – Yuka Mochida&lt;ref name=cp/&gt;
*''[[Dengeki Gakuen RPG: Cross of Venus]]'' – Kizuna Kasugai
*''[[Disgaea 4: A Promise Unforgotten]]'' – Vulcanus
*''[[Do-Don-Pachi Saidaioujou]]'' – Type-B Hikari
*''[[Dream Club]]'' – Mio
*''[[Final Fantasy XIV]]'' – Papalymo
*''[[Heroes Phantasia]]'' – Saya Otonashi
*''[[Hyperdimension Neptunia Mk2]]'' – Uni
*''[[Hyperdimension Neptunia Victory]]'' – Uni
*''[[Touhou Project#Reception and fanworks|Koumajou Densetsu II: Stranger's Requiem]]'' – Remilia Scarlet, Sunny Milk
*''[[Lollipop Chainsaw]]'' – Juliet Starling; as default setting in Xbox 360
*''[[Luminous Arc|Luminous Arc 3]]'' – Yuu
*''[[Lux-Pain]]'' – Nöla Döbereiner
*''[[Misshitsu no Sacrifice]]'' – Asuna
*''[[No More Heroes (video game)|No More Heroes: Heroes' Paradise]]'' – Shinobu
*''Negai no Kakera to Hakugin no Agreement'' – Aizawa Makoto
*''New Class of Heroes: Chrono Academy'' – Abner
*''[[Phantasy Star Online 2]]'' – Kuna
*''[[Project X Zone]]'' – [[Juri (Street Fighter)|Juri Han]]
*''[[Project X Zone 2]]'' – Juri Han
*''[[Puella Magi Madoka Magica|Puella Magi Madoka Magica Portable]]'' – Sayaka Miki
*''[[Rewrite (visual novel)|Rewrite]]'' – Akane Senri
*''[[Rune Factory 3]]'' – Chocolat
*''[[Senran Kagura Burst]]'' (2011) – Homura
*''[[Senran Kagura SHINOVI VERSUS]]'' (2013) – Homura
*''[[Senran Kagura 2 Deep Crimson]]'' (2014) – Homura
*''[[Senran Kagura ESTIVAL VERSUS]]'' (2015) – Homura
*''[[Shinkyoku Soukai Polyphonica]]'' – Snow Drop
*''[[Show By Rock!!]]'' - Retoree
*''[[Street Fighter X Tekken]]'' – Juri Han
*''[[Super Heroine Chronicle]]'' (2014) – Yase&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2013-10-31/super-heroine-chronicle-1st-promo-video-shows-new-cast|title=Super Heroine Chronicle's 1st Promo Video Shows New Cast|publisher=[[Anime News Network]]|date=Oktubre 31, 2013|accessdate=Abril 30, 2015}}&lt;/ref&gt;
*''[[Street Fighter]]'' series – Juri Han
*''[[Tatsunoko vs. Capcom: Ultimate All Stars|Tatsunoko vs. Capcom: Cross Generation of Heroes/Ultimate All Stars]]'' – Gan-chan aka Yatterman No. 1
*''[[Tales of Phantasia: Narikiri Dungeon X]]'' – Rondoline E. Effenberg
*''[[Toki to Towa]]'' – Towa
*''[[Tokyo Babel]]'' – Samuel
*''[[Toradora!|Toradora! Portable]]'' – Ami Kawashima
*''[[Valkyria Chronicles II]]'' – Cosette Coalhearth

===Drama CD===
* ''[[Karneval (manga)|Karneval]]'' (xxxx) – Kiichi
* ''[[Oresama Teacher]]'' (xxxx) – Mafuyu Kurosaki
* ''[[Ys II]]'' (2010) – Lilia

===Tokusatsu===
* ''Ultraman Dyna'' (1997–1998) – Ryo Yumimura (girlhood){{efn|Credited under name {{nihongo|'''Eri Okamura'''|岡村 英梨|Okamura Eri}}}}&lt;ref&gt;{{Cite episode |title={{Nihongo|The Power of Thinking of You|君を想う力|Kimi o Omou Chikara}} |date=1997-07-25 |series=Ultraman Dyna episode 46|network=[[Tokyo Broadcasting System]] |language=Hapones}}&lt;/ref&gt; (ep. 46)
* ''[[Uchu Sentai Kyuranger]]'' (2017–) – [[Octopus|Mardakko]] (Voice) (ep. 6-)

===Palit Boses===
*''[[Dear Eleanor]]'' – Max the Wax ([[Isabelle Fuhrman]])

==Diskograpiya==

===Mga Single===
* &quot;Before the Moment&quot; - 21 Abril, 2004
* {{nihongo|&quot;Tsuyogari&quot;|つよがり}} - 8 Agosto, 2004
* &quot;Realize&quot; - 23 Hulyo, 2008
* &quot;Guilty Future&quot; - 21 Enero, 2009
* &quot;Be Starters!&quot; - 10 Agosto, 2011
* {{nihongo|&quot;Shirushi&quot;|紋|}} - 9 Nobyembre, 2011
* &quot;Happy Girl&quot; - 8 Pebrero, 2012
* &quot;Destiny&quot; - 7 Nobyembre, 2012
* &quot;Miracle Gliders&quot; - 9 Enero, 2013
* &quot;Birth&quot; - 7 Agosto, 2013&lt;ref name=nat1&gt;{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/92634|title=喜多村英梨、新曲はアニメ「神様のいない日曜日」OP曲|language=Hapones|publisher=Natalie.mu|date=Hunyo 12, 2013|accessdate=Hunyo 17, 2013|archive-date=Hunyo 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612223428/https://natalie.mu/music/news/92634|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Tenohira -Show- (掌-show-)&quot; - 14 Mayo, 2014
* &quot;Rinrei (凛麗)&quot; - 29 Oktubre, 2014

===Mga Album===
* &quot;Re;Story&quot; - 25 Hulyo, 2012
* &quot;Shomei&quot; (証×明) - 9 Abril, 2014
* &quot;Revolution&quot; 【re:i】- 22 Marso, 2017

==Mga tala==
{{Notelist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Newtype USA  5 12 54&quot;&gt;{{Cite news |title=Blood+ |work=Newtype USA |volume=5 |issue=12 |pages=54–55 |date=Disyembre 2006 |issn=1541-4817 }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]]
[[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]]


{{stub}}</text>
      <sha1>r8787ioqzohufhsr4stozg2tbyodz8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yukari Tamura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143426</id>
    <revision>
      <id>2235815</id>
      <parentid>2235256</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>113863</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:Help:Reverting|Ibinalik]] ang mga pagbabago ni [[Special:Contributions/LanaEasa66|LanaEasa66]] ([[User talk:LanaEasa66|Usapan]]) patungo sa huling rebisyon ni [[User:~2026-24098-94|~2026-24098-94]]</comment>
      <origin>2203776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="j9yv5zqec8v49129grq3lecritvvymy" xml:space="preserve">Si ''' Yukari Tamura ''' ay ipinanganak Pebrero 27, 1976 sa Fukuoka, Fukuoka Prefecture)sa bansang [[Hapon]], ay isang popular na Japanese singer-songwriter at voice actress, kaakibat ng mga talento ahensiya siya ng Enterprise. Sa makatuwid tinatawag siyang '''Yukarin''' sa pamamagitan ng kanyang mga tagahanga. Siya na ginawa ang kanyang debut bilang isang aktres tinig sa 1997, pakawalan ang kanyang debut iisang &quot;Yuki o Kudasai&quot; noong Marso 26, 1997.
Habang din ng isang kilalang seiyū, ilang ng kanyang release ay ginamit bilang pagbubukas at pagtatapos ng mga tema para sa anime series, habang ang ilang mga umabot na sa Oricon top 100 singles at album chart. Ang kanyang papel bilang Nanoha Takamachi sa mga serye nakapagtataka Girl liriko Nanoha contributed sa isang pagtaas sa kanyang katanyagan, tulad ng ilang ng kanyang singles (&quot;[[Little Wish ~lyrical step~]]&quot;, &quot;[[Spiritual Garden]]&quot;, &quot;[[Hoshizora no Spica]]&quot;, &quot;[[Beautiful Amulet]]&quot;) ay ginamit bilang mga nagtatapos na tema para sa adaptations anime ang franchise's.
&lt;br&gt;

{{stub}}

[[Kaurian:Mga mang-aawit mula sa Hapon]]</text>
      <sha1>j9yv5zqec8v49129grq3lecritvvymy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aztec</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145201</id>
    <revision>
      <id>2235799</id>
      <parentid>2227446</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="j8knf48zkti5cvjc3ojugxuh6ktass2" xml:space="preserve">[[File:Aztec Empire.png|thumb|upright=1.35|Ang Imperyong Aztec noong 1519]]
Ang mga '''Aztec''' ({{IPAc-en|ˈ|æ|z|t|ɛ|k|s}} {{respell|AZ|teks}}) ay isang [[Kabihasnan|kabihasnang]] [[Mesoamerika|Mesoamerikano]] na umunlad sa gitnang bahagi ng [[Mehiko]] mula noong humigit-kumulang 1300 hanggang 1521. Binubuo ang mga Aztec ng iba't ibang pangkat etniko sa gitnang Mehiko, partikular na ang mga nagsasalita ng wikang Nahuatl. Ang kulturang Aztec ay inorganisa sa mga lungsod-estado (''altepetl''), na ang ilan ay nagsanib upang bumuo ng mga alyansa, kompederasyong pampolitika, o [[imperyo]]. Ang [[Imperyong Aztec]] ay isang kompederasyon ng tatlong lungsod-estado na itinatag noong 1427: [[Tenochtitlan]] (ang kabisera ng mga Mehika), Tetzcoco, at Tlacopan. Bagaman kadalasang ginagamit ang katawagang Aztec&lt;ref name=&quot;Aztecs or Mixicas&quot;&gt;{{Cite web |date=4 Nobyembre 2023 |title=Why are Aztecs called Mexicas? |url=https://mexicanroutes.com/why-are-aztecs-called-mexicas/ |access-date=2023-11-04 |website=mexicanroutes.com |language=en}}&lt;/ref&gt; nang makitid upang tumukoy sa mga Mehika ng Tenochtitlan, ginagamit din ito nang mas malawak upang tumukoy sa mga estadong Nahua o mga mamamayan ng gitnang Mehiko noong panahong bago dumating ang mga Kastila,&lt;ref&gt;e.g.{{harvnb|Offner|1983}}&lt;/ref&gt; gayundin noong panahon ng kolonyalismong Espanyol (1521–1821).&lt;ref&gt;{{harvnb|Gibson|1964}}&lt;/ref&gt;

Karamihan sa mga pangkat etniko ng gitnang Mehiko noong panahong pos-klasiko ay nagbahagi ng mahahalagang katangiang pangkultura ng Mesoamerika.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{harvnb|Smith|1997|pp=4–7}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa kultura ng gitnang Mehiko ang pagtatanim ng mais, panlipunang paghahati sa pagitan ng mga maharlika (''pipiltin'') at mga karaniwang mamamayan (''macehualtin''), isang [[panteon]], at isang sistemang [[kalendaryo]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lucia |first=Kristin De |date=2018 |title=Style, Memory, and the Production of History: Aztec Pottery and the Materialization of a Toltec Legacy |url=http://iu.tind.io/record/918/files/2795_Style-Memory-and-the-Production.pdf |journal=Current Anthropology |language=en |volume=59 |issue=6 |pages=741–764 |doi=10.1086/700916 |issn=0011-3204 |s2cid=150354407}}&lt;/ref&gt; Ang mga Mehika ay mga huling dumating sa Lambak ng Mehiko at itinatag ang lungsod-estado ng Tenochtitlan sa mga maliliit na pulo na hindi kanais-nais tirhan sa Lawa ng Texcoco. Kalaunan, naging dominanteng kapangyarihan sila sa Alyansang Tatluhan ng Aztec o Imperyong Aztec, na sumakop sa iba pang lungsod-estado sa buong Mesoamerika. Nagmula ito noong 1427 bilang isang alyansa ng mga lungsod-estado ng Tenochtitlan, Texcoco, at Tlacopan upang talunin ang estadong Tepanec ng Azcapotzalco, na dating nangingibabaw sa Lambak.

Di-nagtagal, ang Texcoco at Tlacopan ay naging mga nakabababang katuwang lamang sa alyansa, habang ang Tenochtitlan ang naging dominanteng kapangyarihan. Pinalawak ng imperyo ang saklaw nito sa pamamagitan ng kalakalan at pananakop ng militar. Hindi ito isang tunay na imperyong teritoryal na kumokontrol sa mga lupain sa pamamagitan ng mga garison ng militar. Sa halip, pinangibabawan nito ang mga lungsod-estado na kliyente sa pamamagitan ng pagtatalaga ng mga kaibigang pinuno, pagtatatag ng mga alyansa sa pag-aasawa sa pagitan ng mga naghaharing dinastiya, at pagpapalaganap ng isang ideolohiyang imperyal.&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1997|pp=174–175}}&lt;/ref&gt; Nagbabayad ng [[buwis]], hindi tributo,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=Michael E. |date=2014 |title=The Aztecs Paid Taxes, Not Tribute |journal=Mexicon |language=en |volume=36 |issue=1 |pages=19–22 |issn=0720-5988 |jstor=43857654}}&lt;/ref&gt; ang mga lungsod-estadong kliyente sa emperador ng Aztec, ang ''Huey Tlatoani'', bilang bahagi ng isang estratehiyang pang-[[ekonomiya]] na naglilimita sa [[komunikasyon]] at [[kalakalan]] sa pagitan ng mga estadong nasa malalayong bahagi ng imperyo, at dahil dito ay ginagawa silang umaasa sa sentrong imperyal para sa mga mamahaling kalakal.&lt;ref&gt;{{harvnb|Smith|1997|pp=176–182}}&lt;/ref&gt;

Naabot ng imperyo ang pinakamalawak na saklaw nito noong 1519, bago dumating ang mga mananakop na Kastila (''conquistador'') na pinamunuan ni [[Hernán Cortés]]. Nakipag-alyansa si Cortés sa mga lungsod-estado na kumokontra sa mga Mehika. Matapos bumagsak ang Tenochtitlan noong 13 Agosto 1521 at mahuli ang emperador na si Cuauhtémoc, itinatag ng [[Mga Kasita|mga Kastila]] ang [[Lungsod ng Mehiko]] sa mga guho ng Tenochtitlan at ipinagpatuloy ang kolonisasyon sa Amerika bilang bahagi ng [[Imperyong Kastila|Imperyong Espanyol]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-09-22 |title=Hernán Cortés conquers the Aztec Empire |url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/cortes-tenochtitlan |access-date=2025-09-22 |website=History |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa pagkawasak ng estrukturang pampamahalaan ng Imperyong Aztec noong 1521, ginamit ng mga Kastila ang mga lungsod-estado upang pamahalaan ang mga katutubong populasyon sa pamamagitan ng mga lokal na maharlika. Nagsilbi ang mga maharlika bilang mga tagapamagitan sa pangongolekta ng buwis at pagpapakilos ng mga manggagawa, na nagpadali sa pagtatatag ng pamamahalang Kastila.&lt;ref&gt;{{harvnb|Cline|2000|pp=193–197}}&lt;/ref&gt;

Pangunahing nalalaman ang kultura at kasaysayan ng mga Aztec mula sa mga ebidensiyang [[Arkeolohiya|arkeolohiko]] na natagpuan sa mga paghuhukay, gaya ng sa Templo Mayor sa Lungsod ng Mehiko; mula sa mga katutubong akda; mga salaysay ng mga nakasaksi na mga mananakop na Kastila; at mga paglalarawan sa kultura at kasaysayan ng mga Aztec noong ika-16 at ika-17 dantaon na isinulat ng mga paring Kastila at mga Aztec. Kabilang dito ang ''Florentine Codex'', isang isinalarawang akdang [[Bilingguwalismo|bilingguwal]] sa Espanyol at [[Wikang Nahuatl|Nahuatl]] na nilikha ng paring Pransiskano na si Bernardino de Sahagún kasama ang mga impormanteng Aztec. Mahalaga sa pag-unawa sa mga Nahua matapos ang pananakop ang pagsasanay sa mga katutubong eskriba na sumulat ng mga tekstong nasa alpabetong Nahuatl, na pangunahing ginawa para sa mga lokal na layunin sa ilalim ng pamamahalang Kastila. Sa kasagsagan nito, nagkaroon ang kulturang Aztec ng mayamang mga tradisyong [[pampilosopiya]], [[Mitolohiya|mitolohikal]], at [[panrelihiyon]], gayundin ng kahanga-hangang mga tagumpay sa [[arkitektura]] at [[sining]].

==Mga sanggunian==
{{reflist}}
==Mga talababa==
*{{Cite book |last=Cline |first=Sarah| year=2000 |chapter=Native Peoples of Colonial Central Mexico |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas. Vol. 2. Mesoamerica Part 2 |pages=187–222 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65204-9|language=en}}
*{{cite book |last=Gibson |first=Charles |year=1964 |title=The Aztecs Under Spanish Rule: A History of the Indians of the Valley of Mexico, 1519–1810 |location=Stanford |publisher=Stanford University Press |url=https://archive.org/details/aztecsunderspani00gibs|language=en |url-access=registration }}
*{{cite book|last=Offner| first=Jerome A.|year=1983|title=Law and Politics in Aztec Texcoco|url=https://archive.org/details/lawpoliticsinazt0044offn|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23475-7|language=en}}
*{{cite book |last=Smith |first=Michael E. |year=1997 |title=The Aztecs |url=https://archive.org/details/aztecs0002smit |edition=first |publisher=Blackwell Publishing |location=Malden, MA |isbn=978-0-631-23015-1 |oclc=48579073|language=en }}
[[Kategorya:Mehiko]]
[[Kategorya:Katutubong Amerikano]]</text>
      <sha1>j8knf48zkti5cvjc3ojugxuh6ktass2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cesinali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155183</id>
    <revision>
      <id>2235735</id>
      <parentid>2233538</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2719" sha1="acdccxkqtuwvyyqxo1x4azh3eqrlixt" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Cesinali|frazioni=Villa San Nicola|area_code=0825|postal_code=83020|day=Disyembre 31|saint=[[San Silvestre]] at [[San Roque]]|elevation_m=380|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Cesinalesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009]&lt;/ref&gt;|area_total_km2=3.73|area_footnotes=|mayor=Dario Fiore|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Cesinali|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Monumento_cesinali.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cesinali-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|53|53|N|14|49|43|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.cesinali.av.it}}}}

Ang '''Cesinali''' ([[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Ggisinàli}} , IPA: [dʒisiˈnɑːli]) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. Isa itong sentrong pang-agrikultura.

== Mga monumento at tanawin ==

=== Arkitekturang relihiyoso ===

* Inang Simbahan ng San Silvestre Papa: ang maliit na gusali na may patsadang agilon ay itinayo noong ikalawang kalahati ng ika-16 na siglo, na napapaligiran ng isang mas huling tore ng kampana na may tatlong kampana sa loob.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-silvestro-papa|titolo=Chiesa di San Silvestro Papa|accesso=21 settembre 2025}}&lt;/ref&gt;
* Simbahan ng San Rocco da Montpellier: orihinal na isang kapilya ng libing, ang kasalukuyang estruktura ay itinayo noong ika-18 siglo.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-rocco-da-montpellier|titolo=Chiesa Di San Rocco Da Montpellier|accesso=21 settembre 2025}}&lt;/ref&gt;

== Kultura ==
Sa Cesinali ay naroon ang organisasyong &quot;Teatro d'Europa&quot;, na itinatag bilang isang kooperatiba noong 1997 at aktibo mula noong 2001 na may mga season ng teatro at mga kurso sa pag-arte.

== Ekonomiya ==
Kabilang sa mga ekonomikong aktibidad ay ang malagong agrikultura, lalo na sa mga kaugnay sa bitikultura at kultibasyon ng mga kastanyas.

Naging saksi rin ang Cesinali sa pagsisimula ng Radio Punto Nuovo, isa pa rin sa mga pinapinapakinggan sa rehiyon, at pinapanatili abg ilang opisina rito.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]]</text>
      <sha1>acdccxkqtuwvyyqxo1x4azh3eqrlixt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235736</id>
      <parentid>2235735</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Arkitekturang relihiyoso */</comment>
      <origin>2235736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2719" sha1="l7n0gn6szogve6g0ca6anqq90hpq6wh" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Cesinali|frazioni=Villa San Nicola|area_code=0825|postal_code=83020|day=Disyembre 31|saint=[[San Silvestre]] at [[San Roque]]|elevation_m=380|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Cesinalesi|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009]&lt;/ref&gt;|area_total_km2=3.73|area_footnotes=|mayor=Dario Fiore|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Cesinali|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Monumento_cesinali.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cesinali-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|53|53|N|14|49|43|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.cesinali.av.it}}}}

Ang '''Cesinali''' ([[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Ggisinàli}} , IPA: [dʒisiˈnɑːli]) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. Isa itong sentrong pang-agrikultura.

== Mga monumento at tanawin ==

=== Arkitekturang relihiyoso ===

* Inang Simbahan ng San Papa Silvestre: ang maliit na gusali na may patsadang agilon ay itinayo noong ikalawang kalahati ng ika-16 na siglo, na napapaligiran ng isang mas huling tore ng kampana na may tatlong kampana sa loob.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-silvestro-papa|titolo=Chiesa di San Silvestro Papa|accesso=21 settembre 2025}}&lt;/ref&gt;
* Simbahan ng San Rocco da Montpellier: orihinal na isang kapilya ng libing, ang kasalukuyang estruktura ay itinayo noong ika-18 siglo.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-rocco-da-montpellier|titolo=Chiesa Di San Rocco Da Montpellier|accesso=21 settembre 2025}}&lt;/ref&gt;

== Kultura ==
Sa Cesinali ay naroon ang organisasyong &quot;Teatro d'Europa&quot;, na itinatag bilang isang kooperatiba noong 1997 at aktibo mula noong 2001 na may mga season ng teatro at mga kurso sa pag-arte.

== Ekonomiya ==
Kabilang sa mga ekonomikong aktibidad ay ang malagong agrikultura, lalo na sa mga kaugnay sa bitikultura at kultibasyon ng mga kastanyas.

Naging saksi rin ang Cesinali sa pagsisimula ng Radio Punto Nuovo, isa pa rin sa mga pinapinapakinggan sa rehiyon, at pinapanatili abg ilang opisina rito.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]]</text>
      <sha1>l7n0gn6szogve6g0ca6anqq90hpq6wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abruzos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159158</id>
    <revision>
      <id>2235907</id>
      <parentid>2200107</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Abruzzo]] sa [[Abruzos]]</comment>
      <origin>2200107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5933" sha1="6tkdnww3aket178j13e1gzlf2e4qyf7" xml:space="preserve">{{Redirect|Abruzzi}}
{{Infobox Region of Italy
|Name              = Abruzzo
|Italian_name      =
|region_coa        = Regione-Abruzzo-Stemma.svg
|coa_size          =
|map               = Map Region of Abruzzo.svg
|flag              = Flag of Abruzzo.svg
|flag_link         =
|capital           = L'Aquila
|area              = 10794
|area_source       =
|area_rank         = ika-13
|area_percent      = 3.6
|population        = 1339330
|pop_rank          = ika-14
|pop_percent       = 2.2
|pop_ref           =
|pop_date          = 2010-05-31
|provinces         =
|GDP               = 26.8
|GDP_year          = 2006
|GDP_percent       =
|Website           = [http://www.regione.abruzzo.it/ www.regione.abruzzo.it]
|leader_title      =
|leader            = Giovanni Chiodi
|leader_party      = [[PdL]]
|ruling_party1     =
|ruling_party2     =
|NUTS              = ITF
|iso region        =
}}

Ang '''Abruzzo''' ({{IPA-it|aˈbruttso|pron}}) ay isang rehiyon sa [[Italya]], ang kanluran hangganan ay umaabot ng {{convert|50|mi|km}} sa silangan ng Roma. Nasa hangganan ng Abruzzo ang rehiyon ng [[Marche]] sa hilaga, kanluran sa [[Lazio]] , ang [[Molise]] sa timog silangan, at ang [[Dagat Adriatic]] sa silangan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf1_eco.htm |title=Eurostat |publisher=Circa.europa.eu |date= |accessdate=22 Mayo 2009 |archive-date=3 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303164443/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf1_eco.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kahit na ang heograpikal ay tumutuon sa gitna kung ikukumpara sa timog na rehiyon, isinasama ng [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] (the Italian statistical authority) na kasama ang rehiyon sa [[Timog Italya]].&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/index.htm |title=Eurostat |publisher=Circa.europa.eu |date= |accessdate=22 Mayo 2009 |archive-date=18 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818151510/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/index.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang Abruzzo ay itinuturing na isang rehiyon ng [[Katimugang Italya]] sa mga tuntunin ng kultura, wika, kasaysayan, at ekonomiya nito, bagaman sa mga tuntunin ng pisikal na heograpiya maaari rin itong ituring na bahagi ng [[Gitnang Italya]].&lt;ref name=&quot;Felice2&quot;&gt;Paradosso evidenziato da [[Ignazio Silone]], cfr. {{cite book|author=Costantino Felice|title=Le trappole dell'identità: l'Abruzzo, le catastrofi, l'Italia di oggi|year=2010|editor=Donzelli|location=Rome|chapter=Quadri ambientali e identità regionale|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmB44oQjNcC&amp;pg=PA85|page=41|isbn=978-88-6036-436-4}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Itinuturing din ng Estadistikang Awtoridad ng Italya ([[Istat|ISTAT]]) na bahagi ito ng Katimugang Italya, na bahagyang dahil sa makasaysayang kaugnayan ng Abruzzo sa [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]].{{fact}}

Pinili ng diplomata at mamamahayag na Italyano noong ikalabinsiyam na siglo na si [[:it:Primo Levi (1853-1917)|Primo Levi]] (1853–1917) ang mga pang-uri na ''forte e gentile'' (&quot;malakas at mabait&quot;) upang makuha ang nakita niya bilang katangian ng rehiyon at ng mga mamamayan nito. Ang &quot;Forte e gentile&quot; ay naging motto ng rehiyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abruzzo: Forte e Gentile, definizione di Primo Levi, giornalista e diplomatico, nel sito di vastospa |url=http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210345/http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |archive-date=2 September 2012}}&lt;/ref&gt;

==Gobyerno at politika==
{{Main|Politika ng Abruzzo}}

===Dibisyong administratibo===
Ang rehiyon ay nahahati sa apat na lalawigan:

{| class=&quot;wikitable centered&quot;
|-
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Lalawigan
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Lawak (km²)
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Populasyon
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Densidad (inh./km²)
|-
| [[Lalawigan ng Chieti]]
| 2,588
| 396,190
| 153.1
|-
| [[Lalawigan ng L'Aquila]]
| 5,034
| 308,876
| 61.3
|-
| [[Lalawigan ng Pescara]]
| 1,225
| 318,701
| 260.1
|-
| [[Lalawigan ng Teramo]]
| 1,948
| 308,769
| 158.5
|}
{{-}}

==Talababa==
{{Reflist}}

==Ugnay Panlabas==
{{Commons category}}
*[http://www.regione.abruzzo.it/ Official site of the regional administration]
*[http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/abruzzo.gif Map of Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051113062838/http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/abruzzo.gif |date=2005-11-13 }}
*[http://www.ft.com/cms/s/58f3263e-251a-11dc-bf47-000b5df10621.html In the land of bears and castles], ''[[Financial Times]]'', 29 Hunyo 2007
*[http://www.guardian.co.uk/travel/2005/apr/16/italy.shortbreaks.guardiansaturdaytravelsection?page=2 Italy as it used to be] [[The Guardian]], 16 Abril 2005
*[http://www.lifeinabruzzo.com  Life in Abruzzo,a chronicle of Abruzzo life written from a hill village in the Gran Sasso Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207200350/http://www.lifeinabruzzo.com/ |date=2011-02-07 }}
*[http://www.vinul.ro/abruzzo_photo.html Italian lifestyle – pictures from Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528093009/http://www.vinul.ro/abruzzo_photo.html |date=2009-05-28 }}
*[http://www.houseabruzzo.com/abruzzo-ski-resorts/abruzzo-ski.asp Ski resorts in Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024132941/http://www.houseabruzzo.com/abruzzo-ski-resorts/abruzzo-ski.asp |date=2010-10-24 }}
*[http://www.webvisionitaly.com/category.php?id=322 Abruzzo Travel Introduction VIDEO]
* {{Wikivoyage}}

{{Abruzzo}}
{{Regions of Italy}}

{{authority control}}

[[Kategorya:Abruzzo| ]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Italya]]
[[Kategorya:Samnium]]


{{Stub|Italya}}</text>
      <sha1>6tkdnww3aket178j13e1gzlf2e4qyf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235909</id>
      <parentid>2235907</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5949" sha1="huk4j8zkpedqnc7x1ja9jpepnbabul1" xml:space="preserve">{{Redirect|Abruzzi}}
{{Infobox Region of Italy
|Name              = Abruzzo
|Italian_name      =
|region_coa        = Regione-Abruzzo-Stemma.svg
|coa_size          =
|map               = Map Region of Abruzzo.svg
|flag              = Flag of Abruzzo.svg
|flag_link         =
|capital           = L'Aquila
|area              = 10794
|area_source       =
|area_rank         = ika-13
|area_percent      = 3.6
|population        = 1339330
|pop_rank          = ika-14
|pop_percent       = 2.2
|pop_ref           =
|pop_date          = 2010-05-31
|provinces         =
|GDP               = 26.8
|GDP_year          = 2006
|GDP_percent       =
|Website           = [http://www.regione.abruzzo.it/ www.regione.abruzzo.it]
|leader_title      =
|leader            = Giovanni Chiodi
|leader_party      = [[PdL]]
|ruling_party1     =
|ruling_party2     =
|NUTS              = ITF
|iso region        =
}}

Ang '''Abruzos''' o '''Abruzzo''' ({{IPA-it|aˈbruttso|pron}}) ay isang rehiyon sa [[Italya]], ang kanluran hangganan ay umaabot ng {{convert|50|mi|km}} sa silangan ng Roma. Nasa hangganan ng Abruzzo ang rehiyon ng [[Marche]] sa hilaga, kanluran sa [[Lazio]] , ang [[Molise]] sa timog silangan, at ang [[Dagat Adriatic]] sa silangan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf1_eco.htm |title=Eurostat |publisher=Circa.europa.eu |date= |accessdate=22 Mayo 2009 |archive-date=3 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303164443/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf1_eco.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Kahit na ang heograpikal ay tumutuon sa gitna kung ikukumpara sa timog na rehiyon, isinasama ng [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] (the Italian statistical authority) na kasama ang rehiyon sa [[Timog Italya]].&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/index.htm |title=Eurostat |publisher=Circa.europa.eu |date= |accessdate=22 Mayo 2009 |archive-date=18 Agosto 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818151510/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/index.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang Abruzzo ay itinuturing na isang rehiyon ng [[Katimugang Italya]] sa mga tuntunin ng kultura, wika, kasaysayan, at ekonomiya nito, bagaman sa mga tuntunin ng pisikal na heograpiya maaari rin itong ituring na bahagi ng [[Gitnang Italya]].&lt;ref name=&quot;Felice2&quot;&gt;Paradosso evidenziato da [[Ignazio Silone]], cfr. {{cite book|author=Costantino Felice|title=Le trappole dell'identità: l'Abruzzo, le catastrofi, l'Italia di oggi|year=2010|editor=Donzelli|location=Rome|chapter=Quadri ambientali e identità regionale|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KmB44oQjNcC&amp;pg=PA85|page=41|isbn=978-88-6036-436-4}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Itinuturing din ng Estadistikang Awtoridad ng Italya ([[Istat|ISTAT]]) na bahagi ito ng Katimugang Italya, na bahagyang dahil sa makasaysayang kaugnayan ng Abruzzo sa [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]].{{fact}}

Pinili ng diplomata at mamamahayag na Italyano noong ikalabinsiyam na siglo na si [[:it:Primo Levi (1853-1917)|Primo Levi]] (1853–1917) ang mga pang-uri na ''forte e gentile'' (&quot;malakas at mabait&quot;) upang makuha ang nakita niya bilang katangian ng rehiyon at ng mga mamamayan nito. Ang &quot;Forte e gentile&quot; ay naging motto ng rehiyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abruzzo: Forte e Gentile, definizione di Primo Levi, giornalista e diplomatico, nel sito di vastospa |url=http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210345/http://www.vastospa.it/html/vastesi_nel_%20mondo/abruzzo_forte_e_gentile.htm |archive-date=2 September 2012}}&lt;/ref&gt;

==Gobyerno at politika==
{{Main|Politika ng Abruzzo}}

===Dibisyong administratibo===
Ang rehiyon ay nahahati sa apat na lalawigan:

{| class=&quot;wikitable centered&quot;
|-
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Lalawigan
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Lawak (km²)
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Populasyon
! style=&quot;background:#ccf;&quot;|Densidad (inh./km²)
|-
| [[Lalawigan ng Chieti]]
| 2,588
| 396,190
| 153.1
|-
| [[Lalawigan ng L'Aquila]]
| 5,034
| 308,876
| 61.3
|-
| [[Lalawigan ng Pescara]]
| 1,225
| 318,701
| 260.1
|-
| [[Lalawigan ng Teramo]]
| 1,948
| 308,769
| 158.5
|}
{{-}}

==Talababa==
{{Reflist}}

==Ugnay Panlabas==
{{Commons category}}
*[http://www.regione.abruzzo.it/ Official site of the regional administration]
*[http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/abruzzo.gif Map of Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051113062838/http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/abruzzo.gif |date=2005-11-13 }}
*[http://www.ft.com/cms/s/58f3263e-251a-11dc-bf47-000b5df10621.html In the land of bears and castles], ''[[Financial Times]]'', 29 Hunyo 2007
*[http://www.guardian.co.uk/travel/2005/apr/16/italy.shortbreaks.guardiansaturdaytravelsection?page=2 Italy as it used to be] [[The Guardian]], 16 Abril 2005
*[http://www.lifeinabruzzo.com  Life in Abruzzo,a chronicle of Abruzzo life written from a hill village in the Gran Sasso Mountains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207200350/http://www.lifeinabruzzo.com/ |date=2011-02-07 }}
*[http://www.vinul.ro/abruzzo_photo.html Italian lifestyle – pictures from Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528093009/http://www.vinul.ro/abruzzo_photo.html |date=2009-05-28 }}
*[http://www.houseabruzzo.com/abruzzo-ski-resorts/abruzzo-ski.asp Ski resorts in Abruzzo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024132941/http://www.houseabruzzo.com/abruzzo-ski-resorts/abruzzo-ski.asp |date=2010-10-24 }}
*[http://www.webvisionitaly.com/category.php?id=322 Abruzzo Travel Introduction VIDEO]
* {{Wikivoyage}}

{{Abruzzo}}
{{Regions of Italy}}

{{authority control}}

[[Kategorya:Abruzzo| ]]
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Italya]]
[[Kategorya:Samnium]]


{{Stub|Italya}}</text>
      <sha1>huk4j8zkpedqnc7x1ja9jpepnbabul1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Presidential Broadcast Service</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159263</id>
    <revision>
      <id>2235867</id>
      <parentid>2223461</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18961" sha1="4p9xfxp18w1kgnzkwt4tjazbgkjneg8" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = ''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services (PBS-BBS)''
| logo = Philippine Broadcasting Service (PBS).svg
| logo_size = 270px
| type = [[:en:State agency|Ahensya ng Gobyerno]]
| industry = [[:en:Public broadcasting|Pagsasahimpapawid]]
| foundation = {{start date|1987|01|06}}
| foundation = {{start date|1947|9|12|mf=yes}}
| hq_location = [[Quezon City]], [[Philippines]]
| key_people = {{plainlist|
* [[Jay Ruiz]] {{small|(Kalihim, Presidential Communications Office)}}
* Fernando &quot;Dindo&quot; Amparo Sanga {{small|(Direktor Heneral)}}
}}
| predecessor = Bureau of Broadcasts (1972–1986)
| former_name = Philippine Broadcasting Service (1947–2023)
| revenue = 
| net_income =  
| num_employees = 545 (2025)
| owner = [[Pamahalaan ng Pilipinas]] &lt;br/&gt;{{small|([[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]])}}
| homepage = {{url|pbs.gov.ph}}
}}

Ang '''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services''' (PBS-BBS) (Filipino: ''Pampanguluhang Serbisyong Pambrodkast - Kawanihan ng mga Serbisyong Pambrodkast''&lt;ref name=&quot;filipino&quot;&gt;{{Cite book | title=Direktoryo ng mga Ahensiya at Opisyal ng Pamahalaan ng Pilipinas | url=https://www.dbm.gov.ph/wp-content/uploads/AboutDBM/2018/2018_filipino_version.pdf | language=Filipino | year=2018 | publisher=[[Department of Budget and Management]] | access-date=December 22, 2021}}&lt;/ref&gt;) ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid na pagmamay-aari ng [[Pamahalaan ng Pilipinas]] sa ilalim ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]] (PCO).

Bilang isa sa mga ahensya ng PCO, tumatanggap ang PBS-BBS ng pondo mula sa General Appropriations Act (Taunang Pambansang Badyet) at mga benta mula sa mga blocktimer at advertiser, bukod sa iba pa.

==Kasaysayan==
Noong Mayo 8, 1933, itinatag at pinatatakbo ng Estados Unidos na sinusuportahan ng Estados Unidos na [[Insular Government]] ang istasyon ng radyo na DZFM (pagkatapos KZFM) sa Pilipinas sa dalas ng 710 kilohertz na may lakas na 10,000 watts sa pamamagitan ng Impormasyon ng Estados Unidos. Noong Setyembre 1946, dalawang buwan matapos ang Pilipinas ay naging isang malayang bansa mula sa Estados Unidos., Ang KZFM ay ipinagbigay sa gobyerno ng Pilipinas. Sa paglilipat ay isinilang ang Philippine Broadcasting Service, ang PBS ang pangalawang pagsasahimpapawid ng samahan pagkatapos ng [[Manila Broadcasting Company]].

Ang istasyon ay unang pinatatakbo ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas hanggang mailipat ito sa Radyo ng Broadcasting Board (RBB) na nilikha ni Pangulong Manuel Quezon noong Setyembre 3, 1937. Samantala, sa parehong taon, isang internasyonal na kumperensya ng telecommunication sa Atlantic City , New Jersey, muling binigyan ng tungkulin ang liham na &quot;D&quot; upang palitan ang dating &quot;K&quot; bilang paunang tawag na sulat para sa lahat ng mga istasyon ng radyo sa Pilipinas. Noong Enero 1942, ang RBB ay tinanggal upang magbigay daan sa pagtatatag ng Philippine Information Council (PIC) na kung saan pagkatapos ay ipinagpalagay ang pagpapaandar ng RBB, kabilang ang pagpapatakbo ng DZFM. Kaugnay nito, ang PIC ay tinanggal sa Hulyo 1, 1952, at mula noon, hanggang sa paglikha ng Department of Public Information (DPI) noong 1959, ang DZFM at ang Philippine Broadcasting Service (PBS) ay pinatatakbo sa ilalim ng Opisina ng Pangulo .

Sa mga nakaraang taon, ang PBS ay nakakuha ng 13 higit pang mga istasyon ng radyo, isang istasyon ng TV na ibinahagi nito sa dalawang iba pang mga samahan, at binago ang pangalan nito sa Bureau of Broadcast Services.

Kasabay nito na ang BB ay nagliliyab ng isang riles ng pagsasahimpapawid na kilala na ngayon bilang &quot;network broadcasting&quot;, ang isa pang samahan ng gobyerno ay nagtatatag ng kakayahang ma-broadcast nito sa karibal, o sa ilang mga pagkakataon, upang makadagdag, sa BB. Ang [[National Media Production Center]] (NMPC) ay nakakuha ng mga pasilidad ng [[Voice of America]] sa Malolos, Bulacan noong 1965 at tuloy-tuloy na dinala ang dating kumplikado hanggang sa mga pamantayan sa pamamagitan ng isang matatag na pag-overhaul, maayos na pag-tune, at tahasang pagpapalit ng mga nakasanayang kagamitan at makina. Pinatatakbo ng NMPC ang Voice of the Philippines, VOP, sa parehong medium na alon-918 kHz (dating 920 kHz hanggang 1978) at pagkukulang ng 9.810 mHz na pagpapadala. Noong 1975, nakuha ng NMPC ang [[DWIM-FM]]. Sa bagong istasyon at ilang mga istasyon ng probinsya na sumailalim sa mga pakpak nito, ang NMPC ay isang network at epektibong nasasakop ang isang malawak na hanay ng mga tagapakinig ng Pilipinas.

Ang pampublikong pagsasahimpapawid sa Pilipinas ay kinatawan ng BB at NMPC at iniaatas ang mga pang-edukasyon at kultural na mga pangangailangan ng mga mambabasa nito habang sinusubukan nitong mapanatili itong naaaliw sa pamasahe mula sa katutubong materyal. Ang mga tampok ng serbisyo sa publiko ay ang pangunahing bato ng mga programa nito.

Ang BB at NMPC ay dinala sa ilalim ng isang administrasyong bubong noong 1980 nang nilikha ang Office of Media Affairs upang magbigay ng isang maluwag na unyon para sa parehong mga network sa loob ng Broadcast Plaza kasama ang Bohol (ngayon Sgt. Esguerra) Avenue sa Quezon City. Ito ay hindi isang perpektong sitwasyon, upang sabihin ang hindi bababa sa, dahil, dahil walang malinaw na mga patnubay sa tamang pagpapatupad ng kani-kanilang mga diskarte sa pagpapatakbo, ang BB at ang NMPC ay madalas na nasiraan, sa pagkasira ng mga layunin sa pagsasahimpapawid ng publiko.

[[File:PBSBBSlogo1.png|thumb|right|170px|Logo ng PBS mula sa kalagitnaan ng 1990s hanggang 2017.]]

Matapos ang [[Rebolusyong EDSA]], ang Office of Media Affairs ay tinanggal, kasunod ng NMPC, at sa wakas, ang BB. Sa ilalim ng Executive Order No. 297, itinatag ni Pangulong [[Corazon Aquino]] ang Bureau of Broadcast Services (BBS) at ibinalik ang PBS dahil ang network ay nasa ilalim ng Opisina ng Press Secretary.

Sa panahon ng administrasyong Aquino, inilipat ng PBS ang tanggapan nito mula sa ABS-CBN Broadcasting Center complex sa PIA / Media Center Building sa Visayas Avenue, Quezon City.

Noong 1996, muling inilipat ng PBS ang istasyon ng punong barko (DZFM) bilang '''Radyo ng Bayan'''.

Sa mga unang taon sa pamamahala ni Pangulong [[Benigno Aquino III]], ang PBS-BBS ay inilipat sa bagong nilikha na Presidential Communications Operations Office (PCOO), matapos na matanggal ang OPS.

Sa kanyang unang [[State of the Nation Address]], ipapasa ni Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang isang batas na pinagsama ang PBS kasama ang TV counterpart nito, [[People's Television Network]] sa '''&quot;People Broadcasting Corporation (PBC)&quot;'''.

Sa simula ng 2017, nabuo ang FM division ng PBS sa pamamgitan ng muling paglunsad ng [[DWFT|DWBR 104.3]] bilang FM2 noong Pebrero at paglunsad ng [[DWFO|87.5 FM1]] noong Nobyembre.

Noong Hunyo 5, 2017, bilang bahagi ng ika-70 na anibersaryo ng PBS, muling inilunsad ang Radyo ng Bayan bilang '''Radyo Pilipinas'''. Makalipas ng tatlong buwan, noong Setyembre 18, muling inilunsad ang Sports Radio bilang Radyo Pilipinas Dos.

Noong Oktubre 2019, nagbigay ng [[China]] ng PHP130 milyong halaga ng mga gamit pangsahimpapawid sa PBS. Ginamit ito ng PBS sa pagsaayos sa ilan sa mga himpilan ng Radyo Pilipinas sa iba't ibang probinsya sa ilalim ng proyektong ''Radio Rehab''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gita-Carlos |first=Ruth Abbey |date=October 25, 2019 |title=China donation a 'huge boost' to PH-owned radio stations: PCOO |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1084265}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gita-Carlos |first=Ruth Abbey |date=October 27, 2019 |title=PCOO to start upgrade of 14 state-owned radio stations |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1084342}}&lt;/ref&gt;

Sa ilalim ng Kautusang Tagapagpaganap Bilang 16 na inilabas noong Pebrero 2023, bilang bahagi ng muling pag-ayos sa Presidential Communications Office, nagpalit ang pangalan ng Philippine Broadcasting Service bilang ''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2023/02/13/executive-order-no-16-s-2023/|title=Executive Order No. 16, s. 2023|publisher=Official Gazette|date=February 13, 2023|accessdate=June 30, 2023}}&lt;/ref&gt;

==Mga Himpilan==
Pinagmulan:&lt;ref&gt;{{cite web|title=NTC AM Radio Stations via FOI website|url=https://storage.googleapis.com/request-attachments/jUmUDrpO9tvezPBRZBD7zT4rOA3dk5fle3LkTnwDf3WWSh7K5u71ujuLRFVOMUYs57yz4ZVgi8IxFKhmxhDMhZ5EY7quvQ4f0yGC/AMDec2021.pdf|website=foi.gov.ph|date=August 23, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NTC FM Stations (as of June 2022) via FOI website|url=https://storage.googleapis.com/request-attachments/xjhIVh0Pwai6us4v0UxPy42nuKvyym0X7MVYR25p6A4Yojr216srrwGDkTv6qhT7zwMd8IoKsIPTCoL31zkF0FDBGKRY0xCCTn52/FM%20STATIONS%20June%202022.pdf|website=foi.gov.ph|date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;
===Radyo Pilipinas===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Radyo Pilipinas - Radyo Publiko
| [[DZRB-AM|DZRB]]
| 738&amp;nbsp;kHz
| 50&amp;nbsp;kW
| rowspan=3 | [[Kalakhang Maynila]]
|-
| Radyo Pilipinas - Sports Radio
| [[DZSR]]
| 918&amp;nbsp;kHz
| 50&amp;nbsp;kW
|-
| Radyo Pilipinas - Radyo Magasin
| [[DZRM]]
| 1278&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
|-
| Radyo Pilipinas Batanes
| DWBT
| 1134&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Basco, Batanes|Basco]]
|-
| Radyo Pilipinas Baguio
| [[DZEQ]]
| 93.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Baguio]]
|-
| Radyo Pilipinas Tabuk
| DZRK
| 837&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tabuk, Kalinga|Tabuk]]
|-
| Radyo Pilipinas Bontoc
| DWPW
| 107.3&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Bontoc, Mountain Province|Bontoc]]
|-
| Radyo Pilipinas Laoag
| [[DWFB]]
| 954&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Laoag]] 
|-
| Radyo Pilipinas Agoo
| [[DZAG]]
| 97.1&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Agoo]]
|-
| Radyo Pilipinas Dagupan
| [[DZMQ]]
| 576&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Dagupan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tayug
| DWCC
| 756&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tayug]]
|-
| Radyo Pilipinas Tuguegarao
| [[DWPE]]
| 729&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Tuguegarao]] 
|-
| Radyo Pilipinas Lucena
| [[DWLC|DWLF]]
| 87.9 MHz
| 10 kW
| [[Lucena]]
|-
| Radyo Pilipinas Palawan
| [[DWMR]]
| 648&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
|-
| Radyo Pilipinas Naga
| [[DWRB]]
| 549&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
|-
| Radyo Pilipinas Albay
| [[DWJS-AM|DWJS]]
| 621&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|-
| Radyo Pilipinas Virac
| [[DZVC|DWDF]]
| 94.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Virac, Catanduanes|Virac]]
|-
| Radyo Pilipinas Iloilo
| [[DYLL-AM|DYLL]]
| 585&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Iloilo]]
|-
| Radyo Pilipinas Cebu
| [[DYMR]]
| 576&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| Radyo Pilipinas Sogod
| [[DYSL-AM|DYDD]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Sogod, Southern Leyte|Sogod]]
|-
| Radyo Pilipinas Calbayog
| [[DYOG]]
| 882&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Calbayog]]
|-
| Radyo Pilipinas Borongan
| [[DYES-AM|DYES]]
| 657&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Borongan]]
|-
| Radyo Pilipinas Zamboanga
| [[DXMR-AM|DXMR]]
| 1170&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Zamboanga]]
|-
| Radyo Pilipinas Cagayan de Oro
| [[DXIM-AM|DXIM]]
| 936&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Cagayan de Oro]]
|-
| Radyo Pilipinas Gingoog
| DXRG
| 882&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Gingoog]]
|-
| Radyo Pilipinas Iligan
| [[DXDX-FM|DXDX]]
| 105.5&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Iligan]]
|-
| Radyo Pilipinas Davao
| [[DXRP]]
| 88.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
|-
| Radyo Pilipinas Butuan
| [[DXBN-AM|DXBN]]
| 792&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Butuan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tandag
| [[DXJS]]
| 1170&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tandag]]
|-
| Radyo Pilipinas Jolo
| [[DXSM]]
| 774&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Jolo, Sulu|Jolo]]
|-
| Radyo Pilipinas Tawi Tawi
| [[DXAS-FM|DXAS]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Bongao]]
|-
| Radyo Pilipinas Marawi
| [[DXSO]]
| 99.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Marawi]]
|-
|}

===FM===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Republika ni Juan
| [[DWFO]]
| 87.5&amp;nbsp;MHz 
| 25&amp;nbsp;kW
| rowspan=2 | [[Kalakhang Maynila]]
|-
| The Capital 
| [[DWFT]]
| 104.3&amp;nbsp;MHz 
| 25&amp;nbsp;kW
|-
| [[Republika ni Juan Davao]]
| {{N/A}}
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
|-
|}

===SW===
{{main|Radyo Pilipinas World Service}}

===Mga Kaanib===
Ang mga susunod na himpilan ay pagmamay-ari ng kani-kanilang mga lokal na pamahalaan o organisasyon. Kahit pagmamay-ari ng PBS ang mga himpilang ito batay sa NTC, nagsisilbi itong kaanib.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
! May-ari
|-
| Radyo Pilipinas Abra
| DWAZ
| 102.9&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Bangued]]
| [[Abra (province)|Pamahalaang Lalawigan ng Abra]]
|-
| Adjo FM
| [[DWCI]]
| 105.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Piddig, Ilocos Norte|Piddig]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Piddig
|-
| Radyo Pangkaunlaran
| [[DZDA]]
| 105.3&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Tuguegarao]]
| [[Kagawaran ng Agrikultura]]
|-
| Radyo Pilipinas Quirino
| [[DWQP]]
| 92.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Cabarroguis]]
| [[Quirino|Pamahalaang Lalawigan ng Quirino]]
|-
| Subic Bay Radio
| [[DWSB-FM|DWSB]]
| 89.5&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Subic, Zambales|Subic]]
| [[Pangasiwaang Panlungsod ng Subic Bay]]
|-
| RCFM
| [[DZRG]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[San Antonio, Zambales|San Antonio]]
| Rainbow Connection Civic Group
|-
| Radyo Guagua
| {{N/A}}
| 99.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Guagua]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Guagua
|-
| Palawan Island Network
| DWCK
| 96.7&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Palawan
|-
| Radyo Serbisyo
| [[DWGQ]]
| 93.3&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Gumaca]]
| Gumaca Communications and Management Services
|-
| Sibol Radio
| DWLP
| 90.5&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Capalonga]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Capalonga
|-
| Radyo Pilipinas Camarines Norte
| [[DWCN (Daet)|DWCN]]
| 96.9&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Daet]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Camarines Norte
|-
| El Oro Radyo
| [[DWPA]]
| 97.5&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Aroroy]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Aroroy
|-
| Palawan Island Network
| DWCK
| 96.7&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Palawan
|-
| Radio Boracay 106.1
| [[DYJV]]
| 106.1&amp;nbsp;MHz 
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Boracay]]
| One Media Boracay
|- 
| DYDC
| [[DYDC]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Baybay]]
| [[Pampamahalaang Unibersidad ng Visayas]]
|-
| Radyo Todo Aklan
| [[DYCF]]
| 88.5&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Boracay]]
| rowspan=2| Todo Media Services
|-
| Radyo Todo Capiz
| [[DYCL]]
| 97.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Panay, Capiz|Panay]]
|-
| Radyo Kahilwayan
| [[DYIS]]
| 106.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Santa Barbara, Iloilo|Santa Barbara]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Santa Barbara
|-
| Radyo Timbo-ok
| DYTC
| 92.1&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Carles, Iloilo|Carles]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Carles
|-
| DYPJ 100.1
| [[DYPJ]]
| 100.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Jagna]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Jagna
|-
| Savior Radio
| {{n/a}}
| 106.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]]
| Pamahalaang Lungsod ng El Salvador
|-
| Mystical FM
| [[DXPH]]
| 98.9&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[San Jose, Dinagat Islands|San Jose]]
| Dinagat Islands Provincial Information Office
|-
| Davao City Disaster Radio
| [[DXQQ]]
| 87.5&amp;nbsp;MHz 
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
| Pamahalaang Lungsod ng Davao
|-
| Dream FM Kidapawan
| [[DXGO-FM|DXGO]]
| 103.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Kidapawan]]
| DepEd Kidapawan
|-
| Kool FM Kabacan
| [[DXVL]]
| 94.9&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Kabacan]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Kabacan
|-
| Upi for Peace
| [[DXUP]]
| 105.5&amp;nbsp;MHz 
| 3&amp;nbsp;kW
| [[Upi, Maguindanao|Upi]]
| rowspan=2| Community Media Education Council
|-
| Lake Buluan
| [[DXLB]]
| 104.9&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Buluan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tangub
| [[DXCT]]
| 106.5&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tangub]]
| Pamahalaang Lungsod ng Tangub
|-
| Radyo Pilipinas Marawi
| [[DXSO]]
| 99.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Marawi]]
| Pamahalaang Lungsod ng Marawi
|-
| Dimataling FM
| DXPV
| 97.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dimataling]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Dimataling
|-
| MRadio (Molave Radio)
| [[DXPB]]
| 106.9&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Molave, Zamboanga del Sur|Molave]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Molave
|-
| Marino News FM
| [[Zamboanga State College of Marine Sciences and Technology#Media|DXCP]]
| 106.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Zamboanga]]
| [[Zamboanga State College of Marine Sciences and Technology]]
|-
|}

===Radyo Kidlat===
Ang mga susunod na himpilan ay pagmamay-ari ng kani-kanilang mga lokal na kooperatiba sa kuryente. Inilunsad ito noong 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/2021/05/10/news/regions/radio-station-a-first-for-ph-cooperatives/871885/|title=Radio station a first for PH cooperatives|website=The Manila Times|date=May 10, 2021 |access-date=August 29, 2022}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
! May-ari
|-
| Radyo Kidlat Aparri
| DWBI
| 103.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Aparri]]
| Cagayan 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Isabela
| DWBH
| 91.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Alicia, Isabela|Alicia]]
| Isabela 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Palauig
| DWOR 
| 98.1&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Palauig]]
| Zambales 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Castillejos
| [[DWCQ]]
| 98.3&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Castillejos, Zambales|Castillejos]]
| Zambales 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tarlac
| {{N/A}}
| 87.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Capas, Tarlac|Capas]]
| Tarlac 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Dumaguete
| DYPN
| 99.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dumaguete]]
| Negros Oriental 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Calbayog
| {{N/A}}
| 91.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Calbayog]]
| Samar 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Ormoc
| DYPL
| 94.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Ormoc]]
| Leyte 5 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tolosa
| [[DYPH]]
| 90.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tolosa, Leyte|Tolosa]]
| Don Orestes Romualdez Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Laguindingan
| DXCR
| 98.5&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Laguindingan]]
| Misamis Oriental 1 Rural Electric Service Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Butuan
| DXSW
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Butuan]]
| Agusan del Norte Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Siargao
| [[DXQA]]
| 98.5&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dapa, Surigao del Norte|Dapa]]
| Siargao Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Digos
| DXPL
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Digos]]
| Davao del Sur Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tacurong
| DXQD
| 88.1&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Tacurong]]
| Sultan Kudarat Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Pagadian
| DXPY
| 103.1&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Pagadian]]
| Zamboanga del Sur 1 Electric Cooperative
|-
|}

== Tignan din ==
* [[People's Television Network]]
* [[Filipinas, Ahora Mismo]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Communications-Group Philippines}}
{{Radio in the Philippines}}

[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>4p9xfxp18w1kgnzkwt4tjazbgkjneg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montazzoli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159390</id>
    <revision>
      <id>2235737</id>
      <parentid>2235031</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga monumento at tanawin */</comment>
      <origin>2235737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3480" sha1="lp6i467au6yaf3dhgkji1s1up63a9zh" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|name=Montazzoli|twin1=|population_total=1074|population_as_of=2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=Montazzolesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=850|twin1_country=|area_total_km2=39|saint=|day=Hunyo 4|postal_code=66030|area_code=0872|website={{official website|http://www.comune.montazzoli.ch.it/}}|footnotes=&lt;!-- These are currently unused --&gt;|istat=069051|fractions=[[Atessa]], [[Castiglione Messer Marino]], [[Colledimezzo]], [[Guilmi]], [[Monteferrante]], [[Roccaspinalveti]]|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|official_name=Comune di Montazzoli|map_alt=|native_name=|image_skyline=Vaduta di Montazzoli.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Montazzoli|image_shield=Montazzoli-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_caption=|mayor=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|N|14|26|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|frazioni=Fonte San Giovanni|mayor_party=|fiscal_code=F433}}Ang '''Montazzoli''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa gitnang [[Italya]].

== Pisikal na heograpiya ==
[[File:Panorama_da_Montazzoli.JPG|left|thumb|200x200px|Ang nakapalibot na mga burol ng Montazzoli]]
&lt;ref name=&quot;storia2&quot;&gt;[http://www.comune.montazzoli.ch.it/index.php?IdPagina=10 Cenni Storici]&lt;/ref&gt; Ang munisipal na lugar ay bahagi din ng [[kabundukang komunidad ng Valsangro]].

Sa kasalukuyan ay pinapanatili nito ang orihinal na estruktura dahil sa topograpiya na binubuo ng dalawang burol na matatagpuan sa hilagang timog axis, ito ay ang Colle San Carlo na matatagpuan sa timog at ang Colle Ripa na matatagpuan sa hilaga na pinaghihiwalay ng isang maliit na kapatagan kung saan naroroon ang pinakabagong mga bahay. Malugod na matatagpuan sa Colle Ripa ang orihinal na lugar na tinitirhan at inihiwalay ito sa ilog ng Sinello. Naglalaman din ang Colle Ripa ng kastilyo na, bagaman mas mababa kaysa sa Colle San Carlo, ay nag-aalok ng higit na saklaw at mas maraming kanlungan.&lt;ref name=&quot;storia2&quot;/&gt;

== Mga monumento at tanawin ==
[[File:Castello Montazzoli 1.JPG|left|thumb|Tanaw sa Kastilyo Franceschelli]]
* [[Kastilyo Franceschelli]], na matatagpuan sa itaas na bahagi ng bayan.
* Simbahang Parokya ng Papa San Silvestre. Hindi alam kung kailan ito itinatag. Ito ay itinayo dahil sa pagkabulok ng sinaunang simbahan ng parokya ng Santa Maria del Purgatorio, na itinuturing na kulang sa kapasidad. Ang gusali ay binubuo ng dalawang katawan at isang [[kampanaryo]] sa likod sa Abruzzo estilong Neo-huling [[Arkitekturang Romaniko|Romanikong]] at isang loobang [[Arkitekturang Baroko|Baroko]] na may isang solong [[nabe]] na may tatlong niches na may tatlong estatwa sa likod ng altar.&lt;ref&gt;Descrizione della Chiesa parrocchiale di San Silvestro Papa dal testo e dalle foto nel: [http://www.comune.montazzoli.ch.it/index.php?IdPagina=172 sito]&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Castello Franceschelli]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{Lalawigan ng Chieti}}

[[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fractions]]
[[Kategorya:Pages using infobox Italian comune with unknown parameters|fiscal code]]
[[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]]</text>
      <sha1>lp6i467au6yaf3dhgkji1s1up63a9zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaia (mitolohiya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168636</id>
    <revision>
      <id>2235801</id>
      <parentid>2217166</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25713" sha1="dogpe8lbvxqyghcyufz4t29rkhdw5lc" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa Gea, na nagmula sa Espanyol, pero hindi sa ibang mga pangalan. --&gt;
{{Infobox deity|type=Greek &lt;!-- wag isalin --&gt;|name=Gaia|deity_of=[[Pagsasatao]] sa [[Daigdig]]|image=Pergamonmuseum - Antikensammlung - Pergamonaltar 13 detail.jpg|caption=Si Gaia habang nagmamakaawa sa kanyang mga anak na [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], mula sa detalye ng isang {{lang|en|frieze}} sa [[Berlin]], [[Alemanya]]|other_names=Ge&lt;br /&gt;Gaea&lt;br /&gt;Chthon|script_name=Griyego|script={{lang|grc|Γαῖα}}, {{lang|grc|Γῆ}}|consort=[[Urano (mitolohiya)|Urano]], [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]], [[Tartaro]]|parents=Wala ([[Hesiod]]){{efn|Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]],&lt;ref&gt;{{harvnb|Hesiod|1914}}&lt;/ref&gt; sinundan nina Gaia, [[Tartaro]] at [[Eros]] si [[Chaos (kosmogoniya)|Chaos]], pero hindi nito direktang sinasabi na nagmula sila kay Chaos. Ayon kay [[Timothy Gantz]]: (isinalin mula Ingles) &quot;para sa tatlong nilalang na ito—Gaia, Tartaros, at Eros—dapat nating bigyang-diin na hindi sinabi ni Hesiod na &quot;nagmula&quot; sila kay Chaos (iba sa &quot;sinundan&quot;), kahit na madalas ganito ang ipinagpapalagay.&quot;&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996}}&lt;/ref&gt;.}}|offspring=[[Urano (mitolohiya)|Urano]], [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]], mga [[Ourea]], mga [[Hekatonkheires]], mga [[Ciclope]], mga [[Titan (mitolohiya)|Titan]], mga [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], [[Nereo]], [[Taumante]], [[Forcis]], [[Ceto]], [[Euribia]], [[Tritopatores]], [[Tifon]]|Roman_equivalent=[[Terra (mitolohiya)|Terra]]|symbol=Prutas}}
Sa [[mitolohiyang Griyego]], si '''Gaia''',{{Efn|{{IPA|tl|ˈgaja}}; {{IPA|en|ˈɡeɪə, ˈɡaɪə}}; {{langx|grc|Γαῖα}}}} '''Gaea''',{{Efn|{{IPA|tl|'gaea}}; {{IPA|en|ˈdʒiːə}}}} o '''Gèa''' ang pagsasatao sa [[Daigdig]]. Siya ang ina kay [[Urano (mitolohiya)|Urano]] ([[Kalangitan]]), kung saan ang pagsasama nila ay nagresulta sa mga [[Titan (mitolohiya)|Titan]], [[Ciclope]], at mga [[Higante (mitolohiya)|Higante]]. Siya rin ang ina ni [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]] ([[Karagatan]]) at ang pagsasama nila ay nagresulta naman sa mga [[Mga diyos ng tubig sa mitolohiyang Griyego|pangunahing diyos ng karagatan]]. Si [[Terra (mitolohiya)|Terra]] ang katumbas niya sa [[Mitolohiyang Romano|panteong Romano]].

== Etimolohiya ==
Ang pangalang [[Wikang Griyego|Griyego]] na {{Lang|grc|Γαῖα}} ({{IPA|grc|ɡâi̯.a}} o {{IPA|grc|ɡâj.ja|}}) ay ang pampanitikang anyong kolateral sa [[Griyegong Atiko|diyalektong Atiko]] {{Langx|el|Γῆ|Gē|label=none}} {{IPA|grc|ɡɛ̂ː|}} at [[Griyegong Doriko|Doriko]] {{Langx|el|Γᾶ|Ga|label=none}} {{IPA|el|ɡâː|}},&lt;ref&gt;{{Multiref|{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=gh= γῆ]}}|{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=da=2 δᾶ]}}}}
&lt;/ref&gt; na nangangahulugang &quot;[[Daigdig]]&quot; at posibleng parehong may kaugnayan sa {{Langx|el|Δᾶ|Da|label=none}} {{IPA|el|dâː|}}. Naniniwala ang ilang mga iskolar na nagmula ito sa isang di pa tukoy na pinanggalingan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Gaia |url=https://www.etymonline.com/word/Gaia |access-date=2 Oktubre 2025 |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, iminungkahi naman ni [[Robert Beekes]] na nagmula ito sa [[Substratong pre-Griyego|isang wika o grupo ng mga wika]] bago umusbong ang [[Wikang Proto-Griyego|Proto-Griyego]],&lt;ref name=&quot;Beekes&quot;&gt;{{Cite book |last=Beekes |first=Robert S. P. |author-link=Robert Beekes |url=https://archive.org/details/etymological-dictionary-of-greek_202306 |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |publisher=Brill |isbn=9789004174184 |editor-last=van Beek |editor-first=Lucien |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Griyego |issn=1574-3586 |via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; o di kaya'y sa [[Wikang Proto-Indo-Europeo|Proto-Indo-Europeo]] na {{Lang|ine-x-proto|*dʰéǵʰōm}} (&quot;Daigdig&quot;) ayon naman kay [[M.L. West]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Nagmula naman sa [[wikang Espanyol]] ang ''Gea'', na mula sa [[Romanisasyon|maagham na pagsasa-Latin]] na {{Lang|la|gaea}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2024 |title=gea |url=https://dle.rae.es/gea |access-date=2 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}&lt;/ref&gt;

== Paglalarawan ==
Isinasama si Gaia ng mga Griyego sa kanilang mga panunumpa, at pinaniniwalaan nilang nalaalaman niya agad kung sinusuway nila ang kanilang mga panunumpa sa kanya.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Harvnb|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA32 32]}}&lt;/ref&gt; Madalas siyang lumalabas sa mga panunumpa kagaya sa mga Homerikong [[Panulaang epiko|panulaan]] tulad ng ''[[Iliada|Iliad]]'', kung saan inaalayan siya ng isang itim na [[tupa]] habang nanunumpa sa kanya. Kinokonsidera ni [[Homer]] na merong pisikal na presensiya si Gaia, na hindi maikukumpara sa mga tao. Bihira lamang siya kung kumilos. Halimbawa, sinuntok ni Alpheia ang &quot;kalupaang masagana&quot; ({{Lang|el|polyphorbos}}, isang taguri sa kanya), ngunit tinawag nila na lang kalaunan sina [[Hades]] at [[Persephone]] upang ipaghiganti siya laban sa kanyang anak.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Farnell|2010|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56574/page/5/mode/2up 5–6]}}&lt;/ref&gt; Samantala, sa mga tula ni [[Hesiod]], may katawang-tao siya. Malaki ang ambag ni Gaia sa ebolusyon ng mundo. Siya ang tagapag-alaga ni [[Zeus]], at may taguri siya na {{Lang|el|kourotrophos}} o &quot;tagapag-alaga ng bata&quot;. Nagkatawang-tao din siya sa mga mito ni [[Erichthonius]] at [[Pluto (diyos)|Pluto]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nilsson|1967|p=456–457}}&lt;/ref&gt;

Pinaniniwalaan ng mga Griyego noon na patag ang mundo.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Iniuugnay ang [[Ninpa|nimpang]] si Plataia, na napangasawa ni [[Zeus]], bilang ang diyosa ng kalupaan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|West|2007|p=[https://books.google.com.ph/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA174&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false 174]}}&lt;/ref&gt; Madalas siyang inilalarawan ng mga manunulat bilang may malawak na dibdib kagaya nina Homer at [[Hesiod]], na nagtukoy sa &quot;malawak na kalupaan&quot; ({{Lang|el|eurysternos}}) bilang ang siguradong lugar ng mga imortal. Ganito rin ang taguri sa kanya sa kanyang mga kulto sa [[Delphi]] at [[Rehiyon ng Egeo|Egeo]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|West|2007|p=178}}&lt;/ref&gt; Samantala, nagbigay naman ng mas malinaw na paglalarawan ang mga Homerikong himno. Ayon sa mga ito, siya ang ina ng mga diyos na nagbibigay ng buhay at biyaya. Tinatawag siyang {{Lang|el|pammetor}}, ang &quot;ina ng lahat na nagpapalaki sa lahat&quot;. Ito ang popular na pananaw ukol sa kanya.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Harvnb|Farnell|2010}}&lt;/ref&gt; Sa himno para kay [[Apolo|Apollo]], tinatawag siyang {{Lang|el|pheresvios}} o &quot;siyang nagbibigay-buhay&quot;, na isa ito sa mga anyo ni Gaia. Ayon kay Pausanias, isa sa mga taguri sa kanya sa [[Atenas]] ang &quot;Dakilang Diyosa&quot;, na isang apelasyon sa pagiging &quot;ina ng mga diyos&quot;. Meron din siyang titulo sa kanyang kulto sa naturang lungsod, {{Lang|el|themis}} o katarungan. Makikita si Gaia sa disenyo sa mga plorera sa mga museo bilang &quot;ang nagbibigay&quot;, kagaya sa isang plorera sa [[Museong Britaniko|Britanikong Museo]], o bilang &quot;ang pinagmulan&quot;, base naman sa paglabas ni [[Pandora]] mula sa kalupaan na itinuturing ng mga iskolar bilang si Gaia mismo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Farnell|2004|p=25–26}}&lt;/ref&gt;

Tumutukoy sa ibabaw ng kalupaan ang tradisyonal na kahulugan ng {{Lang|el|gaia}}, habang {{Lang|el|chthon}} naman ang tawag sa kailaliman nito. Gayunpaman, minsan ay ginagamit ang dalawa bilang kasingkahulugan. Halimbawa, ginamit ni [[Pherecydes]] ang {{Lang|el|Chthonie}} bilang pangalan ng sinaunang diyosa na kalauna'y magiging si Ge; ginamit din ni [[Musaeus]] ang parehong pangalan para sa diyosa ng orakulo sa Delphi. Samantala, ginamit naman ni Homer ang mga taguri na {{Lang|el|euryodeia}} (&quot;malawak na saklaw&quot;) at {{Lang|el|polyvoteira}} (&quot;siyang nagbibigay-biyaya&quot;) para sa chthon, na parehong ginagamit rin sa gaia. Sa ilang mga dula ni [[Esquilo|Aeschylus]], si Gaia mismo si chthon.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Inilalarawan madalas ng mga makata si Gaia bilang ang &quot;ina ng lahat&quot;, na nagbibigay ng biyaya at nag-aalaga kaya dapat siyang kilalanin. Sa [[Dula|dulang]] ''[[Malayang Prometeo]]'' ni Aeschylus, tinagurian si Gaia bilang ang &quot;ina ng mga ina ng lahat&quot; ({{Lang|el|pammetor}}), kagaya rin sa isang bahagi ng dula ni [[Euripides]]. Sa ''[[Persai]]'' ni Aeschylus, inaalay ang mga alay kay Gaia at sa mga espiritung tumatawid sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]], at tinaguriang &quot;siyang sumasalo&quot; ({{Lang|el|pamphoros}}).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Sa ''[[Choephori]]'', inilarawan ni [[Elektra|Electra]] sa kanyang dasal si Gaia bilang ang &quot;tagatama ng mali&quot;. Tinawag naman ni [[Sopokles|Sophocles]] si Gaia bilang &quot;siyang nag-aalaga&quot; ({{Lang|el|pamvōtis}}).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Inilarawan naman sa isang bahagi ng ''[[Danaus|Danaides]]'' ang banal na kasal ng kalangitan at kalupaan; tinitingnan sina [[Urano (mitolohiya)|Ouranus]] at Gaia bilang mga makapangyarihang diyos ng [[Uniberso|sansinukob]] gayundin bilang isang likas na proseso.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Nilsson|1967|p=450}}&lt;/ref&gt; Sa ''[[Chrysippus]]'' ni Euripides, itinuturing si Gaia bilang ang ina ng lahat. Sa isang lapida sa [[Potidaia]], nakasulat ang mga katagang &quot;si [[Eter]] ang tumatanggap sa kaluluwa at si chthon ang tumatanggap sa katawan&quot;. Ayon kay [[Plutarko|Plutarco]], malaki ang respeto ng mga Griyego sa pangalan ni Ge at tradisyonal siyang kinikilala bilang isang diyos.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Mitolohiya ==

=== Hesiod ===

==== Kapanganakan ====
Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]], sumunod na lumitaw si Gaia pagkatapos ni [[Kaguluhan (kosmogoniya)|Chaos]], upang maging ang habambuhay na trono ng [[Labindalawang Olimpiyano|mga imortal sa Olympus]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Harvnb|Hard|2004|p=23}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos niya, lumitaw naman si [[Tartarus]] mula sa kalupaan at si [[Eros]], ang diyos ng pag-ibig.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Sinasabing iniluwal niya si [[Urano (mitolohiya)|Urano]] (Kalangitan) upang maging kapantay niya at protektahan siya sa lahat ng direksiyon.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+126&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=126&amp;highlight=Earth 126–128]}}&lt;/ref&gt; Ipinanganak din niya ang mga [[Ourea]] (Kabundukan) at si [[Pontus]] (Karagatan) nang &quot;walang tamis ng pagsasama ng pagmamahal&quot; o sa madaling salita, walang tatay.&lt;ref&gt;{{Multiref|{{harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+129&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=129&amp;highlight=Earth 129–132]}}|{{harvnb|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA31 31]}}|{{harvnb|Gantz|1996|p=10}}}}&lt;/ref&gt;

Pagkatapos nito, ipinanganak niya ang [[Titan (mitolohiya)|mga Titan]] mula kay Urano, na kanyang anak. Inilarawan ito ni Hesiod:
{{Quote|text=Nakipagtalik siya kay [[Urano]] at isinilang sina [[Oceanus]], [[Coeus]] at [[Crius]] at [[Hyperion (mitolohiya)|Hyperion]] at [[Iapetus (mitolohiya)|Iapetus]], [[Theia]] at [[Rea (mitolohiya)|Rhea]], [[Themis]], at [[Mnemosyne]] at amg ginintuang si [[Phoebe (mitolohiya)|Phoebe]] at kaaya-ayang si [[Tethys (mitolohiya)|Tethys]]. Matapos nila ay isinilang naman si [[Cronos]], ang tuso, pinakabata, at ang pinakamasama sa mga anak niya, na ayaw sa kanyang malibog na tatay.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|She lay with Heaven and bore deep-swirling Oceanus, Coeus and Crius and Hyperion and Iapetus, Theia and Rhea, Themis, and Mnemosyne and gold-crowned Phoebe and lovely Tethys. After them was born Cronos (Cronus) the wily, youngest, and most terrible of her children, and he hated his lusty sire.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+119&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=119&amp;highlight=Earth 134–138]}}&lt;/ref&gt;}}}}

==== Mga anak ====
Ayon kay Hesiod, nagkaroon pa ng mga anak si Gaia kay Urano: ang higanteng may iisang mata na si [[Ciclopes]], gayundin sina [[Brontes]] (&quot;Kulog&quot;), [[Steropes]] (&quot;Kidlat&quot;), at [[Arges]] (&quot;Liwanag&quot;).&lt;ref&gt;{{Harvnb|Apollodorus|1921|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+1.1.2&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022:book=1:chapter=1&amp;highlight=Earth 1.1.2]}}&lt;/ref&gt; Pagkatapos, ipinanganak naman sina Cottus, Briareos, at Gyges, mga [[Hekatonkheires]] na may tig-sandaang braso at limampung ulo.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Apollodorus|1921|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+1.1.1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022:book=1:chapter=1&amp;highlight=Earth 1.1.1]}}&lt;/ref&gt; Habang ipinapanganak ni Gaia ang mga ito, itinago ni Urano sila sa isang tagong lugar, na nagpasakit kay Gaia. Bilang higanti, gumawa siya ng isang [[Karit (isang kamay)|karit]] na gawa sa [[adamantina]], na siyang ginamit naman ng anak niyang si [[Cronus]] upang [[Pagkakapon|kapunin]] si Urano habang [[Panggagahasa|pinipilit nitong makipagtalik sa kanya]]. Mula sa dugo, ginawa ni Gaia ang mga [[Erinyes]], mga [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], at mga [[Meliae]]. Mula naman sa [[bayag]] ni Urano umusbong si [[Aphrodite]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+154&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=154&amp;highlight=Earth 154–200]}}&lt;/ref&gt;

Samantala, nagkaroon din ng anak si Gaia sa isa pang niyang anak na si Pontus: sina [[Nereo|Nereus]], [[Thaumas]], [[Phorcys]], [[Ceto]], at [[Eurybia]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gantz|1996|p=16}}&lt;/ref&gt;

==== Mga Titan ====
Nang malaman ni Cronus na nakatadhana siyang patalsikin ng isa sa kanyang mga anak, nilunok niya ang mga anak niya kay [[Rhea (mitolohiya)|Rhea]], na kapatid niya. Gayunpaman, nang dinadala ni Rhea sa sinapupunan si Zeus, nanghingi siya ng tulong mula kina Gaia at Urano. Matapos niyang maipanganak si Zeus, binigyan ni Rhea si Cronus ng batong nagmula kay Gaia na pinuluputan ng tela upang magmukhang sanggol; tinanggap ito ni Cronus at nilunok, kaya nakaligtas si Zeus at inalagaan ni Rhea.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&amp;pg=PA68 68]}}&lt;/ref&gt;

Sa tulong ng mga payo ni Gaia, nagapi ni Zeus ang mga Titan.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Gayunpaman, ipinanganak naman ni Gaia si [[Typhon]] mula kay Tartarus, ang pinakahuling katunggali ni Zeus sa trono.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gantz|1996|p=48}}&lt;/ref&gt;

== Pamilya ==
{{chart top|Pamilya ng mga Olimpiyano&lt;ref&gt;Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]], maliban kung nakasaad.&lt;/ref&gt;|collapsed=yes}}
{{tree chart/start}}
{{tree chart|}}
{{tree chart| | | | | | | | | | | |URA |y|GAI |URA=[[Uranus (mitolohiya)|Urano]]|GAI='''Gaia'''}}
{{tree chart| | | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.}}
{{tree chart|URA| | | | | | | | |CRO |y|RHE |URA=&lt;small&gt;Bayag&amp;nbsp;ni&amp;nbsp;Urano&lt;/small&gt;|CRO=[[Cronus]]|RHE=[[Rea (mitolohiya)|Rea]]}}
{{tree chart| |!| | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|.}}
{{tree chart| |!| |ZEU |V|~|~|y|~|HER | |POS | |HAD | |DEM | |HES |ZEU=[[Zeus]]|HER=[[Hera]]|POS=[[Poseidon]]|HAD=[[Hades]]|DEM=[[Demeter]]|HES=[[Hestia]]}}
{{tree chart| |!| | | | |:| |,|^|-|.| |!}}
{{tree chart|border=0| |!| | | | |:| |!| |AAA |!|AAA= &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;a&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996|p=74}}: nagmula si Hephaestus mula kina Hera at Zeus ayon sa ''Iliad''.&lt;/ref&gt;}}
{{tree chart|border=0| |!| | | | |:| |!| | |!|BBB |BBB=b&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996|p=74}}: nagmula lamang kay Hera si Hephaestus nang walang tatay ayon sa ''Teogoniya''.&lt;/ref&gt;}}
{{tree chart| |!| | | | |:| |!| | |!| |!}}
{{tree chart| |!| | | | |:|ARE | |HEP |HEP=[[Hephaestus]]|ARE=[[Ares]]}}
{{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|MET |MET=[[Metis (mitolohiya)|Metis]]}}
{{tree chart| |!| | | | |:| | |ATH |ATH=[[Athena]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996}}: si Athena ang unang nabuo pero pinakahuling ipinanganak. Binuntis ni Zeus si Metis at nilunok. Ipinanganak ni Zeus si Athena &quot;mula sa kanyang ulo&quot;.&lt;/ref&gt;}}
{{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|LET |LET=[[Leto]]}}
{{tree chart| |!| | | | |:| |,|-|^|-|.}}
{{tree chart| |!| | | | |:|APO | |ART |APO=[[Apollo]]|ART=[[Artemis]]}}
{{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|MAI |MAI=[[Maia (mitolohiya)|Maia]]}}
{{tree chart| |!| | | | |:| | |HER |HER=[[Hermes]]}}
{{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|SEM |SEM=[[Semele]]}}
{{tree chart| |!| | | | |:| | |DIO |DIO=[[Dionysus]]}}
{{tree chart| |!| | | | |L|~|~|~|~|y|~|~|~|DIO |DIO=[[Dione (diyos)|Dione]]}}
{{tree chart|border=0|AAA | | | | | | | |BBB|AAA=&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;a&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996|p=100}}: Literal na nagmula sa bayag ni Urano si Aphrodite ayon sa ''Teogoniya''.&lt;/ref&gt;|BBB=b&lt;ref&gt;{{harvnb|Gantz|1996|p=100}}: Ayon sa ''Iliad'', si Aphrodite ang anak nina Zeus at Dione.&lt;/ref&gt;}}
{{tree chart| |`|-|-|-|-|-|-|-|.| |!}}
{{tree chart| | | | | | | | | |APH |APH=[[Aphrodite]]}}
{{tree chart/end}}
{{chart bottom}}

== Talababa ==
{{Notelist}}

== Sanggunian ==
=== Pagsipi ===
{{Reflist}}

=== Pinagkunan ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|author-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|author=Apollodorus|title=Apollodorus, The Library|translator-last=Frazer|translator-first=James George|publisher=[[Harvard University Press]] &amp; William Heinemann Ltd.|year=1921|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-eng1|via=Perseus Digital Library|trans-title=Apollodorus, Ang Aklatan|lang=en}}
* {{cite book|author-link=Walter Burkert|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|trans-title=Relihiyong Griyego|lang=en|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1985|isbn=0-674-36281-0| url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/n3/mode/2up?view=theater|via=The Internet Archive}}
* {{cite book|last=Caldwell|first=Richard|title=Hesiod's Theogony|url=https://archive.org/details/hesiodstheogony00hesi|trans-title=Teogoniya ni Hesiod|lang=en|publisher=Focus Publishing &amp; R. Pullins Company|year=1987|isbn=978-0-941051-00-2}}
* {{cite book|author-link=Hermann Alexander Diels|last=Diels|first=Hermann Alexander|title=Die Fragmente der Vorsokratiker|lang=de|trans-title=Ang mga Piraso ng mga Presokratiko|volume=2|location=Berlin|publisher=Weidmann| year=1912|url=https://archive.org/details/diefragmenteder02diel/page/n3/mode/2up?view=theater|via=Internet Archive}}
* {{cite book|author=Dionisio ng Halikarnaso|author-link=Dionisio ng Halikarnaso|title=Roman Antiquities|trans-title=Mga Antigong Romano|volume=1|translator-last=Cary|translator-first=Earnest|location=Cambridge, Amerika|lang=en|publisher=Harvard University Press|year=1937|url=https://www.loebclassics.com/view/LCL319/1937/volume.xml|via=Loeb Classics}}
* {{cite book|author-link=Joseph Fontenrose|first=Joseph|last=Fontenrose|title=Python: A Study of Delphic Myth and its Origins|url=https://archive.org/details/pythonstudyofdel0000font|trans-title=Piton: Pag-aaral sa Mitong Delpiko at ang mga Pinagmulan nito|lang=en|location=Berkeley, Amerika|publisher=University of California Press|orig-date=1959|year=1980}}
* {{cite book|last=Fowler|first=R. L.|year=2013|volume=2|title=Early Greek Mythography|lang=en|trans-title=Sinaunang Mitograpiyang Griyego|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198147411}}
* {{cite book|author-link=Timothy Gantz|last=Gantz|first=Timothy|title=Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources|lang=en|trans-title=Maagang Mitong Griyego: Gabay sa mga Mapagkukunang Pampanitikan at Pansining|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1996}}
* {{cite book|title=The Oxford Classical Dictionary|url=https://archive.org/details/oxfordclassicald00hamm|edition=2|editor1-first=N.G.L.|editor1-last=Hammond|editor1-link=N.G.L. Hammond|editor2-last=Scullard|editor2-first=Howard Hayes|editor2-link=Howard Hayes Scullard|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-869117-3|lang=en}}
* {{cite book|last=Hard|first=Robin|year=2004|title=The Routledge Handbook of Greek Mythology|lang=en|trans-title=Anf Handbook ng Routledge sa Mitolohiyang Griyego|publisher=Psychology Press|isbn=9780415186360|url=https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC|via=Google Books}}
** {{cite book|author-mask=1|last=Hard|first=Robin|year=2015|title=Constellation Myths|lang=en|trans-title=Mga Mito sa Konstelasyon|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-871698-3|url=https://books.google.com/books?id=7IMSBwAAQBAJ|via=Google Books}}
* {{cite book|author-link=Hesiod|author=Hesiod|title=Theogony|lang=en|trans-title=Teogoniya|series=The Homeric Hymns and Homerica|translator-last=Evelyn-White|translator-first=Hugh G.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann Ltd.|year=1914|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130%3Acard%3D1|via=Perseus Digital Library}}
* {{cite book|author-link=Homer|author=Homer|title=Iliad|lang=en|translator-last=Murray|translator-first=A. T.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann|year=1924|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0134|via=Perseus Digital Library.}}
** {{cite book|author-mask=1|author=Homer|lang=en|title=Homeri Opera|year=1920|location=Oxford, UK|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|author=Gaius Julius Hyginus|author-link=Gaius Julius Hyginus|chapter=De Astronomica|trans-chapter=Ukol sa Astronomiya|title=The Myths of Hyginus|trans-title=Mga Mito ni Hyginus|editor-last=Grant|editor-first=Mary A.|translator-last=Grant|translator-first=Mary A.|lang=en|location=Lawrence, US|publisher=University of Kansas Press|year=1960|url=https://topostext.org/work/207|via=ToposText}}
** {{cite book|author-mask=1|author=Gaius Julius Hyginus|author-link=Gaius Julius Hyginus|title=[[Fabulae]]|publisher=Hackett Publishing Company|year=2007|lang=en|isbn=978-0-87220-821-6}}
* {{cite book|author-link=Karl Kerenyi|last=Kerenyi|first=Karl|title=The Gods of the Greeks|url=https://archive.org/details/godsofgreeks0000unse|trans-title=Ang mga Diyos ng mga Griyego|lang=en|publisher=Thames &amp; Hudson |location=London|year=1951}}
* {{cite book|last1=Liddell|last2=Scott|first1=Henry George|first2=Robert|title=A Greek-English Lexicon|trans-title=Leksikong Griyego-Ingles|lang=en|editor-last=Jones|editor-first=Henry Stuart|orig-date=1846|date=1940|publisher=Clarendon Press|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0058|via=Perseus Online Library|author1-link=Henry George Liddell|author2-link=Robert Scott (pilologo)}}
* {{cite book|last=Olivieri|first=Alexander|title=Pseudo-Eratosthenis: Catasterismi|lang=la|location=Leipzig, Austria|publisher=Teubner|year=1897|url=https://archive.org/details/mythographigrae00olivgoog/page/n5/mode/2up?view=theate|via=Internet Archive}}
* {{cite book|author-link=Ovid|author=Ovid|title=Fasti|translator-last=Frazer|translator-first=James George|lang=en|location=London, UK at Cambridge, US|publisher=W. Heinemann Ltd. at Harvard University Press|year=1959|url=https://archive.org/stream/ovidsfasti00oviduoft#page/n5/mode/2u|via=Internet Archive}}
* {{cite book|title=Geschichte der griechischen Religion|lang=de|trans-title=Kasaysayan ng Griyegong Relihiyon|last=Nilsson|first=Martin Persson|year=1967|publisher=München Beck|url=https://archive.org/details/geschichtedergri0000nils|via=Internet Archive}}
* {{cite book|author-link=Pausanias (heograpo)|author=Pausanias|title=Description of Greece|trans-title=Paglalarawan sa Gresya|lang=en|translator1-first=W.H.S.|translator1-last=Jones|translator2-last=Ormerod|translator2-first=H.A.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann Ltd.|year=1918|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+1.1.1|via=Perseus Digital Library}}
* {{cite book|author-link=Pindar|author=Pindar|title=Odes|trans-title=Mga Oda|lang=en|translator-last=Svarlien|translator-first=Diane Arnson|year=1990|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162%3Abook%3DP|via=Perseus Digital Library.}}
* {{cite book|last1=Ruck|first1=Carl A.P.|last2=Staples|lang=en|first2=Danny|title=The World of Classical Myth|url=https://archive.org/details/worldofclassical0000ruck|trans-title=Ang Mundo ng Klasikong Mito|year=1994}}
* {{cite book|author-link=William Smith (leksikograpo)|lang=en|last=Smith|first=William|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|trans-title=Diksiyonaryo ng Biograpiya at Mitolohiyang Griyego at Romano|location=London|year=1873|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DG%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dgaea-bio-1|via=Perseus Online Library}}
* {{cite book|last=Tripp|first=Edward|lang=en|title=Crowell's Handbook of Classical Mythology|url=https://archive.org/details/crowellshandbook00trip|trans-title=Handbook ng Crowell sa Klasikong Mitolohiya|edition=1|date=Hunyo 1970|isbn=069022608X}}
* {{cite book|author-link=Virgil|author=Virgil|title=The Aeneid|translator-last=Dryden|translator-first =John|publisher=Penguin|lang=en|date=Oktubre 1997|isbn=0140446273|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0052|via=Perseus Digital Library}}
* {{cite book|first=M.L.|last=West|title=Indo-European Poetry and Myth|url=https://archive.org/details/indoeuropeanpoet0000west|lang=Panulaan at Mitong Indo-Europeo|lang=en|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199280759}}
{{Refend}}

== Link sa labas ==
{{Commons category}}
* &quot;[http://www.ed.ac.uk/arts-humanities-soc-sci/news-events/lectures/gifford-lectures/archive/series-2012-2013/bruno-latour Facing Gaia]&quot;, isang [[Gifford Lectures|Gifford Lecture]] ni [[Bruno Latour]]

{{Greek religion}}
{{Greek mythology (deities)}}

[[Kategorya:Mitolohiyang Griyego]]</text>
      <sha1>dogpe8lbvxqyghcyufz4t29rkhdw5lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malayang kalakalan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173963</id>
    <revision>
      <id>2235824</id>
      <parentid>2157880</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="9tats5bgio94crrrp3dl9bihlr9ucjb" xml:space="preserve">Ang '''malayang kalakalan''' ay isang patakaran sa kalakalan na hindi naghihigpit sa [[pag-aangkat]] o [[pagluluwas]] ng mga kalakal. Sa pamahalaan, higit na itinataguyod ang malayang kalakalan ng mga partidong pampolitika na may makaliberal na pananaw sa ekonomiya, habang sa pangkalahatan, ang mga partidong may nasyonalistikong pananaw sa ekonomiya ay sumusuporta sa [[proteksiyonismo]],&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murschetz |first=Paul |title=State Aid for Newspapers: Theories, Cases, Actions |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |year=2013 |isbn=978-3642356902 |pages=64 |language=en |trans-title=Tulong ng Estado para sa mga Pahayagan: Mga Teorya, Kaso, Aksiyon |quote=Ang mga partidong makakaliwa sa gobyerno ay nagpapatupad ng mga patakarang proteksiyonista dahil sa mga kadahilanang ideolohikal at sa hangaring protektahan ang mga trabaho ng mga manggagawa. Sa kabaligtaran, ang mga partidong makakanan ay mas kumikiling sa mga patakaran ng malayang kalakalan. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Peláez |first=Carlos |title=Globalization and the State: Volume II: Trade Agreements, Inequality, the Environment, Financial Globalization, International Law and Vulnerabilities |url=https://archive.org/details/globalizationsta0002pela |publisher=[[Palgrave MacMillan]] |year=2008 |isbn=978-0230205314 |location=Estados Unidos |page=[https://archive.org/details/globalizationsta0002pela/page/68 68] |language=en |trans-title=Globalisasyon at ang Estado: Tomo II: Mga Kasunduan sa Kalakalan, Hindi Pagkakapantay-pantay, Kalikasan, Globalisasyong Pinansyal, Pandaigdigang Batas, at mga Kahinaan |quote=Mas sumusuporta ang mga makakaliwang partido sa mga patakarang proteksiyonista kumpara sa mga makakanang partido. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mansfield |first=Edward |title=Votes, Vetoes, and the Political Economy of International Trade Agreements |url=https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2012 |isbn=978-0691135304 |pages=[https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans/page/n141 128] |language=en |trans-title=Mga Boto, Beto, at Ekonomiyang Pampolitika ng mga Internasyonal na Kasunduan sa Kalakalan |quote=Itinuturing na mas madalas na nakikialam sa ekonomiya at nagpapatupad ng mga proteksiyonistang patakaran sa kalakalan ang mga pamahalaang makakaliwa kaysa sa iba. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warren |first=Kenneth |title=Encyclopedia of U.S. Campaigns, Elections, and Electoral Behavior: A–M, Volume 1 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofus0001unse_n5d2 |publisher=[[SAGE Publishing|Sage]] |year=2008 |isbn=978-1412954891 |pages=680 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Mga Kampanya, Halalan, at Pag-uugaling Elektoral ng Estados Unidos: A–M, Tomo 1 |quote=Gayunpaman, pinapaboran pa rin ng ilang pambansang interes, mga rehiyonal na bloke ng kalakalan, at makakaliwang kilusang laban sa globalisasyon ang mga gawaing proteksiyonista, dahilan upang manatiling isyu ang proteksiyonismo para sa parehong partidong pampolitika sa Amerika. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt; ang kabaligtaran ng malayang kalakalan. 

Ang hindi nangingilala o nakikialam na pamahalaan ay hindi nagsasagawa ng paglalapat ng mga [[taripa]] sa mga inaangkat na bagay o ng mga [[subsidy|tulong na pondo]] o tulong na pananalapi para sa mga bagay na iniluluwas.  Ayon sa batas ng [[comparative advantage|hambingan ng kainaman]], ang patakaran ng malayang kalakalan ay nagpapahintulot sa mga katambal sa pangangalakal ng tumbalikan o tumbasan ng mga gana o kita mula sa pangangalakal ng mga bagay-bagay at mga serbisyo.

==Tingnan din==
*[[Malayang pamilihan]]
*[[Patas na kalakalan]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{usbong|Negosyo}}

[[Kategorya:Kalakalan]]</text>
      <sha1>9tats5bgio94crrrp3dl9bihlr9ucjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistemang ekwatoryal ng mga koordinado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181579</id>
    <revision>
      <id>2235819</id>
      <parentid>1715947</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="kdnugx06v83qnugydfp1kdig8b0sdzb" xml:space="preserve">[[Image:Equatorial coordinate system (celestial).svg|right|200px]]

Ang '''sistemang ekwatoryal ng mga koordinado''' ay ang kadalasang ginagamit na metodo upang gawan ng mapa ang mga bagay na makikita sa kalawakan. Nagagamit ito sa pamamagitan ng pagtukoy sa [[polong heyograpiko]] ng [[Mundo]] at ang [[ekwador]] sa [[panlangit na timbulog]] Karagdagan, ang pagtukoy sa hilaga at timog polong heyograpiko ng mundo ay nagiging hilaga at timog [[panlangit na timbulog]].&lt;ref name=&quot;calculator28&quot;&gt;{{cite book
|title=Practical Astronomy with Your Calculator, third edition
|author=Peter Duffett-Smith
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=0-521-35699-7
|pages=28–29
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;simple&quot;&gt;{{cite book
|title=Astronomy Made Simple
|url=https://archive.org/details/astronomymadesim00hamb
|author=Meir H. Degani
|isbn=0-385-08854-X
|year=1976
|publisher=Doubleday &amp; Company, Inc
|page=[https://archive.org/details/astronomymadesim00hamb/page/218 216]
}}&lt;/ref&gt;

==Talababa==
{{reflist}}

{{Celestial coordinate systems}}

{{Stub|Astronomiya}}

[[Category:Sistemang panlangit ng mga koordinado]]</text>
      <sha1>kdnugx06v83qnugydfp1kdig8b0sdzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Surtido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189199</id>
    <revision>
      <id>2235797</id>
      <parentid>2127731</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1772" sha1="3ndb5659767sja9ys9658q2yzsvys1k" xml:space="preserve">Ang '''surtido''' ay isang uri na pambayang [[sayaw]] mula sa [[Pilipinas]].  Mayroong itong impluwensiyang [[Espanya|Kastila]] na mayroon iba't ibang bersyon sa iba't ibang [[rehiyon sa Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/dance/philippine-dance-in-the-spanish-period/|title=Philippine Dance in the Spanish Period|language=Ingles|date=Abril 14, 2015|accessdate=Mayo 23, 2017|publisher=Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining|archive-date=Hulyo 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710154152/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/dance/philippine-dance-in-the-spanish-period/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Ang salitang surtido ay hango sa [[wikang Kastila|wikang Espanyol]] na literal na nangangahulagang &quot;halu-halo&quot; o &quot;halo-halong koleksyon ng bagay o tao.&quot;&lt;ref name=guidon&gt;{{cite news|url=http://www.theguidon.com/1112/main/2016/09/disco-reborn-dance-crazes/|title=Disco reborn: Dance crazes|language=Ingles|date=Setyembre 30, 2016|accessdate=May 23, 2017|newspaper=The GUIDON|publisher=[[Pamantasang Ateneo de Manila]]}}&lt;/ref&gt;  Tinawag na surtido dahil halu-halo ang hakbang at anyo ng sayaw ayon sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] na pinanggalingan nito.&lt;ref name=ccp /&gt; Sinasayaw ito ng magkapares na babae at lalaki kung saan ay pinapakita ang [[panliligaw|pagliligawan]] na nasa saliw ng [[musika]]ng ''jota''.&lt;ref name=ccp&gt;{{cite book|title=Customs and Culture of the Philippines|year=1963|url=https://archive.org/details/customscultureof0000zabi|last=Zabilka|first=Gladys|publisher=Tuttle Publishing|publication-date=2007|ISBN=9781462913022|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=guidon /&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kaurian:Sayaw sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>3ndb5659767sja9ys9658q2yzsvys1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Medisinang pangmilitar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193392</id>
    <revision>
      <id>2235800</id>
      <parentid>2086509</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="bg14pzj4aypdaz9esaq2h20ag8lxfr7" xml:space="preserve">[[Talaksan:US Army 52428 BAGHDAD - Spc. Armando Reyes (left), a health care specialist from San Antonio, gives a flu shot to Staff Sgt. John Buchanan, of Phoenix City, Ala., at the Battalion Aid Station, on Camp Liberty, Oc.jpg|thumb|right|Isang espesyalista sa pangangalagang pangkalusugan ng militar na nagbibigay ng bakuna sa isang kapwa sundalo.]]
Ang katagang '''medisinang pangmilitar''' o '''panggagamot na pangmilitar''' (Ingles: '''''military medicine''''') ay maraming maaaring maging kahulugan: Kinabibilangan ito ng mga sumusunod:

*Isang espesyalidad na pangmedisina na sangay ng [[medisinang pang-okupasyon]] na humaharap sa mga panganib na medikal at mga pangangailangang pampanggagamot (na kapwa pang-iwas at interbensiyunal o pampamamagitan sa pamamagitan ng paglulunas) ng mga sundalo, mga mandaragat at iba pang mga kasapi ng serbisyong militar. Ang arenang ito ay pangkasaysayang kinasasangkutan ng pag-iwas at paglulunas ng mga [[karamdamang nakakahawa]] (natatangin na ang mga [[sakit na pangtropiko]], at, noong ika-20 daantaon, ng [[ergonomiks]] at mga epektong pangkalusugan ng pagpapaandar at paggamit ng mga makina at kagamitang pangmilitar na katulad ng mga [[submarino]], mga [[tangke]], mga [[helikopter]] at mga [[eruplano]]. Maaaring unawain ang [[medisinang pangpagtalon at pagsisid|medisinang pang-ilalim ng dagat]] at [[medisinang pang-abyasyon]] bilang mga kabahaging espesyalidad ng medisinang pangmilitar, o sa anumang kaso ay nagsimula bilang ganiyan.

*Ang pagpaplano at praktis ng pamamahalang pangsiruhiya ng malakihang mga kapinsalaan o kasuwalidad sa pook ng digmaan at mga konsiderasyong panglohistika at pang-administrasyon ng paglulunsad at pagpapatakbo ng mga [[hospital na pangsuporta ng kombat]]. Kinasasangkutan ito ng mga hirarkiyang medikal ng militar, natatangi na ang pag-oorganisa ng kaatasang pangmedisina at mga sistemang administratibo na nakikipag-ugnayan (interaksiyon) sa at sumusuporta sa ipinadalang mga [[yunit na pangkombat]] (tingnan ang [[Battlefield medicine|medisinang pampook ng digmaan]].)

*Ang pangangasiwa at pagsasagawa ng [[pangangalagang pangkalusugan]] para sa mga kasapi ng serbisyong pangmilitar at ng mga dumidipende sa kanila sa tagpuang hindi sila ipinadala sa pook na mayroong digmaan (panahon ng kapayapaan). Maaari itong kabilangan ng isang sistemang pangmedisina na katumbas ng lahat ng mga espesyalidad na medikal at kabahaging mga espesyalidad na umiiral sa sektor na sibilyano (tingnan ang [[Veterans Health Administration|Pangangasiwa ng Kalusugang Pambeterano]] na naglilingkod para sa mga [[beterano]] ng [[Estados Unidos]]).

*Pangmedisinang [[pananaliksik at pagpapaunlad]], partikular na ang nauukol sa mga suliraning nakatatawag ng pansin ng medisinang pangmilitar. Sa pangkasaysayan, nasasakop nito ang lahat ng mga pagsulong na pampanggagamot na lumilitaw magmula sa mga pagsisikap na pampananaliksik na pangmedisina na nakatuon sa pagharap sa mga problemang nahaharap ng mga puwersang militar na nakadestino (halimbawa na ang mga [[bakuna]] at mga [[gamot]] na para sa mga sundalo, mga sistema ng [[ebakuwasyong medikal]], [[klorinasyon]] ng naiinom na tubig, atbp.), na ang karamihan ay talagang napatunayang mahalaga hindi lamang sa mga pagsasaalang-alang sadyang pangmilitar lamang na pinagmulan ng ideya hinggil sa mga ito.

==Kahalagahang pangkasaysayan==

Ang kahalagahan ng panggagamot na pangmilitar para sa lakas na pangkombat ay maaaring husgahan ayon sa katotohanan na sa bawat isang pangunahing digmaan na pinaglabanan hanggang sa panahon ng karamdaman noong ika-19 daantaon na sumalanta sa mas maraming mga sundalo kaysa sa nangyaring pakikipagdigma lamang. Noong panahon ng [[Digmaang Sibil ng Estados Unidos]] (Digmaang Pambayan ng Mga Nagkakaisang Estado)  (1860–65), halimbawa, tinatayang doble ang dami ng mga sundalong namatay sa sakit kaysa sa mga napaslang o nasugatan habang nakikipaglaban.&lt;ref&gt;{{cite book|last=McPherson|first=James M.|editor=|year=1988|title=Battlecry of Freedom|url=https://archive.org/details/battlecryoffreed00jame|publisher=Ballantine Books, New York|isbn=0-345-35942-9}}, p. 485&lt;/ref&gt; ang [[Digmaang Pranko-Prusyano]] (1870–71) ang itinuturing na unang hidwaan kung kailan nabaligtad ang kaantasang ito, partikular na ang sa hukbo ng koalisyon ng [[Alemanya]] na nawalan ng 3.47% na bilang ng mga sundalo kaysa sa karaniwang dami at mayroon lamang na 1.82% na namatay dahil sa sakit.&lt;ref&gt;''[[Brockhaus Enzyklopädie|Brockhaus' Konversations-Lexikon]]''; ika-14 na edisyon, Leipzig, Berlin at Vienna 1894; Bolyum 8, p. 939.&lt;/ref&gt; Sa mga bansa na nasa bagong mundo, katulad ng [[Australia]], Estados Unidos at Canada, mahalaga ang naging mga ambag ng mga manggagamot na pangmilitar at ng mga siruhanong pangmilitar sa pagpapaunlad ng pangangalaga ng kalusugan ng mga sibilyano.&lt;ref&gt;Vivian Charles McAlister. &quot;Origins of the Canadian School of Surgery&quot; Canadian Journal of Surgery (2007) 50 (5) : 357-363. Makukuha magmula sa : [https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/17633]&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

{{usbong|Medisina|Militar}}

[[Kategorya:Panggagamot]]
[[Kategorya:Militar]]</text>
      <sha1>bg14pzj4aypdaz9esaq2h20ag8lxfr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talos (mitolohiya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194865</id>
    <revision>
      <id>2235825</id>
      <parentid>2232246</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7443" sha1="48kmsgkxq0qtpf16e4uh7bv38vwcj8b" xml:space="preserve">[[File:Comparable_to_the_Group_of_Polygnotos_ARV_extra_-_death_of_Talos_-_draped_youths_02.jpg|alt=A red figure Column Krater showing Talos falling backwards into the arms of Castor and Pollux while a crouching male figure tampers with a small nail-like circle on Talos's ankle.|right|thumb| The Pagkamatay ni Talos na inilalarawan sa isang column krater (Museo Archeologico Nazionale del Sannio Caudino, [[Montesarchio]])]]
Sa [[mitolohiyang Griyego]], ang '''Talos''', na binabaybay din bilang '''Talus''' {{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|l|ɒ|s}}  {{Langx|el|Τάλως}}  , ''Tálōs''''')''' {{IPAc-en|ˈ|t|eɪ|l|ɒ|n|,_|ən}} ; {{Langx|el|Τάλων}}, ''Tálōn''), ay isang lalaking [[Bronse|tanso]] na nagpoprotekta sa [[Creta]] mula sa mga [[Panunulisan|pirata]] at mananakop. Sa kabila ng popular na ideya na siya ay isang higante, walang sinaunang sanggunian ang tahasang nagsasaad nito.&lt;ref name=&quot;Gantz&quot;&gt;{{Cite book |last=Gantz |first=Timothy |title=Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources |url=https://archive.org/details/earlygreekmythgu0001gant |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=1993 |isbn=0-8018-4410-X |page=[https://archive.org/details/earlygreekmythgu0001gant/page/365 365]}}&lt;/ref&gt;

== Naratibo ==
[[File:Didrachm_Phaistos_obverse_CdM.jpg|thumb|May pakpak na &quot; {{Math|ΤΑΛΩΝ}} &quot; na armado ng bato. Likuran ng pilak na [[Sinaunang drachma|didrachma]] mula sa [[Phaistos]], [[Creta]] ( {{Circa}} 300/280–270 BC) ([[Cabinet des Médailles]], Paris).]]
Ang iba't ibang sangguniang pampanitikan ay nagbibigay ng iba't ibang salaysay tungkol sa papel at talaangkanan ni Talos. Ang pinakasikat na variant ng mito ni Talos ay ang matatagpuan sa ''[[Argonautica]]'' ni [[Apolonio ng Rodas]] (mula noong unang kalahati ng ika-3 siglo BK). Sa salaysay na ito, inilalarawan si Talos bilang isang inapo ng [[Mga Panahon ng Tao|lahing tanso]] (χαλκοῦ γένους) na nagmula sa mga puno ng abo. Siya ay inilarawan bilang tanso at hindi tinatablan maliban sa isang ugat sa kaniyang bukung-bukong na pinoprotektahan lamang ng isang manipis na patong ng balat.

Ibinigay siya ni [[Zeus]] kay [[Europa (konsorte ni Zeus)|Europa]] upang protektahan ang Creta, na ginagawa niya sa pamamagitan ng pagtakbo sa paligid ng isla nang tatlong beses.&lt;ref&gt;''Argonautica'' 4.1638-1644&lt;/ref&gt; Nakasalubong siya ng mga [[Argonota]] sa kanilang pagbabalik na paglalakbay matapos makuha ang [[Ginintuang Balahibo ng Tupa]]. Habang papalapit ang ''[[Argo]]'' sa Creta, pinigilan sila ni Talos sa pamamagitan ng paghagis ng malalaking bato sa barko. Pagkatapos ay idineklara ni [[Medea]] na siya lamang ang makakatalo kay Talos, na ginawa niya sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang gawa ng mahika mula sa ''Argo''. Tinawag ni Medea ang mga ''[[Keres (mito)|keres]]'' (mga babaeng espiritu ng kamatayan), at pinagana niya si Talos na magasgas ang kanyang bukung-bukong, na naging dahilan ng pagkaubos ng [[ichor]] sa kaniyang katawan, at sa gayon ay napatay siya. Sa paglalarawan ng kanyang kamatayan, gumamit si Apolonio ng isang metapora na naghahambing kay Talos sa isang 'napakalaking puno ng pino' (πελωρίη πεύκη, ''pelōriē peukē'' )&lt;ref&gt;''Argonautica'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0001.tlg001.perseus-grc1:4.1652-4.1728 4.1682]&lt;/ref&gt; na pinuputol, na maaaring ituring na nagpapahiwatig ng isang sukat na mas malaki kaysa tao.&lt;ref name=&quot;buxton-89&quot;&gt;{{Cite book |last=Buxton |first=Richard |title=Monsters and Monstrosity in Greek and Roman Culture |date=1998 |publisher=Levante Editori |isbn=887949290X |editor-last=Atherton |editor-first=Catherine |page=89 |chapter=The Myth of Talos}}&lt;/ref&gt;

Nakakolekta ang [[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|Pseudo-Apollodorus]] ng ilang tradisyon tungkol sa pinagmulan, anyo, at pagkamatay ni Talos. Kaugnay ng kaniyang pinagmulan, dalawang teorya ang ibinigay: alinman sa siya ay kabilang sa [[Mga Panahon ng Tao|Lahi ng Tanso]], o ibinigay siya kay [[Minos]] ni [[Hephaistos|Efesto]] (walang ibinigay na dahilan). May dalawa pang teorya na ibinigay tungkol sa kanyang anyo: siya ay alinman sa isang toro o isang lalaking tanso. Sinabi pa ni Pseudo-Apollodorus na binantayan ni Talos ang Creta sa pamamagitan ng pagtakbo sa paligid ng isla nang tatlong beses araw-araw at mayroon siyang iisang ugat na tumatakbo mula sa kaniyang leeg hanggang sa kanyang mga bukung-bukong, na pinahinto gamit ang isang tansong pako sa dulo.&lt;ref name=&quot;Ps.Apollodorus&quot;&gt;{{Cite book |last=pseudo-Apollodorus |author-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)#Pseudo-Apollodorus |title=Bibliothēkē |title-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus) |at=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:1.9.26 1.9.26] |script-title=el:{{mvar|Βιβλιοθήκη}} |trans-title=Library}}&lt;/ref&gt;

Nagbibigay din si Pseudo-Apollodorus ng tatlong variant patungkol sa kaniyang kamatayan. Ang unang dalawa ay nasa kamay ni Medea: alinman sa binaliw siya nito gamit ang droga, o, nangako sa kanya ng imortalidad, hinila niya ang pako mula sa kaniyang bukung-bukong, na naging dahilan upang lumabas ang ichor. Ang huling bersiyon ay napatay siya ng Argonotang si [[Poeas]], na nagpana sa kaniyang bukung-bukong.&lt;ref name=&quot;Ps.Apollodorus2&quot;&gt;{{Cite book |last=pseudo-Apollodorus |author-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)#Pseudo-Apollodorus |title=Bibliothēkē |title-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus) |at=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-grc1:1.9.26 1.9.26] |script-title=el:{{mvar|Βιβλιοθήκη}} |trans-title=Library}}&lt;/ref&gt;

== Mga sangguniang pansining ==
Ang mga sangguniang pansining ay nag-uugnay kay Talos sa mga Argonota nang higit na nauna pa sa salaysay ni Apolonio.&lt;ref name=&quot;Sparks=1996-RedBlk&quot;&gt;{{Cite book |last=Sparkes |first=Brian |author-link=Brian A. Sparkes |title=The Red and the Black: Studies in Greek pottery |url=https://archive.org/details/redblackstudiesi0000spar |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=0-415-12661-4 |page=[https://archive.org/details/redblackstudiesi0000spar/page/124 124]}}&lt;/ref&gt; Sa tatlong [[krater]] mula noong bandang 400 BK, inilalarawan ang kanyang pagkamatay sa kamay ng mga Argonota. Isang [[plorerang may pulang pigura]], na ngayon ay nasa [[Pambansang Museo Arkeolohiko ng Jatta]], ang [[Plorerang pangalan|plorera na ginamit sa pangalan]] ng Nagpinta ng Talos. Ipinapakita nito si Talos na nahuhulog patalikod, sa mga bisig ng [[Castor at Pollux|Dioskouroi]]. Upang maiba ang kaniyang anyo mula sa ibang mga pigura sa plorera, si Talos ay pininturahan ng puti, na may mga detalyeng pininturahan ng kayumanggi at dilaw.&lt;ref name=&quot;LIMC&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |title=Talos I |encyclopedia=Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC) |publisher=Artemis &amp; Winkler Verlag |last=Papadopoulos |first=John |date=1994 |volume=7: Oidipous - Theseus |pages=834–837}}&lt;/ref&gt; Sa kaliwa ay nakatayo si Medea, may hawak na mangkok, at nakatingin kay Talos. Sa likuran niya ay ang Argo, kasama ang dalawa pang nakaupong pigura, na may nakasulat na [[Mga Boreada|Zetes at Calais]], habang ang pangatlo, na walang pangalang pigura, ay bumababa. Sa kanan, nakatingin ang mga nakaupong pigura nina [[Poseidon]] at [[Amphitrite]]. Sa ibaba nila ay makikita ang isang babae, na kinilala ng ilan bilang representasyon ng Creta, at ng iba bilang Europa, na tumatakas mula sa pinangyarihan.&lt;ref name=&quot;LIMC&quot; /&gt;

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>48kmsgkxq0qtpf16e4uh7bv38vwcj8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katandaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216209</id>
    <revision>
      <id>2235816</id>
      <parentid>2235234</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 5 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65261" sha1="dw3n7gonnyaniy5sisp1ey2li9kd783" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>dw3n7gonnyaniy5sisp1ey2li9kd783</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235836</id>
      <parentid>2235816</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kahinaan ng pangangatawan */</comment>
      <origin>2235836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68384" sha1="m77ch6y0pn0ytiw4b8bpyqz513mbtfk" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6.&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name = Vlachogiannis2023&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>m77ch6y0pn0ytiw4b8bpyqz513mbtfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235837</id>
      <parentid>2235836</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga palatandaan */</comment>
      <origin>2235837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68396" sha1="cwugylb3vbvnuyufnmpfcei05lt5kkz" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6.&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name = Vlachogiannis2023&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>cwugylb3vbvnuyufnmpfcei05lt5kkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235838</id>
      <parentid>2235837</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga palatandaan */</comment>
      <origin>2235838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68408" sha1="r4g82wmyevg2got1jk59bjtit9jhoxg" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name = Vlachogiannis2023&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>r4g82wmyevg2got1jk59bjtit9jhoxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235839</id>
      <parentid>2235838</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga palatandaan */</comment>
      <origin>2235839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68420" sha1="od03gyyain3fjjbpn6p4dvkt4pbgeh2" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>od03gyyain3fjjbpn6p4dvkt4pbgeh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235840</id>
      <parentid>2235839</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga palatandaan */</comment>
      <origin>2235840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68432" sha1="6liyqpkvo85skkefzqgr2exuezembox" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>6liyqpkvo85skkefzqgr2exuezembox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235842</id>
      <parentid>2235840</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga palatandaan */</comment>
      <origin>2235842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73899" sha1="sp7ltl2l7lofqtstad7pvyk9dtmyz1g" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = September 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = November 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=wang&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ }}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3.&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>sp7ltl2l7lofqtstad7pvyk9dtmyz1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235843</id>
      <parentid>2235842</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73911" sha1="ct3k67c2v3vb9nwwad1lo2h830apa7t" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = November 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=wang&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ }}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3.&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>ct3k67c2v3vb9nwwad1lo2h830apa7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235844</id>
      <parentid>2235843</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73924" sha1="toi43s23hfxuaxt216u5o3rmbqk8egb" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=wang&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ }}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3.&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>toi43s23hfxuaxt216u5o3rmbqk8egb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235845</id>
      <parentid>2235844</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73936" sha1="cl3f9ucy33ovzwnt7zlau3ty9ogrho0" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=wang&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ }}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3.&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>cl3f9ucy33ovzwnt7zlau3ty9ogrho0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235846</id>
      <parentid>2235845</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73950" sha1="1c7r2icfbauntjv4dlmd6398f9k7z1i" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3.&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>1c7r2icfbauntjv4dlmd6398f9k7z1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235847</id>
      <parentid>2235846</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73962" sha1="2nbqxg2aod0jxvzk9r861lun6km8qtr" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>2nbqxg2aod0jxvzk9r861lun6km8qtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235848</id>
      <parentid>2235847</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangangalaga at mga gastos */</comment>
      <origin>2235848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77613" sha1="1bscwu4brg1obsegeydzhi8m3txkixg" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Kamatayan===
Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|3, 19}}

Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|6–7, 9, 12, 32}}

Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &amp;#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na &quot;ipagpaliban ang kamatayan&quot;, subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa&quot;, na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.&lt;ref name=&quot;logue&quot;/&gt;{{rp|18, 72}}

Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang &quot;progresibong paghina bago ang kamatayan&quot; sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, &quot;Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal.&quot; Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang &quot;nakatayo sa sariling mga paa&quot;.&lt;ref name=&quot;cjohnson&quot;/&gt;{{rp|202–7}}

Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng &quot;kirot, pagdurusa, at paghihirap&quot;, mas malamang na &quot;tanggapin at malugod nilang salubungin&quot; ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|55, 270, 276}}

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>1bscwu4brg1obsegeydzhi8m3txkixg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235849</id>
      <parentid>2235848</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kamatayan */</comment>
      <origin>2235849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77625" sha1="kif0jzdr3xehecw7wdblbewiudsecrq" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Kamatayan===
Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|3, 19}}

Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|6–7, 9, 12, 32}}

Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &amp;#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na &quot;ipagpaliban ang kamatayan&quot;, subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa&quot;, na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.&lt;ref name=&quot;logue&quot;/&gt;{{rp|18, 72}}

Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang &quot;progresibong paghina bago ang kamatayan&quot; sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, &quot;Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal.&quot; Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang &quot;nakatayo sa sariling mga paa&quot;.&lt;ref name=&quot;cjohnson&quot;/&gt;{{rp|202–7}}

Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng &quot;kirot, pagdurusa, at paghihirap&quot;, mas malamang na &quot;tanggapin at malugod nilang salubungin&quot; ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|55, 270, 276}}

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>kif0jzdr3xehecw7wdblbewiudsecrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235850</id>
      <parentid>2235849</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kamatayan */</comment>
      <origin>2235850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77800" sha1="ttba0cmi4igvvuvhfcq9r1zqyawedjl" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Kamatayan===
Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|3, 19}}

Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|6–7, 9, 12, 32}}

Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &amp;#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na &quot;ipagpaliban ang kamatayan&quot;, subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa&quot;, na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.&lt;ref name=&quot;logue&quot;/&gt;{{rp|18, 72}}

Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang &quot;progresibong paghina bago ang kamatayan&quot; sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, &quot;Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal.&quot; Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang &quot;nakatayo sa sariling mga paa&quot;.&lt;ref name=&quot;cjohnson&quot;&gt;{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|202–7}}

Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng &quot;kirot, pagdurusa, at paghihirap&quot;, mas malamang na &quot;tanggapin at malugod nilang salubungin&quot; ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|55, 270, 276}}

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>ttba0cmi4igvvuvhfcq9r1zqyawedjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235851</id>
      <parentid>2235850</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jojit fb</username>
        <id>38</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kamatayan */</comment>
      <origin>2235851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77812" sha1="d0vxuybv4o5kinuv7ysi5lg61ijbcd0" xml:space="preserve">[[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]]
[[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]]
Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.&lt;ref&gt;''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang &quot;katandaan&quot; ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&amp;result=4834 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]]

Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].&lt;ref&gt;{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.&lt;ref name=&quot;Malani2023&quot;&gt;{{cite journal  | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.&lt;ref name=&quot;Stancu2025&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga kahulugan==
[[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon.

===Mga opisyal na kahulugan===
Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.&lt;ref&gt;Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}&lt;/ref&gt;

=== Mga kahulugan batay sa mga pangkat ===
[[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]]
Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging &quot;maagang katandaan&quot;) ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;&gt;{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn &amp; Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunman, may ilan na tinatawag na &quot;''superager''&quot;, na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&amp;sid=googleScholar&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;linkaccess=abs&amp;issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The &quot;young-old&quot; versus the &quot;old-old&quot;|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;&gt;{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|4}}

Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na &quot;ikaapat na edad&quot;. Sa Ingles Briton, ang &quot;ikatlong edad&quot; ay &quot;ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad&quot;.&lt;ref&gt;''Oxford English Dictionary'', s.v. &quot;third age&quot;. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang &quot;isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda&quot;.&lt;ref&gt;Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;

===Mga dimensiyon===
Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.&lt;ref&gt;John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=WHO &amp;#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;

===''Senior citizen''===
Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &amp;#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&amp;title=21st|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&amp;dict=CALD |language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng &quot;''senior citizen''&quot; para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 

Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad.

Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng &quot;matanda&quot;, &quot;matandang may pensyon&quot;, o &quot;nakakatanda&quot; bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga &quot;[[mamamayan]]&quot; ng lipunan na may mataas na &quot;ranggo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;

Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}&lt;/ref&gt; Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong &quot;''senior citizen''&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&amp;q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&amp;pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre &amp; Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}&lt;/ref&gt; Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang &quot;''senior''&quot;, na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]].

====Mga kwalipikasyon ayon sa edad====
Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&amp;mncd=0301&amp;sort=A&amp;gubun=00&amp;p_page=65&amp;natcd=KR&amp;key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng &quot;''senior discount''&quot; o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na &quot;''senior discount card''&quot; (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat.

Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa.

Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60.

Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Mga palatandaan==
{{See also|Pagtanda}}
Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na &quot;nagbabahaginan ng oras&quot; sa iisang pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|86–7}}

Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang &quot;pagbagal ng kilos&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}&lt;/ref&gt; Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.&lt;ref&gt;Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
===Pisikal===
Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod:

* Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng &quot;pagkanipis at pagliit&quot;. Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang &quot;pag-ubo at paglabas ng plema&quot;, ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo.
* ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.&lt;ref name=&quot;NIH2009&quot;&gt;{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). &quot;The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings&quot;. ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&amp;q=Presbyopia%20never%20occur&amp;pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety -  CDC Injury Center}}&lt;/ref&gt;
* Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]].
* Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.&lt;ref name=&quot;Feder2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}&lt;/ref&gt; Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: &quot;Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang &quot;panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,&lt;ref&gt;{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}&lt;/ref&gt; o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.&lt;ref&gt;Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;
* Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng &quot;walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]&quot; ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}&lt;/ref&gt; Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}&lt;/ref&gt; Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng &quot;karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik&quot;.&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot;&gt;{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Sexual Expression&quot; /&gt;
* Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].&lt;ref name=&quot;webmd.com&quot; /&gt;
* Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat.
* Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.&lt;ref&gt;Jana R. Cooke, MD, &quot;Sleep Disorders in the Elderly&quot;, ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.&lt;ref name=&quot;wahsa.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;documbase1&quot; /&gt;
* Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].&lt;ref name=&quot;Volkert2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5  | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig  at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, &quot;boses ng matanda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
===Mental===
Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod:

* Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang &quot;sumasang-ayon&quot; at &quot;palatanggap&quot; upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|608–9}}
* Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na &quot;sumubok ng [[panganib]]&quot; ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|112,116}}
* Malungkot na kalagayan ng damdamin.&lt;ref&gt;Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. &quot;Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad.&quot;&lt;ref name=&quot;Cox et al. (2012)&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|617}}
* Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan.
* Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &amp;#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.&lt;ref name=&quot;Berk&quot;/&gt;{{rp|610}}
* Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.&lt;ref name=&quot;jacoby&quot;&gt;{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang &quot;pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]&quot;.&lt;ref&gt;George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa &quot;[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido&quot; at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na &quot;mas malalim nang nakaugat&quot;.&lt;ref name=&quot;posner&quot;/&gt;{{rp|116}}

===May kaugnayan sa kasanayan===
Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.&lt;ref name=AgeAgeing_20071016/&gt; Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.&lt;ref name=&quot;AgeAgeing_20071016&quot;&gt;{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}&lt;/ref&gt;
==Kahinaan ng pangangatawan==
[[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&amp;java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) &quot;LONDON&quot; |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng &quot;pagkabigo ng katawan&quot; at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;&gt;Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|xxi, 4, 6}}

Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang &quot;isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &amp;#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &amp;#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; sa maraming sistemang pisyolohikal&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|20}}

Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;&gt;{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa &quot;mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan&quot;, batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa &quot;ikaapat na edad&quot; o &quot;katandaan sa tunay na kahulugan ng termino&quot;. Gayundin, sinuri ng &quot;''Berlin Aging Study''&quot; o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.&lt;ref name=&quot;Tor Inge Romoren 2003&quot;/&gt;

===Mga palatandaan===

Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].&lt;ref&gt;Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng &quot;masasalimuot na [[suliranin]]&quot;, na magkakaiba subalit &quot;magkakaugnay sa sanhi&quot;, na kadalasang kinabibilangan ng &quot;mga kasabay na sakit&quot;,&lt;ref&gt;&quot;mga sakit bukod sa pangunahing sakit&quot;&lt;/ref&gt; progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|25–6}}

Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]]  sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.&lt;ref name=&quot;Vlachogiannis2023&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}&lt;/ref&gt; Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.&lt;ref name = Vlachogiannis2023/&gt; Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Pangangalaga at mga gastos===
[[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]]
[[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]]

Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o &quot;ipagpaliban ang [[kamatayan]]&quot;. Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]&quot;.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|9}}

Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}&lt;/ref&gt;

Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].&lt;ref name=&quot;logue&quot;&gt;{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.&lt;ref name=&quot;wang&quot;&gt;{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.&lt;ref name=wang/&gt; Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.&lt;ref&gt;Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)&lt;/ref&gt; Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.&lt;ref name=&quot;gillick&quot;/&gt;{{rp|116, 189}}

Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Kamatayan===
Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.&lt;ref name=&quot;burbank&quot;/&gt;{{rp|3, 19}}

Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|6–7, 9, 12, 32}}

Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &amp;#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}&lt;/ref&gt; Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na &quot;ipagpaliban ang kamatayan&quot;, subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng &quot;matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa&quot;, na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.&lt;ref name=&quot;logue&quot;/&gt;{{rp|18, 72}}

Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang &quot;progresibong paghina bago ang kamatayan&quot; sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, &quot;Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal.&quot; Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang &quot;nakatayo sa sariling mga paa&quot;.&lt;ref name=&quot;cjohnson&quot;&gt;{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|202–7}}

Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng &quot;kirot, pagdurusa, at paghihirap&quot;, mas malamang na &quot;tanggapin at malugod nilang salubungin&quot; ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.&lt;ref name=&quot;cicirelli&quot;/&gt;{{rp|55, 270, 276}}

== Tingnan din ==
* [[Matandang dalaga]]
* [[Pagtanda]]

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Katandaan| ]]</text>
      <sha1>d0vxuybv4o5kinuv7ysi5lg61ijbcd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfred Wegener</title>
    <ns>0</ns>
    <id>222651</id>
    <revision>
      <id>2235814</id>
      <parentid>2189610</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5137" sha1="mh0xte1ie1oapm3i6kce2ply94foxuv" xml:space="preserve">{{Infobox person/Wikidata}}
Si '''Alfred Lothar Wegener''' ({{date|1 Nobyembre 1880|mdy}} – {{date|2 Nobyembre 1930}}) ay isang Alemang mananaliksik ng polo, [[geopisiko]], at [[meteorologo]].  Noong panahon ng kaniyang pamumuhay, pangunahin siyang nakikilala dahil sa kaniyang mga nagawa para sa larangan ng [[meteorolohiya]] at bilang isang tagapagsimula ng pananaliksik sa polo, subalit sa kasalukuyan siya ay pinaka naaalala dahil sa pagpapasulong ng teoriya ng [[continental drift|pag-anod ng lupalop]] (''{{lang|en|continental drift}}'' sa Ingles, ''{{lang|de|Kontinentalverschiebung}}'' sa Aleman) noong 1912, na nagpapalagay na ang mga [[lupalop]] (kontinente) ay mabagal na umaanod sa paligid ng daigdig. Ang kaniyang hipotesis ay kontrobersiyal at hindi malawakang tinanggap hanggang sa pagsapit ng dekada ng 1950, nang maraming mga pagkakatuklas na katulad ng [[paleomagnetismo]] na nagbigay ng matibay na suporta para sa pag-anod ng kontinente, at sa kung gayon ay naging isang matibay na batayan para sa pangkasalukuyang modelo para sa mga [[Plate tectonics|tektoniks ng plato]].&lt;ref name=&quot;earthy&quot;&gt;{{cite book |last=Spaulding |first=Nancy E. |first2=Samuel N. |last2=Namowitz |title=Earth Science |url=https://archive.org/details/earthscience0000nanc_f1a4 |place=Boston |publisher=McDougal Littell |year=2005 |isbn=0-618-11550-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book  |last1= McIntyre |first1=Michael |last2=Eilers |first2=H. Peter |last3= Mairs |first3=John |title=Physical geography |url= https://archive.org/details/physicalgeograph00mcinrich |year= 1991 |publisher= Wiley |location=New York  |isbn=0-471-62017-3 | page=[https://archive.org/details/physicalgeograph00mcinrich/page/273 273] }}&lt;/ref&gt; Naging sangkot si Wegener sa ilang mga ekspedisyon sa [[Lupang-lunti]] (Greenland) upang pag-aralan ang sirkulasyon ng hangin sa [[Polong heograpikal|polo]] bago pa man naging katanggap-tanggap ang pag-iral ng [[jet stream|daloy ng sagitsit]]. Ang mga kalahok sa ekspedisyon ay nakagawa ng maraming mga pagmamasid na pangmeteorolohiya at nakapagsagawa ng pinaka unang [[overwintering|pagpapalipas ng taglamig]] sa panloob na lupaing pilas ng yelo sa Lupang-lunti, pati na ang pinaka unang pagbutas ng [[ice core|kaibuturan ng yelo]] na nasa ibabaw ng isang gumagalaw na bundok ng yelo (namuong tubig o ''glacier'') sa Arktiko.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Kabataan at antas ng edukasyon ==
{{commonscat|Alfred Wegener}}

[[Kategorya:Mga mananaliksik]]
[[Kategorya:Mga heopisiko]]
[[Kategorya:Mga meteorologo]]
[[Kategorya:Mga Aleman]]
{{BD|1880|1930|Wegener, Alfred}}
Ipinanganak si Alfred Wegener sa Berlin noong Nobyembre 1,1880 bilang bunso sa limang magkakapatid sa pamilya ng isang tagasilbi ng simbahan. Ang kanyang ama na si Richard Wegener ay isang iskolar ng teolohiya at propesor ng mga [[klasikal na wika]] sa ''Berlinisches Gymnasium zum Grauen Kloster''. Taong 1886 nang bumili ang kanyang pamilya ng isang sinaunag bahay na istilong manor na malapit sa Rheinsberg upang gamitin bilang bahay-bakasyunan. Sa kasalukuyan, mayroong itinayong Alfred Wegener Memorial Site at opisina ng Tourist Information sa isang malapit na gusali na minsang nagsilbing lokal na paaralan. Si Alfred Wegener ay pinsan ni Paul Wegener na isang tagapanguna sa larangan ng pelikula.

Si Wegener ay nag-aral sa ''Kӧllnisches Gymnasium'' na matatagpuan sa Wallstrasse sa Berlin (matatagpuan ang isang plakang may saad ng detalyeng ito sa nasabing protektadong gusali na ngayon ay paaralan na ng musika) kung saan siya ay nagtapos bilang pinakamagaling sa kanyang klase. Pagkatapos nito ay nag-aral siya ng pisika, meterolohiya, at astronomiya sa Berlin, Heidelberg at Innsbruck. Mula taong 1902 hanggang 1903, siya ay nagsilbing katuwang sa Urania Astronomical Observatory habang siya ay nag-aaral. Nakamit niya ang kanyang doctorate sa larangan ng Astronomiya taong 1905 dahil sa kanyang disertasyon na kanyang kinatha sa ilalim ng gabay ni Julius Bauschinger sa Friedrich Wilhelms University (ngayon ay kilala bilang Humboldt University) sa Berlin. Nanatili sa kalooban ni Wegener ang isang maalab na kagustuhan na paunlarin ang meterolohiya at klimatolohiya kung kaya’t ang mga larangang ito ang naging tuon ng kanyang pagsasaliksik.

Taong 1905 si Wegener ay naging katuwang sa Aeronautisches Observatorium Lindenburg na malapit sa Beeskow. Siya ay nagtrabaho doon kasama ng kanyang kapatid na si Kurt na dalawang taong ang tanda sa kanya at isa ring siyentipikong hilig ang meterolohiya at pananaliksik ukol sa mga polo (tumutukoy ito sa North Pole at South Pole). Pinangunahan nila ang paggamit ng mga weather balloon upang maobserbahan ang mga kabuuan ng hangin (''air masses)''. Sa isang pagkakataon ng kanilang paglipad sakay ng lobo para sa pagsasagawa ng pagsusuring meterolohikal at pagsubok ng isang metodolohiya ng nabigasyong celestial sa pamamagitan ng paggamit ng partikular na uri ng kapatan (“Libellenquadrant”) ay nakamit ng magkapatid na Wegener ang isang bagong tala sa larangan ng tuluyang pagpapalipad ng  lobo na umabot ng 52.5 na oras mula Abril 5 hanggang Abril 7, 1906.


{{stub|Siyentipiko|Alemanya}}</text>
      <sha1>mh0xte1ie1oapm3i6kce2ply94foxuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patakaran sa bisa ng Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240873</id>
    <revision>
      <id>2235877</id>
      <parentid>2191355</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13293" sha1="ss4r7da0luazl2ci0lc1zi6ilv8wtzj" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = Bureu of Immigration (Pilipinas)
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the Philippines.svg
|caption1 = Ang bandila ng Pilipinas
|image2 = Bureau of Immigration PH 2022.png
|caption2 = Ang logo ng Bureu of Immigration ng Pilipinas
}}

Ang '''patakaran sa [[bisa]]''' ng '''[[Pilipinas]]''' ay nakapaloob sa Batas Komonwelt Blg. 613, na tinatawag ding [[Batas sa Pandarayuhan ng Pilipinas]], at ilan pang batas na nagsusog dito. Magkasama itong ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas (Pilipinas)|Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] at [[Kawanihan ng Pandarayuhan (Pilipinas)|Kawanihan ng Pandarayuhan]], bagaman ang mga pagbibigay ng bisa ay tanging kapangyarihan ng Kawanihan ng Pandarayuhan.

Sa pangkalahatan, ang mga dayuhang mamamayan na nagnanais na makapasok sa Pilipinas ay nangangailangan ng bisa, liban na lang kung:

*Siya'y mamamayan ng isang bansang kasapi ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] (ASEAN)
*Siya'y mamamayan ng isang bansang di-kasapi ng ASEAN na pinapayagang pumasok sa Pilipinas nang walang bisa.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Compare visa requirements of countries in South East Asia|url=http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_visa_philippines_visa/|website=http://aroundtheworldinaday.com|accessdate=2014-07-15|archive-date=2014-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719092747/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_visa_philippines_visa/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719092747/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_visa_philippines_visa/ |date=2014-07-19 }}&lt;/ref&gt;
*Siya'y [[balikbayan]] at pansamantalang babalik lang sa Pilipinas.

[[Image:Visa policy of the Philippines.png|thumb|center|800px|Mapa ng pangangailangan ng bisa ng Pilipinas]]

== Programang nagpapaubaya ng bisa ==
Inilunsand ng Pilipinas ang programang magpapaubaya ng bisa sa ilalim ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 408.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Executive Order No. 408, s. 1960|url=http://www.gov.ph/1960/11/09/executive-order-no-408-s-1960/|website=Official Gazette of the Republic of the Philippines|accessdate=1 November 2014|archive-date=1 Nobiyembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101043120/http://www.gov.ph/1960/11/09/executive-order-no-408-s-1960/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101043120/http://www.gov.ph/1960/11/09/executive-order-no-408-s-1960/ |date=1 Nobiyembre 2014 }}&lt;/ref&gt; noong Nobyembre 9, 1960 sa ilaim ng Pangulong [[Carlos P. Garcia]]. Habang ang Kawanihan ng Pandarayuhan ang nagbibigay ng bisa, pinangangasiwaan naman ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas ang programa, na siyang nagpapanatili ng talaan ng mga bansang maaari lumahok dito. Sumusunod ito sa panuntunang, ang mga mamamayan ng mga bansang may ugnayang diplomatiko sa Pilipinas at hindi kasama sa mga bansang pinaghihigpitan ng Kagawaran ang mga mamamayan ay maaaring makapasok sa Pilipinas nang walang bisa. Ang mga mamamayang pinahihintulutang makapasok ng walang bisa ay dapat may pasaporteng may bisa pa ng di-bababa sa anim na buwan matapos ang kabuuang panahon na kanilang gugugulin sa Pilipinas.&lt;ref name=FAQ-General /&gt;&lt;ref name=BIextends&gt;{{cite web|url=http://immigration.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=171&amp;Itemid=78|title=BI extends stay of foreign tourists|date=2007-08-06|publisher=Philippine Bureau of Immigration|access-date=2015-07-25|archive-date=2017-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313043823/http://immigration.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=171&amp;Itemid=78|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image
| footer    = Mga tatak sa pasaporte ng pagpasok at paglabás sa Pilipinas
| width     = 200
| image1    = PHIE HENSLEY.JPG
| alt1      = Taták ng pagpasok
| image2    = PHIX HENSLEY.jpg
| alt2      = Taták ng paglabás
}}
Noong Huyo 1, 2013, sinimulang ipatupad ng Kawanihan ang pinalawig na pagpapaubaya ng bisa sa mga mamamayang saklaw ng mula sa 21 hanggang 30 araw, sa pag-asang payayabungin nito ang turismo. Ganap na mapapatupad ang programa sa Agosto ng naturang taon.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/81291/tourists-initial-stay-in-ph-extended-from-21-to-30-days|title=Tourists’ initial stay in PH extended from 21 to 30 days|date=July 24, 2013|publisher=Philippine Daily Inquirer}}&lt;/ref&gt; Maaaring manatili hanggang dalawang buwan, bawat pagpapalawig ngunit di-dapat humigit sa kabuuang dalawang taon ang mga mamamayang di-saklaw ng pinalawig.&lt;ref name=BIextends /&gt; Maaari pang manatili ng isang buwan bawat pagpapalawig ngunit di-lalagpas sa kabuuang anim na buwan at ang mga dayuhang nangangailangan ng bisa, kailangan din nilang magpakita na sila'y may tiket ng kanilang palabas na paglalakbay.&lt;ref name=FAQ-General&gt;{{Cite web |title=Guidelines on Entry Visas of Temporary Visitors to the Philippines |url=http://www.immigration.gov.ph/index.php/component/content/article/10-faqs/33-general-information?showall=1&amp;limitstart= |access-date=2015-07-25 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315143240/http://www.immigration.gov.ph/index.php/component/content/article/10-faqs/33-general-information?showall=1&amp;limitstart= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315143240/http://www.immigration.gov.ph/index.php/component/content/article/10-faqs/33-general-information?showall=1&amp;limitstart= |date=2014-03-15 }}&lt;/ref&gt;

Iminungkahi naman noong Marso 2015 na palawigin ang pagpapaubay sa pangangailangan ng bisa sa mga mamamayan ng [[India]] at [[Tsina]].&lt;ref&gt;[http://www.financialexpress.com/article/travel/latest-updates-travel/philippines-proposes-to-remove-entry-visa-requirements-for-india-and-china/52091/ Philippines proposes to remove entry visa requirements for India and China.]&lt;/ref&gt;

Ang mga may hawak ng pasaporte ng sumusunod na 157 hurisdiksiyon ay hindi nangangailangan ng bisa upang makapasok sa Pilipinas:{{refn|{{cite web | url=https://www.dfa.gov.ph/index.php/site-administrator/visa-information | title=Guidelines on the Entry of Temporary Visitors to the Philippines | work=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)]] | accessdate=April 15, 2014 | postscript=&lt;!--NONE--&gt; | archive-date=Marso 27, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140327140234/https://www.dfa.gov.ph/index.php/site-administrator/visa-information | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327140234/https://www.dfa.gov.ph/index.php/site-administrator/visa-information |date=Marso 27, 2014 }} (maliban sa [[Somalia]], na tinanggalan ng 30 araw na walang-bisang pagpasok.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/04/15/1312968/philippines-waives-visa-requirements-7-more-countries|title=Philippines waives visa requirements for 7 more countries|date=2014-04-15|newspaper=The Philippine Star|accessdate=2014-04-18}}&lt;/ref&gt;)}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Visa Information - Philippines (PH)|url=https://www.timaticweb.com/cgi-bin/tim_website_client.cgi?FullText=1&amp;COUNTRY=PH&amp;SECTION=VI&amp;SUBSECTION=00&amp;user=KLMB2C&amp;subuser=KLMB2C|work=[[Timatic]]|publisher=[[IATA]]|accessdate=2013-12-17|archive-date=2014-03-14|archive-url=https://archive.today/20140314210821/https://www.timaticweb.com/cgi-bin/tim_website_client.cgi?FullText=1&amp;COUNTRY=PH&amp;SECTION=VI&amp;SUBSECTION=00&amp;user=KLMB2C&amp;subuser=KLMB2C|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===59 na araw===
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|Brazil}}
*{{flagcountry|Israel}}
&lt;/small&gt;

===30 araw===
{|
|valign=top|
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|Germany}}
*{{flagcountry|Andorra}}
*{{flagcountry|Angola}}
*{{flagcountry|Antigua and Barbuda}}
*{{flagcountry|Argentina}}
*{{flagcountry|Australia}}
*{{flagcountry|Austria}}
*{{flagcountry|Bahamas}}
*{{flagcountry|Bahrain}}
*{{flagcountry|Barbados}}
*{{flagcountry|Belgium}}
*{{flagcountry|Belize}}
*{{flagcountry|Benin}}
*{{flagcountry|Bhutan}}
*{{flagcountry|Bolivia}}
*{{flagcountry|Botswana}}
*{{flagcountry|Brunei}}
*{{flagcountry|Bulgaria}}
*{{flagcountry|Burkina Faso}}
*{{flagcountry|Burundi}}
*{{flagcountry|Cambodia}}
*{{flagcountry|Cameroon}}
*{{flagcountry|Canada}}
*{{flagcountry|Cape Verde}}
*{{flagcountry|Central African Republic}}
*{{flagcountry|Chad}}
*{{flagcountry|Chile}}
*{{flagcountry|Colombia}}
*{{flagcountry|Comoros}}
*{{flagcountry|Republic of the Congo}}
*{{flagcountry|Costa Rica}}
*{{flagcountry|Cote d'Ivoire}}
*{{flagcountry|Croatia}}
*{{flagcountry|Cyprus}}
*{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[Democratic Republic of the Congo|DR Congo]]
*{{flagcountry|Denmark}}
*{{flagcountry|Djibouti}}
*{{flagcountry|Dominica}}
*{{flagcountry|Ecuador}}
&lt;/small&gt;
|valign=top|
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|El Salvador}}
*{{flagcountry|Equatorial Guinea}}
*{{flagcountry|Eritrea}}
*{{flagcountry|Spain}}
*{{flagcountry|United States}}
*{{flagcountry|Estonia}}
*{{flagcountry|Ethiopia}}
*{{flagcountry|Fiji}}
*{{flagcountry|Finland}}
*{{flagcountry|Gabon}}
*{{flagcountry|Gambia}}
*{{flagcountry|Ghana}}
*{{flagcountry|Greece}}
*{{flagcountry|Grenada}}
*{{flagcountry|Guatemala}}
*{{flagcountry|Guinea}}
*{{flagcountry|Guinea-Bissau}}
*{{flagcountry|Guyana}}
*{{flagcountry|Haiti}}
*{{flagcountry|Honduras}}
*{{flagcountry|Hungary}}
*{{flagcountry|Iceland}}
*{{flagcountry|Indonesia}}
*{{flagcountry|Ireland}}
*{{flagcountry|Italy}}
*{{flagcountry|Jamaica}}
*{{flagcountry|Japan}}
*{{flagcountry|Kazakhstan}}
*{{flagcountry|Kenya}}
*{{flagcountry|Kiribati}}
*{{flagcountry|Kuwait}}
*{{flagcountry|Kyrgyzstan}}
*{{flagcountry|Laos}}
*{{flagcountry|Latvia}}
*{{flagcountry|Lesotho}}
*{{flagcountry|Liberia}}
*{{flagcountry|Liechtenstein}}
*{{flagcountry|Lithuania}}
*{{flagcountry|Luxembourg}}
&lt;/small&gt;
|valign=top|
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|Madagascar}}
*{{flagcountry|Malawi}}
*{{flagcountry|Malaysia}}
*{{flagcountry|Maldives}}
*{{flagcountry|Mali}}
*{{flagcountry|Malta}}
*{{flagcountry|Marshall Islands}}
*{{flagcountry|Mauritania}}
*{{flagcountry|Mauritius}}
*{{flagcountry|Mexico}}
*{{flagicon|Micronesia}} [[Micronesia]]
*{{flagcountry|Monaco}}
*{{flagcountry|Mongolia}}
*{{flagcountry|Morocco}}
*{{flagcountry|Mozambique}}
*{{flagcountry|Myanmar}}
*{{flagcountry|Namibia}}
*{{flagcountry|Nepal}}
*{{flagcountry|Netherlands}}
*{{flagcountry|New Zealand}}
*{{flagcountry|Nicaragua}}
*{{flagcountry|Niger}}
*{{flagcountry|Norway}}
*{{flagcountry|Oman}}
*{{flagcountry|Palau}}
*{{flagcountry|Panama}}
*{{flagcountry|Papua New Guinea}}
*{{flagcountry|Paraguay}}
*{{flagcountry|Peru}}
*{{flagcountry|Poland}}
*{{flagcountry|Portugal}}
*{{flagcountry|France}}
*{{flagcountry|Qatar}}
*{{flagcountry|Dominican Republic}}
*{{flagcountry|Czech Republic}}
*{{flagcountry|Romania}}
*{{flagcountry|Russia}}
*{{flagcountry|Rwanda}}
*{{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}}
&lt;/small&gt;
|valign=top|
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|Saint Lucia}}
*{{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}}
*{{flagcountry|Samoa}}
*{{flagcountry|San Marino}}
*{{flagcountry|Holy See}}
*{{flagcountry|Sao Tome and Principe}}
*{{flagcountry|Saudi Arabia}}
*{{flagcountry|Senegal}}
*{{flagcountry|Seychelles}}
*{{flagcountry|Singapore}}
*{{flagcountry|Slovak Republic}}
*{{flagcountry|Slovenia}}
*{{flagcountry|Solomon Islands}}
*{{flagcountry|South Africa}}
*{{flagcountry|Suriname}}
*{{flagcountry|Swaziland}}
*{{flagcountry|Sweden}}
*{{flagcountry|Switzerland}}
*{{flagcountry|Tajikistan}}
*{{flagcountry|Thailand}}
*{{flagcountry|South Korea}}
*{{flagcountry|Togo}}
*{{flagcountry|Trinidad and Tobago}}
*{{flagcountry|Tunisia}}
*{{flagcountry|Turkey}}
*{{flagcountry|Turkmenistan}}
*{{flagcountry|Tuvalu}}
*{{flagcountry|Uganda}}
*{{flagcountry|United Arab Emirates}}
*{{flagcountry|United Kingdom}}
*{{flagcountry|Tanzania}}
*{{flagcountry|Uruguay}}
*{{flagcountry|Uzbekistan}}
*{{flagcountry|Vanuatu}}
*{{flagcountry|Venezuela}}
*{{flagcountry|Vietnam}}
*{{flagcountry|Zambia}}
*{{flagcountry|Zimbabwe}}
&lt;/small&gt;
|}

===14 na araw===
&lt;small&gt;
*{{flagcountry|Hong Kong}}&lt;ref name=&quot;HK Macau&quot;&gt;{{cite web|url=http://immigration.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=16&amp;Itemid=37|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215065428/http://immigration.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=16&amp;Itemid=37|archivedate=2013-12-15|title=The Bureau of Immigration, Philippines Official Website - General Information|accessdate=2013-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philcongen-hk.com/visas/main.htm|title=Consulate general of the Philippines HK SAR|quote=In accordance with Department of Foreign Affairs Service Circular 125-10 dated 17 December 2010, holders of Hong Kong SAR passport do not need a visa for a stay not exceeding fourteen (14) days provided that they possess a return  or onward airline ticket.|accessdate=2013-08-23|archive-date=2014-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140917093525/http://philcongen-hk.com/visas/main.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*{{flagcountry|Macau}}&lt;ref name=&quot;HK Macau&quot; /&gt;
&lt;/small&gt;
===7 araw===
&lt;small&gt;
*{{flagicon|GBR}} Mamamayang Briton (ibayong-dagat)
*{{flagcountry|Portugal}} (sa mga pasaporteng iniisyu sa Macau lamang)
&lt;/small&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Ugnayang panlabas ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Batas sa pandarayuhan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Patakaran sa bisa ayon sa bansa|Pilipinas]]</text>
      <sha1>ss4r7da0luazl2ci0lc1zi6ilv8wtzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sakuting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252130</id>
    <revision>
      <id>2235776</id>
      <parentid>2093639</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="129c3h2zrj7m0l3g5uwxge804e1l85l" xml:space="preserve">Ang '''sakuting''' ay isang uri ng [[sayaw]] na nagmula sa [[Dolores, Abra|Dolores]], [[Abra]], [[Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/688198/festivals-of-north-meet-in-dagupan|title=Festivals of North meet in Dagupan|last=Cardinoza|first=Gabriel|date=Abril 29, 2015|accessdate=Mayo 16, 2017|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]}}&lt;/ref&gt;  Isa itong pagpapakita ng pagtutunggali&lt;ref name=ccp&gt;{{cite book|title=Customs and Culture of the Philippines|year=1963|url=https://archive.org/details/customscultureof0000zabi|last=Zabilka|first=Gladys|publisher=Tuttle Publishing|publication-date=2007|ISBN=9781462913022|language=Ingles}}&lt;/ref&gt; sa pagitan ng mga [[Ilokano]]ng [[Kristiyano]] mula sa patag at mga [[katutubo]]ng Tingguian mula sa [[bundok|kabundukan]].&lt;ref name=pia&gt;{{cite web|url=http://pia.gov.ph/news/articles/3191494213849|title=Dolores celebrates Sakuting Festival|last=Brioso|first=Ginalyn|date=Mayo 9, 2017|accessdate=Mayo 16, 2017|website=[[Philippine Information Agency]]}}&lt;/ref&gt;  Gumagamit ito ng mga patpat na parang sa [[arnis]].  Simula noong 2011, ipinagdiriwang ang Pista ng Sakuting sa Dolores.&lt;ref name=pia /&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}


[[Kaurian:Sayaw sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>129c3h2zrj7m0l3g5uwxge804e1l85l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mapatse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260078</id>
    <revision>
      <id>2235784</id>
      <parentid>2231062</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2121" sha1="1gkwdpdozpvtw8ljwqbng3pf4kc5ty4" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| name = Mapatse
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| image = Raccoon_climbing_in_tree_-_Cropped_and_color_corrected.jpg
| image_width = 230px
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Carnivora]]
| subordo = [[Caniformia]]
| familia = [[Procyonidae]]
| genus = ''[[Procyon]]''
| species = '''''P. lotor'''''
| binomial = ''Procyon lotor''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]]
| range_map = Cypron-Range Procyon lotor.svg
| range_map_width = 250px
| range_map_caption =
}}

[[File:Procyon lotor (Common raccoon).jpg|thumb|250px|''Procyon lotor'']]
Ang '''mapatse''' (''Procyon lotor''; [[wikang Kastila]]: ''mapache'' nagmula sa [[wikang Nahuatl]]: ''mapachtli'' &quot;mayroóng [[kamay]]&quot;,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Holmgren|first=Virginia C.|title=Raccoons in Folklore, History and Today's Backyards|url=https://archive.org/details/raccoonsinfolklo0000holm|publisher=Capra Press|location=Santa Barbara, California|year=1990|isbn=978-0-88496-312-7|page=[https://archive.org/details/raccoonsinfolklo0000holm/page/52 52]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|page=22|title=Fauna de Nueva España por Bernardino de Sahagún|year=2005|series=Centzontle|publisher=Fondo de Cultura Económica|ISBN=978-968-16-7467-0|location=Lungsod ng Mehiko|first=Ángel|last=María Garibay}}&lt;/ref&gt; [[Wikang Ingles|Ingles]]: ''raccoon'') ay isang medium-sized na [[mamalya]] na katutubong sa [[Hilagang Amerika]]. Ang mapatse ay ang pinakamalaking ng pamilya ng procyonid, na may haba ng katawan na 40 hanggang 70 cm (16 hanggang 28 in) at isang katawan na timbang na 3.5 hanggang 9 kg (8 hanggang 20 lb). Ang kulay-abo na amerikana nito ay kadalasang binubuo ng siksik na mga [[balahibo]] ilalim na nagpapalabas nito laban sa malamig na [[panahon]]. Ang dalawa sa pinaka natatanging katangian ng mga rekunista ay ang kanyang mga mahigpit na mga [[sikí]] sa harap at [[maskara]] [[mukha]] nito, na mga tema sa mitolohiya ng ilang mga grupong etniko ng [[mga katutubong Amerikano]]. Mga mapatse ay [[panggabi]].

==Mga sanggunian==
{{Reflist|2}}

{{stub}}

[[Kategorya:Procyonidae]]</text>
      <sha1>1gkwdpdozpvtw8ljwqbng3pf4kc5ty4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elyson de Dios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269235</id>
    <revision>
      <id>2235853</id>
      <parentid>2235151</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9347" sha1="4nag693paxpexptzrm7k0560sje5zzb" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt 
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance 
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')
* 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>4nag693paxpexptzrm7k0560sje5zzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235854</id>
      <parentid>2235853</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9642" sha1="8s15veh62hvn1ujm3hk0ae5fpap06my" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt 
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')
* 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>8s15veh62hvn1ujm3hk0ae5fpap06my</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235855</id>
      <parentid>2235854</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9886" sha1="96zpf92bac2cr3lgezhccgop2nzmi7v" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt 
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')
* 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>96zpf92bac2cr3lgezhccgop2nzmi7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235856</id>
      <parentid>2235855</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10246" sha1="q6chpgce1hlqmw4uf2csjv3ddtny5de" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')
* 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>q6chpgce1hlqmw4uf2csjv3ddtny5de</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235857</id>
      <parentid>2235856</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10584" sha1="fl7378hsf0hf19r3qvo8k8gczf4itiz" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')
* 2016 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>fl7378hsf0hf19r3qvo8k8gczf4itiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235858</id>
      <parentid>2235857</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10893" sha1="5zqyvakfg1l1tddb3t5fjry25d9a3ck" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>5zqyvakfg1l1tddb3t5fjry25d9a3ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235859</id>
      <parentid>2235858</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11230" sha1="oetjvrt2ssct8t4jsej1fk3rdb3etgh" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>oetjvrt2ssct8t4jsej1fk3rdb3etgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235860</id>
      <parentid>2235859</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T02:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11462" sha1="n16vg9zi9oj5w9f3mux64my2tvckmhy" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2026-04-27 |title=Why ‘My Bespren Emman’ brings hope to people |url=https://tribune.net.ph/2026/04/27/why-my-bespren-emman-brings-hope-to-people |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>n16vg9zi9oj5w9f3mux64my2tvckmhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235864</id>
      <parentid>2235860</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T03:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11476" sha1="fa6r1n4hk9ftseu1zvw4lb1sg0tlvzn" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=My Movie World: My Bespren Emman: A Touching Story of Faith, Family, and Second Chances |url=https://mymovieworld-coolman0304.blogspot.com/2026/04/my-bespren-emman-touching-story-of.html |access-date=2026-10-21 |website=My Movie World}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>fa6r1n4hk9ftseu1zvw4lb1sg0tlvzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235868</id>
      <parentid>2235864</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11657" sha1="8mkgdjkw50u6gcgzxeaadnrhvwlgat5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=My Movie World: My Bespren Emman: A Touching Story of Faith, Family, and Second Chances |url=https://mymovieworld-coolman0304.blogspot.com/2026/04/my-bespren-emman-touching-story-of.html |access-date=2026-10-21 |website=My Movie World}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')&lt;ref&gt;{{Citation |last=ABS-CBN Entertainment |title=Yes Sir {{!}} Ipaglaban Mo Recap |date=2020-06-14 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RogyWl3r3vo |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>8mkgdjkw50u6gcgzxeaadnrhvwlgat5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235869</id>
      <parentid>2235868</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */</comment>
      <origin>2235869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11743" sha1="3dchvclhr5hcuax5mjaf2hhgzeve3so" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=My Movie World: My Bespren Emman: A Touching Story of Faith, Family, and Second Chances |url=https://mymovieworld-coolman0304.blogspot.com/2026/04/my-bespren-emman-touching-story-of.html |access-date=2026-10-21 |website=My Movie World}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')&lt;ref&gt;{{Citation |last=ABS-CBN Entertainment |title=Yes Sir {{!}} Ipaglaban Mo Recap |date=2020-06-14 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RogyWl3r3vo |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Maynila''''' bilang Jeffer (Episode: ''I'm in love with my Stalker'')
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>3dchvclhr5hcuax5mjaf2hhgzeve3so</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235873</id>
      <parentid>2235869</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */ Added citation</comment>
      <origin>2235873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12013" sha1="pkcop7o6kvdn1lpwdgld8h5zrhgqh43" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=My Movie World: My Bespren Emman: A Touching Story of Faith, Family, and Second Chances |url=https://mymovieworld-coolman0304.blogspot.com/2026/04/my-bespren-emman-touching-story-of.html |access-date=2026-10-21 |website=My Movie World}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')&lt;ref&gt;{{Citation |last=ABS-CBN Entertainment |title=Yes Sir {{!}} Ipaglaban Mo Recap |date=2020-06-14 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RogyWl3r3vo |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Maynila''''' bilang Jeffer (Episode: ''I'm in love with my Stalker'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 7, 2017 |title=Maynila: I'm in love with my Stalker (The Aileen Bernardo Story) |url=https://www.facebook.com/100064806455182/posts/10155397967815070/?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v |access-date=October 21, 2026 |website=Maynila TV Facebook}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>pkcop7o6kvdn1lpwdgld8h5zrhgqh43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235874</id>
      <parentid>2235873</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Glenmbhin23</username>
        <id>131388</id>
      </contributor>
      <comment>/* Telebisyon */</comment>
      <origin>2235874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12013" sha1="ayioivf9o74ucrhjv98fgtc4a1tp8e3" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        =Elyson De Dios
| image       = 
| caption     =
| birth_name  = Elyson De Dios
| birth_date  = {{birth date and age|1999|5|1}}
| birth_place = [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]]
| nationality  = [[Pilipino]]
| height      = {{height|m=1.75}}
| occupation  = [[Aktor]], [[modelo]]
| years_active = 2015-kasalukuyan
| alma_mater = 
| website     = {{Instagram|elysondedios}}
}}

'''Elyson de Dios''' (ipinanganak 1 Mayo 1999) ay isang Pilipinong artista na naging ''First Prince'' (Unang Prinsipe) sa ikaanim na ''season'' ng ''[[StarStruck]]'' na isang ''[[reality television]]'' na palabas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thesummitexpress.com/2015/12/winners-starstruck-2015-ultimate-male-female-survivors-named.html |title=WINNERS: StarStruck 2015 Ultimate Male and Female Survivors named |last1= |first1= |last2= |first2= |date=19 Disyembre 2015 |website=thesummitexpress.com |publisher=The Summit Express |access-date=17 Abril 2016 |quote=|language=Ingles}}&lt;/ref&gt;  Nang nagkaroon ng kontrata sa [[GMA Network]], lumabas siya sa ''[[Poor Señorita]]'' bilang si Edison Villon noong 2016.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/entertainment/gma/articles/2016-03-08/21949/Elyson-de-Dios-at-Ayra-Mariano-ready-na-makatrabaho-ang-kanilang-former-StarStruck-judge-na-si-Regine-Velasquez |title=Elyson de Dios at Ayra Mariano, ready na makatrabaho ang kanilang former 'StarStruck' judge na si Regine Velasquez |last1=Noguera |first1=Al Kendrick |last2= |first2= |date=8 Marso 2016 |website=GMANetwork.com |publisher=[[GMA Network]] |access-date=15 Abril 2016 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==Pilmograpiya==
===Telebisyon===
* 2026 – '''''True Manila Encounters''''' bilang Jam&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 16, 2026 |title=Xyriel, Karina, Kaori, and Elyson haunt viewers in iWant's limited horror original &quot;True Manila Encounters&quot; |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2026/9/5/xyriel-karina-kaori-and-elyson-haunt-viewers-in-iwants-limited-horror-original-true-manila-encounters?lang=en |access-date=October 18, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt; (Episode 2: ''Occupant'')
* 2026 – '''''The Loyalty Game'''''  bilang kasintahan ni Carlota (Episode 7)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ramos |first=Neil |date=June 12, 2026 |title='The Loyalty Game': The price of truth in the digital age |url=https://mb.com.ph/2026/06/12/the-loyalty-game-the-price-of-truth-in-the-digital-age |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 – '''''My Bespren Emman''''' bilang Aaron Salvador&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=My Movie World: My Bespren Emman: A Touching Story of Faith, Family, and Second Chances |url=https://mymovieworld-coolman0304.blogspot.com/2026/04/my-bespren-emman-touching-story-of.html |access-date=2026-10-21 |website=My Movie World}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Sins of the Father''''' bilang Noel Alcantara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Studios |first=ABS-CBN |title=Napapanahong ABS-CBN series na “Sins of the Father,” iikot sa kwento ng mga na-scam {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/6/3/napapanahong-abs-cbn-series-na-sins-of-the-father-iikot-sa-kwento-ng-mga-na-scam-0152 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Incognito''''' bilang Enzo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |title=“Incognito” delivers delightful ending for the Kontraks {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/7/19/-incognito-delivers-delightful-ending-for-the-kontraks-1105 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – '''''High Street''''' bilang Kurt&lt;ref&gt;{{Cite web |last=dela Cruz |first=Liezel |date=April 17, 2024 |title=Behind-the-Scenes: “High Street” cast feels first-day jitters as they begin filming |url=https://www.abs-cbn.com/seniorhigh2023/articles-news/behind-the-scenes-high-street-cast-feels-first-day-jitters-as-they-begin-filming-22108 |access-date=October 21, 2026 |website=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Nag-aapoy na Damdamin''''' bilang PSSg Tommy Paras&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Liezel dela |title=The Making of Nag-Aapoy Na Damdamin: Cast and directors promise to paint love, lies and revenge like no other series  {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/nagaapoynadamdamin/articles-videos/the-making-of-nag-aapoy-na-damdamin-cast-and-directors-promise-to-paint-love-lies-and-revenge-like-no-other-series-20198 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''Love Bites Season 2''''' bilang Arjay&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-22 |title=New Season of &quot;Love Bites&quot; offers different stories of Love with ABS-CBN's Rising Stars |url=https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425020713/https://orangemagazine.ph/2023/new-season-of-love-bites-offers-different-stories-of-love-with-abs-cbns-rising-stars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode: ''Wedding Booth'')
* 2022 – '''''Tara G'''''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wazzup.PH |date=2022-10-01 |title=Teen Barkada's explore love and frienship in “TARA, G!” |url=https://www.wazzup.ph/teen-barkadas-explore-love-and-frienship-in-tara-g/ |access-date=2026-10-14 |website=Wazzup.PH |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''The Goodbye Girl'''''  bilang Royce&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-01 |title=Angelica Panganiban, Loisa Andalio, Barbie Imperial, Maris Racal, and Elisse Joson explore why’s of heartbreak in “The Goodbye Girl” |url=https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |access-date=2026-01-05 |website=Orange Magazine |language=en-US |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203104847/https://orangemagazine.ph/2022/angelica-panganiban-loisa-andalio-barbie-imperial-maris-racal-and-elisse-joson-in-the-goodbye-girl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Episode 3)
* 2022 – '''''How to Move On in 30 Days''''' bilang Lance&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 7, 2022 |title=ABS-CBN partners with YouTube for exclusive series 'How To Move On in 30 Days' |url=https://mb.com.ph/2022/2/7/abs-cbn-partners-with-youtube-for-exclusive-series-how-to-move-on-in-30-days |access-date=October 21, 2026 |website=Manila Bulletin}}&lt;/ref&gt;
* 2022 – '''''Dear God''''' (Episode 6: ''Sammie and Jackie'')&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Franco |first=Chris |date=2022-01-30 |title=Hero Angeles on playing an LGBT character for 'Dear God': &quot;I am really happy&quot; - KAMI.COM.PH |url=https://kami.com.ph/entertainment/celebrities/139021-hero-angeles-playing-a-queer-character-dear-god-i-happy/ |access-date=2026-10-21 |website=kami.com.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Huwag Kang Mangamba''''' bilang Ryan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francine Diaz, Andrea Brillantes switch roles in Huwag Kang Mangamba |url=https://www.pep.ph/news/local/156991/francine-andrea-huwag-kang-mangamba-a724-20210302 |access-date=2026-10-21 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2021 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' bilang kapatid ni Bert (Episode: ''Bible'')
* 2020 – '''''Maalaala Mo Kaya''''' (Episode: ''Kotse'')
* 2020 – '''''Ipaglaban Mo''''' (Episode: ''Yes, Sir'')&lt;ref&gt;{{Citation |last=ABS-CBN Entertainment |title=Yes Sir {{!}} Ipaglaban Mo Recap |date=2020-06-14 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RogyWl3r3vo |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''D'Originals''''' bilang Darren&lt;ref&gt;{{Cite web |title=StarStruck alumnus Elyson de Dios praised by Jaclyn Jose for his looks and star quality |url=https://www.pep.ph/news/66672/elyson-de-dios-praised-by-jaclyn-jose-for-his-looks-and-star-quality |access-date=2026-01-05 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Maynila''''' bilang Jeffer (Episode: ''I'm in love with my Stalker'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 4, 2017 |title=Maynila: I'm in love with my Stalker (The Aileen Bernardo Story) |url=https://www.facebook.com/100064806455182/posts/10155397967815070/?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v |access-date=October 21, 2026 |website=Maynila TV Facebook}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Karelasyon''''' bilang Benjo (Episode: ''Tukso'')&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 3, 2017 |title='Karelasyon' presents 'Tukso' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karelasyon-presents-tukso/29981/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt;
* 2017 – '''''Dear Uge''''' bilang Dondon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 13, 2017 |title=Elyson De Dios, tumakas kasama ni Lindsay De Vera? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/elyson-de-dios-tumakas-kasama-ni-lindsay-de-vera/30929/?amp |access-date=October 21, 2026 |website=GMA Entertainment}}&lt;/ref&gt; (Episode 64: ''Rey-na-saan na?'')
* 2016 – '''''Poor Señorita''''' bilang Edison Villon&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Times |first=The Manila |date=2016-03-26 |title=Regine Velasquez is the ‘Poor Señorita’ |url=https://www.manilatimes.net/2016/03/26/lifestyle-entertainment/show-times/regine-velasquez-is-the-poor-senorita/252225 |access-date=2026-01-05 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2016 – '''''Magpakailanman''''' bilang Tyson Destor&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 15, 2016 |title=Kasikatan ni 'Carrot Man,' nakatulong para makita ang nawawalang binatang may autism |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/562829/kasikatan-ni-carrot-man-nakatulong-para-makita-ang-nawawalang-binatang-may-autism/story/ |access-date=October 21, 2026 |website=GMA News}}&lt;/ref&gt; (Episode: ''My Missing Carrot Man'')
* 2016 – '''''Maynila''''' bilang Lucky (Episode: ''My Classmate'')

=== Pelikula ===

* 2025 – '''''The Last Resort''''' bilang Elias&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corporation |first=ABS-CBN |title=Karina and Aljon reunite in romance-thriller “The Last Resort” on iWant |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2025/12/4/karina-and-aljon-reunite-in-romance-thriller-the-last-resort-on-iwant?lang=en |access-date=2026-01-05 |website=corporate.abs-cbn.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Untold''''' bilang Joshua&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2025-03-07 |title=Jodi Sta. Maria Stars in Untold – A Psychological Horror Film by Regal Films |url=https://tribune.net.ph/2025/03/07/jodi-sta-maria-explores-psychological-horror-in-untold |access-date=2026-10-14 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;
* 2023 – '''''In His Mother's Eyes''''' bilang Raz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sabio |first=Nikka Avegail |title=Maricel Soriano and Roderick Paulate reunite in ‘In His Mother’s Eyes’ {{!}} ABS-CBN Entertainment |url=https://www.abs-cbn.com/2023/11/17/maricel-soriano-and-roderick-paulate-reunite-in-in-his-mother-s-eyes-2359 |access-date=2026-01-05 |website=ABS-CBN |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Dihital na Plataporma ===

* 2026 – '''''Run Into Love''''' bilang Kokoy
* 2025 – '''''Till Debt Do Us Part''''' bilang Emil&lt;ref&gt;{{Citation |title=Till Debt Do Us Part — starting Dec 18, exclusively on the BingoPlus App |url=https://www.youtube.com/shorts/_RkDjM7JdXA |access-date=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – '''''Ang Prinsesa at Ang Pooreza''''' bilang Leeroy
* 2025 – '''''Saving Sarah''''' bilang Mike Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PULP MAGAZINE |url=https://pulpmagazine.com/article/1028 |access-date=2026-01-05 |website=pulpmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 

=== Teatro ===
* 2020 – '''''Tabing Ilog: The Musical''''' bilang Fonzy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Former GMA-7 talent Elyson de Dios reveals why he chose to transfer to ABS-CBN |url=https://www.pep.ph/news/local/149871/former-gma-7-talent-elyson-de-dios-reveals-why-he-chose-to-transfer-to-abs-cbn-a724-20200306 |access-date=2026-01-16 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:de Dios, Elyson}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]]
[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>ayioivf9o74ucrhjv98fgtc4a1tp8e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thanos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279557</id>
    <revision>
      <id>2235808</id>
      <parentid>2235126</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14225" sha1="0pcfu42z84yg3zcxyo0z7z1tcmaaq6m" xml:space="preserve">{{Infobox comics character|character_name=Thanos|converted=y|publisher=[[Marvel Comics]]|debut=''The Invincible Iron Man'' #55 (Pebrero 1973)&lt;ref&gt;{{cite book |last =Rovin |first =Jeff  |title =The Encyclopedia of Super-Villains |url =https://archive.org/details/encyclopediaofsu0000rovi_h5r9 |publisher =Facts on File |date =1987 |location =New York |isbn = 0-8160-1356-X |page=341}}[https://archive.org/details/encyclopediaofsu0000rovi_h5r9/page/340/mode/2up]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Misiroglu |first1=Gina Renée |last2=Eury |first2=Michael |title=The Supervillain Book: The Evil Side of Comics and Hollywood |date=2006 |publisher=Visible Ink Press |isbn=9780780809772 |url=https://archive.org/details/supervillainbook0000gina/page/360/mode/2up |language=en}}&lt;/ref&gt;|creators=Jim Starlin&lt;br /&gt;Mike Friedrich|alter_ego=|species=Magkahalong Eternal–Deviant|homeworld=Titan|alliances=Infinity Watch&lt;br /&gt;Black Order|aliases=The Mad Titan|powers=*Lakas na higit sa tao, bilis, tibay, katatagan, at liksi
*Pagkakaroon ng halos lahat ng makapangyarihang mistikal na artepakto at sandata
*Pisiyolohiyang higit sa tao ng mga Eternal
*Mahusay sa labanang mano-mano
*Pagpapalabas ng enerhiyang [[plasma]]
*Talino na antas-henyo
*Halos di-matitinag
*Dalubhasang taktikong militar|cat=super|subcat=Marvel Comics|villain=y|sortkey=Thanos}}

Si '''Thanos''' ({{IPAc-en|ˈ|θ|æ|n|ɒ|s}}) ay isang karakter na lumilitaw sa mga komiks na Amerikano na inilalathala ng [[Marvel Comics]]. Nilikha ng manunulat at tagaguhit na si Jim Starlin, unang lumitaw ang karakter sa ''The Invincible Iron Man'' #55 (petsa ng pabalat: Pebrero 1973). Isang pinunong mandirigma ng lahing Eternal–Deviant mula sa buwan ng Titan, itinuturing si Thanos bilang isa sa pinakamakapangyarihang nilalang sa Marvel Universe. Dahil sa kaniyang mga hilig sa paglipol ng lahi, nakipaglaban siya sa maraming bayani kabilang ang Avengers, X-Men, [[Fantastic Four]], at Guardians of the Galaxy.

Sa paglikha kay Thanos, kumuha ng inspirasyon si Starlin mula sa seryeng ''New Gods'' ni Jack Kirby para sa [[DC Comics]], lalo na sa tauhang si [[Darkseid]]. Karaniwang inilalarawan si Thanos bilang isang kontrabida, bagaman inilalarawan siya ng maraming kuwento na naniniwalang makatwiran ang kaniyang mga pagkilos. Marahil ang pinakakilalang kuwento ng tauhan ay ang ''The Infinity Gauntlet'' (1991), ang kasukdulan ng ilang salaysay kung saan natipon niya ang anim na Infinity Gems at ginamit ang mga ito upang patayin ang kalahati ng populasyon ng sansinukob, kabilang ang marami sa mga bayani nito, upang makuha ang pag-ibig ni Mistress Death, ang buhay na sagisag ng kamatayan sa Marvel Universe. Bagaman kalaunang binaligtad ang mga pangyayaring ito, nanatili ang kuwento bilang isa sa mga pinakatanyag na inilathala ng Marvel.

Nagpasimula sa Panahon ng Tanso ng mga komiks, lumitaw ang tauhan sa mahigit limang dekada ng mga publikasyon ng Marvel, gayundin sa maraming adaptasyon sa iba pang midya, kabilang ang mga animasyong serye sa telebisyon at [[larong bidyo]].

Sa [[Marvel Cinematic Universe]], unang ginampanan ang tauhan ni Damion Poitier sa pelikulang ''[[The Avengers (2012 film)|The Avengers]]'' (2012) at pagkatapos ay ni Josh Brolin sa ''Guardians of the Galaxy'' (2014), ''[[Avengers: Age of Ultron]]'' (2015), ''[[Avengers: Infinity War]]'' (2018), ''[[Avengers: Endgame]]'' (2019), at sa unang ''season'' ng animasyong seryeng ''What If...?'' (2021).

== Epekto sa kultura at pamana ==

=== Tugon ng mga kritiko ===
joInilagay ni George Marston ng ''Newsarama'' si Thanos sa unang puwesto sa kanilang listahang &quot;''Best Marvel supervillains''&quot; (Pinakamahusay na superkontrabida ng Marvel),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Marston |first=George |date=4 Agosto 2022 |title=Best Marvel Supervillains |url=https://www.gamesradar.com/best-marvel-supervillains/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Newsarama |language=en}}&lt;/ref&gt; habang inilagay naman siya sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang &quot;''Best Marvel characters of all time''&quot; (Pinakamahusay na karakter ng Marvel sa lahat ng oras).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arrant |first=Chris |date=20 Setyembre 2022 |title=The Best Marvel Characters Of All Time Ranked |url=https://www.gamesradar.com/marvel-characters/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Newsarama |language=en}}&lt;/ref&gt; Inilagay ng ''The A.V. Club'' si Thanos sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang &quot;''28 Best Marvel Villains''&quot; (28 Mahuhusay na Kontrabida ng Marvel).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Nobyembre 2022 |title=The 28 Best Marvel Villains Ranked |url=https://www.avclub.com/the-best-marvel-villains-ranked-1849759869 |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=The A.V. Club |language=en}}&lt;/ref&gt; Inilagay ng ''IGN'' si Thanos sa ika-6 na puwesto sa kanilang listahang &quot;''Top 25 Marvel Villains''&quot; (Pinakamataas na 25 Kontrabida ng Marvel),&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schedeen |first1=Jesse |last2=Yehl |first2=Joshua |date=27 Marso 2019 |title=The Top 25 Marvel Villains |url=https://www.ign.com/articles/2019/03/27/top-25-marvel-villains |access-date=7 Pebrero 2023 |website=IGN |language=en}}&lt;/ref&gt; at ika-47 sa kanilang listahang &quot;''Top 100 Comic Book Villains''&quot; (Pinakamataas na 100 na Kontrabida sa Komiks).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 100 Comic Book Villains |url=https://www.ign.com/lists/top-100-comic-book-villains/23 |website=IGN |language=en}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Inilagay ni Rachel Ulatowski ng ''The Mary Sue'' si Thanos sa ika-7 puwesto sa kanilang listahang &quot;''Strongest Marvel Villains''&quot; (Pinakamalakas na Kontrabida ng Marvel).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ulatowski |first=Rachel |date=26 Hulyo 2022 |title=Strongest Marvel Villains, Ranked |url=https://www.themarysue.com/strongest-marvel-villains-ranked/ |access-date=6 Pebrero 2023 |website=The Mary Sue |language=en}}&lt;/ref&gt; Inilagay naman ni Jason Serafino ng ''Complex'' si Thanos sa ika-21 puwesto sa kanilang listahang &quot;''25 Greatest Comic Book Villains of All Time''&quot; (25 Pinakamagagaling na Kontrabida sa Komiks sa Lahat ng Panahon).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Serafino |first=Jason |date=8 Setyembre 2013 |title=The 25 Greatest Comic Book Villains of All Time |url=https://www.complex.com/pop-culture/2013/09/greatest-comic-book-villains/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Complex |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isinama ng ''Screen Rant'' si Thanos sa kanilang listahang &quot;''20 Most Powerful Marvel Villains''&quot; (20 Pinakamalakas na Kontrabida ng Marvel),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dyce |first=Andrew |date=25 Hulyo 2015 |title=20 Most Powerful Marvel Villains |url=https://screenrant.com/most-powerful-marvel-comics-villains/ |access-date=6 Pebrero 2023 |website=Screen Rant |language=en}}&lt;/ref&gt; at inilagay siya sa ika-8 puwesto sa kanilang listahang &quot;''10 Most Powerful Members Of The Eternals''&quot; (10 Pinakamalakas na Kasapi ng The Eternals),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harn |first=Darby |date=27 Mayo 2021 |title=10 Most Powerful Members Of The Eternals |url=https://screenrant.com/marvel-eternals-strongest-members/ |access-date=30 Agosto 2022 |website=Screen Rant |language=en-US}}&lt;/ref&gt; at ika-10 sa kanilang listahang &quot;''25 Greatest Comic Book Supervillains Of All Time''&quot; (25 Pinakamagagaling Superkontrabida sa Komiks sa Lahat ng Panahon).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Blunden |first=Fred |date=10 Marso 2017 |title=The 25 Greatest Comic Book Supervillains Of All Time, Ranked |url=https://screenrant.com/comic-book-supervillains-ranked-all-time/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Screen Rant |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Inilagay ng ''Comic Book Resources'' si Thanos sa unang puwesto sa kanilang listahang &quot;''13 Most Important Marvel Villains''&quot; (13 Pinakamahalagang Kontrabida ng Marvel),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=13 Marso 2022 |title=The 13 Most Important Marvel Villains, Ranked |url=https://www.cbr.com/marvel-important-villains-ranked/ |access-date=23 Nobyembre 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ika-2 sa kanilang listahang &quot;''10 Strongest Characters From Eternals Comics''&quot; (10 Pinakamalakas na Karakter Mula sa Komiks ng Eternals),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harth |first=David |date=13 Nobyembre 2021 |title=The 10 Strongest Characters From Eternals Comics |url=https://www.cbr.com/eternals-comics-strong-powerful-characters-marvel/ |access-date=30 Agosto 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}&lt;/ref&gt; at ika-2 sa kanilang listahang &quot;''15 Most Powerful Eternals''&quot; (15 Pinakamakapangyarihang Eternal).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lealos |first=Shawn S. |date=27 Hulyo 2019 |title=The 15 Most Powerful Eternals, Ranked |url=https://www.cbr.com/most-powerful-eternals-ranked/ |access-date=14 Oktubre 2022 |website=Comic Book Resources |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Epekto ===
Noong Hulyo 2018, naging ''viral'' ang Reddit porum na /r/ThanosDidNothingWrong, na nakatuon sa pagbabahagi ng mga teorya at [[Meme|meme]] tungkol sa tauhan, nang ipahayag na ipagbabawal ang kalahati ng mga tagasubaybay ng porum, na ginaya ang plano ni Thanos na lipulin ang kalahati ng lahat ng buhay sa sansinukob. Tumaas ang bilang ng mga tagasubaybay mula 100,000 tagagamit noong Hunyo hanggang mahigit 700,000 noong Hulyo 9, na humantong sa pagbabawal sa mahigit 350,000 tagagamit, ang pinakamalaking naturang pagbabawal sa kasaysayan ng Reddit.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 Hulyo 2018 |title=Thanos sparks biggest ever ban on Reddit |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-44710094 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719212552/https://www.bbc.com/news/newsbeat-44710094 |archive-date=19 Hulyo 2018 |df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=Travis |date=10 Hulyo 2018 |title=The Thanos subreddit successfully banned over 300,000 members in honor of 'Infinity War' |url=http://www.businessinsider.com/thanos-thanosdidnothingwrong-reddit-ban-snap-2018-7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160832/https://www.businessinsider.com/thanos-thanosdidnothingwrong-reddit-ban-snap-2018-7 |archive-date=20 Setyembre 2018 |access-date=11 Setyembre 2018 |website=Business Insider |df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Griffin |first=Andrew |date=10 Hulyo 2018 |title=Reddit just saw its biggest ban ever in honour of Thanos |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/reddit-ban-avengers-infinity-war-thanos-was-right-subreddit-forum-a8440116.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726084857/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/reddit-ban-avengers-infinity-war-thanos-was-right-subreddit-forum-a8440116.html |archive-date=26 Hulyo 2018 |access-date=11 Setyembre 2018 |website=Independent.co.uk |df=dmy-all|language=en}}&lt;/ref&gt; Sinabi ni JV Chamar ng ''[[Forbes]]'' na ang &quot;''Thanos did nothing wrong''&quot; (walang ginawang mali si Thanos) ay naging isang tanyag na [[internet]] meme, at na nagbibigay ang pelikulang ''Endgame'' ng ilang katibayan na pabor sa pananaw na ito, lalo na nang sabihin ni [[Captain America]], &quot;''I saw a pod of whales when I was coming over the bridge ... There's fewer ships, cleaner water.''&quot; (Nakakita ako ng isang pangkat ng mga [[balyena]] habang tumatawid ako sa tulay ... Mas kakaunti ang mga barko, mas malinis ang tubig.) Binanggit ng may-akda na dahil sa kasalukuyang krisis sa [[extinction|pagkalipol]] na dulot ng mga pagkilos ng tao, &quot;maaari ngang ipangatuwiran na walang ginawang masama si Thanos — at sa kalaunan, maaaring nailigtas talaga ng kontrabida ang mundo.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chamary |first=JV |date=7 Mayo 2019 |title=The Science Of 'Avengers: Endgame' Proves Thanos Did Nothing Wrong |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/jvchamary/2019/05/07/avengers-endgame-biodiversity/#21b2744d775b |url-status=live |access-date=29 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818125300/https://www.forbes.com/sites/jvchamary/2019/05/07/avengers-endgame-biodiversity/#21b2744d775b |archive-date=18 Agosto 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Bitoy in eatbulaga.jpg|thumb|Si Michael V. na gumanap sa ''Bubble Gang'' bilang parodya ni Thanos]]
Sa Pilipinas, ginampanan ni [[Michael V.]] si Thanos bilang &quot;Allan Peter Kuya Thanos&quot; sa dalawang-bahaging espesyal ng ''[[Bubble Gang]]'' na ''The ScAvengers'', na ipinalabas noong Nobyembre 2019 bilang bahagi ng ika-24 na anibersaryo ng palabas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Layug |first=Margaret Claire |date=4 Nobyembre 2019 |title=Who's who in Bubble Gang’s upcoming ‘Avengers’ parody? |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/714154/who-s-who-in-bubble-gang-s-upcoming-avengers-parody/story/ |access-date=6 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Nobyembre 5, 2019 |title=Michael V, gaganap bilang Alan Peter Kuya Thanos sa Avengers parody ng Bubble Gang |url=https://www.pep.ph/pepalerts/pep-troika/147344/michael-v-alan-peter-kuya-thanos-avengers-parody-bubble-gang-a4118-20191105 |access-date=2026-10-06 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pangalan na &quot;Allan Peter Kuya Thanos&quot; ay paglalaro sa pangalan ni politiko [[Alan Peter Cayetano]], na pinagsama sa pangalan ng tauhang si Thanos. Ang ''The ScAvengers'' ay isang parodya ng ''The Avengers'' ng Marvel Studios, kung saan tampok ang isang grupo ng mga taong walang tirahan na namumulot ng mga bagay para mabuhay at nakatuklas ng pambihirang mga bagay na nahulog mula sa kalawakan. Sa kuwento na tulad din sa kuwento the ''The Avengers'', si Kuya Thanos ang pangunahing kontrabida na naglalayong lipulin ang kalahati ng populasyon ng sansinukob sa pamamagitan ng pagpitik ng kaniyang mga daliri. Kabilang sa iba pang tauhan sina &quot;Thorpe&quot; (parodya ni Thor), &quot;Plantsa Man&quot; (parodya ni [[Iron Man]]), &quot;Capt. America Tiki Tiki&quot; (parodya ni Captain America), &quot;Black Panty&quot; (parodya ni [[Black Widow (Marvel Comics)|Black Widow]]), &quot;Hukay-Ukay&quot; o &quot;Boy Pana&quot; (parodya ni [[Hawkeye (komiks)|Hawkeye]]), &quot;Hulkluban&quot; (parodya ni [[Hulk]]), at &quot;Squatter-Man&quot; (parodya ni [[Spider-Man]]).

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga karakter ng Marvel Comics]]
[[Kategorya:Mga mass murderer na pangkaisipan]]
[[Kategorya:Mga karakter sa pelikulang superhero]]</text>
      <sha1>0pcfu42z84yg3zcxyo0z7z1tcmaaq6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Raiders of the Lost Ark</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280954</id>
    <revision>
      <id>2235780</id>
      <parentid>2228101</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11319" sha1="dj0lgqvx6t3peld2ojs5kqr92uwiolz" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = Raiders of the Lost Ark
| image          =File:Indy's Arc.jpg 
| alt            = 
| caption        = Theatrical release poster by [[Richard Amsel]]
| director       = [[Steven Spielberg]]
| producer       = [[Frank Marshall (producer)|Frank Marshall]]
| screenplay     = [[Lawrence Kasdan]]
| story          = {{Plain list|
* [[George Lucas]]
* [[Philip Kaufman]]
}}
| starring       = {{Plain list|
* [[Harrison Ford]]
* [[Karen Allen]]
* [[Paul Freeman (actor)|Paul Freeman]]
* [[Ronald Lacey]]
* [[John Rhys-Davies]]
* [[Denholm Elliott]]
}}
| music          = [[John Williams]]
| cinematography = [[Douglas Slocombe]]
| editing        = [[Michael Kahn (film editor)|Michael Kahn]]
| studio         = [[Lucasfilm Ltd.]]
| distributor    = [[Paramount Pictures]]
| released       = {{Film date|1981|06|12}}
| runtime        = 115 minutes&lt;!--Theatrical runtime: 115:11--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/raiders-lost-ark-1 | title=''RAIDERS OF THE LOST ARK'' (A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=June 2, 1981 | accessdate=March 8, 2016 | archive-date=9 Marso 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160309165508/http://bbfc.co.uk/releases/raiders-lost-ark-1 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| country        = United States
| language       = English
| budget         = $18 million&lt;ref name=&quot;Mojo&quot;&gt;{{cite web|title=Raiders of the Lost Ark (1981) |publisher=[[Box Office Mojo]] |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=raidersofthelostark.htm |accessdate=July 9, 2007 }}&lt;/ref&gt;
| gross          = $389.9 million&lt;ref name=&quot;Mojo&quot; /&gt;
}}
Ang '''''Raiders of the Lost Ark''''' (mas kilala rin bilang '''''Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark''''') ay isang [[pelikulang aksyon]]g [[pakikipagsapalaran]] noong 1981 na idinirek ni [[Steven Spielberg]], isinulat ni [[Lawrence Kasdan]] mula sa kwento nina [[George Lucas]] at [[Philip Kaufman]]. Ito rin ay ipinoprodyus [[Frank Marshall (prodyuser)|Frank Marshall]] for [[Lucasfilm]] Ltd., kasama si Lucas at [[Howard Kazanjian]] bilang executive producers.

Ito ay ang ika-unang installment sa [[Indiana Jones (franchise)|''Indiana Jones'' film franchise]], na pinagbibidahan ni [[Harrison Ford]] bilang ang arkeolohiyo na si [[Indiana Jones]], na lumaban sa mga Nazis na naghahanap para sa isang mahiwagang artifakto. Kasama rin dito sina [[Karen Allen]] bilang [[Marion Ravenwood]], ang umibig kay Indiana; [[Paul Freeman (aktor)|Paul Freeman]] bilang René Belloq, ang karibal ni Indiana, isang Pranses na arkeolohiyo; [[John Rhys-Davies]] bilang ang partner ni Indiana na si [[Sallah]]; [[Ronald Lacey]] bilang isang [[Gestapo]] agent na si [[Arnold Toht]]; at [[Denholm Elliott]] bilang kabataan ni Indiana na si [[Marcus Brody]].

Ang pelikula ay nagmula sa pagnanais ni Lucas na lumikha ng isang modernong bersyon ng [[Serial film|serials]] ng 1930s at 1940s. Ang produksyon ay nakabatay sa [[Elstree Studios]], England, ngunit ang pag-akit ay naganap din sa [[La Rochelle, France]], [[Tunisia]], [[Hawaii]], at [[California]] mula Hunyo hanggang Setyembre 1980.

== Buod ==
Noong 1936, ang arkeologo [[Indiana Jones]] ay sumasabog sa isang sinaunang templo na nakulong sa [[Peru]] at binawi ang isang [[Golden Idol]]. Siya ay hinarap ng karibal na arkeologo [[Listahan ng mga karakter na Indiana Jones#René Belloq|René Belloq]] at ang mga katutubong [[Jibito|Hovito]] na mga tao. Napapalibutan at napakarami, ibinuhos ni Jones ang idolo sa Belloq at nakatanan sa isang naghihintay sa [[floatplane]], na kung saan siya ay hindi komportable namamahagi ng kanyang upuan sa pet ahas ng piloto.

Belloq, Toht and Dietrich all scream in terror as the Ark turns its fury on them: Dietrich's head shrivels up, Toht's face is melted off his skull and Belloq's head explodes.  Flames then engulf the remains of the doomed assembly, save for Jones and Marion, and the pillar of fire rises into the sky.  The Ark's lid is blasted high into the air before dropping back down onto the Ark and sealing it.  Jones and Marion find their ropes burned off and embrace.
Si Belloq, Toht at Dietrich ay sumisigaw sa malaking takot habang ang Arko ay lumiliko sa kanilang kapusukan: Ang ulo ni Dietrich ay umalis, ang mukha ni Toht ay natunaw mula sa kanyang bungo at ang ulo ni Belloq ay sumabog. Pagkatapos ng mga apoy lumubog ang mga labi ng doomed assembly, i-save para sa Jones at Marion, at ang haligi ng apoy ay tumataas sa kalangitan. Ang talukbong ng Kaban ay napupunta sa hangin bago bumababa pabalik sa Kaban at tinatakan ito. Nakita ni Jones at Marion ang kanilang mga lubid na sinunog at yakapin.

Sa [[Washington D.C.]], ang mga ahente ng Army Intelligence ay nagpapaalam sa Jones at [[Listahan ng mga karakter ni Indiana Jones#Marcus Brody|Marcus Brody]] na ang Ark ay isang lugar na ligtas at pag-aralan ng &quot;mga nangungunang lalaki&quot;. Ang Kaban ay ipinakita na naka-imbak sa [[Area 51|isang higanteng warehouse ng gobyerno]] sa hindi mabilang na katulad na mga crates.

== Mga Artista at Tauhan ==

== Produksyon ==

=== Pag-gawa ng pelikula ===
Noong 1973, si [[George Lucas]] ay sumulat ng ''The Adventures of Indiana Smith''.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Marcus Hearn | title =The Cinema of George Lucas | url=https://archive.org/details/cinemaofgeorgelu0000hear | publisher =Harry N. Abrams Inc, Publishers | year =2005 | location =[[New York City|New York]] | page =[https://archive.org/details/cinemaofgeorgelu0000hear/page/80 80] | isbn =0-8109-4968-7}}&lt;/ref&gt; Tulad ng ''[[Star Wars (pelikula)|Star Wars]]'', na isinulat niya rin, ito ay isang pagkakataon upang lumikha ng isang modernong bersyon ng [[serye ng mga pelikula]] sa 1930s at 1940s.&lt;ref name=makingthetrilogy&gt;{{cite video | title=Indiana Jones: Making the Trilogy | format=DVD | publisher=[[Paramount Pictures]] | date=2003}}&lt;/ref&gt; Tinalakay ni Lucas ang konsepto na may [[Philip Kaufman]], na nagtrabaho kasama niya sa loob ng ilang linggo at dumating sa [[Ark ng Tipan]] bilang [[aparatong lagay]].&lt;ref name=smith /&gt; Sinabihan si Kaufman tungkol sa Kaban ng kanyang dentista noong bata pa siya.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.empireonline.com/indy/day2/ | title = Know Your MacGuffins | work = [[Empire (magazine)|Empire]] | date = April 23, 2008 | accessdate=April 23, 2008}}&lt;/ref&gt;

== Mga impluwensiya sa kulturang popular==

Kasunod ng tagumpay ng ''Raiders'', isang prequel, na pinamagatang ''[[Indiana Jones at Templo ng Doom|Temple of the Doom]]'', at dalawang sequels, tulad ng ''[[Indiana Jones and the Last Crusade|The Last Crusade]]'' at ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull|Kingdom of the Crystal Skull]]'', ay ginawa, na may isang ikatlong sequel na itinakda para palayain sa 2021.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Chitwood|first=Adam|title='Indiana Jones 5' Delayed a Year; Disney Shifts 'Wreck-It Ralph 2', 'Gigantic' and More|url=http://collider.com/indiana-jones-5-release-date-delayed-2020/|accessdate=August 6, 2017|work=Collider|date=April 25, 2017}}&lt;/ref&gt; Ang isang serye sa telebisyon, na may pamagat na ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'', ay dinala mula sa pelikulang ito, at mga detalye ng unang taon ng character. Maraming iba pang mga libro, [[Indiana Jones Comics|komiks]], at mga laro ng video na ginawa din.

Noong 1998, inilagay ng [[American Film Institute]] ang pelikula sa numero 60 sa pinakamataas na 100 na pelikula sa unang siglo ng sinehan. Noong 2007, na-update ng AFI ang listahan at inilagay ito sa bilang na 66. Ipinangalan din nila ito bilang ika-10 na pinaka-nakapangingilabot na pelikula, at pinangalanan ang Indiana Jones bilang pangalawang pinakadakilang bayani. Noong 1999, ang pelikula ay itinuturing na &quot;kultural, kasaysayan, o aesthetically makabuluhang&quot; ng U.S. [[Library of Congress]] at napili para sa pagpapanatili sa National Film Registry. Si Indiana Jones ay naging isang icon, na nakalista ng ''[[Entertainment Weekly]]'' bilang ikatlong paboritong aksyon bayani, habang binabanggit ang &quot;ilan sa mga pinakadakilang mga eksena sa aksyon na kailanman na-filmed ay magkasama tulad ng mga perlas&quot; pelikula.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20041669_20041686_20153598_22,00.html|title=25 Awesome Action Heroes|date=October 23, 2007|work=[[Entertainment Weekly]]|author=Marc Bernadin|accessdate=December 11, 2007|archive-date=Nobiyembre 30, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130024613/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20041669_20041686_20153598_22,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Sanggunian ==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;McGee2011&quot;&gt;{{Cite web
| title = Citizen Kane (1941)
| first = Scott
| last = McGee
| work = Turner Classic Movies
| date = 2011-08-12
| accessdate = 2017-10-16
| url = http://www.tcm.com/this-month/article/71645%7C0/Pop-Culture.html
| language = 
| quote = Director Steven Spielberg paid homage to the famous ending of Citizen Kane with the epilogue to Raiders of the Lost Ark (1981). ... buried in a vast warehouse, much like the fate of &quot;Rosebud&quot; ...
| archive-date = 2017-10-17
| archive-url = https://web.archive.org/web/20171017043917/http://www.tcm.com/this-month/article/71645%7C0/Pop-Culture.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

== Malayang pagbabasa ==
* {{cite book | last=Black | first=Campbell | title=Raiders of the Lost Ark | url=https://archive.org/details/raidersoflostark0000camp_m7v4 |date=September 1987 | publisher=[[Ballantine Books]] | isbn=0-345-35375-7 }}
* {{cite book | last=Kasdan | first=Lawrence | authorlink=Lawrence Kasdan | title=Raiders of the Lost Ark: The Illustrated Screenplay | url=https://archive.org/details/raidersoflostark00blac | year=1981 | publisher=[[Ballantine Books]] | isbn=0-345-30327-X }}
* {{cite book | last=Taylor | first=Derek | authorlink=Derek Taylor | title=The Making of Raiders of the Lost Ark | url=https://archive.org/details/makingofraiderso0000tayl |date=August 1981 | publisher=Ballantine Books | isbn=0-345-29725-3 }}

== Kawing panlabas ==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
* {{URL|http://www.indianajones.com/|IndianaJones.com}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Lucasfilm]]'s official Indiana Jones site, later replace with Facebook
* {{Official website|http://lucasfilm.com/indiana-jones-and-the-raiders-of-the-lost-ark|''Raiders of the Lost Ark''}} at {{URL|http://lucasfilm.com/|Lucasfilm.com}}
* {{IMDb title|0082971|Raiders of the Lost Ark}}
* {{tcmdb title|22087|Raiders of the Lost Ark}}
* {{Mojo title|raidersofthelostark|Raiders of the Lost Ark}}
* {{Rotten Tomatoes|raiders_of_the_lost_ark}}
* {{Metacritic film|raiders-of-the-lost-ark|Raiders of the Lost Ark}}
* {{YouTube|g44TIJdBrGU|''Raiders of the Lost Ark''}}

[[Kategorya:Mga pelikula sa seryeng Indiana Jones]]
[[Kategorya:Mga pelikula ng 1981]]
[[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga pelikulang pantasya noong mga 1980s]]
[[Kategorya:Mga pelikulang aksyon noong mga 1980s]]
[[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran noong mga 1980s]]
[[Kategorya:Mga pelikulang pantasya mula sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga pelikulang aksyon mula sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran mula sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga pelikula ng Paramount Pictures]]
[[Kategorya:Mga pelikulang idinirek ni Steven Spielberg]]
[[Kategorya:Mga pelikula ng Lucasfilm]]</text>
      <sha1>dj0lgqvx6t3peld2ojs5kqr92uwiolz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Radyo sa Pilipinas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>289155</id>
    <revision>
      <id>2235865</id>
      <parentid>2224470</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5213" sha1="scfcs2w7d01gmcr2kun51ggdog4icnr" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Radyo sa Pilipinas
|title = {{flagicon|PHI}} [[Radyo sa Pilipinas|Mga network ng radyo sa &lt;span class = &quot;country-name&quot;&gt;Pilipinas&lt;/span&gt;]]
|state = {{{state|}}}
|listclass = hlist
|bodyclass = adr

|group1 = Komersyal
|list1 =
* [[Aliw Broadcasting Corporation|Aliw]]
** [[DWIZ]]
** [[DWQZ|Home Radio]]
* [[Audiovisual Communicators|ACI]]
** [[DWRX|Monster]]
* [[Bombo Radyo Philippines|Bombo Radyo]]
** [[DWSM|Star FM]]
* [[Brigada Mass Media Corporation|BMMC]]/[[Baycomms Broadcasting Corporation|Baycomms]]/[[Mareco Broadcasting Network|MBNI]]
** [[DXYM|Brigada News FM]]
* [[Capitol Broadcasting Center|CBC]]
** [[DZME]]
** Like Radio
* [[DCG Radio-TV Network|DCG]]
* [[Eagle Broadcasting Corporation|EBC]]
** [[DZEC-AM|Radyo Agila]]
** [[DWDM-FM|Eagle FM]]
* [[DYRK|Exodus (WRocK)]]
* [[FBS Radio Network|FBS]]
** [[DWBL]]
** [[DWLL|Mellow 94.7]]
* [[GMA Network (kompanya)|GMA]]
** [[DWLS|Barangay LS]]
** [[DZBB-AM|Super Radyo]]
* [[MBC Media Group|MBC]]
** [[DZRH]]
** [[Love Radio]]
** Easy Rock
** Aksyon Radyo
** Yes FM
** [[Radyo Natin]]
* [[Mabuhay Broadcasting System|MBSI]]
** Win Radio
* [[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]]
** [[DWPM|DZMM Radyo Patrol]]
** [[DWFM|FM Radio]]
* Prage
** [[DWSS-AM|Abante Radyo]]
* [[Progressive Broadcasting Corporation|PBC/BMPI]]
** [[DZXQ|Radyo La Verdad]]
** [[DWNU|Wish 107.5]]
* [[Quest Broadcasting|Quest]]
** [[DWTM|Magic 89.9]]
* [[Rajah Broadcasting Network|RBN]]
** [[DZRJ-FM|RJFM]]
** [[DZRJ-AM|RJAM]]
* [[Radio Mindanao Network|RMN]]
** [[DWKC-FM|iFM]]
* [[TV5 Network|TV5]]/[[Nation Broadcasting Corporation|NBC]]
** [[DWLA|True FM]]
* [[Ultrasonic Broadcasting System|UBSI]]
** [[DWET-FM|Energy FM]]
* [[Y2H Broadcasting Network|Y2H]]
** XFM

|group2 = [[:en:State media|Ahensya ng&lt;br&gt;Gobyerno]]
|list2 =
* [[Philippine Broadcasting Service|PBS]]
** [[Radyo Pilipinas]]
*** [[DZRB-AM|Radyo Publiko]]
*** [[DZRM|Radyo Magasin]]
*** [[DZSR|Sports Radio]]
** [[DWFO|The Capital]]
** [[DWFT|Republika ni Juan]]
* [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC]]
** [[DWAN-AM|DWAN]]

|group3 = [[Relihiyosong pagsasahimpapawid|Relihiyoso]]
|list3 =
* [[Catholic Media Network|CMN]]
** [[DZRV|Radyo Totoo]]
** Spirit FM
* [[:en:Cathedral of Praise|COP]]
** [[DZBR|Bible Radio]]
* [[Christian Era Broadcasting Service International|CEBSI]]
** [[DZEM|INC Radio]]
* [[Delta Broadcasting System|DBS]]
** [[DWXI-AM|DWXI]]
* [[End-Time Mission Broadcasting Service|EMBS]]
** Life Radio
* [[Far East Broadcasting Company|FEBC Philippines]]
* [[Notre Dame Broadcasting Corporation|NDBC]]
* [[Radio Maria Philippines|Radio Maria]]
* [[:en:United Christian Broadcasters|UCB Philippines]]
** The Edge
* [[ZOE Broadcasting Network|ZOE]]
** [[DZJV]]

|group4 = Rehiyonal
|list4 =
* [[Beta Broadcasting System|BBSI]]
** K-Lite
* [[Central Luzon Television|CLBC Pampanga]]
* [[Century Broadcasting Network|CCMCI]]
** Magik FM
* [[EMedia Productions|eMedia Zamboanga]]
* [[Filipinas Broadcasting Network|FBN]]
* [[Apollo Broadcast Investors]]
** [[Allied Broadcasting Center|Allied]]
** GV Radios
* [[Kaissar Broadcasting Network|KBNI]]
* [[DYSR|NCCP]]
* [[Palawan Broadcasting Corporation|PBC Palawan]]/[[Bandera News Philippines|Bandera]]
** Radyo Bandera
* [[PBN Broadcasting Network|PBN Bicol]]
** OKFM
* [[PEC Broadcasting Corporation|PECBC]]
** Real Radio
* [[Primax Broadcasting Network|Primax]]
** MemoRies
* [[Prime Broadcasting Network|Prime FM]]
* [[Radyo Pilipino Corporation|Radyo Pilipino]]
** One FM
* [[Radio Philippines Network|RPN]]
** Radyo Ronda
* [[Rizal Memorial Colleges Broadcasting Corporation|RMCBC]]
* RSV/Malindang
** Juander Radyo
* [[Subic Broadcasting Corporation|SBC Zambales]]
* [[Times Broadcasting Network Corporation|TBNC]]
** Radyo BisDak
* [[UM Broadcasting Network|UMBN]]
** [[DXUM|News &amp; Public Affairs]]
** [[DXKR-FM|Retro]]
** [[DXWT|Wild FM]]
* [[Vanguard Radio Network|VRN]]
** Big Sound FM
* [[Vimcontu Broadcasting Corporation|Vimcontu]]
* [[Viva Entertainment|Viva/Ultimate]]
** [[DXUR|Halo Halo Radio]]

|group5 = [[Radyong pampaaralan|Pampaaralan]]
|list5 =
* [[Adamson University]]
** Falcon Radio
* [[Ateneo de Manila University]]
** Magis Radio
** [[Radyo Katipunan]]
* [[Colegio de San Juan de Letran]]
** Arriba Campus Radio
* [[De La Salle University]]
** [[Green Giant FM]]
** [[DWSU-FM|DWSU Green FM]]
** [[DWDS|DWDS Animo! FM]]
* [[Silliman University]]
** Silliman NetRadio
* [[University of the Philippines]]
** [[DZUP]]
** UP-FM/Maroon FM
* [[University of Santo Tomas]]
** [[DZST (defunct)|UST Tiger Radio]]
** [[DWAQ]]

|group6 = Internet
|list6 =
* [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]
** [[MOR Entertainment]]
* [[Radio Pilipinas]]
* [[WXB 102]]

|group7 = Shortwave
|list7 =
* [[Radio Veritas]]
* [[Philippine Broadcasting Service|PBS]]
** [[Radyo Pilipinas World Service]]

|group8 = Hindi Aktibo
|list8 =
* [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]
** [[MOR Entertainment|My Only Radio]]
* [[Hot FM (Philippine radio network)|Hot FM]]
* [[Inquirer Group of Companies|Trans-Radio]]
** [[DZIQ|Radyo Inquirer]]
* [[Sonshine Media Network International|SMNI]]
** [[DZAR|Sonshine Radio]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Kategorya:Padron ng mga kumpanyang pagsasahimpapawid]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>scfcs2w7d01gmcr2kun51ggdog4icnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299026</id>
    <revision>
      <id>2235924</id>
      <parentid>2235152</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <comment>/* National Capital Region */</comment>
      <origin>2235924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55808" sha1="e1rr8shd96b09z1ftbk63tjtkf2bnom" xml:space="preserve">{{For|talaan ng mga analog na himpilang pangtelebisyon|Talaan ng mga analogong himpilang pangtelebisyon sa Pilipinas}}
{{Multiple issues|{{primary sources|date=Oktubre 2020}}
{{Unreliable sources|date=Abril 2025}}
{{more citations needed|date=Oktubre 2020}}
{{update|date=Abril 2023}}
}}

[[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|400x400px|Pamantayan ng [[dihital na telebisyon]] sa buong mundo.]]

Ito ang isang '''talaan ng mga himpilang pantelebisyon na [[dihital na telebisyon sa Pilipinas|naka-dihital sa Pilipinas]]'''.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NTC List of DTTB Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/3qwepDblYFlFpRIAxnpr8DeBq7m2qrvCyUDjZHDqcWYLHU55YohnTf2QwdWk8xHnErMQ6iIXPAiLJZM2qJGi32oxvPDGCessrNvB/NTC%20FOI%20223511250758.pdf |website=foi.gov.ph |date=September 6, 2019}}&lt;/ref&gt; Mapapanood ang mga tsanel sa nakasaad na lugar. Pinagtibay ng [[National Telecommunication Commission|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon (NTC)]] ang pamantayang [[ISDB-T]] para sa mga telebisyon sa Pilipinas.

==Paunang impormasyon==
[[File:ISDB-T CH Seg Prog allocation.svg|thumb|Mga bahagi (''segment'') ng ISDB-T]]
Huling isinapanahon noong Marso 2026.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dtvpilipinas.org/ |title=DTV Pilipinas official website |access-date=2020-07-15 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716060054/https://www.dtvpilipinas.org/ |url-status=dead }} {{cite web |url=https://dtvpilipinas.blogspot.com |title=DTV Pilipinas official blogsite }}&lt;/ref&gt; Nasa ''test broadcast'' pa rin ang karamihan sa mga nakalistang himpilan. Inaasahang permanenteng magsasara ang lahat ng mga naka-analog na serbisyo pagdating ng taong 2026.&lt;ref name=ntcph&gt;{{cite news |title=Gov't wants analog TV switched off by 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/599484/money/companies/gov-t-wants-analog-tv-switched-off-by-2023 |work=GMA News Online |date=February 14, 2017 |author=Cabuenas, Jon Viktor D.}}&lt;/ref&gt;

''Galing sa ibang pahina ng wiking ito pati na rin sa mga sanggunian ang datos na ipinapakita sa talaang ito. Maaaring iba ang masagap na tsanel depende sa lugar o di kaya sa lakas ng signal ng himpilan. Karamihan rin ng mga nakalagay na tsanel rito ay naka-test broadcast, kaya naman maaaring hindi masagap ng ilang lugar ang ilang himpilan dahil sa mahinang signal (o dead spot) o di kaya'y mahina ang lakas ng pagta-transmit ng mga himpilan. May ilan ding mga tsanel na naka-encrypt at maaaring mapanood lamang sa piling mga tagagawang (manufacturer) ng set-top box o mobile dongle.''
{{clear}}

==National Capital Region==

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;| [[Ultra high frequency|UHF]] Channel
! class=&quot;unsortable&quot;| [[Dalas]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Broadcaster
! Maikling pangalan
! class=&quot;unsortable&quot;| Pagprograma
! class=&quot;unsortable&quot;| Format ng Larawan
! Mga Oras ng Pag-broadcast
! Mga Tala
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DWGT-TV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''14'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''473.143 MHz'''
| '''4.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[People's Television Network]]
| '''PTV HD1'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[People's Television Network|PTV]]
| 16:9 [[1080i]] [[High-Definition Television|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
| Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''4.02'''
| '''PTV SD1'''
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''4.03'''
| '''PTV SD2'''
| [[DZRB-AM|Radyo Pilipinas 1]]
| Lunes - Biyernes: 4 a.m. - 10 p.m. Sabado: 5 a.m. - 11 p.m. Linggo: 6 a.m. - 10 p.m.
|-
| '''4.04'''
| '''PTV SD3'''
| PTV Sports Network
| 8 a.m. - 6 p.m.
|-
| '''4.04'''
| '''PTV 1SEG'''
| [[People's Television Network|PTV]]
| [[16:9]] [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DZBB-TV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''15'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''479.143 MHz'''
| '''7.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]]
|  '''GMA'''
| [[GMA Network]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| rowspan=&quot;4&quot; | Komersyal na broadcast (15 kW TPO; 100 kW ERP)
|-
| '''7.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]]
| Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
| [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.07'''
| '''I HEART MOVES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''7.21'''
| '''GMA 1Seg'''
| [[GMA Network]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| [[DZMV-TV]]
| '''16'''
| '''485.143 MHz'''
| '''2.01'''
| [[Advanced Media Broadcasting System]]
| '''All TV HD'''
| [[All TV]]
| 16:9 [[1080p]] [[HDTV]]
| Lunes - Biyernes: 8 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado - Linggo: 8 a.m. - 11 p.m.
| Pagsubok na broadcast (10 kW)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DZTV-TV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''17'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''491.143 MHz'''
| '''13.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]
| '''Congress TV HD'''
| [[Congress TV]]
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | Lunes - Biyernes: 9:00 a.m. - 9:00 p.m. 
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok na broadcast (3 kW)
|-
| '''13.02'''
| '''IBC HD'''
| [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC 13]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 11:00 p.m. Sabado - Linggo: 7:00 a.m. - 10:00 p.m.
|-
| '''13.03'''
| '''DWAN HD'''
| [[DWAN-AM|DWAN 1206]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DWET-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
|  '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 4:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.35'''
| '''One Seg S1 '''
| [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]]
| 16:9 [[144p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DZKB-TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''19'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''503.143 MHz'''
| '''19.02'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Radio Philippines Network]], [[Nine Media Corporation]] at [[Cignal TV]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[TV5 Network, Inc.]])
| '''RPTV HD'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
| 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
| Komersyal na broadcast (5 kW)
|-
| '''19.06'''
| '''RPTV HD 1Seg'''
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DZOE-TV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''20'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''509.143 MHz'''
| '''20.21'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]])
| '''A2Z'''
| [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;2&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW TPO; 30 kW ERP)
|-
| '''20.24'''
| '''Light TV'''
| [[DZOZ-DTV|Light TV]]
| Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m.
|-
| '''20.31'''
| '''A2Z Oneseg'''
| [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes 5 a.m. - 12:15 a.m. Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;1&quot; | [[1Seg]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DWCP-DTV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''21'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''515.143 MHz'''
| '''21.02'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Southern Broadcasting Network]] at [[Solar Entertainment Corporation]]
| '''SolarFlix'''
| [[SolarFlix]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
| Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital sa komersyal na broadcast (3 kW)
|-
| '''21.03'''
| '''Solar Sports'''
| [[Solar Sports]]
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''21.04'''
| '''DepEd ALS'''
| [[Solar Learning]]
| Maaaring mag-iba ang mga oras
|-
| '''21.07'''
| '''Shop TV'''
| [[Shop TV]]
| 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; {{n/a|PA}}
| rowspan=&quot;2&quot; | '''23'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''527.143 MHz'''
| '''23.01'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Aliw Broadcasting Corporation]]
| '''ALIW CHANNEL 23'''
| [[Aliw Channel 23]]
| 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4 a.m. - 10 p.m.
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration (3 kW)
|-
| '''23.02'''
| '''DWIZ NEWS TV'''
| [[DWIZ]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DZEC-DTV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''28'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''557.143 MHz'''
| '''28.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Eagle Broadcasting Corporation]]
| '''NET25 HD'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Net 25]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 5 a.m. – hatinggabi (kinabukasan)
| rowspan=&quot;5&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''28.02'''
| '''NET25 SD'''
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| '''28.03'''
| '''INCTV HD'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[INC TV]]
|  16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
|-
| '''28.04'''
| '''INCTV SD'''
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| '''28.05'''
| '''EBC RESERVED'''
| [[Net 25]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DZRJ-DTV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''29'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''563.143 MHz'''
| '''29.21'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Rajah Broadcasting Network]]
| '''RJ DigiTV'''
| [[DZRJ-DTV|RJ DigiTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]]
| 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan)
| Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (2.5 kW)
|-
| '''29.22'''
| '''Timeless TV'''
| Timeless TV
| 24 Oras
| rowspan=&quot;4&quot; | Pagsubok na broadcast
|-
| '''29.23'''
| '''Radyo Bandido TV'''
| [[DZRJ-AM|Radyo Bandido]]
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| 5 a.m. - hatinggabi
|-
| '''29.24'''
| '''Rock of Manila TV'''
| Rock MNL
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]]
| 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan)
|-
| '''29.25'''
| '''TV Maria'''
| [[TV Maria]]
| 24 Oras
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | [[DWKC-DTV]]
| rowspan=&quot;7&quot; | '''31'''
| rowspan=&quot;7&quot; | '''575.143 MHz'''
| '''31.01'''
| rowspan=&quot;7&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
| '''PRTV PRIME'''
| [[PRTV Prime Media]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
| rowspan=&quot;7&quot; | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW)
|-
| '''31.02'''
| '''BLAST SPORTS'''
| Blast Sports
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''31.03'''
| '''KNOWLEDGE CHANNEL'''
| [[Knowledge Channel]]
| rowspan=&quot;4&quot; | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - 11 p.m.
|-
| '''31.04'''
| '''RESERVED'''
| Test card
| Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''31.05'''
| '''BILYONARYO NEWS CHANNEL'''
| [[Bilyonaryo News Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''31.06'''
| '''LIFE TV'''
| [[Life TV]]
|-
| '''31.07'''
| '''PILIPINAS HD'''
| [[Pilipinas HD]]/[[D8TV]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DZOZ-DTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''33'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''587.143 MHz'''
|'''33.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[ZOE Broadcasting Network]]
| '''Light TV HD'''
| [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m.
| rowspan=&quot;2&quot; | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (5 kW TPO; 25 kW ERP)
|-
| '''33.02'''
| '''Light TV SD1'''
| Light TV Promotional channel
|-
| '''33.31'''
| '''Light TV 1seg'''
| [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DWAO-TV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''38'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''617.143 MHz'''
| '''55.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Progressive Broadcasting Corporation]]
| '''UNTV-1'''
| [[UNTV]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 24 na oras
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok na broadcast (2.5 kW) [mahinang signal]
|-
| '''55.02'''
| '''STV'''
| [[STV (Pilipinas)|STV]] / kasalukuyang mirror feed mula sa [[UNTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]]
|-
| '''55.03'''
| '''TRUTH CHANNEL'''
| [[Truth Channel]]
|-
| '''55.04'''
| '''UNTV Reserve'''
| {{n/a|Blank feed}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| {{n/a|Itim na screen}}
|-
| '''55.31'''
| '''UNTV 1SEG'''
| [[UNTV]]
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DWVN-DTV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''45'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''659.143 MHz'''
| '''45.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Gateway UHF Television Broadcasting]]
| '''Hope Phil HD'''
| [[Hope Channel Philippines]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 24 na oras
| rowspan=&quot;4&quot; | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Mahina ang paghahatid ng signal, Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (3.5 kW)
|-
| '''45.02'''
| '''Hope Intl'''
| [[Hope International (Seventh-day Adventist)|Hope International]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| '''45.03'''
| '''Hope Live'''
| [[Hope Channel Philippines|Hope Channel Philippines]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| '''45.04'''
| [[Global Satellite Technology Services]]
| '''One Media'''
| [[One Media Network]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DZCE-TV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''49'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''683.143 MHz'''
| '''01.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Christian Era Broadcasting Service International]] 
| '''INC TV HD'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DZCE-TV|INC TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 4 a.m. – hatinggabi
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok na broadcast (10 kW)
|-
| '''01.02'''
| '''INC TV HD1'''
|-
| '''01.03'''
| '''INC TV SD'''
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; {{n/a|PA}}
| rowspan=&quot;4&quot; | '''51'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''695.143 MHz'''
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] at [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (Mirror feed mula sa DTT-18) (5 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.35'''
| '''One Seg S1 '''
| [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]]
| 16:9 [[144p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 4:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|}

==Rehiyon I (Rehiyon ng Ilocos)==

===Ilocos Norte===

===Ilocos Sur===
 &lt;div style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
 {|  class=&quot;wikitable sortable&quot;
 |-
 !Callsign
 !class=&quot;unsortable&quot;|[[Ultra high frequency|UHF]] Channel
 !class=&quot;unsortable&quot;|[[Dalas]]
 !width=&quot;6%&quot; |  [[Virtual channel|LCN]]
 !Broadcaster
 !Maikling pangalan
 !class=&quot;unsortable&quot;|Pagprograma
 !class=&quot;unsortable&quot;|Format ng Larawan
 !Mga Oras ng Pag-broadcast
 !Mga Tala
 |-
 |  rowspan=&quot;8&quot; |[[DWBC-TV]]
 |  rowspan=&quot;8&quot; |'''15'''
 |  rowspan=&quot;8&quot; |'''479.143 MHz''' (Metro Vigan at Northern Luzon)
 |'''48.01'''
 |  rowspan=&quot;8&quot; |[[GMA Network (company)|GMA Network, Inc.]]
 |  '''GMA'''
 |[[DWBC-TV|GMA Ilocos]]
 |  rowspan=&quot;7&quot; |  4:3 [[480i]] [[SDTV]]
 |  Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
 |  rowspan=&quot;5&quot; |Komersyal na broadcast (5 kW)
 |-
 |'''48.02'''
 |  '''GTV'''
 |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]]
 |  rowspan=&quot;1&quot; |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
 |-
 |'''48.03'''
 |  '''Heart of Asia'''
 |[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]]
 |  rowspan=&quot;3&quot; |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
 |-
 |'''48.06'''
 |'''HALLYPOP'''
 |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
 |-
 |'''48.07'''
 |'''I HEART MOVES'''
 |[[I Heart Movies]]
 |-
 |'''48.08'''
 |'''(UNNAMED)'''
 |{{n/a|Itim na screen}}
 |  TBA
 |rowspan=&quot;2&quot; |Subok na broadcast
 |-
 |'''7.11'''
 |  '''DepEd TV'''
 |  [[DepEd TV]]
 |  rowspan=&quot;1&quot; |  7 a.m. - 7 p.m.  (Lunes Sabado)
 |-
 |'''48.31'''
 |'''GMA 1SEG'''
 |[[DWBC-TV|GMA Ilocos relay]]
 |  4:3 [[240p]] [[LDTV]]
 |  Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
 |[[1seg]]
 |}
 &lt;/div&gt;

==Cordillera Administrative Region (CAR)==

===Benguet===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Callsign
! [[Ultra high frequency|UHF]]
! [[Dalas]]
! [[Virtual channel|LCN]]
! Broadcaster
! Maikling pangalan
! Pagprograma
! Format ng Larawan
! Mga Oras ng Pag-broadcast
! Mga Tala
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DZBS-TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''19'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''503.143 MHz'''
| '''19.02'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Radio Philippines Network]]
| '''RPTV HD'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
| 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
| Komersyal na broadcast (5 kW)
|-
| '''19.06'''
| '''RPTV HD 1Seg'''
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; {{n/a|PA}}
| rowspan=&quot;2&quot; | '''25'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''539.143 MHz'''
| '''25.01'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Eagle Broadcasting Corporation]]
| '''NET25'''
| [[Net 25]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4 a.m. - hatinggabi
| rowspan=&quot;2&quot; | Komersyal na broadcast (1 kW)
|-
| '''25.02'''
| '''INCTV'''
| [[DZCE-TV|INCTV]]
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | [[DWHB-DTV]]
| rowspan=&quot;7&quot; | '''26'''
| rowspan=&quot;7&quot; | '''545.143 MHz''' (Metro Baguio Northern at Central Luzon)
| '''26.01'''
| rowspan=&quot;7&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
| '''PRTV PRIME'''
| [[PRTV Prime Media]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
| rowspan=&quot;7&quot; | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW)
|-
| '''26.02'''
| '''BLAST SPORTS'''
| Blast Sports
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''26.03'''
| '''KNOWLEDGE CHANNEL'''
| [[Knowledge Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - 11 p.m.
|-
| '''26.04'''
| '''RESERVED'''
| Test card
| Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''26.05'''
| '''BILYONARYO NEWS CHANNEL'''
| [[Bilyonaryo News Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''26.06'''
| '''LIFE TV'''
| [[Life TV]]
|-
| '''26.07'''
| '''PILIPINAS HD'''
| [[Pilipinas HD]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | [[DZEA-TV]]
| rowspan=&quot;8&quot; | '''38'''
| rowspan=&quot;8&quot; | '''617.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon)
| '''10.01'''
| rowspan=&quot;8&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]]
| '''GMA'''
| [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio]]
| rowspan=&quot;7&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
| rowspan=&quot;5&quot; | Komersyal na broadcast (15 kW)
|-
| '''10.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (Philippine TV network)|GTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''10.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
| [[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''10.06'''
| '''HALLYPOP'''
| [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
|-
| '''10.07'''
| '''I HEART MOVES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''10.08'''
| {{n/a|'''(UNNAMED)'''}}
| {{n/a|Itim na screen}}
| {{n/a|TBA}}
| rowspan=&quot;1&quot; | Itim na screen
|-
| '''10.11'''
| '''DepEd TV'''
| [[DepEd TV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 7 a.m. - 7 p.m.  (Lunes Sabado)
| rowspan=&quot;1&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''10.31'''
| '''GMA 1Seg'''
| [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio Relay]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[D-8-XM-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''42'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''641.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon)
| '''4.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; |[[People's Television Network]]
| '''PTV SD1'''
| [[D-8-XM-TV|PTV Cordillera]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] (minsan [[1080i]] [[HDTV]])
| rowspan=&quot;1&quot; | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
| rowspan=&quot;1&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''4.02'''
| '''PTV SD2'''
| {{n/a|Black Screen}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| {{n/a|TBA}}
| rowspan=&quot;2&quot; | Blangkong screen
|-
| '''4.03'''
| '''PTV SD3'''
| {{n/a|Black Screen}}
| {{n/a|TBA}}
|-
| '''4.04'''
| '''PTV 1seg'''
| [[People's Television Network|PTV]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DWFB-DTV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''44'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''653.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon)
| '''44.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Global Satellite Technology Services]]
| '''GNN North Luzon'''
| [[GNN North Luzon]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 16:9 [[480p]] [[SDTV]] (minsan [[720p]] [[HDTV]])
| rowspan=&quot;4&quot; | Lunes-Linggo 5:00 a.m. - 11:00p.m.
| rowspan=&quot;4&quot; | Ganap na lumipat mula sa analog &lt;br /&gt; patungo sa dihital / Pagsubok sa Broadcast / Pagsubok sa Configuration
|-
| '''44.02'''
| '''Highland TV'''
| Highland TV / RNG Luzon
|-
| '''44.03'''
| '''GNN'''
| [[Golden Nation Network|GNN]]
|-
| '''44.04'''
| rowspan=&quot;1&quot;| [[Global Satellite Technology Services]] at [[Gateway UHF Television Broadcasting]]
| '''Hope Phil HD'''
| [[Hope Channel Philippines]]
|-
| rowspan&quot;1&quot; {{n/a|PA}}
| rowspan&quot;1&quot; | '''45'''
| rowspan&quot;1&quot; | '''659.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon)
| '''45.01'''
| rowspan&quot;1&quot; | [[DZTP|Tirad Pass Network]]
| rowspan&quot;1&quot; | '''TPN'''
| rowspan&quot;1&quot; | [[DZTP|TPN]]
| rowspan&quot;1&quot; | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]]
| rowspan&quot;1&quot; | 5:00 a.m. - hatinggabi
| rowspan&quot;1&quot; | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DZET-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''51'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''695.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon)
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
|  '''TV5'''
| [[DZET-TV|TV5 Baguio]]
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang  susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (5 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (sa susunod na araw) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan)
|-
| '''5.35'''
| '''One Seg S1'''
| [[DZET-TV|TV5 Baguio Relay]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. -  1:00 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
|}

==Rehiyon II (Cagayan Valley)==

==Rehiyon III (Central Luzon)==

===Pampanga===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Callsign
! [[Ultra high frequency|UHF]]
! [[Dalas]]
! [[Virtual channel|LCN]]
! Broadcaster
! Maikling pangalan
! Pagprograma
! Format ng Larawan
! Mga Oras ng Pag-broadcast
! Mga Tala
|-
| [[DWRW-TV]]
| '''36'''
| '''605.143 MHz'''
| '''36.01'''
| [[RadioWorld Broadcasting Corporation]]
| '''CLTV36'''
| [[Central Luzon Television|CLTV36]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| 9 a.m. - 10 p.m.
| {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/&lt;br/&gt;sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |  [[DWFU-DTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''44'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''653.143 MHz'''
| '''44.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[First United Broadcasting Corporation]]
| '''GNN Pampanga'''
| GNN Pampanga [[DWFU-DTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; {{n/a|TBA}}
| rowspan=&quot;3&quot; {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/&lt;br/&gt;sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}}
|-
| '''44.02'''
| '''GNN Central Luzon'''
| {{n/a|–}}
|-
| '''44.03'''
| '''GNN'''
| [[Golden Nation Network|GNN]]
|-
|}

==Rehiyon IV-A (CALABARZON)==

===Batangas===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Callsign
! [[Ultra high frequency|UHF]]
! [[Dalas]]
! [[Virtual channel|LCN]]
! Broadcaster
! Maikling pangalan
! Pagprograma
! Format ng Larawan
! Mga Oras ng Pag-broadcast
! Mga Tala
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DWBD-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz''' (Batangas at CALABARZON)
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV|Mediascape Inc.]]
| '''TV5'''
| TV5 Batangas
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang  susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan)
| rownspan=&quot;4&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (tsanel pantelebisyon)|RPTV]]
| 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''5.03'''
| ''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan)
| Komersyal na broadcast
|-
| '''5.35'''
| '''One Seg S1'''
| TV5 Batangas Relay
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. -  1:00 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | [[D-12-ZB-TV]]
| rowspan=&quot;8&quot; | '''32'''
| rowspan=&quot;8&quot; | '''581.143 MHz''' (Batangas at CALABARZON)
| '''12.01'''
| rowspan=&quot;8&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]]
| '''GMA'''
| [[D-12-ZB-TV|GMA Batangas]]
| rowspan=&quot;7&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
| rowspan=&quot;5&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''12.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (Philippine TV network)|GTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''12.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
| [[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''12.06'''
| '''HALLYPOP'''
| [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
|-
| '''12.07'''
| '''I HEART MOVES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''12.08'''
| '''(RESERVED)'''
| {{n/a|Itim na screen}}
| TBA
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''12.11'''
| '''DEPED TV'''
| [[DepEd TV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes - Sabado)
|-
| '''12.31'''
| '''GMA 1-Seg'''
| GMA Batangas Relay
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
| [[1seg]]
|}

==Rehiyon IV-B (MIMAROPA)==

==Rehiyon V (Rehiyon ng Bicol)==

===Camarines Sur===
 &lt;div style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
 {|  class=&quot;wikitable sortable&quot;
 !Callsign
 ![[Ultra high frequency|UHF]]
 ![[Dalas]]
 ![[Virtual channel|LCN]]
 !Broadcaster
 !Maikling pangalan
 !Pagprograma
 !Format ng Larawan
 !Mga Oras ng Pag-broadcast
 !Mga Tala
 |-
 |  rowspan=&quot;6&quot; {{n/a|PA}}
 |  rowspan=&quot;6&quot; | '''19'''
 |  rowspan=&quot;6&quot; | '''503.143 MHz''' &lt;br/&gt;([[Nabua, Camarines Sur]])
 | '''19.01'''
 | rowspan=&quot;6&quot; | [[Polytechnic State University of Bicol|PSUB]] &lt;br&gt;at&lt;br&gt;[[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]]
 |  '''PSUBTv'''
 |  PSUB TV
 |  rowspan=&quot;6&quot; |[[4:3]] [[480i]] [[SDTV]]
 |  rowspan=&quot;6&quot; | 9 a.m. - 8 p.m.
 |  rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok sa broadcast
 |-
 | '''19.02'''
 | '''PSUB COHS'''
 | Ang TLC Channel
 |-
 | '''19.03'''
 | '''PSUB COBM'''
 | Kolehiyo ng Pamamahala ng Negosyo
 |-
 | '''19.04'''
 |  '''PSUB COEAS'''
 | BigCAS Channel
 | rowspan=&quot;3&quot; {{n/a|Pagsubok sa Configuration}}
 |-
 | '''19.05'''
 | '''PSUB Graduate School'''
 | Ang Grad-Ed Channel
 |-
 | '''19.06'''
 | '''PSUB COE'''
 | Kolehiyo ng Inhinyero
 |-
 | rowspan=&quot;8&quot; | [[DWHC-TV]]
 | rowspan=&quot;3&quot; |  '''32'''
 | rowspan=&quot;3&quot; | '''581.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur)
 | '''32.01'''
 | rowspan=&quot;3&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
 |'''PIE'''
 |rowspan=&quot;1&quot;|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]]
 |rowspan=&quot;2&quot;|16:9 [[480i]] [[SDTV]]
 |rowspan=&quot;1&quot;|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan)
 |  rowspan=&quot;2&quot;|Komersyal na Broadcast
 |-
 |'''32.03'''
 |''' KNOWLEDGE CHANNEL'''
 |[[Knowledge Channel]]
 |6:00 a.m. - 11:00 p.m.
 |-
 |'''32.31'''
 |'''PIE oneseg'''
 |rowspan=&quot;1&quot;|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]]
 |  4:3 [[240p]] [[LDTV]]
 |rowspan=&quot;1&quot;|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan)
 |[[1seg]]
 |-
 |  rowspan=&quot;5&quot; |'''35'''
 |  rowspan=&quot;5&quot; |'''599.143 MHz''' &lt;br /&gt; (Metro Naga)
 | '''35.01'''
 | rowspan=&quot;5&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
 | '''DEPED TV'''
 | [[Deped TV]]
 | rowspan=&quot;4&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
 | rowspan=&quot;1&quot; | 7 a.m. - 7 p.m.
 | rowspan=&quot;4&quot; | Pagsubok na broadcast
 |-
 | '''35.02'''
 | '''RESERVED'''
 | RESERVED
 | 6 a.m. - hatinggabi
 |-
 | '''35.03'''
 | '''PILIPINAS HD'''
 | [[Pilipinas HD]]
 | rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
 |-
 | '''35.04'''
 | '''LIFE TV'''
 | [[Life TV (Philippines)|Life TV]]
 |-
 | '''35.31'''
 | '''BEAM TV 1Seg'''
 | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel
 | 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
 | rowspan=&quot;1&quot; | M 7 a.m. - 7 p.m.
 | [[1seg]]
 |-
 | rowspan=&quot;8&quot; | [[DWAI-TV]]
 | rowspan=&quot;8&quot; | '''38'''
 | rowspan=&quot;8&quot; | '''617.143 MHz'''
 (Metro Naga at Camarines Sur)
 | '''07.01'''
 | rowspan=&quot;8&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]]
 | ''GMA'''
 | [[DWAI-TV|GMA Naga]]
 | rowspan=&quot;7&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
 | Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
 | rowspan=&quot;5&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
 |-
 | '''07.02'''
 |  '''GTV'''
 | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]]
 | rowspan=&quot;1&quot; | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
 |-
 |'''07.03'''
 |  '''HEART OF ASIA'''
 |[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]]
 | rowspan=&quot;3&quot; | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
 |-
 | '''07.06'''
 | '''HALLYPOP'''
 | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
 |-
 | '''07.07'''
 | '''I HEART MOVES'''
 | [[I Heart Movies]]
 |-
 |'''07.08'''
 |'''(UNNAMED)'''
 |{{n/a|Itim na screen}}
 |rowspan=&quot;1&quot; |TBA
 |rowspan=&quot;2&quot; |Pagsubok sa brodkast
 |-
 |'''7.11'''
 | '''DepEd TV'''
 | [[DepEd TV]]
 | rowspan=&quot;1&quot; |  7 a.m. - 7 p.m.  (Lunes Sabado)
 |-
 | '''07.35'''
 | '''GMA1SEG'''
 | [[DWAI-TV|GMA Naga Relay]]
 | 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
 | Mga Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado: &lt;br /&gt; 5 a.m. - hatinggabi &lt;br /&gt; Linggo: &lt;br /&gt; 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang  susunod na araw)
 |[[1seg]]
 |-
 | rowspan=&quot;4&quot; |[[DWMA-TV]]
 | rowspan=&quot;4&quot; |'''46'''
 | rowspan=&quot;4&quot; |'''665.143 MHz''' &lt;br/&gt;(Metro Naga)
 |'''8.01'''
 | rowspan=&quot;4&quot; |[[People's Television Network]]
 | '''PTV HD1'''
 |rowspan=&quot;2'|[[DWMA-TV|PTV Naga]]
 |  rowspan=&quot;3&quot; |16:9 [[720p]] [[HDTV]](minsan 4:3 up-scaled [[480i]] [[SDTV]])
 |  rowspan=&quot;4&quot; |Mga Araw ng Linggo: &lt;br /&gt; 6 a.m. – 12:30 a.m. &lt;br /&gt; Sabado at Linggo: &lt;br /&gt; 7 a.m. – hatinggabi (sa susunod na araw)
 | L rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok sa broadcast
 |-
 | '''8.02'''
 |  '''PTV HD2'''
 |-
 | '''8.03'''
 |  '''PTV HD3'''
 | {{n/a|Black Screen}}
 |-
 | '''8.04'''
 |  '''PTV 1seg'''
 | [[People's Television Network|PTV]]
 | 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
 | [[1seg]]
 |-
 |  rowspan=&quot;5&quot; |[[DWIL-TV]]
 |  rowspan=&quot;5&quot; |'''48'''
 |  rowspan=&quot;5&quot; |'''677.143 MHz''' &lt;br/&gt;(Metro Naga)
 |'''48.01'''
 |  rowspan=&quot;5&quot; |[[Global Satellite Technology Services]]
 |  '''GNN'''
 |  rowspan=&quot;1&quot; |[[Golden Nation Network]] Mga Lokal na Programa
 |  rowspan=&quot;5&quot; |4:3 [[480i]] [[SDTV]]
 |  rowspan=&quot;2&quot; |6 a.m. - hatinggabi
 |  rowspan=&quot;2&quot; |  Pagsubok sa broadcast
 |-
 |'''48.02'''
 |  '''DepEd TV - Telearalan'''
 |  rowspan=&quot;1&quot; |  [[DepEd TV]] Mga Lokal na Programa
 |-
 |'''48.03'''
 |  '''LGU Naga'''
 |  {{n/a|Black Screen}}
 |  rowspan=&quot;1&quot; {{n/a|Black Screen}}
 |  rowspan=&quot;1&quot; {{n/a|Pagsubok sa Configuration}}
 |-
 |'''48.04'''
 |  '''TV Maria'''
 |  [[TV Maria]]
 |  24 na oras
 |  Pagsubok sa Broadcast
 |-
 |'''48.05'''
 |  '''Reserved Channel GNN Naga TV48'''
 |  rowspan=&quot;1&quot; |  [[Golden Nation Network]]
 |  rowspan=&quot;1&quot; {{n/a|Black Screen}}
 |  rowspan=&quot;1&quot; {{n/a|Pagsubok sa Configuration}}
 |}
 &lt;/div&gt;

== Rehiyon VI (Kanlurang Visayas) ==

=== Aklan ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot;|[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere
(''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot;|Programa
! class=&quot;unsortable&quot;|Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;4&quot; {{n/a|PA}}
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Kalibo]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Kalibo]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|}

=== Capiz ===

=== Iloilo ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot;|[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere
(''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot;|Programa
! class=&quot;unsortable&quot;|Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| {{n/a|PA}}
| '''16'''
| '''485.143 MHz'''
| '''2.01'''
| [[Advanced Media Broadcasting System]]
| '''ALLTV HD'''
| [[All TV]]
| 16:9 1080i HDTV
| Lunes - Biyernes: 8:00 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 8:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan)
| Komersyal na brodkast (10 kW)
|-
| [[DYJB-TV]]
| '''17'''
| '''491.143 MHz'''
(Guimaras)
| '''17.01'''
| [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]
| '''IBC HD'''
| [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC 13]]
| 16:9 1080i HDTV
| Lunes - Biyernes: 6:00 a.m. - 11:00 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 6:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan)
| Pagsubok sa brodkast (5 kW)
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DYMB-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Iloilo]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Iloilo]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | DYOK-TV
| rowspan=&quot;2&quot; | '''43'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''647.143 MHz'''
| '''43.21'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[MBC Media Group]]
| '''DZRH NEWS TV'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DZRH News Television]]
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 24 oras
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa brodkast (1 kW)
|-
| '''43.31'''
| '''DZRH NEWS TV 1SEG'''
| [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]]
|}

== Isla ng Negros ==

=== Negros Occidental ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot;|[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere
(''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot;|Programa
! class=&quot;unsortable&quot;|Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DYTE-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Bacolod]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Bacolod]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | DYEZ-TV
| rowspan=&quot;2&quot; | '''39'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''623.143 MHz'''
| '''39.21'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[MBC Media Group]]
| '''DZRH NEWS TV'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DZRH News Television]]
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 24 oras
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa brodkast (1 kW)
|-
| '''39.31'''
| '''DZRH NEWS TV 1SEG'''
| [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]]
|}

=== Negros Oriental ===

== Region VII (Gitnang Visayas) ==
=== Cebu ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot;|[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere
(''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot;|Programa
! class=&quot;unsortable&quot;|Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| {{n/a|PA}}
| '''16'''
| '''485.143 MHz''' (Metro Cebu at Central Visayas)
| '''2.01'''
| [[Advanced Media Broadcasting System]]
| '''All TV HD'''
| [[All TV]]
| 16:9 [[1080p]] [[HDTV]]
| Lunes - Biyernes: 8 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado - Linggo: 8 a.m. - 11 p.m.
| Pagsubok na broadcast (10 kW ERP; 30 kW TPO)
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DYET-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
(Metro Cebu at Central Visayas)
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Cebu]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (TV channel)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Cebu]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DYSS-TV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''26'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''545.143 MHz''' (Metro Cebu at Central Visayas)
| '''7.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]]
| '''GMA'''
| [[GMA Network|GMA Cebu]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| rowspan=&quot;4&quot; | Komersyal na broadcast (15 kW TPO)
|-
| '''7.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]]
| Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
| [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.07'''
| '''I HEART MOVES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''7.21'''
| '''GMA 1Seg'''
| [[GMA Network|GMA Cebu Relay]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | [[DYCT-DTV]]
| rowspan=&quot;7&quot; | '''31'''
| rowspan=&quot;7&quot; | '''575.143 MHz'''
| '''31.01'''
| rowspan=&quot;7&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
| '''PRTV PRIME'''
| [[PRTV Prime Media]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
| rowspan=&quot;7&quot; | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW)
|-
| '''31.02'''
| '''BLAST SPORTS'''
| Blast Sports
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''31.03'''
| '''KNOWLEDGE CHANNEL'''
| [[Knowledge Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - 11 p.m.
|-
| '''31.04'''
| '''RESERVED'''
| Test card
| Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''31.05'''
| '''BILYONARYO NEWS CHANNEL'''
| [[Bilyonaryo News Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''31.06'''
| '''LIFE TV'''
| [[Life TV]]
|-
| '''31.07'''
| '''PILIPINAS HD'''
| [[Pilipinas HD]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DYBU-TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''43'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''647.143 MHz'''
| '''43.21'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[MBC Media Group]]
| '''DZRH NEWS TV'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DZRH News Television]]
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 24 oras
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa brodkast (1 kW)
|-
| '''43.31'''
| '''DZRH NEWS TV 1SEG'''
| [[4:3]] [[240p]] [[LDTV]]
|}

=== Bohol ===

==Rehiyon VIII (Silangang Visayas)==

=== Leyte ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot;| Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] 
! class=&quot;unsortable&quot;| [[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere
(''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot;| Programa
! class=&quot;unsortable&quot;| Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DYCL-TV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''34'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''593.143 MHz''' (Tacloban City at Eastern Visayas)
| '''7.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]]
|  '''GMA'''
| [[GMA Network|GMA Tacloban]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| rowspan=&quot;4&quot; | Komersyal na broadcast (5 kW)
|-
| '''7.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]]
| Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
| [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''7.07'''
| '''I HEART MOVES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''7.21'''
| '''GMA 1Seg'''
| [[GMA Network|GMA Tacloban Relay]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DYPR-DTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''50'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''689.143 MHz'''
|'''27.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; |	[[Philippine Collective Media Corporation]]
| '''PRTV TACLOBAN'''
| [[PRTV Tacloban]]
| 16:9 [[1080i]] [[HDTV]]
| 6 a.m. – hatinggabi
| rowspan=&quot;3&quot; | Pagsubok sa brodkast (2 kW)
|-
| '''27.02'''
| '''TV5'''
| [[TV5 (Philippine TV network)|TV5 Tacloban]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
|-
| '''27.03'''
| '''A2Z'''
| [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z Tacloban]] ([[ZOE Broadcasting Network|ZOE TV]])
| Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan)
| [[16:9]] [[720p]] [[HDTV]]
|}

=== Samar ===

==Rehiyon IX (Tangway ng Zamboanga)==

=== Zamboanga del Norte ===

=== Zamboanga del Sur ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Callsign
!class=&quot;unsortable&quot;| Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] 
!class=&quot;unsortable&quot;| [[Dalasan]]
!width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
!Taga-ere
(''broadcaster'')
!Maiksing pangalang [[PSIP]]
!class=&quot;unsortable&quot;| Programa
!class=&quot;unsortable&quot;| Anyo ng larawan
!Oras ng pag-ere
!Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[DXAX-DTV]]
| rowspan=&quot;5&quot; | '''40'''
| rowspan=&quot;5&quot; | '''629.143 MHz'''
| '''0.01'''
| rowspan=&quot;5&quot; |	Westwind Broadcasting Corporation &amp; eMedia Production Network
| '''eMedia Digital TV'''
| [[eMedia]]
| rowspan=&quot;5&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| 4:45 n.u. – 9:30 n.g.
| Tuluyang lumipat mula analog papuntang dihital
|-
| '''0.02'''
| '''GPC'''
| Global Pinoy Cinema
| '''Buong araw'''
| {{n/a|TBA}}
|-
| '''0.03'''
| '''PTV'''
| [[People's Television Network|PTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''Mula Maynila'''
| rowspan=&quot;3&quot; | ''Mula Maynila''
|-
| '''0.04'''
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5]]
|-
| '''0.05'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports]]
|}

==Rehiyon X (Hilagang Mindanao)==

===Bukidnon===

===Lanao del Norte===

===Misamis Oriental===

==Rehiyon XI (Davao)==
===Lungsod ng Davao===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign
! class=&quot;unsortable&quot; | Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot; | [[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
! Taga-ere (''broadcaster'')
! Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot; | Programa
! class=&quot;unsortable&quot; | Anyo ng larawan
! Oras ng pag-ere
! Karagdagan
|-
| {{n/a|PA}}
| '''16'''
| '''485.143 MHz'''
| '''2.01'''
| [[Advanced Media Broadcasting System]]
| '''ALLTV HD'''
| [[All TV]]
| 16:9 1080i HDTV
| Lunes - Biyernes: 8:00 a.m. - 10:45 p.m. (kinabukasan) Sabado at Linggo: 8:00 a.m. - 11 p.m. (kinabukasan)
| Komersyal na brodkast (10 kW)
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DXET-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
(Metro Davao and Davao Region)
| '''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
|[[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[DXAQ-TV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''19'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''503.143 MHz'''
(Metro Davao)
|'''39.01'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Sonshine Media Network International]]
| '''SMNI'''
| [[Sonshine Media Network International|SMNI Davao]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4:3 upscaled sa 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | 24 na oras
| rowspan=&quot;2&quot; | Pagsubok sa broadcast
|-
| '''39.02'''
| '''SMNI UPLINK'''
| [[SMNI News Channel]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[DXEX-DTV]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''20'''
| rowspan=&quot;3&quot; | '''509.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region)
|'''20.01'''
| rowspan=&quot;3&quot; | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]])
| '''A2Z'''
| [[A2Z|A2Z Davao]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:45 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;2&quot; | Komersyal na broadcast (5.5 kW)
|-
| '''20.02'''
| '''Light TV'''
| [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]]
| Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m.
|-
| '''20.22'''
| '''A2Z 1Seg'''
| [[A2Z|A2Z Davao]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:45 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:45 p.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | [[DXKC-DTV]]
| rowspan=&quot;7&quot; | '''31'''
| rowspan=&quot;7&quot; | '''575.143 MHz'''
| '''31.01'''
| rowspan=&quot;7&quot; | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]
| '''PRTV PRIME'''
| [[PRTV Prime Media]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
| rowspan=&quot;7&quot; | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5 kW)
|-
| '''31.02'''
| '''BLAST SPORTS'''
| Blast Sports
| [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]]
| 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''31.03'''
| '''KNOWLEDGE CHANNEL'''
| [[Knowledge Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]]
| 6 a.m. - 11 p.m.
|-
| '''31.04'''
| '''RESERVED'''
| Test card
| Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''31.05'''
| '''BILYONARYO NEWS CHANNEL'''
| [[Bilyonaryo News Channel]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''31.06'''
| '''LIFE TV'''
| [[Life TV]]
|-
| '''31.07'''
| '''PILIPINAS HD'''
| [[Pilipinas HD]]
| [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]]
|-
| [[DXSQ-TV]]
| '''38'''
| '''617.143 MHz'''
(Digos City)
| '''38.01'''
| [[Sagay Broadcasting Corporation]]
| '''Kapampi TV'''
| Kakampi TV
| 4:3 [[480i]] [[SDTV]]
| 24 na oras
| Pagsubok sa broadcast (500 watts)
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | [[DXNP-TV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''45'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''659.143 MHz'''
|'''11.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[People's Television Network]]
| '''PTV HD1'''
| PTV Davao
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Lunes''': &lt;br /&gt; 5 n.u. - 1 n.u. &lt;br /&gt; '''Martes-Biyernes''': &lt;br /&gt; 6 n.u. - 1 n.u. &lt;br /&gt; '''unang Biyernes ng buwan''': &lt;br /&gt; 4 n.u. - 1 n.u. &lt;br /&gt; '''Sabado''': &lt;br /&gt; 6 n.u. - hatinggabi &lt;br /&gt; '''Linggo''': &lt;br /&gt; 7 n.u. - hatinggabi (kinabukasan)
| rowspan=&quot;2&quot; | ''Test broadcast'' 
|-
|'''11.02'''
| '''PTV HD2'''
| PTV Manila Feed
|-
|'''11.03'''
| '''PTV SD2'''
| rowspan=&quot;2&quot; {{n/a|Gray screen}}
| ''Nakaitim na iskrin''
| Black screen
|-
|'''11.04'''
| '''PTV 1seg'''
| 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[240p]] [[LDTV]]
| [[1seg]]
|}

== Region XII (SOCCSKSARGEN) ==

=== South Cotabato ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Callsign
! class=&quot;unsortable&quot; |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
!Taga-ere
(''broadcaster'')
!Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot; |Programa
! class=&quot;unsortable&quot; |Anyo ng larawan
!Oras ng pag-ere
!Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | DXER-TV
| rowspan=&quot;4&quot; | '''18'''
| rowspan=&quot;4&quot; | '''497.143 MHz'''
(General Santos City and Soccsksargen)
|'''5.01'''
| rowspan=&quot;4&quot; | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]]
| '''TV5'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]]
| rowspan=&quot;3&quot; | 16:9 480i SDTV
| rowspan=&quot;2&quot; | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| rowspan=&quot;3&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''5.02'''
| '''RPTV'''
| [[RPTV (TV channel)|RPTV]]
|-
| '''5.03'''
| '''One Sports'''
| [[One Sports (tsanel pantelebisyon)|One Sports]]
| 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan)
|-
| '''5.04'''
| '''One Seg S1'''
| [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]]
| 16:9 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | DXBG-TV
| rowspan=&quot;8&quot; | '''34'''
| rowspan=&quot;8&quot; | '''593.143 MHz'''
(General Santos City and Soccsksargen)
| '''8.01'''
| rowspan=&quot;8&quot; | [[GMA Network|GMA Network Inc.]]
| '''GMA'''
| [[GMA Network|GMA General Santos]]
| rowspan=&quot;7&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
|Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| rowspan=&quot;7&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
| '''8.02'''
| '''GTV'''
|[[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi
|-
| '''8.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
|[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;4&quot; | 6 a.m. - hatinggabi
|-
| '''8.06'''
| '''HALLYPOP'''
| [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
|-
| '''8.07'''
| '''I HEART MOVIES'''
| [[I Heart Movies]]
|-
| '''8.08'''
| '''PINOY HITS'''
| [[GMA Network|Pinoy Hits]]
|-
| '''8.11'''
! '''''(UNNAMED)'''''
! Black Screen
! TBA
|-
| '''8.31'''
| '''GMA 1Seg'''
| [[GMA Network|GMA General Santos]]
| 4:3 [[240p]] [[LDTV]]
| Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| [[1seg]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | DXBC-TV
| rowspan=&quot;2&quot; | '''37'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''611.143 MHz'''
(General Santos City)
|'''37.01'''
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Brigada Mass Media Corporation]] at [[Baycomms Broadcasting Corporation]]
| '''Brigada TV'''
| rowspan=&quot;2&quot; | Brigada TV
| rowspan=&quot;2&quot; | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 4:30 a.m. - 10:00 p.m.
| Pagsubok sa broadcast (500 watts)
|-
| '''37.31'''
| '''Brigada TV 1seg'''
| [[1seg]]
|}

== Region XIII (Caraga Region) ==

=== Agusan del Norte ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Callsign
! class=&quot;unsortable&quot; |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]]
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Dalasan]]
! width=&quot;6%&quot; | [[Virtual channel|LCN]]
!Taga-ere
(''broadcaster'')
!Maiksing pangalang [[PSIP]]
! class=&quot;unsortable&quot; |Programa
! class=&quot;unsortable&quot; |Anyo ng larawan
!Oras ng pag-ere
!Karagdagan
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | DXBM-TV
| rowspan=&quot;8&quot; | '''15'''
| rowspan=&quot;8&quot; | '''479.143 MHz'''
(Butuan City and Caraga)
|'''26.01'''
| rowspan=&quot;8&quot; | [[GMA Network|GMA Network Inc.]]
| '''GMA'''
|[[GMA Network|GMA Butuan City]]
| rowspan=&quot;7&quot; | 16:9 [[480i]] [[SDTV]]
| Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
| rowspan=&quot;7&quot; | Komersyal na broadcast (10 kW)
|-
|'''26.02'''
| '''GTV'''
| [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]]
| rowspan=&quot;1&quot; |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi
|-
|'''26.03'''
| '''HEART OF ASIA'''
|[[Heart of Asia (TV channel)|Heart of Asia]]
| rowspan=&quot;4&quot; |6 a.m. - hatinggabi
|-
|'''26.06'''
| '''HALLYPOP'''
|[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]]
|-
|'''26.07'''
|'''I HEART MOVIES'''
|[[I Heart Movies]]
|-
|'''26.08'''
|'''PINOY HITS'''
|[[GMA Network|Pinoy Hits]]
|-
|'''26.11'''
!'''''(UNNAMED)'''''
!Black Screen
!TBA
|-
|'''26.31'''
|'''GMA 1Seg'''
|[[GMA Network|GMA Butuan City]]
|4:3 [[240p]] [[LDTV]]
|Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)&lt;br /&gt;Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: &lt;br /&gt;5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan)
|''[[1seg]]''
|}

== Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) ==
''Wala pang mga digital TV station sa BARMM.''

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Dihital na telebisyon na mga himpilan sa Pilipinas}}
[[Kategorya:Mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas| ]]
[[Kategorya:Lists of television channels by country|Philippines]]
[[Kategorya:Telebisyon sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Philippine television-related lists]]
[[Kategorya:Mga talaan ng dihital na telebisyon|Pilipinas, Himpilan]]</text>
      <sha1>e1rr8shd96b09z1ftbk63tjtkf2bnom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Silvestro al Quirinale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300322</id>
    <revision>
      <id>2235733</id>
      <parentid>1780561</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="e90vnmc5vk8lf47lxrfhldizegycv1g" xml:space="preserve">
[[Talaksan:Trevi_-_S_Silvestro_al_Quirinale.JPG|thumb|333x333px| San Silvestro al Quirinale. ]]

: ''Para sa iba pang simbahan sa Roma na may parehong pangalan, tingnan ang San Silvestro sa Capite .'' 

Ang '''San Silvestro al Quirinale''' (o ''San Silvestre sa Burol Quirinal'') ay isang makasaysayang simbahan sa gitnang [[Roma]], [[Italya]]. Matatagpuan ito malapit sa Via XXIV Maggio kanto ng Via Mazzarino, ilang mga bloke sa timog ng [[Palasyo Quirinal|Piazza del Quirinale]].

== Kasasyayan ==
Ang mga unang pagbanggit ng isang simbahan sa lugar ay mula pa noong 1039, nang ito ay tinawag na Santo Stefano sa Cavallo bilang pagkilala sa lokasyon nito sa Monte Cavallo, isang maliit na burol sa [[Campo Marzio]].

Noong 1507, ang simbahan ay ipinagkaloob sa mga [[Ordeng Dominikano|Dominikano]] ng Kongregasyon ni San Marcos sa Florentine ni Papa [[Julio II]]. Noong 1555, ipinagkaloob ito ni Papa [[Pablo IV]] sa orden ng mga [[Mga Teatino|Teatino]], at ito ay muling itinayo noong 1524–1584.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Valone |first1=Carolyn |date=1977 |title=Paul IV, Guglielmo della Porta and the Rebuilding of San Silvestro al Quirinale |url=https://www.jstor.org/stable/1553438 |journal=Master Drawings |volume=15 |issue=3 |pages=243–292 |issn=0025-5025 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; Ang mataas na altar ay pinabanal noong 1584 ni Obispo [[Thomas Goldwell]] ng San Asaph's sa Hilagang Gales, ang huling obispong Katoliko sa Inglatera sa ilalim ng paghahari ni Reyna [[Maria I ng Inglatera|Maria Tudor]]. Noong 1801, ang San Silvestro ay ipinagkaloob sa mga Lazarista, matapos itong iwan ng mga Teatino ilang taon na ang nakalilipas.

Noong panahon na ginaganap ang mga kongklabe upang pumili ng bagong Papa sa [[Palasyo Quirinal|Palasyo]] [[Palasyo Quirinal|Quirinal]], ang prosesyon ng pagpapasinaya ng mga Kardinal ay nagsimula sa simbahang ito. Nang palawakin ang kalye noong 1877, pinalitan ang harapan ng ika-16 na siglo. Ang lumang patsada ay simple lamang, habang ang kasalukuyan, na gawa ni [[Andrea Busiri Vici]], ay mas pinalamutian. May isang maliit na hardin sa labas ng simbahan, na may isang oratoryo noong ika-16 na siglo na ginamit sa mga libing. Ang harapan, na pinalamutian ng estuko, ay orihinal.

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>e90vnmc5vk8lf47lxrfhldizegycv1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235734</id>
      <parentid>2235733</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasasyayan */</comment>
      <origin>2235734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="7av6osp2lpoprbsi74ktjuhmt86m71j" xml:space="preserve">
[[Talaksan:Trevi_-_S_Silvestro_al_Quirinale.JPG|thumb|333x333px| San Silvestro al Quirinale. ]]

: ''Para sa iba pang simbahan sa Roma na may parehong pangalan, tingnan ang San Silvestro sa Capite .'' 

Ang '''San Silvestro al Quirinale''' (o ''San Silvestre sa Burol Quirinal'') ay isang makasaysayang simbahan sa gitnang [[Roma]], [[Italya]]. Matatagpuan ito malapit sa Via XXIV Maggio kanto ng Via Mazzarino, ilang mga bloke sa timog ng [[Palasyo Quirinal|Piazza del Quirinale]].

== Kasasyayan ==
Ang mga unang pagbanggit ng isang simbahan sa lugar ay mula pa noong 1039, nang ito ay tinawag na Santo Stefano sa Cavallo bilang pagkilala sa lokasyon nito sa Monte Cavallo, isang maliit na burol sa [[Campo Marzio]].

Noong 1507, ang simbahan ay ipinagkaloob sa mga [[Ordeng Dominikano|Dominikano]] ng Kongregasyon ni San Marcos sa Florentine ni Papa [[Julio II]]. Noong 1555, ipinagkaloob ito ni Papa [[Pablo IV]] sa orden ng mga [[Mga Teatino|Teatino]], at ito ay muling itinayo noong 1524–1584.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Valone |first1=Carolyn |date=1977 |title=Paul IV, Guglielmo della Porta and the Rebuilding of San Silvestro al Quirinale |url=https://www.jstor.org/stable/1553438 |journal=Master Drawings |volume=15 |issue=3 |pages=243–292 |issn=0025-5025 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; Ang mataas na altar ay pinabanal noong 1584 ni Obispo [[Thomas Goldwell]] ng San Asaph's sa Hilagang Gales, ang huling obispong Katoliko sa Inglatera sa ilalim ng paghahari ni Reyna [[Maria I ng Inglatera|Maria Tudor]]. Noong 1801, ang San Silvestro ay ipinagkaloob sa mga [[Mga Lazarista|Lazarista]], matapos itong iwan ng mga Teatino ilang taon na ang nakalilipas.

Noong panahon na ginaganap ang mga kongklabe upang pumili ng bagong Papa sa [[Palasyo Quirinal|Palasyo]] [[Palasyo Quirinal|Quirinal]], ang prosesyon ng pagpapasinaya ng mga Kardinal ay nagsimula sa simbahang ito. Nang palawakin ang kalye noong 1877, pinalitan ang harapan ng ika-16 na siglo. Ang lumang patsada ay simple lamang, habang ang kasalukuyan, na gawa ni [[Andrea Busiri Vici]], ay mas pinalamutian. May isang maliit na hardin sa labas ng simbahan, na may isang oratoryo noong ika-16 na siglo na ginamit sa mga libing. Ang harapan, na pinalamutian ng estuko, ay orihinal.

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>7av6osp2lpoprbsi74ktjuhmt86m71j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foggia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305240</id>
    <revision>
      <id>2235904</id>
      <parentid>2228979</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3325" sha1="jnx6shya8lzbxouykeohvmny8zzmoc6" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Foggia|frazioni=Arpinova, Incoronata, Cervaro, Tavernola, Segezia, Duanera La Rocca|website={{URL|http://www.comune.foggia.it/}}|area_code=0881|postal_code=71121 - 71122 - 71100|day=Marso 22|saint=Madonna dei Sette Veli|elevation_m=76|elevation_footnotes=|population_demonym=Foggians|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]).&lt;/ref&gt;|area_total_km2=507|area_footnotes=|mayor=[[Franco Landella]] (from 09/06/2014)|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|official_name=Comune di Foggia|region={{flag|Apulia}}|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|27|51|N|15|32|46|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|map_caption=Foggia sa Lalawigan ng Foggia|map_alt=|image_map=Map of comune of Foggia (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Ang Villa Comunale sa Foggia|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Villacomunalefoggia.JPG|native_name={{native name|nap|Fògge}}|footnotes=}}Ang '''Foggia''' (Italyano:&amp;nbsp;[ˈFɔddʒa]; {{Lang-nap|Fògge|label=[[Neapolitan language|Foggiano]]}} [ˈfɔddʒə]) ay isang lungsod at ''[[comune]]'' (komune o munisipalidad) ng [[Apulia]], sa [[Katimugang Italya]], kabesera ng [[lalawigan ng Foggia]] . Noong 2013, ang populasyon nito ay 153,143. Ang Foggia ay ang pangunahing lungsod ng isang kapatagan na tinatawag na [[Tavoliere delle Puglie|Tavoliere]], na kilala rin bilang &quot;[[kamalig]] ng Italya&quot;.

== Heograpiyang pisikal ==

=== Klima ===
Sa pangkalahatan, mayroong 4-5 araw ng pag-ulan ng niyebe bawat taon, na maikli lamang at hindi naiipon. Ang pinakamabigat na pag-ulan ng niyebe sa nakalipas na dalawampu't limang taon ay naganap noong Disyembre 15, 2007, na may 20 cm; noong Abril 7 at 8, 2003, hanggang 5-10 cm (makabuluhan kung isasaalang-alang ang tiyempo); noong Enero 16, 2002, mga 10-15 cm; noong Disyembre 26-27, 1996, hanggang 30 cm; at noong Enero 3, 1993, mga 30-35 cm din.

== Kasaysayan ==
Ang iba pang mahahalagang pamayanan ng [[Neolitiko]] ay matatagpuan sa lugar ng Pantano, sa pagitan ng mga distrito ng Salice Nuovo, San Lorenzo at Ordona Sud, at sa sentro ng lungsod, sa mga paghuhukay sa Villa Comunale at sa mga nasa lugar ng dating Ipodromo.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.teleradioerre.it/ Balita sa Foggia at Telebisyon]
* [http://www.manganofoggia.it www.] [http://www.manganofoggia.it ManganoFoggia.it - Website tungkol sa lungsod ng Foggia, kasama ang kultura, kasaysayan, curiosities]
* [http://www.foggiaweb.it/ Ang portal ng Foggia at lalawigan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060518022248/http://www.foggiaweb.it/ultimenotizie/ |date=2006-05-18 }}
* [http://www.comune.foggia.it/ Opisyal na site ng Lungsod ng Foggia]
* [http://www.laprovinciadifoggia.it/ LaProvinciadiFoggia.it - Portal ng lalawigan ng Foggia]
* [https://web.archive.org/web/20060805083941/http://smalltownfoggia.net/forum/index.php Maliit na Town Foggia]
* [http://www.vieste.it Maliit na Lungsod Foggia-Vieste]
{{Commons-inline}}
{{Lalawigan ng Foggia}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>jnx6shya8lzbxouykeohvmny8zzmoc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235905</id>
      <parentid>2235904</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="a8qoaj9v75jhk5jquo0d5kojkkhbkmi" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Foggia|frazioni=Arpinova, Incoronata, Cervaro, Tavernola, Segezia, Duanera La Rocca|website={{URL|http://www.comune.foggia.it/}}|area_code=0881|postal_code=71121 - 71122 - 71100|day=Marso 22|saint=Madonna dei Sette Veli|elevation_m=76|elevation_footnotes=|population_demonym=Foggians|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]).&lt;/ref&gt;|area_total_km2=507|area_footnotes=|mayor=[[Franco Landella]] (from 09/06/2014)|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|official_name=Comune di Foggia|region={{flag|Apulia}}|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|27|51|N|15|32|46|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|map_caption=Foggia sa Lalawigan ng Foggia|map_alt=|image_map=Map of comune of Foggia (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Ang Villa Comunale sa Foggia|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Villacomunalefoggia.JPG|native_name={{native name|nap|Fògge}}|footnotes=}}Ang '''Foggia''' (Italyano:&amp;nbsp;[ˈFɔddʒa]; {{Lang-nap|Fògge|label=[[Neapolitan language|Foggiano]]}} [ˈfɔddʒə]) ay isang lungsod at ''[[comune]]'' (komune o munisipalidad) ng [[Apulia]], sa [[Katimugang Italya]], kabesera ng [[lalawigan ng Foggia]]. Noong 2013, ang populasyon nito ay 153,143. Ang Foggia ay ang pangunahing lungsod ng isang kapatagan na tinatawag na [[Tavoliere delle Puglie|Tavoliere]], na kilala rin bilang &quot;[[kamalig]] ng Italya&quot;.

== Heograpiyang pisikal ==

=== Klima ===
Sa pangkalahatan, mayroong 4-5 araw ng pag-ulan ng niyebe bawat taon, na maikli lamang at hindi naiipon. Ang pinakamabigat na pag-ulan ng niyebe sa nakalipas na dalawampu't limang taon ay naganap noong Disyembre 15, 2007, na may 20 cm; noong Abril 7 at 8, 2003, hanggang 5-10 cm (makabuluhan kung isasaalang-alang ang tiyempo); noong Enero 16, 2002, mga 10-15 cm; noong Disyembre 26-27, 1996, hanggang 30 cm; at noong Enero 3, 1993, mga 30-35 cm din.

== Kasaysayan ==
Ang iba pang mahahalagang pamayanan ng [[Neolitiko]] ay matatagpuan sa lugar ng Pantano, sa pagitan ng mga distrito ng Salice Nuovo, San Lorenzo at Ordona Sud, at sa sentro ng lungsod, sa mga paghuhukay sa Villa Comunale at sa mga nasa lugar ng dating Ipodromo.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* [http://www.teleradioerre.it/ Balita sa Foggia at Telebisyon]
* [http://www.manganofoggia.it www.] [http://www.manganofoggia.it ManganoFoggia.it - Website tungkol sa lungsod ng Foggia, kasama ang kultura, kasaysayan, curiosities]
* [http://www.foggiaweb.it/ Ang portal ng Foggia at lalawigan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060518022248/http://www.foggiaweb.it/ultimenotizie/ |date=2006-05-18 }}
* [http://www.comune.foggia.it/ Opisyal na site ng Lungsod ng Foggia]
* [http://www.laprovinciadifoggia.it/ LaProvinciadiFoggia.it - Portal ng lalawigan ng Foggia]
* [https://web.archive.org/web/20060805083941/http://smalltownfoggia.net/forum/index.php Maliit na Town Foggia]
* [http://www.vieste.it Maliit na Lungsod Foggia-Vieste]
{{Commons-inline}}
{{Lalawigan ng Foggia}}

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>a8qoaj9v75jhk5jquo0d5kojkkhbkmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305677</id>
    <revision>
      <id>2235902</id>
      <parentid>2229398</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga ugnayang pandaigdig */</comment>
      <origin>2235902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3551" sha1="apiv8omwdoix3mxoomx0kggloce0f2e" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|name=Lucera|elevation_footnotes=&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tuttitalia.it/puglia/98-lucera/|title=Lucera|website=Tuttitalia|language=Italian}}&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|population_footnotes=&lt;ref&gt;Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]&lt;/ref&gt;|population_total=34243|population_as_of=Hunyo 2012|pop_density_footnotes=|population_demonym=Lucerini|elevation_m=219|mayor_party=coalition of [[Lista civica|municipal lists]]|twin1=|twin1_country=|saint=[[Santa Maria]]|day=Agosto 16|postal_code=71036|area_code=0881|website={{official website|http://www.comune.lucera.fg.it}}|mayor=Giuseppe Pitta|frazioni=|official_name=|image_alt=|native_name=|nickname=|flag_size=|image_shield=|shield_alt=|image_skyline=The Cathedral of Lucera.jpg|imagesize=|image_caption=[[Katedral ng Lucera]]|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|image_map=Map of comune of Lucera (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Lokasyon ng Lucera sa [[Lalawigan ng Foggia]]|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|30|N|15|20|E|type:region:|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{Flag|Apulia}}|footnotes=}}

Ang '''Lucera''' ([[Wikang Napolitano|Lucerino]]: {{Lang|nap|Lucére}}) ay isang lungsod ng Italya na may 34,243 naninirahan sa [[lalawigan ng Foggia]] sa rehiyon ng [[Apulia]], at ang luklukan ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Lucera-Troia|Diyosesis ng Lucera-Troia]].

Matatagpuan sa isang kapatagang tinatawag na sa [[Tavoliere delle Puglie]], malapit sa paanan ng [[Kabundukang Daunos]], ang Lucera ay ang kabesera ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Foggia|Capitanata]] at ang Kondado ng [[Molise]] mula 1579 hanggang 1806.

== Kasaysayan ==
Ang unang ebidensiya ng buhay sa lugar ng lungsod ay natagpuan sa Colle Albano, kung saan natagpuan ang mga bakas ng ilang nayon ng Neolitiko mula noong ika-3 milenyo BK.

Mula sa simula ng ika-labing-anim na siglo, ang lungsod ay nasa ilalim ng pamamahala ng España at ang titulong Civitas Sanctae Mariae ay lalong hindi na ginagamit, napalitan ng kasalukuyang pangalang Lucera.

== Mga ugnayang pandaigdig ==

=== Mga kambal bayan - mga kapatid na lungsod ===
Ang Lucera ay [[Kakambal na lungsod|kambal]] sa mga lungsod ng:

* {{Flagicon|ITA}} [[Iesi|Jesi]], Italya, simula 1970
* {{Flagicon|ITA}} [[San Cipirello]], Italya, simula 1989
* {{Flagicon|CRO}} [[Trogir]], Kroasya, simula 1970

== Tingnan din ==

* [[Katedral ng Lucera]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga pinagkuhanan ==

* Alexander Knaak: ''Prolegomena zu einem Corpuswerk der Architektur Friedrichs II. von Hohenstaufen im Königreich Sizilien 1220–1250,'' Marburg 2001.{{ISBN|3-89445-278-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/3-89445-278-1|3-89445-278-1]] (Para sa medieval Lucera Castle ng Hohenstaufen tingnan ang pp.&amp;nbsp;24–38)
* Aalulbayt Library, [https://web.archive.org/web/20070929130645/http://www.al-shia.com/html/eng/books/spread-of-islam/04.html ''Isang Panimula sa Pagkalat ng Islam'']
* Taylor, Julie. ''Muslim sa Medieval Italy: Ang Colony sa Lucera'' . Mga Libro sa Lexington, 2005.
* Ang University of Michigan-Dearborn, [https://wayback.archive-it.org/all/20100819071240/http://www.umd.umich.edu/univ/ur/press_releases/nov03/taylorbook_pr.html ''propesor ng UM-Dearborn ay naglathala ng kasaysayan ng pamayanan ng mga Muslim sa medyebal na Italya''] (press release), 20 Nobyembre 2003

[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>apiv8omwdoix3mxoomx0kggloce0f2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235903</id>
      <parentid>2235902</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga pinagkuhanan */</comment>
      <origin>2235903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="oti7o36kotxz33ir3xyk6n6ks2oj248" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|name=Lucera|elevation_footnotes=&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tuttitalia.it/puglia/98-lucera/|title=Lucera|website=Tuttitalia|language=Italian}}&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|population_footnotes=&lt;ref&gt;Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]&lt;/ref&gt;|population_total=34243|population_as_of=Hunyo 2012|pop_density_footnotes=|population_demonym=Lucerini|elevation_m=219|mayor_party=coalition of [[Lista civica|municipal lists]]|twin1=|twin1_country=|saint=[[Santa Maria]]|day=Agosto 16|postal_code=71036|area_code=0881|website={{official website|http://www.comune.lucera.fg.it}}|mayor=Giuseppe Pitta|frazioni=|official_name=|image_alt=|native_name=|nickname=|flag_size=|image_shield=|shield_alt=|image_skyline=The Cathedral of Lucera.jpg|imagesize=|image_caption=[[Katedral ng Lucera]]|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|image_map=Map of comune of Lucera (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Lokasyon ng Lucera sa [[Lalawigan ng Foggia]]|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|30|N|15|20|E|type:region:|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{Flag|Apulia}}|footnotes=}}

Ang '''Lucera''' ([[Wikang Napolitano|Lucerino]]: {{Lang|nap|Lucére}}) ay isang lungsod ng Italya na may 34,243 naninirahan sa [[lalawigan ng Foggia]] sa rehiyon ng [[Apulia]], at ang luklukan ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Lucera-Troia|Diyosesis ng Lucera-Troia]].

Matatagpuan sa isang kapatagang tinatawag na sa [[Tavoliere delle Puglie]], malapit sa paanan ng [[Kabundukang Daunos]], ang Lucera ay ang kabesera ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Foggia|Capitanata]] at ang Kondado ng [[Molise]] mula 1579 hanggang 1806.

== Kasaysayan ==
Ang unang ebidensiya ng buhay sa lugar ng lungsod ay natagpuan sa Colle Albano, kung saan natagpuan ang mga bakas ng ilang nayon ng Neolitiko mula noong ika-3 milenyo BK.

Mula sa simula ng ika-labing-anim na siglo, ang lungsod ay nasa ilalim ng pamamahala ng España at ang titulong Civitas Sanctae Mariae ay lalong hindi na ginagamit, napalitan ng kasalukuyang pangalang Lucera.

== Mga ugnayang pandaigdig ==

=== Mga kambal bayan - mga kapatid na lungsod ===
Ang Lucera ay [[Kakambal na lungsod|kambal]] sa mga lungsod ng:

* {{Flagicon|ITA}} [[Iesi|Jesi]], Italya, simula 1970
* {{Flagicon|ITA}} [[San Cipirello]], Italya, simula 1989
* {{Flagicon|CRO}} [[Trogir]], Kroasya, simula 1970

== Tingnan din ==

* [[Katedral ng Lucera]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga pinagkuhanan ==

* Alexander Knaak: ''Prolegomena zu einem Corpuswerk der Architektur Friedrichs II. von Hohenstaufen im Königreich Sizilien 1220–1250,'' Marburg 2001.{{ISBN|3-89445-278-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/3-89445-278-1|3-89445-278-1]] (Para sa medieval Lucera Castle ng Hohenstaufen tingnan ang pp.&amp;nbsp;24–38)
* Aalulbayt Library, [https://web.archive.org/web/20070929130645/http://www.al-shia.com/html/eng/books/spread-of-islam/04.html ''Isang Panimula sa Pagkalat ng Islam'']
* Taylor, Julie. ''Muslim sa Medieval Italy: Ang Colony sa Lucera'' . Mga Libro sa Lexington, 2005.
* Ang University of Michigan-Dearborn, [https://wayback.archive-it.org/all/20100819071240/http://www.umd.umich.edu/univ/ur/press_releases/nov03/taylorbook_pr.html ''propesor ng UM-Dearborn ay naglathala ng kasaysayan ng pamayanan ng mga Muslim sa medyebal na Italya''] (press release), 20 Nobyembre 2003
{{Lalawigan ng Foggia}}
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>oti7o36kotxz33ir3xyk6n6ks2oj248</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Timog Luzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308130</id>
    <revision>
      <id>2235883</id>
      <parentid>2176246</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9645" sha1="2n8tjadxeqmtv083zd4zhmhhtnuks78" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Hilagang Luzon}}
{{For|dating rehiyon|Timog Katagalugan}}
{{Infobox settlement
|name =    Timog Luzon
|native_name = ''Southern Luzon''
|official_name = South Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Sabang Bay.jpg{{!}}Puerto Galera, East Mindoro
| photo1b = CalambaCityjf2751 08.JPG{{!}}Cityhall in Calamba, Laguna
| photo2a = Taal Volcano crater lake 8-8-2014.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano
| photo2b = Mt.Mayon tam3rd.jpg{{!}}Mt. Mayon
| photo3a = PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg{{!}}Puerto Princesa Underground River
| photo3b = Bundok Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: [[Puerto Galera]], Rizal Monument Calamba, Taal Volcano, Puerto Princesa Underground River &amp; Mt. Banahaw
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of Canlubang within the Philippines
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]&lt;br&gt;[[Calabarzon]]&lt;br&gt;[[Mimaropa]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = ''[[Calamba, Laguna|Calamba]]''&lt;br&gt;''[[Calapan]]''&lt;br&gt;''[[Legazpi, Albay|Legazpi]]''
| subdivision_type5 =  [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Lucena]]&lt;br&gt;[[Puerto Princesa]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
| blank_info_sec1    = {{hlist|'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''| [[Taglish]]| [[Batangas Tagalog]]|[[tayabasing Tagalog|Tayabas Tagalog]]|[[Wikang Bikol|Bikolano]]}}
| blank1_name_sec2 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec2 = 21
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Timog Luzon''' o '''Southern Luzon''' ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa timog bahaging rehiyon ng [[Luzon]], ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Timog Gitnang Luzon: '''Calabarzon (IV-A)''', Timog Kanlurang Luzon: '''Mimaropa (IV-B)''' at Timog Silangang Luzon: '''Rehiyon ng Bicol (V)''', ay binubuo sa noon ay [[Timog Katagalugan]] 1965-2002 maliban sa Bicol (V). Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, dito matatagpuan ang mga pinakamalaking lawa, mga aktibong bulkan, mga bukal/sapa/talon, at nagpuputiang dalampisagan, rito makikita ang hangganan ng kabuuang rehiyon mula [[Kalakhang Maynila]] hanggang [[Kabisayaan]].&lt;ref&gt;https://www.touropia.com/southern-luzon-philippines&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115233900/https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lalawigan ng [[Palawan]] ang pinakamahabang probinsya sa rehiyon na matatagpuan sa bahagi ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Sulu]] na noo'y bahagi ng [[Kanlurang Kabisayaan]] ngunit napa-bilang sa [[Mimaropa]] at ang lalawigan ng [[Marinduque]] ang pinakamaliit na lalawigang isla sa Timog Luzon.

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph CALABARZON.png
|caption1 = CALABARZON, 4-A
|width1 = 170
|image2 = Ph MIMAROPA.png
|caption2 = MIMAROPA, 4-B
|width2 = 170
|image3 = Ph bicol.png
|caption3 = Rehiyong BICOL.
|width3 = 170
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong kabisera !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| 5,796,989
| Dagat Kabisayaan, Philippine Sea
|-
! [[Calabarzon]]
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| 14,414,774
| Dagat Sibuyan, South China Sea, at Philippine Sea
|-
! [[Mimaropa]]
| [[Calapan]]
| 2,963,360
| Dagat Sulu at South China Sea
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²) !! Mga wika
|-
|[[Albay]]
|[[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|1,314,826
|
|
|[[Wikang Albay Bikol]] (Southern Bicolano)
|-
|[[Batangas]]
|[[Lungsod ng Batangas]]
|2,377,395
|3,165.8
|751
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Norte]]
|[[Daet, Camarines Norte|Daet]] 
|542,915
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Sur]]
|[[Pili, Camarines Sur|Pili]]
|1,952,544
|260,964
|
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|[[Catanduanes]]
|[[Virac, Catanduanes|Virac]]
|260,964
|
|
|-
|[[Cavite]]
|[[Lungsod ng Imus|Imus]]
|3,090,691
|1,287.6
|2,400.4
|[[Kabite Tagalog]] (Simplified Tagalog)
|-
|[[Laguna]]
|[[Santa_Cruz,_Laguna|Santa Cruz]]
|2,669,847
|1,759.7
|1,517.2
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Marinduque]]
|[[Boac]]
|819,400
|
|
|-
|[[Masbate]]
|[[Lungsod ng Masbate]]
|892,393
|
|
|Bisakol (Southern Bicolano)
|-
|[[Occidental Mindoro]]
|[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]]
|464,000
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Oriental Mindoro]]
|[[Lungsod ng Calapan|Calapan]] 
|819,400
|
|
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Palawan]]
|[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]
|940,200
|
|
|[[Wikang Cuyonon]], [[Wikang Tagalog]]
|-
|[[Quezon]]
|[[Lucena]]
|1,740,638
|8,706.6
|199.9
|[[Wikang Tagalog]] ([[Tayabasing Tagalog]], Traditional Tagalog)
|-
|[[Rizal]]
|[[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]]
|2,484,840
|1,308.9
|1,898.4
|Rizal Tagalog (Simplified Tagalog)
|-
|[[Romblon]]
|[[Romblon, Romblon|Romblon]]
|313,400
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Sorsogon]]
|[[Lungsod ng Sorsogon]]
|792,949
|
|
|Sorsogon Bikolano (Southern Bicolano)
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Lucena]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Tayabasing Tagalog, Traditional Tagalog)
|-
|''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|''[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Cebuano]] (Cebuano)/Tagalog
|}

{{Largest cities
| province = Timog Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Timog Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_1 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_1 = 887,399
| img_1 = Antipolocityjf.JPG
| city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_2 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_2 = 703,141
| img_2 = Dasmariñasjf 9275 04.JPG
| city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_3 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_3 = 664,625
| img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg
| city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba
| div_4 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_4 = 539,671	
| img_4 = Calamba City skyline.jpg
| city_5 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 496,794	

| city_6 = General Trias{{!}}General Trias
| div_6 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa
| div_7 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_7 = 414,812

| city_8 = Biñan{{!}}Biñan
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 407,437	
 
| city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa
| div_9 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_9 = 372,931	

| city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao
| div_10 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_10 = 355,330	

| city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City'''
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 351,437

| city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro
| div_12 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_12 = 326,001	

| city_13 = Puerto Princesa{{!}}'''''Puerto Princesa'''''
| div_13 =  Mimaropa{{!}}Mimaropa 4-B
| pop_13 = 307,079	

| city_14 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 285,348

| city_15 = Lucena{{!}}'''''Lucena'''''
| div_15 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_15 = 278,924

| city_16 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas
| div_16 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_16 = 218,500	

| city_17 = Trece Martires{{!}}Trece Martires
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 210,503

| city_18 = Legazpi, Albay{{!}}'''Legazpi'''
| div_18 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_18 = 196,639	

| city_19 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan
| div_19 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_19 = 193,936	

| city_20 = Naga, Camarines Sur{{!}}Naga
| div_20 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_20 = 174,931	
}}

==Tingnan rin==
* [[Hilagang Luzon]]
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>2n8tjadxeqmtv083zd4zhmhhtnuks78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235884</id>
      <parentid>2235883</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tingnan rin */</comment>
      <origin>2235884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9624" sha1="orns5u690jbcae37o63v3t2wjln04qy" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Hilagang Luzon}}
{{For|dating rehiyon|Timog Katagalugan}}
{{Infobox settlement
|name =    Timog Luzon
|native_name = ''Southern Luzon''
|official_name = South Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Sabang Bay.jpg{{!}}Puerto Galera, East Mindoro
| photo1b = CalambaCityjf2751 08.JPG{{!}}Cityhall in Calamba, Laguna
| photo2a = Taal Volcano crater lake 8-8-2014.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano
| photo2b = Mt.Mayon tam3rd.jpg{{!}}Mt. Mayon
| photo3a = PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg{{!}}Puerto Princesa Underground River
| photo3b = Bundok Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: [[Puerto Galera]], Rizal Monument Calamba, Taal Volcano, Puerto Princesa Underground River &amp; Mt. Banahaw
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of Canlubang within the Philippines
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]&lt;br&gt;[[Calabarzon]]&lt;br&gt;[[Mimaropa]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = ''[[Calamba, Laguna|Calamba]]''&lt;br&gt;''[[Calapan]]''&lt;br&gt;''[[Legazpi, Albay|Legazpi]]''
| subdivision_type5 =  [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Lucena]]&lt;br&gt;[[Puerto Princesa]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
| blank_info_sec1    = {{hlist|'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''| [[Taglish]]| [[Batangas Tagalog]]|[[tayabasing Tagalog|Tayabas Tagalog]]|[[Wikang Bikol|Bikolano]]}}
| blank1_name_sec2 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec2 = 21
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Timog Luzon''' o '''Southern Luzon''' ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa timog bahaging rehiyon ng [[Luzon]], ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Timog Gitnang Luzon: '''Calabarzon (IV-A)''', Timog Kanlurang Luzon: '''Mimaropa (IV-B)''' at Timog Silangang Luzon: '''Rehiyon ng Bicol (V)''', ay binubuo sa noon ay [[Timog Katagalugan]] 1965-2002 maliban sa Bicol (V). Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, dito matatagpuan ang mga pinakamalaking lawa, mga aktibong bulkan, mga bukal/sapa/talon, at nagpuputiang dalampisagan, rito makikita ang hangganan ng kabuuang rehiyon mula [[Kalakhang Maynila]] hanggang [[Kabisayaan]].&lt;ref&gt;https://www.touropia.com/southern-luzon-philippines&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115233900/https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lalawigan ng [[Palawan]] ang pinakamahabang probinsya sa rehiyon na matatagpuan sa bahagi ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Sulu]] na noo'y bahagi ng [[Kanlurang Kabisayaan]] ngunit napa-bilang sa [[Mimaropa]] at ang lalawigan ng [[Marinduque]] ang pinakamaliit na lalawigang isla sa Timog Luzon.

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph CALABARZON.png
|caption1 = CALABARZON, 4-A
|width1 = 170
|image2 = Ph MIMAROPA.png
|caption2 = MIMAROPA, 4-B
|width2 = 170
|image3 = Ph bicol.png
|caption3 = Rehiyong BICOL.
|width3 = 170
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong kabisera !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| 5,796,989
| Dagat Kabisayaan, Philippine Sea
|-
! [[Calabarzon]]
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| 14,414,774
| Dagat Sibuyan, South China Sea, at Philippine Sea
|-
! [[Mimaropa]]
| [[Calapan]]
| 2,963,360
| Dagat Sulu at South China Sea
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²) !! Mga wika
|-
|[[Albay]]
|[[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|1,314,826
|
|
|[[Wikang Albay Bikol]] (Southern Bicolano)
|-
|[[Batangas]]
|[[Lungsod ng Batangas]]
|2,377,395
|3,165.8
|751
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Norte]]
|[[Daet, Camarines Norte|Daet]] 
|542,915
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Sur]]
|[[Pili, Camarines Sur|Pili]]
|1,952,544
|260,964
|
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|[[Catanduanes]]
|[[Virac, Catanduanes|Virac]]
|260,964
|
|
|-
|[[Cavite]]
|[[Lungsod ng Imus|Imus]]
|3,090,691
|1,287.6
|2,400.4
|[[Kabite Tagalog]] (Simplified Tagalog)
|-
|[[Laguna]]
|[[Santa_Cruz,_Laguna|Santa Cruz]]
|2,669,847
|1,759.7
|1,517.2
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Marinduque]]
|[[Boac]]
|819,400
|
|
|-
|[[Masbate]]
|[[Lungsod ng Masbate]]
|892,393
|
|
|Bisakol (Southern Bicolano)
|-
|[[Occidental Mindoro]]
|[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]]
|464,000
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Oriental Mindoro]]
|[[Lungsod ng Calapan|Calapan]] 
|819,400
|
|
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Palawan]]
|[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]
|940,200
|
|
|[[Wikang Cuyonon]], [[Wikang Tagalog]]
|-
|[[Quezon]]
|[[Lucena]]
|1,740,638
|8,706.6
|199.9
|[[Wikang Tagalog]] ([[Tayabasing Tagalog]], Traditional Tagalog)
|-
|[[Rizal]]
|[[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]]
|2,484,840
|1,308.9
|1,898.4
|Rizal Tagalog (Simplified Tagalog)
|-
|[[Romblon]]
|[[Romblon, Romblon|Romblon]]
|313,400
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Sorsogon]]
|[[Lungsod ng Sorsogon]]
|792,949
|
|
|Sorsogon Bikolano (Southern Bicolano)
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Lucena]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Tayabasing Tagalog, Traditional Tagalog)
|-
|''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|''[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Cebuano]] (Cebuano)/Tagalog
|}

{{Largest cities
| province = Timog Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Timog Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_1 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_1 = 887,399
| img_1 = Antipolocityjf.JPG
| city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_2 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_2 = 703,141
| img_2 = Dasmariñasjf 9275 04.JPG
| city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_3 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_3 = 664,625
| img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg
| city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba
| div_4 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_4 = 539,671	
| img_4 = Calamba City skyline.jpg
| city_5 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 496,794	

| city_6 = General Trias{{!}}General Trias
| div_6 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa
| div_7 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_7 = 414,812

| city_8 = Biñan{{!}}Biñan
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 407,437	
 
| city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa
| div_9 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_9 = 372,931	

| city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao
| div_10 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_10 = 355,330	

| city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City'''
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 351,437

| city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro
| div_12 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_12 = 326,001	

| city_13 = Puerto Princesa{{!}}'''''Puerto Princesa'''''
| div_13 =  Mimaropa{{!}}Mimaropa 4-B
| pop_13 = 307,079	

| city_14 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 285,348

| city_15 = Lucena{{!}}'''''Lucena'''''
| div_15 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_15 = 278,924

| city_16 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas
| div_16 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_16 = 218,500	

| city_17 = Trece Martires{{!}}Trece Martires
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 210,503

| city_18 = Legazpi, Albay{{!}}'''Legazpi'''
| div_18 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_18 = 196,639	

| city_19 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan
| div_19 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_19 = 193,936	

| city_20 = Naga, Camarines Sur{{!}}Naga
| div_20 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_20 = 174,931	
}}

==Tingnan rin==
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>orns5u690jbcae37o63v3t2wjln04qy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235888</id>
      <parentid>2235884</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9789" sha1="j0n3kw6awygnw3iqmzoc830rzr9oazs" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Hilagang Luzon}}
{{For|dating rehiyon|Timog Katagalugan}}
{{Infobox settlement
|name =    Timog Luzon
|native_name = ''Southern Luzon''
|official_name = South Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Sabang Bay.jpg{{!}}Puerto Galera, East Mindoro
| photo1b = CalambaCityjf2751 08.JPG{{!}}Cityhall in Calamba, Laguna
| photo2a = Taal Volcano crater lake 8-8-2014.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano
| photo2b = Mt.Mayon tam3rd.jpg{{!}}Mt. Mayon
| photo3a = PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg{{!}}Puerto Princesa Underground River
| photo3b = Bundok Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: [[Puerto Galera]], Rizal Monument Calamba, Taal Volcano, Puerto Princesa Underground River &amp; Mt. Banahaw
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of Canlubang within the Philippines
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]&lt;br&gt;[[Calabarzon]]&lt;br&gt;[[Mimaropa]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = ''[[Calamba, Laguna|Calamba]]''&lt;br&gt;''[[Calapan]]''&lt;br&gt;''[[Legazpi, Albay|Legazpi]]''
| subdivision_type5 =  [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Lucena]]&lt;br&gt;[[Puerto Princesa]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
| blank_info_sec1    = {{hlist|'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''| [[Taglish]]| [[Batangas Tagalog]]|[[tayabasing Tagalog|Tayabas Tagalog]]|[[Wikang Bikol|Bikolano]]}}
| blank1_name_sec2 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec2 = 21
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Timog Luzon''' o '''Southern Luzon''' ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa timog bahaging rehiyon ng [[Luzon]], ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Timog Gitnang Luzon: '''Calabarzon (IV-A)''', Timog Kanlurang Luzon: '''Mimaropa (IV-B)''' at Timog Silangang Luzon: '''Rehiyon ng Bicol (V)''', ay binubuo sa noon ay [[Timog Katagalugan]] 1965-2002 maliban sa Bicol (V). Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, dito matatagpuan ang mga pinakamalaking lawa, mga aktibong bulkan, mga bukal/sapa/talon, at nagpuputiang dalampisagan, rito makikita ang hangganan ng kabuuang rehiyon mula [[Kalakhang Maynila]] hanggang [[Kabisayaan]].&lt;ref&gt;https://www.touropia.com/southern-luzon-philippines&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115233900/https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lalawigan ng [[Palawan]] ang pinakamahabang probinsya sa rehiyon na matatagpuan sa bahagi ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Sulu]] na noo'y bahagi ng [[Kanlurang Kabisayaan]] ngunit napa-bilang sa [[Mimaropa]] at ang lalawigan ng [[Marinduque]] ang pinakamaliit na lalawigang isla sa Timog Luzon.

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph CALABARZON.png
|caption1 = CALABARZON, 4-A
|width1 = 170
|image2 = Ph MIMAROPA.png
|caption2 = MIMAROPA, 4-B
|width2 = 170
|image3 = Ph bicol.png
|caption3 = Rehiyong BICOL.
|width3 = 170
|image4 = Political map of Metro Manila.svg
|width4= 170
|caption4 = Kalakhang Maynila
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong kabisera !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| 5,796,989
| Dagat Kabisayaan, Philippine Sea
|-
! [[Calabarzon]]
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| 14,414,774
| Dagat Sibuyan, South China Sea, at Philippine Sea
|-
! [[Mimaropa]]
| [[Calapan]]
| 2,963,360
| Dagat Sulu at South China Sea
|-
! ''[[Kalakhang Maynila]]
| [[Maynila]]
| 14,001,751
| Baybayin ng Maynila
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²) !! Mga wika
|-
|[[Albay]]
|[[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|1,314,826
|
|
|[[Wikang Albay Bikol]] (Southern Bicolano)
|-
|[[Batangas]]
|[[Lungsod ng Batangas]]
|2,377,395
|3,165.8
|751
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Norte]]
|[[Daet, Camarines Norte|Daet]] 
|542,915
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Sur]]
|[[Pili, Camarines Sur|Pili]]
|1,952,544
|260,964
|
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|[[Catanduanes]]
|[[Virac, Catanduanes|Virac]]
|260,964
|
|
|-
|[[Cavite]]
|[[Lungsod ng Imus|Imus]]
|3,090,691
|1,287.6
|2,400.4
|[[Kabite Tagalog]] (Simplified Tagalog)
|-
|[[Laguna]]
|[[Santa_Cruz,_Laguna|Santa Cruz]]
|2,669,847
|1,759.7
|1,517.2
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Marinduque]]
|[[Boac]]
|819,400
|
|
|-
|[[Masbate]]
|[[Lungsod ng Masbate]]
|892,393
|
|
|Bisakol (Southern Bicolano)
|-
|[[Occidental Mindoro]]
|[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]]
|464,000
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Oriental Mindoro]]
|[[Lungsod ng Calapan|Calapan]] 
|819,400
|
|
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Palawan]]
|[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]
|940,200
|
|
|[[Wikang Cuyonon]], [[Wikang Tagalog]]
|-
|[[Quezon]]
|[[Lucena]]
|1,740,638
|8,706.6
|199.9
|[[Wikang Tagalog]] ([[Tayabasing Tagalog]], Traditional Tagalog)
|-
|[[Rizal]]
|[[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]]
|2,484,840
|1,308.9
|1,898.4
|Rizal Tagalog (Simplified Tagalog)
|-
|[[Romblon]]
|[[Romblon, Romblon|Romblon]]
|313,400
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Sorsogon]]
|[[Lungsod ng Sorsogon]]
|792,949
|
|
|Sorsogon Bikolano (Southern Bicolano)
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Lucena]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Tayabasing Tagalog, Traditional Tagalog)
|-
|''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|''[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Cebuano]] (Cebuano)/Tagalog
|}

{{Largest cities
| province = Timog Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Timog Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_1 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_1 = 887,399
| img_1 = Antipolocityjf.JPG
| city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_2 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_2 = 703,141
| img_2 = Dasmariñasjf 9275 04.JPG
| city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_3 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_3 = 664,625
| img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg
| city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba
| div_4 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_4 = 539,671	
| img_4 = Calamba City skyline.jpg
| city_5 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 496,794	

| city_6 = General Trias{{!}}General Trias
| div_6 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa
| div_7 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_7 = 414,812

| city_8 = Biñan{{!}}Biñan
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 407,437	
 
| city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa
| div_9 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_9 = 372,931	

| city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao
| div_10 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_10 = 355,330	

| city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City'''
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 351,437

| city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro
| div_12 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_12 = 326,001	

| city_13 = Puerto Princesa{{!}}'''''Puerto Princesa'''''
| div_13 =  Mimaropa{{!}}Mimaropa 4-B
| pop_13 = 307,079	

| city_14 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 285,348

| city_15 = Lucena{{!}}'''''Lucena'''''
| div_15 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_15 = 278,924

| city_16 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas
| div_16 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_16 = 218,500	

| city_17 = Trece Martires{{!}}Trece Martires
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 210,503

| city_18 = Legazpi, Albay{{!}}'''Legazpi'''
| div_18 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_18 = 196,639	

| city_19 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan
| div_19 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_19 = 193,936	

| city_20 = Naga, Camarines Sur{{!}}Naga
| div_20 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_20 = 174,931	
}}

==Tingnan rin==
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>j0n3kw6awygnw3iqmzoc830rzr9oazs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235889</id>
      <parentid>2235888</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9862" sha1="d9u0ywp09gqcb0dyiwfya1jpmlaop70" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Hilagang Luzon}}
{{For|dating rehiyon|Timog Katagalugan}}
{{Infobox settlement
|name =    Timog Luzon
|native_name = ''Southern Luzon''
|official_name = South Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Sabang Bay.jpg{{!}}Puerto Galera, East Mindoro
| photo1b = CalambaCityjf2751 08.JPG{{!}}Cityhall in Calamba, Laguna
| photo2a = Taal Volcano crater lake 8-8-2014.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano
| photo2b = Mt.Mayon tam3rd.jpg{{!}}Mt. Mayon
| photo3a = PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg{{!}}Puerto Princesa Underground River
| photo3b = Bundok Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: [[Puerto Galera]], Rizal Monument Calamba, Taal Volcano, Puerto Princesa Underground River &amp; Mt. Banahaw
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of Canlubang within the Philippines
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]&lt;br&gt;[[Calabarzon]]&lt;br&gt;[[Mimaropa]]&lt;br&gt;''[[Kalakhang Maynila]]''
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = ''[[Calamba, Laguna|Calamba]]''&lt;br&gt;''[[Calapan]]''&lt;br&gt;''[[Legazpi, Albay|Legazpi]]''&lt;br&gt;''[[Maynila]]''
| subdivision_type5 =  [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Lucena]]&lt;br&gt;[[Puerto Princesa]]&lt;br&gt;[[Lungsod ng Quezon]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
| blank_info_sec1    = {{hlist|'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''| [[Taglish]]| [[Batangas Tagalog]]|[[tayabasing Tagalog|Tayabas Tagalog]]|[[Wikang Bikol|Bikolano]]}}
| blank1_name_sec2 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec2 = 21
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Timog Luzon''' o '''Southern Luzon''' ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa timog bahaging rehiyon ng [[Luzon]], ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Timog Gitnang Luzon: '''Calabarzon (IV-A)''', Timog Kanlurang Luzon: '''Mimaropa (IV-B)''' at Timog Silangang Luzon: '''Rehiyon ng Bicol (V)''', ay binubuo sa noon ay [[Timog Katagalugan]] 1965-2002 maliban sa Bicol (V). Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, dito matatagpuan ang mga pinakamalaking lawa, mga aktibong bulkan, mga bukal/sapa/talon, at nagpuputiang dalampisagan, rito makikita ang hangganan ng kabuuang rehiyon mula [[Kalakhang Maynila]] hanggang [[Kabisayaan]].&lt;ref&gt;https://www.touropia.com/southern-luzon-philippines&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115233900/https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lalawigan ng [[Palawan]] ang pinakamahabang probinsya sa rehiyon na matatagpuan sa bahagi ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Sulu]] na noo'y bahagi ng [[Kanlurang Kabisayaan]] ngunit napa-bilang sa [[Mimaropa]] at ang lalawigan ng [[Marinduque]] ang pinakamaliit na lalawigang isla sa Timog Luzon.

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph CALABARZON.png
|caption1 = CALABARZON, 4-A
|width1 = 170
|image2 = Ph MIMAROPA.png
|caption2 = MIMAROPA, 4-B
|width2 = 170
|image3 = Ph bicol.png
|caption3 = Rehiyong BICOL.
|width3 = 170
|image4 = Political map of Metro Manila.svg
|width4= 170
|caption4 = Kalakhang Maynila
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong kabisera !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| 5,796,989
| Dagat Kabisayaan, Philippine Sea
|-
! [[Calabarzon]]
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| 14,414,774
| Dagat Sibuyan, South China Sea, at Philippine Sea
|-
! [[Mimaropa]]
| [[Calapan]]
| 2,963,360
| Dagat Sulu at South China Sea
|-
! ''[[Kalakhang Maynila]]
| [[Maynila]]
| 14,001,751
| Baybayin ng Maynila
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²) !! Mga wika
|-
|[[Albay]]
|[[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|1,314,826
|
|
|[[Wikang Albay Bikol]] (Southern Bicolano)
|-
|[[Batangas]]
|[[Lungsod ng Batangas]]
|2,377,395
|3,165.8
|751
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Norte]]
|[[Daet, Camarines Norte|Daet]] 
|542,915
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Sur]]
|[[Pili, Camarines Sur|Pili]]
|1,952,544
|260,964
|
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|[[Catanduanes]]
|[[Virac, Catanduanes|Virac]]
|260,964
|
|
|-
|[[Cavite]]
|[[Lungsod ng Imus|Imus]]
|3,090,691
|1,287.6
|2,400.4
|[[Kabite Tagalog]] (Simplified Tagalog)
|-
|[[Laguna]]
|[[Santa_Cruz,_Laguna|Santa Cruz]]
|2,669,847
|1,759.7
|1,517.2
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Marinduque]]
|[[Boac]]
|819,400
|
|
|-
|[[Masbate]]
|[[Lungsod ng Masbate]]
|892,393
|
|
|Bisakol (Southern Bicolano)
|-
|[[Occidental Mindoro]]
|[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]]
|464,000
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Oriental Mindoro]]
|[[Lungsod ng Calapan|Calapan]] 
|819,400
|
|
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Palawan]]
|[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]
|940,200
|
|
|[[Wikang Cuyonon]], [[Wikang Tagalog]]
|-
|[[Quezon]]
|[[Lucena]]
|1,740,638
|8,706.6
|199.9
|[[Wikang Tagalog]] ([[Tayabasing Tagalog]], Traditional Tagalog)
|-
|[[Rizal]]
|[[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]]
|2,484,840
|1,308.9
|1,898.4
|Rizal Tagalog (Simplified Tagalog)
|-
|[[Romblon]]
|[[Romblon, Romblon|Romblon]]
|313,400
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Sorsogon]]
|[[Lungsod ng Sorsogon]]
|792,949
|
|
|Sorsogon Bikolano (Southern Bicolano)
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Lucena]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Tayabasing Tagalog, Traditional Tagalog)
|-
|''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|''[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Cebuano]] (Cebuano)/Tagalog
|}

{{Largest cities
| province = Timog Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Timog Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_1 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_1 = 887,399
| img_1 = Antipolocityjf.JPG
| city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_2 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_2 = 703,141
| img_2 = Dasmariñasjf 9275 04.JPG
| city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_3 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_3 = 664,625
| img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg
| city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba
| div_4 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_4 = 539,671	
| img_4 = Calamba City skyline.jpg
| city_5 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 496,794	

| city_6 = General Trias{{!}}General Trias
| div_6 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa
| div_7 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_7 = 414,812

| city_8 = Biñan{{!}}Biñan
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 407,437	
 
| city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa
| div_9 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_9 = 372,931	

| city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao
| div_10 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_10 = 355,330	

| city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City'''
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 351,437

| city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro
| div_12 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_12 = 326,001	

| city_13 = Puerto Princesa{{!}}'''''Puerto Princesa'''''
| div_13 =  Mimaropa{{!}}Mimaropa 4-B
| pop_13 = 307,079	

| city_14 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 285,348

| city_15 = Lucena{{!}}'''''Lucena'''''
| div_15 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_15 = 278,924

| city_16 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas
| div_16 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_16 = 218,500	

| city_17 = Trece Martires{{!}}Trece Martires
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 210,503

| city_18 = Legazpi, Albay{{!}}'''Legazpi'''
| div_18 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_18 = 196,639	

| city_19 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan
| div_19 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_19 = 193,936	

| city_20 = Naga, Camarines Sur{{!}}Naga
| div_20 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_20 = 174,931	
}}

==Tingnan rin==
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>d9u0ywp09gqcb0dyiwfya1jpmlaop70</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235891</id>
      <parentid>2235889</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9931" sha1="i70q5peghkb0b68ys92znqcqa3mt5b0" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Hilagang Luzon}}
{{For|dating rehiyon|Timog Katagalugan}}
{{Infobox settlement
|name =    Timog Luzon
|native_name = ''Southern Luzon''
|official_name = South Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Sabang Bay.jpg{{!}}Puerto Galera, East Mindoro
| photo1b = CalambaCityjf2751 08.JPG{{!}}Cityhall in Calamba, Laguna
| photo2a = Taal Volcano crater lake 8-8-2014.jpg{{!}}Crater lake of Taal Volcano
| photo2b = Mt.Mayon tam3rd.jpg{{!}}Mt. Mayon
| photo3a = PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg{{!}}Puerto Princesa Underground River
| photo3b = Bundok Banahaw.jpg{{!}}Mount Banahaw in Quezon
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: [[Puerto Galera]], Rizal Monument Calamba, Taal Volcano, Puerto Princesa Underground River &amp; Mt. Banahaw
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of Canlubang within the Philippines
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]&lt;br&gt;[[Calabarzon]]&lt;br&gt;[[Mimaropa]]&lt;br&gt;''[[Kalakhang Maynila]]''
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = ''[[Calamba, Laguna|Calamba]]''&lt;br&gt;''[[Calapan]]''&lt;br&gt;''[[Legazpi, Albay|Legazpi]]''&lt;br&gt;''[[Maynila]]''
| subdivision_type5 =  [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Lucena]]&lt;br&gt;[[Puerto Princesa]]&lt;br&gt;[[Lungsod ng Quezon]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    = [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
| blank_info_sec1    = {{hlist|'''[[Wikang Tagalog|Tagalog]]'''| [[Taglish]]| [[Batangas Tagalog]]|[[tayabasing Tagalog|Tayabas Tagalog]]|[[Wikang Bikol|Bikolano]]}}
| blank1_name_sec2 = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga lungsod]]
| blank1_info_sec2 = 21
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Timog Luzon''' o '''Southern Luzon''' ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa timog bahaging rehiyon ng [[Luzon]], ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Timog Gitnang Luzon: '''Calabarzon (IV-A)''', Timog Kanlurang Luzon: '''Mimaropa (IV-B)''' at Timog Silangang Luzon: '''Rehiyon ng Bicol (V)''', kabilang na rin nasama ay ang '''Kalakhang Maynila (Metro Manila)''' ay binubuo sa noon ay [[Timog Katagalugan]] 1965-2002 maliban sa Bicol (V). Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, dito matatagpuan ang mga pinakamalaking lawa, mga aktibong bulkan, mga bukal/sapa/talon, at nagpuputiang dalampisagan, rito makikita ang hangganan ng kabuuang rehiyon mula [[Kalakhang Maynila]] hanggang [[Kabisayaan]].&lt;ref&gt;https://www.touropia.com/southern-luzon-philippines&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115233900/https://www.selectiveasia.com/philippines-holidays/travel-guides/southern-luzon |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lalawigan ng [[Palawan]] ang pinakamahabang probinsya sa rehiyon na matatagpuan sa bahagi ng [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Sulu]] na noo'y bahagi ng [[Kanlurang Kabisayaan]] ngunit napa-bilang sa [[Mimaropa]] at ang lalawigan ng [[Marinduque]] ang pinakamaliit na lalawigang isla sa Timog Luzon.

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph CALABARZON.png
|caption1 = CALABARZON, 4-A
|width1 = 170
|image2 = Ph MIMAROPA.png
|caption2 = MIMAROPA, 4-B
|width2 = 170
|image3 = Ph bicol.png
|caption3 = Rehiyong BICOL.
|width3 = 170
|image4 = Political map of Metro Manila.svg
|width4= 170
|caption4 = Kalakhang Maynila
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong kabisera !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Rehiyon ng Bicol|Bikol]]
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
| 5,796,989
| Dagat Kabisayaan, Philippine Sea
|-
! [[Calabarzon]]
| [[Calamba, Laguna|Calamba]]
| 14,414,774
| Dagat Sibuyan, South China Sea, at Philippine Sea
|-
! [[Mimaropa]]
| [[Calapan]]
| 2,963,360
| Dagat Sulu at South China Sea
|-
! ''[[Kalakhang Maynila]]
| [[Maynila]]
| 14,001,751
| Baybayin ng Maynila
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²) !! Mga wika
|-
|[[Albay]]
|[[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|1,314,826
|
|
|[[Wikang Albay Bikol]] (Southern Bicolano)
|-
|[[Batangas]]
|[[Lungsod ng Batangas]]
|2,377,395
|3,165.8
|751
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Norte]]
|[[Daet, Camarines Norte|Daet]] 
|542,915
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Camarines Sur]]
|[[Pili, Camarines Sur|Pili]]
|1,952,544
|260,964
|
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|[[Catanduanes]]
|[[Virac, Catanduanes|Virac]]
|260,964
|
|
|-
|[[Cavite]]
|[[Lungsod ng Imus|Imus]]
|3,090,691
|1,287.6
|2,400.4
|[[Kabite Tagalog]] (Simplified Tagalog)
|-
|[[Laguna]]
|[[Santa_Cruz,_Laguna|Santa Cruz]]
|2,669,847
|1,759.7
|1,517.2
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Marinduque]]
|[[Boac]]
|819,400
|
|
|-
|[[Masbate]]
|[[Lungsod ng Masbate]]
|892,393
|
|
|Bisakol (Southern Bicolano)
|-
|[[Occidental Mindoro]]
|[[Mamburao, Occidental Mindoro|Mamburao]]
|464,000
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Oriental Mindoro]]
|[[Lungsod ng Calapan|Calapan]] 
|819,400
|
|
|[[Batangas Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Palawan]]
|[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]
|940,200
|
|
|[[Wikang Cuyonon]], [[Wikang Tagalog]]
|-
|[[Quezon]]
|[[Lucena]]
|1,740,638
|8,706.6
|199.9
|[[Wikang Tagalog]] ([[Tayabasing Tagalog]], Traditional Tagalog)
|-
|[[Rizal]]
|[[Lungsod ng Antipolo|Antipolo]]
|2,484,840
|1,308.9
|1,898.4
|Rizal Tagalog (Simplified Tagalog)
|-
|[[Romblon]]
|[[Romblon, Romblon|Romblon]]
|313,400
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Traditional Tagalog)
|-
|[[Sorsogon]]
|[[Lungsod ng Sorsogon]]
|792,949
|
|
|Sorsogon Bikolano (Southern Bicolano)
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Lucena]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Tagalog]] (Tayabasing Tagalog, Traditional Tagalog)
|-
|''[[Naga, Camarines Sur|Naga]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Gitnang Bikol]] (Central Bicolano)
|-
|''[[Lungsod ng Puerto Princesa|Puerto Princesa]]''
|—
|
|
|
|[[Wikang Cebuano]] (Cebuano)/Tagalog
|}

{{Largest cities
| province = Timog Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Timog Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Antipolo{{!}}'''Antipolo'''
| div_1 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_1 = 887,399
| img_1 = Antipolocityjf.JPG
| city_2 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas
| div_2 = Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_2 = 703,141
| img_2 = Dasmariñasjf 9275 04.JPG
| city_3 = Bacoor{{!}}Bacoor
| div_3 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_3 = 664,625
| img_3 = Bacoor Aerial View Talaba.jpg
| city_4 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba
| div_4 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_4 = 539,671	
| img_4 = Calamba City skyline.jpg
| city_5 = Imus{{!}}'''Imus'''
| div_5 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_5 = 496,794	

| city_6 = General Trias{{!}}General Trias
| div_6 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_6 = 450,583

| city_7 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa
| div_7 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_7 = 414,812

| city_8 = Biñan{{!}}Biñan
| div_8 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_8 = 407,437	
 
| city_9 = Lipa, Batangas{{!}}Lipa
| div_9 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_9 = 372,931	

| city_10 = Cabuyao{{!}}Cabuyao
| div_10 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_10 = 355,330	

| city_11 = Lungsod ng Batangas{{!}}'''Batangas City'''
| div_11 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_11 = 351,437

| city_12 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro
| div_12 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_12 = 326,001	

| city_13 = Puerto Princesa{{!}}'''''Puerto Princesa'''''
| div_13 =  Mimaropa{{!}}Mimaropa 4-B
| pop_13 = 307,079	

| city_14 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo
| div_14 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_14 = 285,348

| city_15 = Lucena{{!}}'''''Lucena'''''
| div_15 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_15 = 278,924

| city_16 = Santo Tomas, Batangas{{!}}Santo Tomas
| div_16 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_16 = 218,500	

| city_17 = Trece Martires{{!}}Trece Martires
| div_17 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_17 = 210,503

| city_18 = Legazpi, Albay{{!}}'''Legazpi'''
| div_18 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_18 = 196,639	

| city_19 = Tanauan, Batangas{{!}}Tanauan
| div_19 =  Calabarzon{{!}}Calabarzon 4-A
| pop_19 = 193,936	

| city_20 = Naga, Camarines Sur{{!}}Naga
| div_20 = Bicol{{!}}Bicol, 5
| pop_20 = 174,931	
}}

==Tingnan rin==
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>i70q5peghkb0b68ys92znqcqa3mt5b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hilagang Luzon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308131</id>
    <revision>
      <id>2235881</id>
      <parentid>2220169</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mga lalawigan */</comment>
      <origin>2235881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23468" sha1="kwgnsfch493eghxmsprsq9fm75n6wby" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name =    Hilagang Luzon
|native_name = ''Northern Luzon''
|official_name = North Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church
| photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte
| photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs
| photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua
| photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake
| photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio &amp; Banaue Rice Terraces
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines 
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Cordillera Administrative Region|CAR]]&lt;br&gt;[[Rehiyon ng Ilocos]]&lt;br&gt;[[Lambak ng Cagayan]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''&lt;br&gt;''[[Tuguegarao]]''
| subdivision_type5 =  Punong sentro &amp; [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Baguio]]&lt;br&gt;[[Dagupan]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Santiago, Isabela]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    =  Wika
| blank_info_sec1    =   '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''&lt;br&gt;{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}}
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito.

Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]]

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph cordillera.png
|caption1 = Cordillera Administrative Region
|width1 = 111
|image2 = Ph ilocos.png
|caption2 = Rehiyong Ilokos
|width2 = 129
|image3 = Ph cagayan valley.png
|caption3 = Lambak ng Cagayan
|width3 = 105
|image4= Ph central luzon.png
|caption4= Gitnang Luzon
|width4= 270
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Cordillera Administrative Region]]
| [[Baguio]]
| 1,722,006
| ---
|-
! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]]
| [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| 5,026,128
| [[Dagat Luzon]]
|-
! [[Lambak ng Cagayan]]
| [[Tuguegarao]]
| 3,451,410
| [[Dagat Pilipinas]]
|-
! [[Gitnang Luzon]]
|[[San Fernando, Pampanga]]
|11,218,177	
|Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'')
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²)
|-
|[[Abra]]
|[[Bangued]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]]
|247,802
|
|
|-
|[[Apayao]]
|[[Kabugao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]]
|123,848
|
|
|-
|[[Batanes]]
|[[Basco]]
|[[Wikang Ivatan]]
|17,875
|
|
|-
|[[Benguet]]
|[[La Trinidad]]
|[[Wikang Kankanaey]]
|846,552
|
|
|-
|[[Cagayan]]
|[[Tuguegarao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]]
|1,273,219
|
|
|-
|[[Ifugao]]
|[[Lagawe]]
|[[Wikang Ipugaw]]
|210,669
|
|
|-
|[[Ilocos Norte]]
|[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]]
|[[Wikang Iloko]]
|593,081
|
|
|-
|[[Ilocos Sur]]
|[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]]
|[[Wikang Iloko]]
|689,668
|
|
|-
|[[Isabela]]
|[[Ilagan, Isabela|Ilagan]]
|[[Wikang Iloko]]/Ibanag
|1,685,138
|
|
|-
|[[Kalinga]]
|[[Tabuk]]
|[[Wikang Kalinga]]
|220,229	
|
|
|-
|[[La Union]]
|[[San Fernando, La Union|San Fernando]]
|[[Wikang Iloko]]
|786,653	
|
|
|-
|[[Mountain Province]]
|[[Bontoc]]
|[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]]
|156,988
|
|
|-
|[[Nueva Vizcaya]]
|[[Bayombong]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]
|482,893
|
|
|-
|[[Quirino]]
|[[Cabarroguis]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
|197,918
|
|
|-
|[[Pangasinan]]
|[[Lingayen]]
|[[Wikang Pangasinan]]/Iloko
|2,956,726
|
|
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Baguio]]''
|—
| [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
|
|
|
|-
|''[[Dagupan]]''
|—
|Wikang Pangasinan/Iloko
|171,271
|
|
|}

{{Largest cities
| province = Hilagang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Hilagang Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Baguio{{!}}''Baguio''
| div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_1 = 345,366
| img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg
| city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos
| div_2 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_2 = 188,571
| img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG
| city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan
| div_3 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_3 =  171,271
| img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg
| city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao'''
| div_4 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_4 = 153,502
| img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg
| city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan'''
| div_5 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_5 = 145,568	

| city_6 =  Santiago, Isabela{{!}}Santiago
| div_6 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_6 =  134,830

| city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta
| div_7 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_7 =  132,940	

| city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan
| div_8 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_8 =  129,523	
 
| city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando'''
| div_9 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_9 =  121,812	

| city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk'''
| div_10 =  Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_10 = 110,642
}}

Kung kabilang minsan ang '''[[Gitnang Luzon]]''':

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Sukat&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Barangay|Mga barangay}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baler]]
| [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;ref&gt;Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].&lt;/ref&gt;/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 8
| [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balanga]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malolos]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]
| {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 21
| 569
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan
| {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 5
| 27
| 849
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}}
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]]
| {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Angeles --&gt;
| {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 19
| 505
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Tarlac]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 17
| [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Zambales]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Iba, Zambales|Iba]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Olongapo --&gt;
| {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 13
| 230
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]]
| {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 33
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]]
| {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 17
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuoan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,218,177
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,014.63
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 14
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,102
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales.
|}

=== Mga Lungsod ===
May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon.

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Uri ng lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kaurian sa kita
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 411,634
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balanga]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 96,061
| {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bataan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabanatuan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 302,231
| {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gapan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 110,303
| {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabalacat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 250,799
| {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malolos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 252,074
| {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Meycauayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 209,083
| {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Muñoz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 81,483
| {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 233,040
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Zambales]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,041
| {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalima
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 306,659
| {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 139,738
| {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose del Monte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 574,089
| {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 342,493
| {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarlac]]
|}

{{Largest cities
| province = Gitnang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Gitnang Luzon
| div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan
| city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_1 =651,813	
| img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg
| city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles''
| div_2 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_2 =  462,928
| img_2 = Angeles City 2021.jpg
| city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City'''
| div_3 =  Tarlac{{!}}Tarlac
| pop_3 = 385,398	
| img_3 = Tarlac City 2.JPG
| city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando'''
| div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_4 = 354,666
| img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG
| city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan
| div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_5 = 327,325
| city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat
| div_6 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_6 =  293,244

| city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos'''
| div_7 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_7 =  261,189

| city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo''
| div_8 =  Zambales{{!}}Zambales
| pop_8 =  260,317
 
| city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan
| div_9 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_9 =  225,673	

| city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose
| div_10 =  Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_10 =  150,917
}}

==Tingnan rin==
* [[Timog Luzon]]
* [[Gitnang Luzon]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>kwgnsfch493eghxmsprsq9fm75n6wby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235882</id>
      <parentid>2235881</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23452" sha1="6wedqovx5mm2um17exiljt1dp5ewhsz" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Timog Luzon}}
{{Infobox settlement
|name =    Hilagang Luzon
|native_name = ''Northern Luzon''
|official_name = North Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church
| photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte
| photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs
| photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua
| photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake
| photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio &amp; Banaue Rice Terraces
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines 
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Cordillera Administrative Region|CAR]]&lt;br&gt;[[Rehiyon ng Ilocos]]&lt;br&gt;[[Lambak ng Cagayan]]
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''&lt;br&gt;''[[Tuguegarao]]''
| subdivision_type5 =  Punong sentro &amp; [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Baguio]]&lt;br&gt;[[Dagupan]]
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Santiago, Isabela]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    =  Wika
| blank_info_sec1    =   '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''&lt;br&gt;{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}}
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito.

Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]]

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph cordillera.png
|caption1 = Cordillera Administrative Region
|width1 = 111
|image2 = Ph ilocos.png
|caption2 = Rehiyong Ilokos
|width2 = 129
|image3 = Ph cagayan valley.png
|caption3 = Lambak ng Cagayan
|width3 = 105
|image4= Ph central luzon.png
|caption4= Gitnang Luzon
|width4= 270
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Cordillera Administrative Region]]
| [[Baguio]]
| 1,722,006
| ---
|-
! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]]
| [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| 5,026,128
| [[Dagat Luzon]]
|-
! [[Lambak ng Cagayan]]
| [[Tuguegarao]]
| 3,451,410
| [[Dagat Pilipinas]]
|-
! [[Gitnang Luzon]]
|[[San Fernando, Pampanga]]
|11,218,177	
|Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'')
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²)
|-
|[[Abra]]
|[[Bangued]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]]
|247,802
|
|
|-
|[[Apayao]]
|[[Kabugao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]]
|123,848
|
|
|-
|[[Batanes]]
|[[Basco]]
|[[Wikang Ivatan]]
|17,875
|
|
|-
|[[Benguet]]
|[[La Trinidad]]
|[[Wikang Kankanaey]]
|846,552
|
|
|-
|[[Cagayan]]
|[[Tuguegarao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]]
|1,273,219
|
|
|-
|[[Ifugao]]
|[[Lagawe]]
|[[Wikang Ipugaw]]
|210,669
|
|
|-
|[[Ilocos Norte]]
|[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]]
|[[Wikang Iloko]]
|593,081
|
|
|-
|[[Ilocos Sur]]
|[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]]
|[[Wikang Iloko]]
|689,668
|
|
|-
|[[Isabela]]
|[[Ilagan, Isabela|Ilagan]]
|[[Wikang Iloko]]/Ibanag
|1,685,138
|
|
|-
|[[Kalinga]]
|[[Tabuk]]
|[[Wikang Kalinga]]
|220,229	
|
|
|-
|[[La Union]]
|[[San Fernando, La Union|San Fernando]]
|[[Wikang Iloko]]
|786,653	
|
|
|-
|[[Mountain Province]]
|[[Bontoc]]
|[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]]
|156,988
|
|
|-
|[[Nueva Vizcaya]]
|[[Bayombong]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]
|482,893
|
|
|-
|[[Quirino]]
|[[Cabarroguis]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
|197,918
|
|
|-
|[[Pangasinan]]
|[[Lingayen]]
|[[Wikang Pangasinan]]/Iloko
|2,956,726
|
|
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Baguio]]''
|—
| [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
|
|
|
|-
|''[[Dagupan]]''
|—
|Wikang Pangasinan/Iloko
|171,271
|
|
|}

{{Largest cities
| province = Hilagang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Hilagang Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Baguio{{!}}''Baguio''
| div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_1 = 345,366
| img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg
| city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos
| div_2 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_2 = 188,571
| img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG
| city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan
| div_3 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_3 =  171,271
| img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg
| city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao'''
| div_4 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_4 = 153,502
| img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg
| city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan'''
| div_5 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_5 = 145,568	

| city_6 =  Santiago, Isabela{{!}}Santiago
| div_6 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_6 =  134,830

| city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta
| div_7 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_7 =  132,940	

| city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan
| div_8 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_8 =  129,523	
 
| city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando'''
| div_9 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_9 =  121,812	

| city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk'''
| div_10 =  Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_10 = 110,642
}}

Kung kabilang minsan ang '''[[Gitnang Luzon]]''':

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Sukat&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Barangay|Mga barangay}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baler]]
| [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;ref&gt;Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].&lt;/ref&gt;/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 8
| [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balanga]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malolos]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]
| {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 21
| 569
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan
| {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 5
| 27
| 849
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}}
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]]
| {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Angeles --&gt;
| {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 19
| 505
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Tarlac]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 17
| [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Zambales]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Iba, Zambales|Iba]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Olongapo --&gt;
| {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 13
| 230
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]]
| {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 33
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]]
| {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 17
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuoan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,218,177
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,014.63
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 14
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,102
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales.
|}

=== Mga Lungsod ===
May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon.

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Uri ng lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kaurian sa kita
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 411,634
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balanga]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 96,061
| {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bataan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabanatuan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 302,231
| {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gapan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 110,303
| {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabalacat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 250,799
| {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malolos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 252,074
| {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Meycauayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 209,083
| {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Muñoz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 81,483
| {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 233,040
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Zambales]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,041
| {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalima
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 306,659
| {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 139,738
| {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose del Monte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 574,089
| {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 342,493
| {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarlac]]
|}

{{Largest cities
| province = Gitnang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Gitnang Luzon
| div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan
| city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_1 =651,813	
| img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg
| city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles''
| div_2 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_2 =  462,928
| img_2 = Angeles City 2021.jpg
| city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City'''
| div_3 =  Tarlac{{!}}Tarlac
| pop_3 = 385,398	
| img_3 = Tarlac City 2.JPG
| city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando'''
| div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_4 = 354,666
| img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG
| city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan
| div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_5 = 327,325
| city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat
| div_6 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_6 =  293,244

| city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos'''
| div_7 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_7 =  261,189

| city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo''
| div_8 =  Zambales{{!}}Zambales
| pop_8 =  260,317
 
| city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan
| div_9 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_9 =  225,673	

| city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose
| div_10 =  Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_10 =  150,917
}}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>6wedqovx5mm2um17exiljt1dp5ewhsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235892</id>
      <parentid>2235882</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23516" sha1="gam2z88lni136tyhkuv7fs3q57zs779" xml:space="preserve">{{For|Kauuluhang rehiyon|Timog Luzon}}
{{Infobox settlement
|name =    Hilagang Luzon
|native_name = ''Northern Luzon''
|official_name = North Luzon
| other_name    = 
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Church of Saint Augustine of Ilocos Norte Philippines.JPG{{!}}Paoay Church
| photo1b = Sunset in Ilocos windmills.jpg{{!}}Windmill, Ilocos Norte
| photo2a = Batanes Island of Winds.jpg{{!}}Batanes Rocky cliffs
| photo2b = The forested edge of the Mt. Cagua volcanic crater - ZooKeys-266-001-g009.jpg{{!}}Mt. Cagua
| photo3a = Burnham Park - lake (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg{{!}}Burnham Park Lake
| photo3b = Banaue-terrace.JPG{{!}}Banaue Rice Terraces
| size = 270
| position = center
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| foot_montage = From left-to-right, top-to-bottom: Paoay Chruch, Ilocos Norte Windmills, Batanes Rocky cliffs, Mt. Cagua, Burnham Park Lake; Baguio &amp; Banaue Rice Terraces
}}
| settlement_type = [[Rehiyon ng Pilipinas|Kauuluhang rehiyon]] 
| pushpin_map = &lt;!-- Philippines --&gt;
| pushpin_map_caption = Location of North Luzon within the Philippines 
|coordinates       = 
| subdivision_type  = [[Kontinente]]
| subdivision_name  = [[Timog Silangang Asya]]
| subdivision_type1 = [[Bansa]]
| subdivision_name1 = [[Pilipinas]]
| subdivision_type2 = [[Estado]]
| subdivision_name2 =   [[Luzon]]
| subdivision_type3 =   [[Rehiyon]]
| subdivision_name3 =  [[Cordillera Administrative Region|CAR]]&lt;br&gt;[[Rehiyon ng Ilocos]]&lt;br&gt;[[Lambak ng Cagayan]]&lt;br&gt;''[[Gitnang Luzon]]''
| subdivision_type4 = Punong kabisera
| subdivision_name4 = [[San Fernando, La Union|San Fernando]]''&lt;br&gt;''[[Tuguegarao]]''
| subdivision_type5 =  Punong sentro &amp; [[Lungsod|Mataas na lungsod]]
| subdivision_name5 =   [[Baguio]]&lt;br&gt;[[Dagupan]]&lt;br&gt;''[[Angeles]]''&lt;br&gt;''[[Olongapo]]''
| subdivision_type6    = [[Lungsod|Nagsasariling lungsod]]
| subdivision_name6    =  [[Santiago, Isabela]]
| population_total = [[To be announced|TBA]]
| population_as_of =  2015
| blank_name_sec1    =  Wika
| blank_info_sec1    =   '''''[[Wikang Filipino|Filipino]]'''''&lt;br&gt;{{hlist|'''[[Wikang Iloko|Iloko]]'''| [[Wikang Ibatan|Ibatan]]|[[Wikang Ibanag|Ibanag]]}}
| area_land_km2     = 
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;

Ang '''Hilagang Luzon''' o Northern Luzon ay isang Kauuluhang rehiyon na matatagpuan sa hilagang bahaging rehiyon ng Luzon, ito ay binubuo ng tatlong rehiyon mula sa Kanlurang Hilagang Luzon: '''Ilokos''', '''Cordillera Administrative Region''' at Silangang Hilagang Luzon: '''Lambak ng Cagayan''', ay tanyag sa tawag na Norte ng Luzon o ang iba ay Cordilleras, Ilocandias at Sierra Valley Ito ay tinatawag na mga: Sub-rehiyon sa isla ng Hilagang Pilipinas o Luzon na hinati sa tatlong pangkat, rito matatagpuan ang ilan pang mga kilalang pang turismo: [[Sierra Madre]], [[Banaue Rice Terraces]], Strawberry Land at Summer Capital sa Pilipinas. Minsan, kabilang ang [[gitnang Luzon|Central Luzon o Gitnang Luzon]] sa rehiyong ito.

Ang lalawigan ng [[Cagayan]] ay isa sa mga kilalang probinsya sa Pilipinas, marahil sa katagang [[Lambak ng Cagayan]] at rito matatagpuan ang pinakamahabang ilog sa [[Pilipinas]] at malabunduking rehiyon sa Pilipinas sa Hilagang Luzon ang [[Sierra Madre]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Isabela]]

== Mga rehiyon ==
{{multiple image
|direction = horizontal
|align = center
|header =
|total_width =
|image1 = Ph cordillera.png
|caption1 = Cordillera Administrative Region
|width1 = 111
|image2 = Ph ilocos.png
|caption2 = Rehiyong Ilokos
|width2 = 129
|image3 = Ph cagayan valley.png
|caption3 = Lambak ng Cagayan
|width3 = 105
|image4= Ph central luzon.png
|caption4= Gitnang Luzon
|width4= 270
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! Rehiyon !! Rehiyong sentro !! Populasyon (2015) !! Basin
|-
! [[Cordillera Administrative Region]]
| [[Baguio]]
| 1,722,006
| ---
|-
! [[Rehiyon ng Ilokos|Ilokos]]
| [[San Fernando, La Union|San Fernando]]
| 5,026,128
| [[Dagat Luzon]]
|-
! [[Lambak ng Cagayan]]
| [[Tuguegarao]]
| 3,451,410
| [[Dagat Pilipinas]]
|-
! [[Gitnang Luzon]]
|[[San Fernando, Pampanga]]
|11,218,177	
|Dagat Luzon (''west''), Dagat Pilipinas (''east'')
|}

== Mga lalawigan ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! [[Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]] !! Populasyon&lt;br /&gt;([[2010]])&lt;ref name='2010 Census of Population'&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | title = 2010 Census of Population | publisher = Philippine National Statistics Office | accessdate = 2012-04-21 | archive-date = 2012-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; !! Sukat&lt;br /&gt;([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad&lt;br /&gt;(bawat km²)
|-
|[[Abra]]
|[[Bangued]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Itneg|Itneg]]
|247,802
|
|
|-
|[[Apayao]]
|[[Kabugao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Isnag|Isnag]]
|123,848
|
|
|-
|[[Batanes]]
|[[Basco]]
|[[Wikang Ivatan]]
|17,875
|
|
|-
|[[Benguet]]
|[[La Trinidad]]
|[[Wikang Kankanaey]]
|846,552
|
|
|-
|[[Cagayan]]
|[[Tuguegarao]]
|[[Wikang Iloko]]/[[wikang Ibanag|Ibanag]]
|1,273,219
|
|
|-
|[[Ifugao]]
|[[Lagawe]]
|[[Wikang Ipugaw]]
|210,669
|
|
|-
|[[Ilocos Norte]]
|[[Laoag, Ilocos Norte|Laoag]]
|[[Wikang Iloko]]
|593,081
|
|
|-
|[[Ilocos Sur]]
|[[Vigan, Ilocos Sur|Vigan]]
|[[Wikang Iloko]]
|689,668
|
|
|-
|[[Isabela]]
|[[Ilagan, Isabela|Ilagan]]
|[[Wikang Iloko]]/Ibanag
|1,685,138
|
|
|-
|[[Kalinga]]
|[[Tabuk]]
|[[Wikang Kalinga]]
|220,229	
|
|
|-
|[[La Union]]
|[[San Fernando, La Union|San Fernando]]
|[[Wikang Iloko]]
|786,653	
|
|
|-
|[[Mountain Province]]
|[[Bontoc]]
|[[Wikang Iloko]]/[[Wikang Kankanaey]]
|156,988
|
|
|-
|[[Nueva Vizcaya]]
|[[Bayombong]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]
|482,893
|
|
|-
|[[Quirino]]
|[[Cabarroguis]]
|[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Ipugaw|Ipugaw]]/[[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]
|197,918
|
|
|-
|[[Pangasinan]]
|[[Lingayen]]
|[[Wikang Pangasinan]]/Iloko
|2,956,726
|
|
|-
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
! style=&quot;background: gray&quot; |
|-
|''[[Baguio]]''
|—
| [[Wikang Kankanaey|Kankanaey]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
|
|
|
|-
|''[[Dagupan]]''
|—
|Wikang Pangasinan/Iloko
|171,271
|
|
|}

{{Largest cities
| province = Hilagang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Hilagang Luzon
| div_link = Rehiyon{{!}}Rehiyon
| city_1 = Baguio{{!}}''Baguio''
| div_1 = Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_1 = 345,366
| img_1 = Baguio skyline - Harrison Road with cathedral (Baguio, Benguet)(2018-02-25).jpg
| city_2 = San Carlos, Pangasinan{{!}}San Carlos
| div_2 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_2 = 188,571
| img_2 = San Carlos Pangasinan 3.JPG
| city_3 = Dagupan, Pangasinan{{!}}Dagupan
| div_3 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_3 =  171,271
| img_3 = Dagupan Downtown - AB Fernandez Ave. (westbound) (Dagupan, Pangasinan)(2018-02-25).jpg
| city_4 = Tuguegarao{{!}}'''Tuguegarao'''
| div_4 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_4 = 153,502
| img_4 = Central Business District Tuguegarao Bonifacio.jpeg
| city_5 = Ilagan{{!}}'''Ilagan'''
| div_5 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_5 = 145,568	

| city_6 =  Santiago, Isabela{{!}}Santiago
| div_6 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_6 =  134,830

| city_7 = Urdaneta, Pangasinan{{!}}Urdaneta
| div_7 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_7 =  132,940	

| city_8 = Cauayan, Isabela{{!}}Cauayan
| div_8 =  Lambak ng Cagayan{{!}}Cagayan Valley
| pop_8 =  129,523	
 
| city_9 = San Fernando, La Union{{!}}'''San Fernando'''
| div_9 =  Rehiyon ng Ilocos{{!}}Ilocos 
| pop_9 =  121,812	

| city_10 = Tabuk, Kalinga{{!}}'''Tabuk'''
| div_10 =  Rehiyong Administratibo ng Cordillera{{!}}CAR
| pop_10 = 110,642
}}

Kung kabilang minsan ang '''[[Gitnang Luzon]]''':

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan {{font|{{small|or}} {{abbr|''HUC''|Mataas na urbanisadong lungsod; namamahala nang malaya mula sa anumang lalawigan}}|css=font-weight:normal}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kabisera
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Mga wika sa Pilipinas|Wika]]
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Sukat&lt;ref name=&quot;PSA-NSCB-ProvinceList&quot;&gt;{{cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |website=[[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas|Philippine Statistics Authority]] |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archivedate=Enero 11, 2013 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Mga lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Abbr|Muni.|Mga bayan}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Barangay|Mga barangay}}
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; colspan=2 |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none none solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | /sq mi
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Aurora (lalawigan)|Aurora]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baler]]
| [[wikang Kasiguranin|Casiguranin]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]&lt;ref&gt;Ang Tagalog sa Aurora ay halos katumbas ng Lumang Tagalog na sinasalita rin sa probinsya ng Quezon, [[Tayabasing Tagalog]].&lt;/ref&gt;/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|214336|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,147.32|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|214336/3,147.32|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 8
| [[Talaan ng mga barangay sa Aurora|151]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bataan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balanga]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|760650|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|1,372.98|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|760650/1,372.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 11
| 237
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Bulacan]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malolos]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]
| {{percent and number|3292071|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,796.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|3292071/2,796.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 3
| 21
| 569
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | {{nowrap|[[Nueva Ecija]]}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| [[Bulakenyong Tagalog]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/Kapampangan
| {{percent and number|2151461|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|5,751.33|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|2151461/5,751.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 5
| 27
| 849
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Pampanga]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{nowrap|[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]}}
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Bulakenyong Tagalog]]
| {{percent and number|2198110|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|2,002.20|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Angeles --&gt;
| {{convert|{{sigfig|2198110/2,002.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 2
| 19
| 505
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Tarlac]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]
| {{percent and number|1366027|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,053.60|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 1
| 17
| [[Talaan ng mga barangay sa Tarlac|511]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; colspan=2 | [[Zambales]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Iba, Zambales|Iba]]
| [[Wikang Sambal|Sambal]]/[[Wikang Iloko|Iloko]]/[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| {{percent and number|590848|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|3,645.83|km2|abbr=values|disp=table}}&lt;!-- excluding Olongapo --&gt;
| {{convert|{{sigfig|590848/3,645.83|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| 0
| 13
| 230
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]/[[Wikang Ingles|Ingles]]
| {{percent and number|411634|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 33
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#FDFDFD;border-right:0;font-weight:normal;font-style:italic;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;border-left:0;&quot; | †
| —
| [[Wikang Tagalog|Tagalog]]/[[Wikang Sambal|Sambal]]
| {{percent and number|233040|11218177|disp=table|1|pad=yes}}
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| —
| —
| 17
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! scope=&quot;row&quot; colspan=4 style=&quot;text-align:left;&quot; | Kabuoan
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 11,218,177
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,014.63
! scope=&quot;col&quot; | {{convert|22,014.63|km2|disp=number|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{sigfig|11218177/22,014.63|2}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | {{convert|{{sigfig|11218177/22,014.63|2}}|PD/km2|disp=number}}
! scope=&quot;col&quot; | 14
! scope=&quot;col&quot; | 116
! scope=&quot;col&quot; | 3,102
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;&quot;
| colspan=13 style=&quot;padding-left:1em;&quot; |
{{Color box|#FDFDFD|†|border=darkgray}} Ang Angeles at Olongapo ay ''mga matataas na urbanisadong lungsod''; hiwalay ang mga pigura sa mga lalawigan ng Pampanga at Zambales.
|}

=== Mga Lungsod ===
May labing-apat na mga lungsod ang rehiyon ng Gitnang Luzon. Ang [[San Jose del Monte]] ay may pinakamaraming populasyon habang pinakamatao naman ang [[Angeles]]. Batay sa lawak ng lupa ang [[Lungsod ng Tarlac]] ay ang pinakamalaki sa rehiyon.

{{unbulleted list
| {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentrong panrehiyon|size=90%}}
}}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Lawak&lt;ref name=&quot;PSA-CitiesList&quot;&gt;{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |website=Philippine Statistics Authority |accessdate=Marso 29, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429190752/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archivedate=Abril 29, 2011 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; colspan=2 | Kapal ng&lt;br&gt;populasyon
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Uri ng lungsod
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Kaurian sa kita
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-bottom:none;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Lalawigan
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden hidden solid solid;&quot; | /km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-style:hidden solid solid hidden;&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{nowrap|/sq mi}}
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;border-top:none;&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Angeles]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 411,634
| {{convert|60.27|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|411634/60.27|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Balanga]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 96,061
| {{convert|111.63|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|96061/111.63|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bataan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Cabanatuan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 302,231
| {{convert|192.29|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|302231/192.29|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Gapan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 110,303
| {{convert|164.44|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|110303/164.44|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Mabalacat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 250,799
| {{convert|83.18|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|250799/83.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Malolos]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 252,074
| {{convert|67.25|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|252074/67.25|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Meycauayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 209,083
| {{convert|32.10|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|209083/32.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Muñoz]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 81,483
| {{convert|163.05|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|81483/163.05|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ika-apat
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Olongapo]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 233,040
| {{convert|185.00|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|233040/185.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Mataas na Urbanisado
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Zambales]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 41,041
| {{convert|101.40|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|41041/101.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalima
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:#BFF5FF;border-right:0;&quot; |† [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 306,659
| {{convert|67.74|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|306659/67.74|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pampanga]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 139,738
| {{convert|185.99|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|139738/185.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Ikalawa
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nueva Ecija]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[San Jose del Monte]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 574,089
| {{convert|105.53|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|574089/105.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bulacan]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left;background-color:initial;&quot; | [[Lungsod ng Tarlac]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 342,493
| {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}}
| {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Nakapaloob
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Una
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarlac]]
|}

{{Largest cities
| province = Gitnang Luzon
| stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate
| list_by_pop = Pilipinas
| div_name = Gitnang Luzon
| div_link = Lalawigan{{!}}Lalawigan
| city_1 = San Jose del Monte{{!}}San Jose del Monte
| div_1 = Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_1 =651,813	
| img_1 = 9409SM City San Jose Del Monte QualiMed 28.jpg
| city_2 = Angeles, Pampanga{{!}}''Angeles''
| div_2 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_2 =  462,928
| img_2 = Angeles City 2021.jpg
| city_3 = Lungsod ng Tarlac{{!}}'''Tarlac City'''
| div_3 =  Tarlac{{!}}Tarlac
| pop_3 = 385,398	
| img_3 = Tarlac City 2.JPG
| city_4 = San Fernando, Pampanga{{!}}'''San Fernando'''
| div_4 = Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_4 = 354,666
| img_4 = FvfPampanga2265 05.JPG
| city_5 = Cabanatuan{{!}}Cabanatuan
| div_5 = Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_5 = 327,325
| city_6 = Mabalacat{{!}}Mabalacat
| div_6 =  Pampanga{{!}}Pampanga
| pop_6 =  293,244

| city_7 = Malolos{{!}}'''Malolos'''
| div_7 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_7 =  261,189

| city_8 = Olongapo{{!}}''Olongapo''
| div_8 =  Zambales{{!}}Zambales
| pop_8 =  260,317
 
| city_9 = Meycauayan{{!}}Meycauayan
| div_9 =  Bulacan{{!}}Bulacan
| pop_9 =  225,673	

| city_10 = San Jose, Nueva Ecija{{!}}San Jose
| div_10 =  Nueva Ecija{{!}}Nueva Ecija
| pop_10 =  150,917
}}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Rehiyon ng Pilipinas}}
[[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]]
{{pilipinas-stub}}</text>
      <sha1>gam2z88lni136tyhkuv7fs3q57zs779</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estados Unidos ng Europa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308738</id>
    <revision>
      <id>2235896</id>
      <parentid>2142103</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11692" sha1="stbtjv5w69x0fqu57azpzv3btg844fc" xml:space="preserve">{{Infobox country
| native_name = '''Estados Unidos ng Europa'''&lt;br /&gt;''[[Unyong Europeo|United States of Europe]]''
| common_name = Estados Unidos 
| image_flag = Flag of Europe.svg
| image_coat = 
| national_motto = ''[[E pluribus unum]]'' ([[Wikang Latin|Latin]])
| image_map = Global European Union.svg
| GDP_PPP             = {{nowrap|$30.37 trillion (2021 est; 2nd)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|date=2021|access-date=16 January 2021}}&lt;/ref&gt;}} 
| GDP_nominal         = $23.05 trillion (2021 est; [[List of continents by GDP (nominal)|3rd]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=GDP Nominal, current prices| url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=International Monetary Fund|date=2021|access-date=16 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|date=2021|access-date=16 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.845&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change = {{increase}}&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports – Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709095716/http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|archive-date=9 July 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 
| capital = [[Bruselas]]
| largest_city = [[Paris]]
| currency           = [[Euro|EURO €]]
| languages           = [[Wikang Aleman|Aleman]]&lt;br&gt;[[Wikang Italyano|Italyano]]&lt;br&gt;[[Wikang Olandes|Olandes]]&lt;br&gt;[[Wikang Pransya|Pransya]]
|internet            =
}}
Ang '''Estados Unidos ng Europa''' o sa ([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''United States of Europe'''), ay isang '''Europang Superestado''', '''Europang Pederalismo''' ay isang soberentiyang estado na layuning buuin bilang isang bansa na nakapaloob sa kontinenteng [[Europa]] na nakabase sa [[Unyong Europeo]] na inorganisa kahalintulad halimbawa sa [[Estados Unidos]] ng Amerika na nakabatay, politiko, siyentipiko, heograpiya, kasaysayan sa kasalukuyan, Ang &quot;''Unyong Europeo''&quot; ay hindi opisyal na isang pederasyon ay mayron kakaibang akademiko na inobserba na nangangailangan ng karakteristik bilang maging isang pederasyong sistema. 
[[Talaksan:United States of Europe.png|thumb|Ang Ekonomiyang sukat sa kontinenteng Europa]]
Ang Europeong Superestado ay partikular mula sa Eurosceptics kabilang ang [[United Kingdom]] ay ginagamit sa kritisismo ng integrasyon papunta sa EU ay mawala bilang soberentiyang nasyonal.

==Mga Estado sa Europa==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;references-small sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#ECECEC&quot;
! Pangalan ng [[:en:subregion|rehiyon]] at&lt;br&gt;teritoryo, kasama ang [[watawat]]
! [[:en:List of countries by area|Lawak]]&lt;br&gt;(km²)
! [[:en:List of countries by population|Populasyon]]&lt;br&gt;
! [[:en:List of countries by population density|Densidad ng Populasyon]]&lt;br&gt;(bawat km²)
! [[Kabisera]]
|-
| {{flagicon|Albania}} [[Albania]]
| align=&quot;right&quot; | 28,748
| align=&quot;right&quot; | 3,600,523
| align=&quot;right&quot; | 125.2
| [[Tirana]]
|-|
| {{flagicon|Andorra}} [[Andorra]]
| align=&quot;right&quot; | 468
| align=&quot;right&quot; | 68,403
| align=&quot;right&quot; | 146.2
| [[Andorra la Vella]]
|-|
|{{flagicon|Armenia}} [[Armenia]]{{Cref|k}}
| align=&quot;right&quot; | 29,800
| align=&quot;right&quot; | 3,229,900
| align=&quot;right&quot; | 101
| [[Yerevan]]
|-|
|{{flagicon|Austria}} [[Austria]]
| align=&quot;right&quot; | 83,858
| align=&quot;right&quot; | 8,169,929
| align=&quot;right&quot; | 97.4
| [[Vienna]]
|-
|{{flagicon|Azerbaijan}} [[Azerbaijan]]{{Cref|l}}
| align=&quot;right&quot; | 86,600
| align=&quot;right&quot; | 8,621,000
| align=&quot;right&quot; | 97
| [[Baku]]
|-
| {{flagicon|Belarus}} [[Belarus]]
| align=&quot;right&quot; | 207,600
| align=&quot;right&quot; | 10,335,382
| align=&quot;right&quot; | 49.8
| [[Minsk]]
|-
| {{flagicon|Belgium}} [[Belgium]]
| align=&quot;right&quot; | 30,510
| align=&quot;right&quot; | 10,274,595
| align=&quot;right&quot; | 336.8
| [[Brussels]]
|-
| {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Bosnia and Herzegovina]]
| align=&quot;right&quot; | 51,129
| align=&quot;right&quot; | 4,448,500
| align=&quot;right&quot; | 77.5
| [[Sarajevo]]
|-
| {{flagicon|Bulgaria}} [[Bulgaria]]
| align=&quot;right&quot; | 110,910
| align=&quot;right&quot; | 7,621,337
| align=&quot;right&quot; | 68.7
| [[Sofia]]
|-
| {{flagicon|CRO}} [[Croatia]]
| align=&quot;right&quot; | 56,542
| align=&quot;right&quot; | 4,437,460
| align=&quot;right&quot; | 77.7
| [[Zagreb]]
|-
| {{flagicon|Cyprus}} [[Cyprus]]{{Cref|e}}
| align=&quot;right&quot; | 9,251
| align=&quot;right&quot; | 788,457
| align=&quot;right&quot; | 85
| [[Nicosia]]
|-
| {{flagicon|Czech Republic}} [[Republikang Tseko]]
| align=&quot;right&quot; | 78,866
| align=&quot;right&quot; | 10,256,760
| align=&quot;right&quot; | 130.1
| [[Prague]]
|-
| {{flagicon|Denmark}} [[Denmark]]
| align=&quot;right&quot; | 43,094
| align=&quot;right&quot; | 5,368,854
| align=&quot;right&quot; | 124.6
| [[Copenhagen]]
|-
| {{flagicon|Estonia}} [[Estonia]]
| align=&quot;right&quot; | 45,226
| align=&quot;right&quot; | 1,415,681
| align=&quot;right&quot; | 31.3
| [[Tallinn]]
|-
| {{flagicon|Finland}} [[Finland]] 
| align=&quot;right&quot; | 336,593
| align=&quot;right&quot; | 5,157,537
| align=&quot;right&quot; | 15.3
| [[Helsinki]]
|-
| {{flagicon|France}} [[Pransiya]]{{Cref|h}}
| align=&quot;right&quot; | 547,030
| align=&quot;right&quot; | 59,765,983
| align=&quot;right&quot; | 109.3
| [[Paris]]
|-
| {{flagicon|Georgia}} [[Georgia (country)|Georgia]] {{Cref|m}}
| align=&quot;right&quot; | 69,700
| align=&quot;right&quot; | 4,661,473
| align=&quot;right&quot; | 64
| [[Tbilisi]]
|-
| {{flagicon|Germany}} [[Alemanya]]
| align=&quot;right&quot; | 357,021
| align=&quot;right&quot; | 83,251,851
| align=&quot;right&quot; | 233.2
| [[Berlin]]
|-
| {{flagicon|Greece}} [[Gresya]]
| align=&quot;right&quot; | 131,940
| align=&quot;right&quot; | 10,645,343
| align=&quot;right&quot; | 80.7
| [[Athens]]
|-
| {{flagicon|Hungary}} [[Hungary]]
| align=&quot;right&quot; | 93,030
| align=&quot;right&quot; | 10,075,034
| align=&quot;right&quot; | 108.3
| [[Budapest]]
|-
| {{flagicon|Iceland}} [[Iceland]]
| align=&quot;right&quot; | 103,000
| align=&quot;right&quot; | 307,261
| align=&quot;right&quot; | 2.7
| [[Reykjavík]]
|-
| {{flagicon|Ireland}} [[Republika ng Irlanda|Ireland]]
| align=&quot;right&quot; | 70,280
| align=&quot;right&quot; | 4,234,925
| align=&quot;right&quot; | 60.3
| [[Dublin]]
|-
| {{flagicon|Italy}} [[Italya]]
| align=&quot;right&quot; | 301,230
| align=&quot;right&quot; | 58,751,711
| align=&quot;right&quot; | 191.6
| [[Rome]]
|-
| {{flagicon|Kazakhstan}} [[Kazakhstan]]{{Cref|j}}
| align=&quot;right&quot; | 2,724,900
| align=&quot;right&quot; | 15,217,711
| align=&quot;right&quot; | 5.6
| [[Nur-Sultan]]
|-
| {{flagicon|Latvia}} [[Latvia]]
| align=&quot;right&quot; | 64,589
| align=&quot;right&quot; | 2,366,515
| align=&quot;right&quot; | 36.6
| [[Riga]]
|-
| {{flagicon|Liechtenstein}} [[Liechtenstein]]
| align=&quot;right&quot; | 160
| align=&quot;right&quot; | 32,842
| align=&quot;right&quot; | 205.3
| [[Vaduz]]
|-
| {{flagicon|Lithuania}} [[Lithuania]]
| align=&quot;right&quot; | 65,200
| align=&quot;right&quot; | 3,601,138
| align=&quot;right&quot; | 55.2
| [[Vilnius]]
|-
| {{flagicon|Luxembourg}} [[Luxembourg]]
| align=&quot;right&quot; | 2,586
| align=&quot;right&quot; | 448,569
| align=&quot;right&quot; | 173.5
| [[Luxembourg (city)|Luxembourg]]
|-
| {{flagicon|Republic of Macedonia}} [[Republika ng Macedonia|Macedonia]]
| align=&quot;right&quot; | 25,333
| align=&quot;right&quot; | 2,054,800
| align=&quot;right&quot; | 81.1
| [[Skopje]]
|-
| {{flagicon|Malta}} [[Malta]]
| align=&quot;right&quot; | 316
| align=&quot;right&quot; | 397,499
| align=&quot;right&quot; | 1,257.9
| [[Valletta]]
|-
| {{flagicon|Moldova}} [[Moldova]]{{Cref|b}}
| align=&quot;right&quot; | 33,843
| align=&quot;right&quot; | 4,434,547
| align=&quot;right&quot; | 131.0
| [[Chişinău]]
|-
| {{flagicon|Monaco}} [[Monaco]]
| align=&quot;right&quot; | 1.95
| align=&quot;right&quot; | 31,987
| align=&quot;right&quot; | 16,403.6
| [[Monaco]]
|-
| {{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]]
| align=&quot;right&quot; | 13,812
| align=&quot;right&quot; | 616,258
| align=&quot;right&quot; | 44.6
| [[Podgorica]]
|-
| {{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands]]{{Cref|i}}
| align=&quot;right&quot; | 41,526
| align=&quot;right&quot; | 16,318,199
| align=&quot;right&quot; | 393.0
| [[Amsterdam]]
|-
|{{flagicon|Norway}} [[Norway]]
| align=&quot;right&quot; | 324,220
| align=&quot;right&quot; | 4,525,116
| align=&quot;right&quot; | 14.0
| [[Oslo]]
|-
| {{flagicon|Poland}} [[Poland]]
| align=&quot;right&quot; | 312,685
| align=&quot;right&quot; | 38,625,478
| align=&quot;right&quot; | 123.5
| [[Warsaw]]
|-
| {{flagicon|Portugal}} [[Portugal]]{{Cref|f}}
| align=&quot;right&quot; | 91,568
| align=&quot;right&quot; | 10,409,995
| align=&quot;right&quot; | 110.1
| [[Lisbon]]
|-
| {{flagicon|Romania}} [[Romania]]
| align=&quot;right&quot; | 238,391
| align=&quot;right&quot; | 21,698,181
| align=&quot;right&quot; | 91.0
| [[Bucharest]]
|-
| {{flagicon|Russia}} [[Rusya]]{{Cref|c}}
| align=&quot;right&quot; | 17,075,400
| align=&quot;right&quot; | 142,200,000
| align=&quot;right&quot; | 26.8
| [[Moscow]]
|-
| {{flagicon|San Marino}} [[San Marino]]
| align=&quot;right&quot; | 61
| align=&quot;right&quot; | 27,730
| align=&quot;right&quot; | 454.6
| [[San Marino, San Marino|San Marino]]
|-
| {{flagicon|Serbia}} [[Serbia]]&lt;ref&gt;http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/en/popis.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919165149/http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/en/popis.htm |date=2008-09-19 }}  (2002 Census)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; | 88,361
| align=&quot;right&quot; | 7,495,742
| align=&quot;right&quot; | 89.4
| [[Belgrade]]
|-
| {{flagicon|Slovakia}} [[Slovakia]]
| align=&quot;right&quot; | 48,845
| align=&quot;right&quot; | 5,422,366
| align=&quot;right&quot; | 111.0
| [[Bratislava]]
|-
| {{flagicon|Slovenia}} [[Slovenia]]
| align=&quot;right&quot; | 20,273
| align=&quot;right&quot; | 1,932,917
| align=&quot;right&quot; | 95.3
| [[Ljubljana]]
|-
| {{flagicon|Spain}} [[Espanya]]
| align=&quot;right&quot; | 504,851
| align=&quot;right&quot; | 45,061,274
| align=&quot;right&quot; | 89.3
| [[Madrid]]
|-
| {{flagicon|Sweden}} [[Sweden]]
| align=&quot;right&quot; | 449,964
| align=&quot;right&quot; | 9,090,113
| align=&quot;right&quot; | 19.7
| [[Stockholm]]
|-
| {{flagicon|Switzerland}} [[Switzerland]]
| align=&quot;right&quot; | 41,290
| align=&quot;right&quot; | 7,507,000
| align=&quot;right&quot; | 176.8
| [[Bern]]
|-
| {{flagicon|Turkey}} [[Turkey]]{{Cref|n}}
| align=&quot;right&quot; | 783,562
| align=&quot;right&quot; | 71,517,100
| align=&quot;right&quot; | 93
| [[Ankara]]
|-
| {{flagicon|Ukraine}} [[Ukraine]]
| align=&quot;right&quot; | 603,700
| align=&quot;right&quot; | 48,396,470
| align=&quot;right&quot; | 80.2
| [[Kiev]]
|-
| {{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom]]
| align=&quot;right&quot; | 244,820
| align=&quot;right&quot; | 61,100,835
| align=&quot;right&quot; | 244.2
| [[London]]
|-
| {{flagicon|Vatican City}} [[Lungsod ng Vaticano]]
| align=&quot;right&quot; | 0.44
| align=&quot;right&quot; | 900
| align=&quot;right&quot; | 2,045.5
| [[Vatican City]]
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Total
| align=&quot;right&quot; | 10,180,000{{Cref|o}}
| align=&quot;right&quot; | 731,000,000{{Cref|o}}
| align=&quot;right&quot; | 70
|}

===Depinasyon===
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;thumbinner overflowbugx&quot; style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
&lt;small&gt;Clickable map of Europe, showing one of the most commonly used [[Boundaries between the continents of Earth|continental boundaries]]&lt;ref&gt;The map shows one of the most commonly accepted delineations of the geographical boundaries of Europe, as used by [[National Geographic Society|National Geographic]] and [[Encyclopædia Britannica]]. Whether countries are considered in Europe or Asia can vary in sources, for example in the classification of the [[CIA World Factbook]] or that of the [[BBC]]. Certain countries in Europe, such as France, have [[List of countries spanning more than one continent#Non-contiguous|territories lying geographically outside Europe]], but which are nevertheless considered integral parts of that country.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;'''Key:''' &lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;'''blue'''&lt;/span&gt;: [[List of transcontinental countries|states which straddle the border between Europe and Asia]];
&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''green'''&lt;/span&gt;: countries not geographically in Europe, but closely associated with the continent
&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
{{Europe and seas labelled map}}

&lt;/div&gt;

==Tingnan rin==
* [[Estados Unidos ng Amerika]]
* [[Unyong Europeo]]

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Europa]]</text>
      <sha1>stbtjv5w69x0fqu57azpzv3btg844fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awit ng La Union</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310533</id>
    <revision>
      <id>2235835</id>
      <parentid>2055086</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>2235835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="7299jyevs4h2asw1osoqd226asj3f81" xml:space="preserve">Ang &quot;'''Awit ng La Union'''&quot;ay isang opisyal na awit ng lalawigan ng [[La Union]] sa ang [[Pilipinas]].

== Kasaysayan ==
Ang Awit ng La Union ay nilikha ni Primitivo L. Acosta Jr. ay ito ay orinihal na nakasulat sa wikang Ingles.

Ang Sangguniang Panlalalaigan ng La Union ay opisyal na pinagtibay ang himo noong 1999 sa pagpasa ng Ordinansa blg. 007-99. Pagkaraan ng apat na taon, pinagtibay nito ang mga binagong letra sa pagpasa ng ordenansa blg. 009-2003 noong Nobyembre 27, 2003.&lt;ref name=&quot;amended&quot; /&gt;

== Tekso ==
Ang Awit ng La Union ay nakabatay sa orihinal na sulat sa Ingles, noong setyembre 26, 2012, ang Sangguniang Panlalawigan ng La Union ang pumasa sa Ordinansa Blg. 026-2012. Ang ordenansa ay kinabibilangan ng mga probisyon para sa pagkakanta ng awitin sa [[Wikang Iloko]] – dapat letra sa wikang ito ay pagtibayin – hindi kukulangin sa dalawang beses sa isang taon.&lt;ref name=&quot;ilocano&quot; /&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist | refs=

&lt;ref name=&quot;amended&quot;&gt;{{cite act |url = https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2018/04/ORDINANCE-009-2003.pdf |title = AN ORDINANCE AMENDING SECTIONS 2 AND 4 OF ORDINANCE NO. 007-99 ADOPTING THE LA UNION HYMN COMPOSED BY MR PRIMITIVO L. ACOSTA, JR. AS THE OFFICIAL HYMN OF THE PROVINCE OF LA UNION. |legislature = [[La Union Provincial Board|Sangguniang Panlalawigan of La Union]] |date = November 27, 2003 |index = 009-2003 |type = Ordinance }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ilocano&quot;&gt;{{cite act |url = https://launion.gov.ph/wp-content/uploads/2018/04/Ordinance-026-2012-Iloco-Code.pdf |title = ESTABLISHING ILOKO AS AN OFFICIAL PROVINCIAL LANGUAGE OF LA UNION AND INSTITUTIONALIZING ITS USE IN RELEVANT SECTORS, ALONGSIDE EXISTING NATIONAL AND OFFICIAL LANGUAGES |legislature = [[La Union Provincial Board|Sangguniang Panlalawigan of La Union]] |date = September 13, 2012 |index = 026-2012 |type = Ordinance }}&lt;/ref&gt;

}}
* {{cite press release | last=Casimiro | first=Mario Eliseo O. | title=As Anniversary Trade Fair Opens..&quot;PACOY&quot; expounds unity lyrics of LU hymn | url=https://www.ilocostimes.com/current/PGLU_pr5.htm#As_Anniversary_Trade_Fair_Opens_PACOY | work=The Ilocos Times | publisher=Provincial Government of La Union | date=February 22, 2016 | accessdate=January 25, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160807043126/https://www.ilocostimes.com/current/PGLU_pr5.htm#As_Anniversary_Trade_Fair_Opens_PACOY | archive-date=August 7, 2016}}</text>
      <sha1>7299jyevs4h2asw1osoqd226asj3f81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pisticci</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311753</id>
    <revision>
      <id>2235821</id>
      <parentid>2228084</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="pfchp5klpik2zqu3icv92jbmxa4fx63" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Pisticci|official_name=Comune di Pisticci|native_name=|image_size=|image_shield=Pisticci-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|40|23|N|16|33|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=BAS}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=MT}} (MT)|frazioni=Casinello, Centro Agricolo, [[Marconia]], Pisticci Scalo, Tinchi|mayor_party=|mayor=Domenico Alessandro Albano|area_footnotes=|area_total_km2=231|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])&lt;/ref&gt;|population_demonym=Pisticcesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=364|saint=[[San Roque]]|day=Agosto 16|postal_code=75015|area_code=0835|website={{URL|http://www.comune.pisticci.mt.it/}}|footnotes=&lt;!-- These are currently unused --&gt;|istat=077020|image_skyline=Pisticci (MT).jpg}}Ang '''Pisticci''' ([[Wikang Napolitano|Metapontino]]: {{Lang|nap|Pestìzze}} {{Langx|la|Pesticium}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Matera]], rehiyon ng [[Basilicata]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]]. Ang Pisticci ay ang pang-apat na pinakamataong bayan sa rehiyon at ang pinakamataong bayan sa lalawigan pagkatapos ng [[Matera]]. Kilala ito bilang lugar ng produksiyon ng [[Amaro Lucano]], isang kilalang Italyanong alak.

== Inang Simbahan ng San Pedro at San Pablo ==
Ang simbahan ay nakatayo sa dating kinaroroonan ng isang sinaunang simbahan na itinayo noong 1212, na napanatili ang kampanaryo at dalawa sa mga bidriera na bintana nito. Noong 1542, pinalawak ito sa pamamagitan ng pagdaragdag ng dalawang karagdagang pasilyo, na itinayo nina Pietro at Antonio Laviola, dalawang magkapatid na kalaunan ay inakusahan ng pagpatay sa [[Mantua]].

== Kasaysayan ==
Mula Abril 1939 at noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Pisticci ang naging lugar ng isang [[kampo ng konsentrasyon]] na itinuturing na una sa [[Pasistang Italya]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mortimer |first=Gavin |title=The SAS in World War II |date=20 June 2015 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781472808769 |language=English |chapter=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=I CAMPI FASCISTI - Dalle guerre in Africa alla Repubblica di Salò |url=https://campifascisti.it/scheda_campo.php?id_campo=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929033555/https://campifascisti.it/scheda_campo.php?id_campo=79 |archive-date=29 September 2023 |access-date=6 January 2024 |website=campifascisti.it |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Capogreco |first=Carlo Spartaco |title=Mussolini's camps: civilian internment in fascist Italy (1940-1943) |date=2019 |publisher=Routledge, Taylor &amp; Francis Group |isbn=978-1138333086 |location=London New York |page=18}}&lt;/ref&gt; Noong {{Date|14 September 1943}}, sinalakay ng [[Special Air Service]] ang kampo at pinalaya ang humigit-kumulang 200 bilanggo na bihag doon.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wharton |first=James |date=5 January 2024 |title=Daring SAS raid to liberate hundreds from concentration camp revealed after 80 years |language=en |work=Forces Network |url=https://www.forces.net/services/special-forces/sass-most-daring-unknown-concentration-camp-liberation-raid-revealed |access-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105220930/https://www.forces.net/services/special-forces/sass-most-daring-unknown-concentration-camp-liberation-raid-revealed |archive-date=5 Enero 2024 |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Damien |title=SAS Forged in Hell |url=https://archive.org/details/untitledsasautum0000dami |date=26 Oct 2023 |publisher=Quercus |isbn=978-1529413823 |language=English |quote=On 13 September it set forth, steaming west into 'enemy country', making for a concentration camp that was crammed full of prisoners, a number of whom were Polish. Just as in Nazi Germany, a network of such camps had been strung across Fascist Italy, where the 'enemies of the state' were incarcerated amid inhuman conditions. Situated some eighty kilometres inside German-occupied territory and boasting a guard force commanded by an 'Italian Fascist Colonel', the camp at distant Pisticci was the train's planned destination - that was if it made it through. As the war-train had gathered pace and steamed westwards, at one of the key crossroads Major Cary-Elwes stood guard with a patrol of SAS jeeps, determined to hold the junction and adjacent railway crossing against all adversaries. In that he had succeeded, the special train steaming through unmolested. On 14 September it reached the Pisticci camp unscathed. Upon arrival the SAS had struck by surprise, bursting out of the train and overpowering the camp guards, before springing free 180 'prisoners of mixed nationalities'.}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{Lalawigan ng Matera}}
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>pfchp5klpik2zqu3icv92jbmxa4fx63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pangkalahatang Kalendaryong Romano ng 1960</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313505</id>
    <revision>
      <id>2235741</id>
      <parentid>2201615</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <origin>2235741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36542" sha1="2c2trffwx1e9rv650jg1u8oimbptb7s" xml:space="preserve">Ang mga nakatala rito ay ang kapistahan ng mga banal ng '''Pangkalahatang Kalendaryo ng Roma''', ayon sa ''[[Motu proprio|motu propio]]'' (o sulat ng [[Papa]] na ginawa sa sariling pagkukusa) na ''Rubricarum Instructum'' ni [[Papa Juan XXIII]] na kinasihan noong Hulyo 25, 1960. Isinakatuparan ito kinabukasan, Hulyo 26, 1960, ng Banal na Kalipunan sa Gawi sa Pagsamba, sa dekretong ''Novum rubricarum''. Kabilang ang [[Kalendaryo|kalendaryong]] ito sa sipi ng Aklat ng Pagmimisa ng Roma na inilmbag noong 1962, na pinahintulot ang patuloy na paggamit ni [[Papa Benedicto XVI]] batay sa kanyang ''motu propio'' na ''Summorum Pontificum''.

Pinalitan ng ''Novum rubricarum'' ang dating klasipikasyon na Doble, Semidoble at Simple kasama ang mga uri at gunita na I, II at III. Inalis na rito ang ilang kapistahan, partikular ang mga nauulit na pista, tulad ng [[Pagtatampok sa Krus na Banal]] (Mayo 3 at Setyembre 14), ang Luklukan ni Apostol San Pedro (Enero 18 at Pebrero 22), [[San Pedro]] (Agosto 1 at Hunyo 29), [[Juan ang Alagad|San Juan ang Ebanghelista]] (Mayo 6 at Disyembre 27), [[Arkanghel Miguel|San Miguel]] (Mayo 8 at Setyembre 29), at San Esteban. 

Ang pinagkaiba nito sa Pangkalahatang Kalendaryong Romano ng 1954, isinasama na rito ang mga pababago na ginawa ni Papa Pio XII noong 1955 na may pagbabawas ng mga Octava (Walong Araw na Pagdiriwang) na nauwi sa tatlo na lamang: yaong [[Pasko]], [[Pasko ng Muling Pagkabuhay|Pasko ng Pagkabuhay]] at [[Pentekostes]].&lt;ref&gt;Pangkalahatang dekreto na ''Cum nostra'' ng Banal na Kalipunan sa Gawi sa Pagsamba&lt;/ref&gt;

== Mga pagbabago sa Kalendaryo ==
Mas pinasimple ng ''Novum rubricarum'' ang paghahati ng mga antas para sa araw ng Linggo, mga araw sa loob ng linggo (feria) at mga kapistahan. Ang mga pista na may antas na ''Doble I clase'' ay binago para sa ''I clase''. Ang mga pista na may antas na ''Doble II'' clase ay binago para sa ''II clase''. Ang mga ''Doble'' at ''Semidoble'' na kapistahan ay binago sa iisang kategorya na ''III clase''. Ang mga pista naman na ''Simple'' ay nanatiling ''Paggunita'', bagay na una nang ginawa ni Papa Pio XII sa kaniyang rebisyon ng Kalendaryo noong 1955. 

Ang mga Linggo ng Adbiyento, Kwaresma, Pagpapakasakit (''Passiontide''), at Domingo de Alba (''Low Sunday'') ay tinawag na ''Unang Uri ng mga Linggo''. Ang nalalabing mga Linggo sa taon ay naging ''Ikalawang Uri ng mga Linggo''. 

Ang Miyerkules ng Abo, Ang mga Mahal na Araw, at ang Walong Araw na pagdiriwang ng Pasko ng Muling Pagkabuhay at Pentekostes ay inilagay bilang mga ''Unang Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Habang ang mga karaniwang araw ng Adbiyento mula ika-17 hanggang ika-23 ng Disyembre, mga karaniwang araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang (ika-29 hanggang ika-31 ng Diysembre), mga Araw ng Pagluhog sa Adbiyento, Kwaresma at Setyembre, ay inilagay naman bilang mga ''Ikalawang Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Ang nalalabing karaniwang araw sa Adbiyento, Kwaresma, at Pagpapasakit ay inilagay bilang mga ''Ikatlong Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Ang mga pista na III Uri ay ginugunita na lamang sa Misa kung ito'y papatak sa buong panahon ng Kwaresma. Ang nalalabing mga karaniwang araw sa buong taon ay ''Ikaapat na Uri ng Mga Karaniwang Araw''. 

Ang mga sumusunod na kapistahan naman ay ginawang Paggunita na lamang: 

* Ang Birheng Maria ng Carmelo (ika-16 ng Hulyo)
* Ang Birheng Maria ''dela Merced'' (ika-24 ng Setyembre)
* Ang Pitong Hapis ng Birheng Maria (Biyernes matapos ang Unang Linggo ng Pagpapasakit) 
* Ang Paglilimbag ng mga Sugat ng Panginoon kay San Francisco de Asis (ika-17 ng Setyembre)
* San Eustacio at mga kasamahan, mga Martir (ika-20 ng Setyembre) 
* Santo Tomas ng Kanterburi, Obispo at Martir (ika-29 ng Disyembre)
* San Silvestre I, Papa at Kumpesor (ika-31 ng Disyembre)
* San Jorge, Martir (ika-23 ng Abril) 
* San Alexis, Kumpesor (ika-17 ng Hulyo) 
* San Siriaco, Largo, at Ismaragdo, mga Martir (ika-8 ng Agosto) 

Ang mga Ikalawang Uri na Pista naman na ito ay naging Unang Uri: 

* Ang Pagtutuli sa Panginoong Hesus (unang araw ng Enero) 
* Paggunita sa Lahat ng mga Kaluluwa (ika-2 ng Nobyembre; o di kaya'y kinabukasan kung matatapat sa araw ng Linggo) 

Ang mga sumusunod naman na pista ay naging Ikalawang Uri: 

* Ang Banal na Mag-anak (Unang Linggo makalipas ang Epipania) 
* Ang Luklukan ni San Pedro Apostol (ika-22 ng Pebrero)
* Ang Pagtatampok sa Krus na Banal (ika-14 ng Setyembre)

=== Mga inalis at idinagdag sa Kalendaryo ===
Ito ang mga kapistahan na ''inalis'' sa kalendaryo, dahil sa pag-uulit ng mga pista ng mga Banal:

* Ang Pagkakatagpo sa Krus na Banal (ikatlo ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista ng banal na krus sa ika-14 ng Setyembre)
* Luklukan ni San Pedro Apostol sa Roma (ika-18 ng Enero; isinama na sa ika-22 ng Pebrero na pista)
* San Juan, Apostol at Manunulat ng Mabuting Balita sa Harap ng Porta Latina (ika-6 ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista sa ika-27 ng Disyembre)
* Ang Pagpapakita ni San Miguel Arkanghel sa Bundok ng Gargano (ika-8 ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista ng ika-29 ng Setyembre)
* Ang Pagkakabilanggo ni San Pedro Apostol (unang araw ng Agosto; ito'y pag-uulit ng pista sa ika-29 ng Hunyo)
* San Leon II, Papa at Kumpesor (ikatlo ng Hulyo; inalis dahil sa paglilipat kay San Ireneo sa araw na ito)
* San Anacleto, Papa at Martir (ika-13 ng Hulyo; isinama sa ika-26 ng Abril na pista ni San Cleto)
* Ang Pagkakatagpo ng Katawan ni San Esteban, Unang Martir (ika-3 ng Agosto; ito'y pag-uulit ng pista ng ika-26 ng Disyembre)

Ang paggunita kay San Vitalis, Martir (ika-28 ng Abril) ay inalis na rin sa kalendaryo dahil sa kasaysayan ng umano'y pagiging martir niya. 

Samantala, ''isinama'' naman sa kalendaryo ang mga sumusunod:

* San Gregorio Barbarigo, Obispo at Kumpesor (ika-17 ng Hunyo, ''III clase'')
* San Antonio Maria Claret,  Obispo at Kumpesor (ika-23 ng Hulyo, ''III clase'')

=== Iba pang pagbabago ===
Inilipat ng petsa ang mga sumusunod na kapistahan:

* San Ireneo, Obispo at Martir (mula ika-28 ng Hunyo, inilipat ito sa ika-3 ng Hulyo; ito'y para sa Bisperas nina Ss. Pedro at Pablo)
* San Juan Maria Vianney, Kumpesor (mula sa ika-9 ay inilipat ito sa ika 8-August; ito'y upang mas malapit sa petsa ng kaniyang ''dies natalis'')

Ang paggunita kina San Sergio, Bacchus, Marcello, at Apoleo, mga Martir, ay inilipat sa ika-8 ng Oktubre, upang magbigay-laan sa mga pagbabago sa kalendaryo ukol sa bilang ng mga paggunita na maaaring gawin sa mga II clase na kapistahan. 

Ang pamagat ng mga sumusunod na kapistahan ay pinalitan din:

* Ang Pagtutuli sa Panginoong Hesus ''ay naging'' '''Ikawalong Araw sa Pagdiriwang sa Pasko ng Pagsilang ng Panginoong Hesus''' (Unang Araw ng Enero)
* Ikawalong Araw ng Pagdiriwang ng Pagpapakita ng Panginoon ''ay naging'' '''Paggunita sa Pagbibinyag kay Hesus'''  (ika-13 ng Enero, ''II cl.'')
* Luklukan ni San Pedro Apostol sa Antioquia ''ay naging'' '''Luklukan ni San Pedro Apostol''' (ika-22 ng Pebrero)
* Ang Santo Rosaryo ng Birheng Maria ''ay naging'' '''Mahal na BIrheng Maria ng Santo Rosaryo''' (ika-7 ng Oktubre)

Hindi rin pinahintulutuan ng bagong kautusan ang paglilipat ng mga ''I clase'' (dating ''Doble I clase'') na kapistahan na parehong nagtatapat. Sa mas nakatatandang kalendaryo, ang mga kapistahan na Doble I clase at Doble II clase ay kapwa inililipat kung ito'y matatapat sa isa't isa.

=== Mga pagbabago makalipas ang 1960 ===
Noong ika-25 ng Marso, 2020, Ang Banal na Kalipunan sa Pananampalataya ay naglabas ng dekreto na may pamagat na ''Cum sanctissima'', inilatag nila ang mga maaaring mapagipilian para sa paggamit ng nakatatandang uso ng Rito Romano sa kasalukuyang panahon.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Decreto Cum sanctissima della Congregazione per la Dottrina della Fede circa la celebrazione liturgica in onore dei santi nella forma extraordinaria del Rito Romano, 25.03.2020 |agency=Bolletino |issue=B0184 |publisher=Holy See Press Office |date=Marso 25, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=DiPippo |first1=Gregory |title=New Prefaces and Feasts for the EF Missal |url=http://www.newliturgicalmovement.org/2020/03/new-prefaces-and-feasts-for-ef-missal.html#.XpxfkMhKjIU |publisher=New Liturgical Movement |date=Marso 25, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt; Ukol naman sa kalendaryo, pinahihintulutan naman na makapagmisa sa kapistahan ng mga Banal na kamakailan lamang nahayag na Santo makalipas ang ika-26 ng Hulyo 1960 batay sa mga petsa na itinalaga ng Santa Sede para sa buong Simbahan. Pinapayagan din ng dekreto na maipagdiwang ang ilang III clase na kapistahan sa buong panahonn ng Kwaresma, na noo'y ipinagbawal ng Batayan sa Gawi sa Pagsamba na inilimbag noong 1960.

== Ang Kalendaryo ==

=== Enero ===

* 1: Ikawalong Araw ng Pagdiriwang sa Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, I clase.
* 2: Karaniwang Araw.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: Paggunita kay San Telesforo Papa at Martir.
* 6: Ang Pagpapakita ng Panginoon, I clase.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Karaniwang Araw.
* 11: Paggunita kay San Hygino Papa at Martir.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: Paggunita sa Pagbibinyag kay Hesus, II clase.
* 14: San Hilario, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Felix Pari at Martir.
* 15: San Pablo Unang Ermitanyo, Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Mauro, Abad.
* 16: San Marcello, I Papa at Martir, III clase.
* 17: San Antonio Abad, III clase.
* 18: Paggunita kay San Prisca, Dalaga at Martir.
* 19: Paggunita kay Ss. Mario, Marta, Audifax, at Abacho, mga Martir; Paggunita kay San Canute, Martir.
* 20: Ss. Fabian Papa at Sebastian, Martir, III clase.
* 21: Santa Agnes, Dalaga at Martir, III clase
* 22: Ss. Vicente at Anastasio, mga Martir, III clase.
* 23: San Raymundo ng Peñafort Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Emerentiana Dalaga at Martir.
* 24: San Timoteo Obispo at Martir, III clase.
* 25: Ang Pagbabalik-loob ni San Pablo Apostol, III clase, Paggunita kay San Pedro Apostol.
* 26: San Policarpo, Obispo at Martir, III clase.
* 27: San Juan Crisostomo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 28: San Pedro Nolasco Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Agnes, Dalaga at Martir second.
* 29: San Francisco de Sales Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 30: Santa Martina Dalaga at Martir, III clase.
* 31: San Juan Bosco Kumpesor, III clase.
** Linggo sa pagitan ng Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon at ng Pagpapakita ng Panginoon; o 'di kaya'y sa ika-2 ng Enero: Ang Kabanal-banalang Ngalan ni Hesus, II clase.
** I Linggo makalipas ang Pagpapakita ng Panginoon: Ang Banal na Mag-anak, II clase.

=== Pebrero ===

* 1: San Ignacio Obispo at Martir, III clase.
* 2: Ang Purificacion ng Mahal na Birheng Maria sa Templo, II clase.
* 3: Paggunita kay San Blase Obispo at Martir
* 4: San Andres Corsini Obispo at Kumpesor, III clase.
* 5: Santa Agata Dalaga at Martir, III clase.
* 6: San Tito Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kay Santa Doroteo Dalaga at Martir.
* 7: San Romualdo Abad, III clase.
* 8: San Juan ng Matha Kumpesor, III clase.
* 9: San Cirilio Obispo of Alejandria, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Apollonia Dalaga at Martir.
* 10: Santa Scolastica Dalaga, III clase.
* 11: Ang Pagpapakita ng Kalinis-linisang Mahal na Birheng Maria sa Lourdes, III clase.
* 12: Ang Pitong Tagapagtatag ng Orden ng mga Lingkod ng Birheng Maria, mga Kumpesor, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Paggunita kay San Valentin Pari at Martir
* 15: Paggunita kina Ss. Faustino at Jovita Mga Martir
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: Karaniwang Araw.
* 18: Paggunita kay San Simeon Obispo at Martir,
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: Karaniwang Araw.
* 22: Luklukan ni San Pedro, II clase, Paggunita kay San Pablo.
* 23: San Pedro Damian Kumpesor, III clase.
* 24: San Matias Apostol, II clase.
* 25: Karaniwang Araw.
* 26: Karaniwang Araw.
* 27: San Gabriel ng Birhen ng Ina ng Hapis, III clase
* 28: Karaniwang Araw.

=== Marso ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: Karaniwang Araw.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Casimir Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Lucio I Papa at Martir.
* 5: Karaniwang Araw.
* 6: Ss. Perpetua at Felicidad, Mga Martir, III clase.
* 7: Santo Tomas Aquino Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 8: San Juan de Dios, Kumpesor, III clase.
* 9: San Francesca ng Roma, Balo, III clase.
* 10: Ang Apatnapung mga Martir, III clase.
* 11: Karaniwang Araw.
* 12: San Gregorio I Papa, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Karaniwang Araw.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: San Patricio Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: San Cirilio Obispo ng Jerusalem, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 19: San Jose, Kabiyak ng Puso ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, at Tagapagtangkilik ng Buong Simbahang Katolika, I clase.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: San Benito Abad, III clase.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: San Gabriel Arkanghel, III clase.
* 25: Pagpapahayag ng Magandang Balita Tungkol sa Panginoon, I clase.
* 26: Karaniwang Araw.
* 27: San Juan Damasco Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase
* 28: San Juan Capistrano Kumpesor, III clase
* 29: Karaniwang Araw.
* 30: Karaniwang Araw.
* 31: Karaniwang Araw.
** Biyernes makalipas ang Unang Linggo ng Pagpapasakit ng Panginoon: Ang Pitong Hapis ng Birheng Maria

=== Abril ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: San Francisco ng Paula Kumpesor, III clase.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Isidro Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 5: San Vicente Ferrer Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Karaniwang Araw.
* 11: San Leon I Papa, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: San Hermenegildo Martir, III clase.
* 14: San Justin, III clase, Paggunita kina San Tiburcio, Valerian at Maximo, Mga Martir.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16 : Karaniwang Araw.
* 17: Paggunita kay San Aniceto Papa at Martir, Comm.
* 18: Karaniwang Araw.
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: San Anselmo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 22: Ss. Soter at Caius Mga Papa at Mga Martir, III clase.
* 23: Paggunita kay San Jorge Martir, Comm.
* 24: San Fidel ng Sigmaringen Martir, III clase.
* 25: ''Ang Dakilang Pagluhog'' - San Marcos Ebangelista, II clase.
* 26: Ss. Cleto at Marcelino, mga Papa at Mga Martir, III clase.
* 27: San Pedro Canisio Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 28: San Pablo de la Cruz Kumpesor, III clase.
* 29: San Pedro Martir, III clase.
* 30: Santa Catarina ng Siena Dalaga, III clase.

=== Mayo ===

* 1: San Jose Manggagawa, Kabiyak ng Puso ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, I clase.
* 2: San Atanasio, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 3: Paggunita kay Ss. Alexater, Eventio at Teodolo Mga Martir, at Joven, Obispo at Kumpesor, Comm.
* 4: San Monica, Balo, III clase.
* 5: San Pio V Papa at Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: San Estanislao Obispo at Martir, III clase.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: San Gregorio Nazianzen Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 10: San Antonino Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Gordian at Epimaco.
* 11: Ss. Filipo at Santiago Mga Apostol, II clase.
* 12: Ss. Nereo, Aciles, Domitila Dalaga, at Pancras Mga Martir, III clase.
* 13: San Roberto Belarmino Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 14: Paggunita kay San Bonifacio Martir, Comm.
* 15: San Juan Bautista de la Salle Kumpesor, III clase.
* 16: San Obaldo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 17: San Paschal Baylon Kumpesor, III clase.
* 18: San Venancio Martir, III clase.
* 19: San Pedro Celestin Papa at Kumpesor, III clase, Paggunita kay Santa Potenciana Dalaga.
* 20: San Bernardo ng Siena Kumpesor, III clase.
* 21: Karaniwang Araw.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: Karaniwang Araw.
* 25: San Gregorio VII Papa at Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Urbano I Papa at Martir.
* 26: San Filipo Neri Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Eleuterio Papa at Martir.
* 27: Lubhang Iginagalang na San Beda Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Juan I Papa at Martir.
* 28: San Agustin Obispo at Kumpesor, III clase.
* 29: Santa Maria Magdalena ng Pazzi Dalaga, III clase.
* 30: Paggunita kay San Felix I Papa at Martir, Comm.
* 31: Mahal na Birheng Maria, Reyna ng Langit at Lupa, II clase, Paggunita kay Santa Petronilla Dalaga.

=== Hunyo ===

* 1: Santa Angela Merici Dalaga, III clase.
* 2: Paggunita kina Ss. Marcelino, Pedro, at Erasmo Obispo, Mga Martir, Comm.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Francisco Caracciolo Kumpesor, III clase.
* 5: San Bonifacio Obispo at Martir, III clase.
* 6: San Norberto Obispo at Kumpesor, III clase.
* 7 : Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Paggunita kay Ss. Primo at Felician Mga Martir, Comm.
* 10: Santa Margarita, Reyna, Balo, III clase.
* 11: San Barnabas Apostol, III clase.
* 12: San Juan ng San Facundo Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Basilides, Cirino, Nabor at Nazario Mga Martir.
* 13: San Antonio de Padua Kumpesor, III clase.
* 14: Dakilang San Basilio, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 15: Paggunita kina Ss. Vito, Modesto, at Cresencia Mga Martir, Comm.
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: San Gregorio Barbarigo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: San Efren Siria, Diacono, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kina Ss. Marcos at Marcelliano Mga Martir.
* 19: Santa Juliana Falconieri Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Gervase at Protase Mga Martir.
* 20: Paggunita kay San Silverio Papa at Martir, Comm.
* 21: San Aloysius Gonzaga Kumpesor, III clase.
* 22: San Paulino, Obispo at Kumpesor, III clase
* 23: Bisperas ng Pagsilang ni San Juan Bautista, II clase.
* 24: Pagsilang ni San Juan Bautista, I clase.
* 25: San Guillermo Abad, III clase.
* 26: Ss. Juan at Pablo Mga Martir, III clase.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Bisperas ng Pista nina San Pedro at San Pablo, Apostol, II clase.
* 29: Ss. Pedro at Pablo Mga Apostol, I clase.
* 30: Paggunita kay San Pablo Apostol, III clase, Paggunita kay San Pedro Apostol.

=== Hulyo ===

* 1: Ang Kamahal-mahalang Dugo ng ating Panginoong Hesukristo, I clase.
* 2: Pagdalaw ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kina Ss. Processus at Martinian Mga Martir.
* 3: San Ireneo Obispo at Martir, III clase.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: San Antonio Maria Zaccaria Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Ss. Cirilio at Metodio Obispo at Kumpesor, III clase.
* 8: Santa Isabel Reyna, Balo, III clase.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Ang Pitong Banal na Magkakapatid, Mga Martir, at Ss. Rufina at Segunda, mga Dalaga at Mga Martir, III clase.
* 11: Paggunita kay San Pio I Papa at Martir, Comm.
* 12: San Juan Adalberto, Abad, III clase, Paggunita kina Ss. Nabor at Felix Mga Martir.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: San Buenaventura Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 15: San Enrico II Emperador, Kumpesor, III clase.
* 16: Paggunita sa Mahal na Birheng Maria ng Bundok ng Carmelo 
* 17: Paggunita kay San Alexius Kumpesor,
* 18: San Camilo de Lellis Kumpesor, III clase, Paggunita kina Santa Simforosa at kaniyang pitong anak, Mga Martir.
* 19: San Vicente de Paul Kumpesor, III clase.
* 20: San Geronimo Emiliani Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Margaret Dalaga Martir.
* 21: San Lorenzo ng Brindisi Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Praxedes Dalaga.
* 22: Santa Maria Magdalena, III clase.
* 23: San Apolinario Martir, III clase, Paggunita kay San LiborioObispo at Kumpesor.
* 24: Paggunita kay Santa Cristina Dalaga at Martir.
* 25: Santiago Apostol, II clase, Paggunita kay San Kristobal Martir.
* 26: Santa Ana, Ina ng Mahal na Birheng Maria, II clase.
* 27: Paggunita kay San Pantaleon Martir, Comm.
* 28: Ss. Nazario at Celso Mga Martir, Victor I Papa at Martir, at San Inocencio I Papa at Kumpesor, III clase.
* 29: Santa Marta Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Felix, Simplicio, Faustino, at Beatriz Mga Martir.
* 30: Paggunita kay Ss. Abdon at Sennen Mga Martir, Comm.
* 31: San Ignacio Kumpesor, III clase.

=== Agosto ===

* 1: Paggunita sa mga Banal na Macabeo, Mga Martir, Comm.
* 2: San Alfonso Maria Liguori Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Esteban I Papa at Martir.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: Santo Domingo, Kumpesor, III clase.
* 5: Ang Pagtatalaga sa Palasyong Simbahan ng Birheng Maria de Nieves, III clase.
* 6: Ang Pagbabagong-anyo ng Panginoong Hesukristo, II clase, Paggunita kina Ss. Sisto II Papa, Felicisimo, at Agapito Mga Martir.
* 7: San Cajetan Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Donato Obispo at Martir.
* 8: San Juan Maria Vianney Kumpesor at Pari, III clase, Paggunita kina Ss. Siriaco, Largo, at Ismaragrdo Mga Martir.
* 9: Bisperas ni San Lorenzo, Martir, III clase, Paggunita kay San Romano Martir.
* 10: San Lorenzo Martir, II clase.
* 11: Paggunita kay San Tiburcio at Santa Susana, Dalaga, Mga Martir,
* 12: Santa Clara Dalaga, III clase.
* 13: Paggunita kay Ss. Hipolito at Cassian Mga Martir
* 14: Bisperas ng Pista ng Pag-aakyat kay Maria sa Langit, II clase, Paggunita kay San Eusebio Kumpesor.
* 15: Ang Pag-aakyat sa Mahal na Birheng Maria sa Langit, I clase.
* 16: San Joaquin, Ama ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, II clase.
* 17: San Jacinto Kumpesor, III clase.
* 18: Paggunita kay San Agapito Martir,
* 19: San Juan Eudes Kumpesor, III clase.
* 20: San Bernardo Abad at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 21: San Juana Francisca de Chantal Balo, III clase.
* 22: Ang Kalinis-linisang Puso ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kina Ss. Timoteo at mga kasamahan, Mga Martir.
* 23: San Filipo Benizi Kumpesor, III clase.
* 24: San Bartolome Apostol, II clase.
* 25: San Luis Hari, Kumpesor, III clase.
* 26: Paggunita kay San Seferino Papa Martir,
* 27: San Jose Calasancio Kumpesor, III clase.
* 28: San Agustin Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Hermes Martir.
* 29: Ang Pagpapasakit ni San Juan Bautista, III clase, Paggunita kay Santa Sabina Martir.
* 30: Santa Rosa de Lima Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Felix at Adaucto Mga Martir.
* 31: San Raymundo Nonnato Kumpesor, III clase.

=== Setyembre ===

* 1: Paggunita kay San Giles Abad, Comm, Paggunita sa Labindalawang Banal na Magkakapatid Mga Martir.
* 2: San Esteban, Hari, Kumpesor, III clase.
* 3: Santo Pio X Papa at Kumpesor, III clase.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: San Lorenzo Justinian Obispo at Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Ang Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kay San Hadrian Martir.
* 9: Paggunita kay San Gorgonio Martir, Comm.
* 10: San Nicolas de Tolentino Kumpesor, III clase.
* 11: Paggunita kina Ss. Protus at Jacinto Mga Martir, Comm.
* 12: Ang Kabanal-banalang Ngalan ni Maria, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Ang Pagtatampok ng Krus na Banal, II clase.
* 15: Ang Pitong Hapis ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kay San Nicomedes Martir.
* 16: San Cornelio Papa at San Cipriano Obispo, Mga Martir, III clase, Paggunita kina Ss. Eufemia Dalaga, Lucia at Geminiano Mga Martir.
* 17: Paggunita sa Paglilimbag ng mga Sugat ng Panginoon kay San Francisco Kumpesor
* 18: San Jose ng Cupertino Kumpesor, III clase.
* 19: San Januario Obispo at kasamahan Mga Martir, III clase.
* 20: Paggunita kay San Eustacio at Mga kasamahan Mga Martir, Comm.
* 21: San Mateo Apostol at Ebangelista, II clase.
* 22: Santo Tomas ng Villanova Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Mauricio at Mga kasamahan Mga Martir.
* 23: San Lino Papa at Martir, III clase, Paggunita kina San Tecla Dalaga at Martir.
* 24: Paggunita sa Birheng Maria ''dela Merced'', Comm.
* 25: Karaniwang Araw.
* 26: Paggunita kina Ss. Cipriano at Justina Dalaga, Mga Martir, Comm.
* 27: Ss. Cosmas at Damian Mga Martir, III clase.
* 28: San Wenceslao, Martir, III clase.
* 29: Pagtatalaga sa Simbahan ni San Miguel Arkanghel, I clase.
* 30: San Geronimo Pari, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.

=== Oktubre ===

* 1: Paggunita kay San Remigio Obispo at Kumpesor, Comm.
* 2: Mga Anghel na Tagatanod, III clase.
* 3: Santa Teresita ng Batang Hesus Dalaga, III clase.
* 4: San Francisco de Asis Kumpesor, III clase.
* 5: Paggunita kay San Placido at mga kasamahan Mga Martir, Comm.
* 6: San Bruno Kumpesor, III clase.
* 7: Mahal na Birheng Maria ng Santo Rosaryo, II clase, Paggunita kay San Marcos Papa at Kumpesor.
* 8: San Brigida Balo, III clase, Paggunita kina Ss. Sergio at Bacchus, Marcelo at Apoleio Mga Martir.
* 9: San Juan Leonardo Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Denis Obispo, Rustico Pari, at Eleoterio Mga Martir.
* 10: San Francisco Borgia Kumpesor, III clase.
* 11: Ang Mahal na Birheng Maria, Dakilang Ina ng Diyos II clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: San Eduardo King, Kumpesor, III clase.
* 14: San Calisto I Papa at Martir, III clase.
* 15: Santa Teresa Dalaga, III clase.
* 16: Santa Eduvigis (Heidi) Balo, III clase.
* 17: Santa Margarita Maria Alacoque Dalaga, III clase.
* 18: San Lucas Ebanghelista, II clase.
* 19: San Pedro de Alcantara Kumpesor, III clase.
* 20: San Juan Cantius Kumpesor, III clase.
* 21: Paggunita kay San Hilarion Abad, Paggunita kina Santa Ursula at Mga kasamahan mga Dalaga at Mga Martir.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: San Antonio Maria Claret Obispo at Kumpesor, III clase.
* 24: San Rafael Arkanghel, III clase.
* 25: Paggunita kina Ss. Crisanto at Daria Mga Martir, Comm.
* 26: Paggunita kay San Evaristo Papa at Martir, Comm.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Ss. Simon at Tadeo Mga Apostol, II clase.
* 29: Karaniwang Araw.
* 30: Karaniwang Araw.
* 31: Karaniwang Araw.
** Huling Linggo ng Oktubre: Ang Ating Panginoong Hesukristo, Hari ng Sansinukob, I clase.

=== Nobyembre ===

* 1: Lahat ng mga Banal, I clase.
* 2: ''&lt;small&gt;o ‘di kaya’y kung ang araw na ito ay natapat sa Linggo, ipagdiriwang ito sa ika-3 ng Nobyembre:&lt;/small&gt;'' Paggunita sa Lahat ng mga Kaluluwa, I clase.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Carlos Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Vitalis at Agricola Mga Martir.
* 5: Karaniwang Araw.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Paggunita sa Apat na Banal na Mga Martir, Comm.
* 9: Ang Pagtatalaga ng Palasyong Simbahan ng Ating Panginoong Hesus, Manliligtas ng Sangkatauhan, II clase, Paggunita kay San Teodoro Martir.
* 10: San Andres Avellino Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Tryphon, Respicio, at Nimfa Mga Martir.
* 11: San Martin Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Mennas Martir.
* 12: San Martin I Papa at Martir, III clase.
* 13: San Didaco Kumpesor, III clase.
* 14: San Josafat Obispo at Martir, III clase.
* 15: Dakilang San Alberto Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 16: San Gertrudis Dalaga, III clase.
* 17: San Gregorio Taumaturgo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: Ang Pagtatalaga ng Palasyong Simbahan nina San Pedro at San Pablo, III clase.
* 19: Santa Isabel, Balo, III clase, Paggunita kay San Pontiano Papa at Martir.
* 20: San Felix ng Valois Kumpesor, III clase.
* 21: Ang Pagdadala sa Templo ng Mahal na Birheng Maria, III clase.
* 22: Santa Cecilia Dalaga at Martir, III clase.
* 23: San Clemento I Papa at Martir, III clase, Paggunita kay San Felicitas Martir.
* 24: San Juan de la Cruz Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kina San Crisogono Martir.
* 25: Santa Caterina Dalaga at Martir, III clase.
* 26: San Silvester Abad, III clase, Paggunita kay San Pedro ng Alejandria Obispo at Martir.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Karaniwang Araw.
* 29: Paggunita kay San Saturnino Martir,
* 30: San Andres, Apostol, II clase.

=== Disyembre ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: Santa Bibiana Dalaga at Martir, III clase.
* 3: San Francisco Javier Kumpesor, III clase.
* 4: San Pedro Crisologo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Barbara Dalaga at Martir.
* 5: Paggunita kay San Sabbas Abad, Comm.
* 6: San Nicolas Obispo at Kumpesor, III clase.
* 7: San Ambrosio Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 8: Ang Kalinis-linisang Paglilihi sa Mahal na Birheng Maria, I clase.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Paggunita kay San Melchiades Papa at Martir, Comm.
* 11: San Damaso I Papa at Kumpesor, III clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: Santa Lucia Dalaga at Martir, III clase.
* 14: Karaniwang Araw.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16: San Eusebio Obispo at Martir, III clase.
* 17: Karaniwang Araw.
* 18: Karaniwang Araw.
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: Santo Tomas Apostol, II clase.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: Bisperas ng Pista ng Pagsilang ng Panginoong Hesus, I clase.
* 25: Pasko ng Pagsilang ng Panginoong Hesus, I clase. Sa ''Misa Segunda'': Paggunita kay Santa Anastasia Martir.
* 26: Ika-2 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: San Esteban, Unang Martir II clase.
* 27: ika-3 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: San Juan Apostol at Ebanghelista, II clase.
* 28: ika-4 na Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: Ang Mga Banal na Sanggol na Walang Malay, II clase.
* 29: ika-5 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, II clase, Paggunita kay Santo Tomas ng Kanterburi, Obispo at Martir.
* 30: ika-6 na Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, II clase.
* 31: ika-7 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon II clase, Paggunita kay San Silvester I Papa at Kumpesor.

== Mga pagmimisa sa Kapistahan ng mga Banal sa iba't ibang piling lugar ==

=== Mga karagdagang misa sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma (1960) ===
Sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma na inilimbag noong 1962, tinipon naman ang ilan sa mga Misa para sa kapistahan na ipinagdiriwang sa iba’t ibang dako. Kabilang din dito ang mga kapistahan na ipinatigil ipagdiwang ng buong Simbahan, at ibinigay ang pagpapasiya nito sa mga tanging kalendaryo ng kani-kaniyang diosesis o bansa, batay sa kautusang ''De calendariis particularibus'' noong ika-14 ng Pebrero, 1961. Ngayon, ang mga pagdiriwang na nasa hulihan ng Misal na ito ay pinahihintulutang ipagdiwang, basta’t ang araw na iyon ay nasa IV clase. Mayo ilan sa mga kapistahan dito sa talaang ito ay matatagpuan din sa Pangkalahatang Kalendaryo, subalit maaari itong ipalit sa nakatakdang mga panalangin at pagbasa sa Misal.

* 3 Enero: San Gaspar del Bufalo Kumpesor; San Francesca Javier Cabrini Dalaga [Inilipat sa 13 Nobyembre]
* 23 Enero: San Ildefonso Obispo at Kumpesor
* 29 Enero: San Francisco de Sales Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 21 Pebrero: Santa Margarita ng Cortona
* 15 Marso: Santa Luisa de Marillac Balo
* 21 Marso: San Benito Abad [takdang Misa]
* 16 Abril: San Benito Jose Labre Kumpesor
* 26 Abril: Ang Mahal na Birhen ng Tamang Kapasyahan (del Buen Consejo)
* 28 Abril: San Pedro Chanel Martir; San Louis-Marie Grignion de Montfort Kumpesor
* 29 Abril: San Jose Benito Cottolengo Kumpesor
* 3 Mayo: Ang Pagkakatagpo sa Krus na Banal
* 6 Mayo: San Juan Apostol at Manunulat ng Mabuting Balita, sa harap ng Porta Latina; Santo Domingo Savio Kumpesor
* 8 Mayo: Ang Birheng Maria, Reyna ng mga Banal at Ina ng Matimtimang Pag-ibig (de Amor); Ang Birheng Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng mga Biyaya (de Mediadora); Ang Birheng Maria, Ina ng Kabanal-banalang Puso ni Hesus; Ang Pagpapakita ni San Miguel Arkanghel sa Bundok ng Gargano
* 15 Mayo: San Isidro Labrador at Kumpesor [minsa’y ipinagdiriwang sa 22 Marso o ‘di kaya’y 25 Oktubre]
* 16 Mayo: San Juan Nepomuceno Martir
* 22 Mayo: Santa Rita ng Cascia Balo
* 23 Mayo: San Juan Bautista de Rossi Kumpesor
* 24 Mayo: Ang Birheng Maria, Tulong ng mga Kristiano (Maria Auxiliadora)
* 30 Mayo: San Fernando, Hari at Kumpesor; Santa Juana ng Arc, Dalaga
* Sabado makalipas ang pista ng Pag-akyat ni Hesus sa Langit: Ang Birheng Maria, Reyna ng mga Apostol
* 9 Hunyo: Ang Birheng Maria, Ina ng Grasya (de Gracia)
* 13 Hunyo: San Antonio de Padua Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 16 Hunyo: San Juan Francisco Regis Kumpesor
* 27 Hunyo: Ang Ina ng Laging Saklolo; San Jose Cafasso Kumpesor
* 4 Hulyo: Paggunita sa Lahat ng Mga Banal na Santo Papa
* 6 Hulyo: Santa Maria Goretti Dalaga at Martir
* 9 Hulyo: Santa Veronica Giuliani Dalaga
* 19 Hulyo: San Vincente de Paul Kumpesor [takdang Misa]
* 21 Hulyo: San Lorenzo ng Brindisi Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* Sabado bago ang IV na Linggo ng Hulyo: Birheng Maria, Ina ng Awa (de Merced)
* 1 Agosto: Ang Pagkakabilanggo ni San Pedro Apostol
* 3 Agosto: Ang Pagkakatagpo sa Labi ni San Esteban, Unang Martir
* 8 Agosto: San Juan Maria Vianney Kumpesor [takdang Misa]
* 11 Agosto: San Emigidio Obispo at Martir
* 13 Agosto: Ang Birheng Maria, Tanggulan ng mga Makasalanan
* 16 Agosto: San Roque Kumpesor
* 18 Agosto: Santa Elena Imperatriz at Balo
* 20 Agosto: San Bernardo Abad at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 28 Agosto: San Agustin, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* Sabado makalipas ang pista ni San Agustin: Ang Birheng Maria, Umaaliw sa Dusa (de Consolacion)
* Sabado bago ang huling Linggo ng Agosto: Ang Birheng Maria, Kagalingan ng mga Maysakit (de Salud)
* 4 Setyembre: Ang Birheng Maria, Ina ng Pastol Nating si Hesukristo (Divina Pastora); Santa Rosa ng Viterbo Dalaga
* 9 Setyembre: San Pedro Claver Kumpesor
* 15 Setyembre: Santa Caterina Fieschi Adorno Balo [minsa’y ipinagdiriwang sa 22 Marso, petsa ng kaniyang pagbabalik-loob sa Diyos]
* 26 Setyembre: Ss. Juan, Isaac, at mga kasamahan, Martir
* 1 Oktubre: San Gregorio, Patriarko ng Armenya at Martir
* 15 Oktubre: Santa Teresa Dalaga [takdang Misa]
* 23 Oktubre: Ang Kabanal-banalan Nating Manunubos, Ang Panginoong Hesukristo
* 4 Nobyembre: San Carlos, Obispo at Kumpesor [takdang Misa]
* 5 Nobyembre: Mga Mahal na Labi ng Mga Banal
* 13 Nobyembre: San Estanislao Kostka Kumpesor
* Sabado bago ang III Linggo ng Nobyembre: Ang Birheng Maria, de la Divina Providencia
* 24 Nobyembre: San Juan de Dios, Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 26 Nobyembre: San Leonardo ng Puerto Mauricio (Italya) Kumpesor
* 27 Nobyembre: Medalla Milagrosa ng Mahal na Birheng Maria
* 7 Disyembre: San Ambroso, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]

=== Mga misa na hindi na isinama sa Misal ===
Batay sa ''De calendariis particularibus'' (tal. 32 &amp; 33), ang sumusunod na mga pista na &quot;ipinakilala sa noo’y Edad Medya sa pamamagitan ng pribadong pagdedebosyon tungo sa panglahatang pagsamba ng Santa Iglesia&quot; ay ipinahintong ipagdiwang ng buong Simbahan, maliban kung may “tunay at malubhang dahilan” upang ito’y patuloy na ipagdiwang.

* Ang Paglipat ng Tahanan ng Mahal na Birheng Maria (Mahal na Birhen ng Loreto) (ika-10 ng Disyembre)
* Ang Kabuwanan ng Mahal na Birheng Maria (ika-18 ng Disyembre)
* Ang Pagkakasal ni Santa Mariang Birhen kay San Jose (ika-23  ng Enero)
* Ang Paglikas ng Panginoong Hesus sa Egipto (ika-17 ng Pebrero)
* Ang Pananalangin ng Panginoong Hesukristo sa Halamanan ng Getsemane (Martes makalipas ang Linggo ng Septuagesima)
* Paggunita sa Paghihirap ng ating Panginoong Hesukristo (Martes makalipas ang Linggo ng Sexagesima)
* Ang Banal na Koronang Tinik ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang Miyerkules ng Abo)
* Ang Banal na Sibat at mga Pako ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang I Linggo ng Kwaresma)
* Ang Banal na Linong Kayo ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang II Linggo ng Kwaresma)
* Ang Limang Sugat ng ating Panginoong Hesukristo (Biyernesmakalipas ang III Linggo ng Kwaresma)
* Ang Kamahal-mahalang Dugo ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang IV Linggo ng Kwaresma)
* Ang Pusong Eucaristico ni Hesus (Huwebes makalipas ang noo’y Walong Araw na Pagdiriwang ng Corpus Christi)
* Paggunita sa Kababaang-loob ng Mahal na Birheng Maria (ika-17 ng Hulyo)
* Paggunita sa Kalinisan ng Mahal na Birheng Maria (ika-16 ng Oktubre)

Karagdagan dito ay inalis na sa lahat ng kalendaryo ng Simbahan ang pista ni Santa Filomena (ika-11 ng Agosto); subalit ito’y nananatili sa mga simbahan na nakapangalan sa kaniya at mga piling lugar na kung saa’y siya ay patuloy na dinarasalan ng binyagan, yayamang may pahintulot ng obispo.

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;

[[Kategorya:Liturhiyang Katoliko]]</text>
      <sha1>2c2trffwx1e9rv650jg1u8oimbptb7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235897</id>
      <parentid>2235741</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JMRAMOS0109</username>
        <id>16637</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga misa na hindi na isinama sa Misal */</comment>
      <origin>2235897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36542" sha1="4rzfsx7lb66jh5tvg5a8q2pm4h7483l" xml:space="preserve">Ang mga nakatala rito ay ang kapistahan ng mga banal ng '''Pangkalahatang Kalendaryo ng Roma''', ayon sa ''[[Motu proprio|motu propio]]'' (o sulat ng [[Papa]] na ginawa sa sariling pagkukusa) na ''Rubricarum Instructum'' ni [[Papa Juan XXIII]] na kinasihan noong Hulyo 25, 1960. Isinakatuparan ito kinabukasan, Hulyo 26, 1960, ng Banal na Kalipunan sa Gawi sa Pagsamba, sa dekretong ''Novum rubricarum''. Kabilang ang [[Kalendaryo|kalendaryong]] ito sa sipi ng Aklat ng Pagmimisa ng Roma na inilmbag noong 1962, na pinahintulot ang patuloy na paggamit ni [[Papa Benedicto XVI]] batay sa kanyang ''motu propio'' na ''Summorum Pontificum''.

Pinalitan ng ''Novum rubricarum'' ang dating klasipikasyon na Doble, Semidoble at Simple kasama ang mga uri at gunita na I, II at III. Inalis na rito ang ilang kapistahan, partikular ang mga nauulit na pista, tulad ng [[Pagtatampok sa Krus na Banal]] (Mayo 3 at Setyembre 14), ang Luklukan ni Apostol San Pedro (Enero 18 at Pebrero 22), [[San Pedro]] (Agosto 1 at Hunyo 29), [[Juan ang Alagad|San Juan ang Ebanghelista]] (Mayo 6 at Disyembre 27), [[Arkanghel Miguel|San Miguel]] (Mayo 8 at Setyembre 29), at San Esteban. 

Ang pinagkaiba nito sa Pangkalahatang Kalendaryong Romano ng 1954, isinasama na rito ang mga pababago na ginawa ni Papa Pio XII noong 1955 na may pagbabawas ng mga Octava (Walong Araw na Pagdiriwang) na nauwi sa tatlo na lamang: yaong [[Pasko]], [[Pasko ng Muling Pagkabuhay|Pasko ng Pagkabuhay]] at [[Pentekostes]].&lt;ref&gt;Pangkalahatang dekreto na ''Cum nostra'' ng Banal na Kalipunan sa Gawi sa Pagsamba&lt;/ref&gt;

== Mga pagbabago sa Kalendaryo ==
Mas pinasimple ng ''Novum rubricarum'' ang paghahati ng mga antas para sa araw ng Linggo, mga araw sa loob ng linggo (feria) at mga kapistahan. Ang mga pista na may antas na ''Doble I clase'' ay binago para sa ''I clase''. Ang mga pista na may antas na ''Doble II'' clase ay binago para sa ''II clase''. Ang mga ''Doble'' at ''Semidoble'' na kapistahan ay binago sa iisang kategorya na ''III clase''. Ang mga pista naman na ''Simple'' ay nanatiling ''Paggunita'', bagay na una nang ginawa ni Papa Pio XII sa kaniyang rebisyon ng Kalendaryo noong 1955. 

Ang mga Linggo ng Adbiyento, Kwaresma, Pagpapakasakit (''Passiontide''), at Domingo de Alba (''Low Sunday'') ay tinawag na ''Unang Uri ng mga Linggo''. Ang nalalabing mga Linggo sa taon ay naging ''Ikalawang Uri ng mga Linggo''. 

Ang Miyerkules ng Abo, Ang mga Mahal na Araw, at ang Walong Araw na pagdiriwang ng Pasko ng Muling Pagkabuhay at Pentekostes ay inilagay bilang mga ''Unang Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Habang ang mga karaniwang araw ng Adbiyento mula ika-17 hanggang ika-23 ng Disyembre, mga karaniwang araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang (ika-29 hanggang ika-31 ng Diysembre), mga Araw ng Pagluhog sa Adbiyento, Kwaresma at Setyembre, ay inilagay naman bilang mga ''Ikalawang Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Ang nalalabing karaniwang araw sa Adbiyento, Kwaresma, at Pagpapasakit ay inilagay bilang mga ''Ikatlong Uri ng Mga Karaniwang Araw''. Ang mga pista na III Uri ay ginugunita na lamang sa Misa kung ito'y papatak sa buong panahon ng Kwaresma. Ang nalalabing mga karaniwang araw sa buong taon ay ''Ikaapat na Uri ng Mga Karaniwang Araw''. 

Ang mga sumusunod na kapistahan naman ay ginawang Paggunita na lamang: 

* Ang Birheng Maria ng Carmelo (ika-16 ng Hulyo)
* Ang Birheng Maria ''dela Merced'' (ika-24 ng Setyembre)
* Ang Pitong Hapis ng Birheng Maria (Biyernes matapos ang Unang Linggo ng Pagpapasakit) 
* Ang Paglilimbag ng mga Sugat ng Panginoon kay San Francisco de Asis (ika-17 ng Setyembre)
* San Eustacio at mga kasamahan, mga Martir (ika-20 ng Setyembre) 
* Santo Tomas ng Kanterburi, Obispo at Martir (ika-29 ng Disyembre)
* San Silvestre I, Papa at Kumpesor (ika-31 ng Disyembre)
* San Jorge, Martir (ika-23 ng Abril) 
* San Alexis, Kumpesor (ika-17 ng Hulyo) 
* San Siriaco, Largo, at Ismaragdo, mga Martir (ika-8 ng Agosto) 

Ang mga Ikalawang Uri na Pista naman na ito ay naging Unang Uri: 

* Ang Pagtutuli sa Panginoong Hesus (unang araw ng Enero) 
* Paggunita sa Lahat ng mga Kaluluwa (ika-2 ng Nobyembre; o di kaya'y kinabukasan kung matatapat sa araw ng Linggo) 

Ang mga sumusunod naman na pista ay naging Ikalawang Uri: 

* Ang Banal na Mag-anak (Unang Linggo makalipas ang Epipania) 
* Ang Luklukan ni San Pedro Apostol (ika-22 ng Pebrero)
* Ang Pagtatampok sa Krus na Banal (ika-14 ng Setyembre)

=== Mga inalis at idinagdag sa Kalendaryo ===
Ito ang mga kapistahan na ''inalis'' sa kalendaryo, dahil sa pag-uulit ng mga pista ng mga Banal:

* Ang Pagkakatagpo sa Krus na Banal (ikatlo ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista ng banal na krus sa ika-14 ng Setyembre)
* Luklukan ni San Pedro Apostol sa Roma (ika-18 ng Enero; isinama na sa ika-22 ng Pebrero na pista)
* San Juan, Apostol at Manunulat ng Mabuting Balita sa Harap ng Porta Latina (ika-6 ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista sa ika-27 ng Disyembre)
* Ang Pagpapakita ni San Miguel Arkanghel sa Bundok ng Gargano (ika-8 ng Mayo; ito'y pag-uulit ng pista ng ika-29 ng Setyembre)
* Ang Pagkakabilanggo ni San Pedro Apostol (unang araw ng Agosto; ito'y pag-uulit ng pista sa ika-29 ng Hunyo)
* San Leon II, Papa at Kumpesor (ikatlo ng Hulyo; inalis dahil sa paglilipat kay San Ireneo sa araw na ito)
* San Anacleto, Papa at Martir (ika-13 ng Hulyo; isinama sa ika-26 ng Abril na pista ni San Cleto)
* Ang Pagkakatagpo ng Katawan ni San Esteban, Unang Martir (ika-3 ng Agosto; ito'y pag-uulit ng pista ng ika-26 ng Disyembre)

Ang paggunita kay San Vitalis, Martir (ika-28 ng Abril) ay inalis na rin sa kalendaryo dahil sa kasaysayan ng umano'y pagiging martir niya. 

Samantala, ''isinama'' naman sa kalendaryo ang mga sumusunod:

* San Gregorio Barbarigo, Obispo at Kumpesor (ika-17 ng Hunyo, ''III clase'')
* San Antonio Maria Claret,  Obispo at Kumpesor (ika-23 ng Hulyo, ''III clase'')

=== Iba pang pagbabago ===
Inilipat ng petsa ang mga sumusunod na kapistahan:

* San Ireneo, Obispo at Martir (mula ika-28 ng Hunyo, inilipat ito sa ika-3 ng Hulyo; ito'y para sa Bisperas nina Ss. Pedro at Pablo)
* San Juan Maria Vianney, Kumpesor (mula sa ika-9 ay inilipat ito sa ika 8-August; ito'y upang mas malapit sa petsa ng kaniyang ''dies natalis'')

Ang paggunita kina San Sergio, Bacchus, Marcello, at Apoleo, mga Martir, ay inilipat sa ika-8 ng Oktubre, upang magbigay-laan sa mga pagbabago sa kalendaryo ukol sa bilang ng mga paggunita na maaaring gawin sa mga II clase na kapistahan. 

Ang pamagat ng mga sumusunod na kapistahan ay pinalitan din:

* Ang Pagtutuli sa Panginoong Hesus ''ay naging'' '''Ikawalong Araw sa Pagdiriwang sa Pasko ng Pagsilang ng Panginoong Hesus''' (Unang Araw ng Enero)
* Ikawalong Araw ng Pagdiriwang ng Pagpapakita ng Panginoon ''ay naging'' '''Paggunita sa Pagbibinyag kay Hesus'''  (ika-13 ng Enero, ''II cl.'')
* Luklukan ni San Pedro Apostol sa Antioquia ''ay naging'' '''Luklukan ni San Pedro Apostol''' (ika-22 ng Pebrero)
* Ang Santo Rosaryo ng Birheng Maria ''ay naging'' '''Mahal na BIrheng Maria ng Santo Rosaryo''' (ika-7 ng Oktubre)

Hindi rin pinahintulutuan ng bagong kautusan ang paglilipat ng mga ''I clase'' (dating ''Doble I clase'') na kapistahan na parehong nagtatapat. Sa mas nakatatandang kalendaryo, ang mga kapistahan na Doble I clase at Doble II clase ay kapwa inililipat kung ito'y matatapat sa isa't isa.

=== Mga pagbabago makalipas ang 1960 ===
Noong ika-25 ng Marso, 2020, Ang Banal na Kalipunan sa Pananampalataya ay naglabas ng dekreto na may pamagat na ''Cum sanctissima'', inilatag nila ang mga maaaring mapagipilian para sa paggamit ng nakatatandang uso ng Rito Romano sa kasalukuyang panahon.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Decreto Cum sanctissima della Congregazione per la Dottrina della Fede circa la celebrazione liturgica in onore dei santi nella forma extraordinaria del Rito Romano, 25.03.2020 |agency=Bolletino |issue=B0184 |publisher=Holy See Press Office |date=Marso 25, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=DiPippo |first1=Gregory |title=New Prefaces and Feasts for the EF Missal |url=http://www.newliturgicalmovement.org/2020/03/new-prefaces-and-feasts-for-ef-missal.html#.XpxfkMhKjIU |publisher=New Liturgical Movement |date=Marso 25, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt; Ukol naman sa kalendaryo, pinahihintulutan naman na makapagmisa sa kapistahan ng mga Banal na kamakailan lamang nahayag na Santo makalipas ang ika-26 ng Hulyo 1960 batay sa mga petsa na itinalaga ng Santa Sede para sa buong Simbahan. Pinapayagan din ng dekreto na maipagdiwang ang ilang III clase na kapistahan sa buong panahonn ng Kwaresma, na noo'y ipinagbawal ng Batayan sa Gawi sa Pagsamba na inilimbag noong 1960.

== Ang Kalendaryo ==

=== Enero ===

* 1: Ikawalong Araw ng Pagdiriwang sa Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, I clase.
* 2: Karaniwang Araw.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: Paggunita kay San Telesforo Papa at Martir.
* 6: Ang Pagpapakita ng Panginoon, I clase.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Karaniwang Araw.
* 11: Paggunita kay San Hygino Papa at Martir.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: Paggunita sa Pagbibinyag kay Hesus, II clase.
* 14: San Hilario, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Felix Pari at Martir.
* 15: San Pablo Unang Ermitanyo, Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Mauro, Abad.
* 16: San Marcello, I Papa at Martir, III clase.
* 17: San Antonio Abad, III clase.
* 18: Paggunita kay San Prisca, Dalaga at Martir.
* 19: Paggunita kay Ss. Mario, Marta, Audifax, at Abacho, mga Martir; Paggunita kay San Canute, Martir.
* 20: Ss. Fabian Papa at Sebastian, Martir, III clase.
* 21: Santa Agnes, Dalaga at Martir, III clase
* 22: Ss. Vicente at Anastasio, mga Martir, III clase.
* 23: San Raymundo ng Peñafort Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Emerentiana Dalaga at Martir.
* 24: San Timoteo Obispo at Martir, III clase.
* 25: Ang Pagbabalik-loob ni San Pablo Apostol, III clase, Paggunita kay San Pedro Apostol.
* 26: San Policarpo, Obispo at Martir, III clase.
* 27: San Juan Crisostomo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 28: San Pedro Nolasco Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Agnes, Dalaga at Martir second.
* 29: San Francisco de Sales Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 30: Santa Martina Dalaga at Martir, III clase.
* 31: San Juan Bosco Kumpesor, III clase.
** Linggo sa pagitan ng Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon at ng Pagpapakita ng Panginoon; o 'di kaya'y sa ika-2 ng Enero: Ang Kabanal-banalang Ngalan ni Hesus, II clase.
** I Linggo makalipas ang Pagpapakita ng Panginoon: Ang Banal na Mag-anak, II clase.

=== Pebrero ===

* 1: San Ignacio Obispo at Martir, III clase.
* 2: Ang Purificacion ng Mahal na Birheng Maria sa Templo, II clase.
* 3: Paggunita kay San Blase Obispo at Martir
* 4: San Andres Corsini Obispo at Kumpesor, III clase.
* 5: Santa Agata Dalaga at Martir, III clase.
* 6: San Tito Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kay Santa Doroteo Dalaga at Martir.
* 7: San Romualdo Abad, III clase.
* 8: San Juan ng Matha Kumpesor, III clase.
* 9: San Cirilio Obispo of Alejandria, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Apollonia Dalaga at Martir.
* 10: Santa Scolastica Dalaga, III clase.
* 11: Ang Pagpapakita ng Kalinis-linisang Mahal na Birheng Maria sa Lourdes, III clase.
* 12: Ang Pitong Tagapagtatag ng Orden ng mga Lingkod ng Birheng Maria, mga Kumpesor, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Paggunita kay San Valentin Pari at Martir
* 15: Paggunita kina Ss. Faustino at Jovita Mga Martir
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: Karaniwang Araw.
* 18: Paggunita kay San Simeon Obispo at Martir,
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: Karaniwang Araw.
* 22: Luklukan ni San Pedro, II clase, Paggunita kay San Pablo.
* 23: San Pedro Damian Kumpesor, III clase.
* 24: San Matias Apostol, II clase.
* 25: Karaniwang Araw.
* 26: Karaniwang Araw.
* 27: San Gabriel ng Birhen ng Ina ng Hapis, III clase
* 28: Karaniwang Araw.

=== Marso ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: Karaniwang Araw.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Casimir Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Lucio I Papa at Martir.
* 5: Karaniwang Araw.
* 6: Ss. Perpetua at Felicidad, Mga Martir, III clase.
* 7: Santo Tomas Aquino Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 8: San Juan de Dios, Kumpesor, III clase.
* 9: San Francesca ng Roma, Balo, III clase.
* 10: Ang Apatnapung mga Martir, III clase.
* 11: Karaniwang Araw.
* 12: San Gregorio I Papa, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Karaniwang Araw.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: San Patricio Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: San Cirilio Obispo ng Jerusalem, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 19: San Jose, Kabiyak ng Puso ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, at Tagapagtangkilik ng Buong Simbahang Katolika, I clase.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: San Benito Abad, III clase.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: San Gabriel Arkanghel, III clase.
* 25: Pagpapahayag ng Magandang Balita Tungkol sa Panginoon, I clase.
* 26: Karaniwang Araw.
* 27: San Juan Damasco Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase
* 28: San Juan Capistrano Kumpesor, III clase
* 29: Karaniwang Araw.
* 30: Karaniwang Araw.
* 31: Karaniwang Araw.
** Biyernes makalipas ang Unang Linggo ng Pagpapasakit ng Panginoon: Ang Pitong Hapis ng Birheng Maria

=== Abril ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: San Francisco ng Paula Kumpesor, III clase.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Isidro Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 5: San Vicente Ferrer Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Karaniwang Araw.
* 11: San Leon I Papa, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: San Hermenegildo Martir, III clase.
* 14: San Justin, III clase, Paggunita kina San Tiburcio, Valerian at Maximo, Mga Martir.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16 : Karaniwang Araw.
* 17: Paggunita kay San Aniceto Papa at Martir, Comm.
* 18: Karaniwang Araw.
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: San Anselmo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 22: Ss. Soter at Caius Mga Papa at Mga Martir, III clase.
* 23: Paggunita kay San Jorge Martir, Comm.
* 24: San Fidel ng Sigmaringen Martir, III clase.
* 25: ''Ang Dakilang Pagluhog'' - San Marcos Ebangelista, II clase.
* 26: Ss. Cleto at Marcelino, mga Papa at Mga Martir, III clase.
* 27: San Pedro Canisio Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 28: San Pablo de la Cruz Kumpesor, III clase.
* 29: San Pedro Martir, III clase.
* 30: Santa Catarina ng Siena Dalaga, III clase.

=== Mayo ===

* 1: San Jose Manggagawa, Kabiyak ng Puso ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, I clase.
* 2: San Atanasio, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 3: Paggunita kay Ss. Alexater, Eventio at Teodolo Mga Martir, at Joven, Obispo at Kumpesor, Comm.
* 4: San Monica, Balo, III clase.
* 5: San Pio V Papa at Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: San Estanislao Obispo at Martir, III clase.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: San Gregorio Nazianzen Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 10: San Antonino Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Gordian at Epimaco.
* 11: Ss. Filipo at Santiago Mga Apostol, II clase.
* 12: Ss. Nereo, Aciles, Domitila Dalaga, at Pancras Mga Martir, III clase.
* 13: San Roberto Belarmino Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 14: Paggunita kay San Bonifacio Martir, Comm.
* 15: San Juan Bautista de la Salle Kumpesor, III clase.
* 16: San Obaldo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 17: San Paschal Baylon Kumpesor, III clase.
* 18: San Venancio Martir, III clase.
* 19: San Pedro Celestin Papa at Kumpesor, III clase, Paggunita kay Santa Potenciana Dalaga.
* 20: San Bernardo ng Siena Kumpesor, III clase.
* 21: Karaniwang Araw.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: Karaniwang Araw.
* 25: San Gregorio VII Papa at Kumpesor, III clase, Paggunita kay San Urbano I Papa at Martir.
* 26: San Filipo Neri Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Eleuterio Papa at Martir.
* 27: Lubhang Iginagalang na San Beda Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Juan I Papa at Martir.
* 28: San Agustin Obispo at Kumpesor, III clase.
* 29: Santa Maria Magdalena ng Pazzi Dalaga, III clase.
* 30: Paggunita kay San Felix I Papa at Martir, Comm.
* 31: Mahal na Birheng Maria, Reyna ng Langit at Lupa, II clase, Paggunita kay Santa Petronilla Dalaga.

=== Hunyo ===

* 1: Santa Angela Merici Dalaga, III clase.
* 2: Paggunita kina Ss. Marcelino, Pedro, at Erasmo Obispo, Mga Martir, Comm.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Francisco Caracciolo Kumpesor, III clase.
* 5: San Bonifacio Obispo at Martir, III clase.
* 6: San Norberto Obispo at Kumpesor, III clase.
* 7 : Karaniwang Araw.
* 8: Karaniwang Araw.
* 9: Paggunita kay Ss. Primo at Felician Mga Martir, Comm.
* 10: Santa Margarita, Reyna, Balo, III clase.
* 11: San Barnabas Apostol, III clase.
* 12: San Juan ng San Facundo Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Basilides, Cirino, Nabor at Nazario Mga Martir.
* 13: San Antonio de Padua Kumpesor, III clase.
* 14: Dakilang San Basilio, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 15: Paggunita kina Ss. Vito, Modesto, at Cresencia Mga Martir, Comm.
* 16: Karaniwang Araw.
* 17: San Gregorio Barbarigo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: San Efren Siria, Diacono, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kina Ss. Marcos at Marcelliano Mga Martir.
* 19: Santa Juliana Falconieri Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Gervase at Protase Mga Martir.
* 20: Paggunita kay San Silverio Papa at Martir, Comm.
* 21: San Aloysius Gonzaga Kumpesor, III clase.
* 22: San Paulino, Obispo at Kumpesor, III clase
* 23: Bisperas ng Pagsilang ni San Juan Bautista, II clase.
* 24: Pagsilang ni San Juan Bautista, I clase.
* 25: San Guillermo Abad, III clase.
* 26: Ss. Juan at Pablo Mga Martir, III clase.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Bisperas ng Pista nina San Pedro at San Pablo, Apostol, II clase.
* 29: Ss. Pedro at Pablo Mga Apostol, I clase.
* 30: Paggunita kay San Pablo Apostol, III clase, Paggunita kay San Pedro Apostol.

=== Hulyo ===

* 1: Ang Kamahal-mahalang Dugo ng ating Panginoong Hesukristo, I clase.
* 2: Pagdalaw ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kina Ss. Processus at Martinian Mga Martir.
* 3: San Ireneo Obispo at Martir, III clase.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: San Antonio Maria Zaccaria Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Ss. Cirilio at Metodio Obispo at Kumpesor, III clase.
* 8: Santa Isabel Reyna, Balo, III clase.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Ang Pitong Banal na Magkakapatid, Mga Martir, at Ss. Rufina at Segunda, mga Dalaga at Mga Martir, III clase.
* 11: Paggunita kay San Pio I Papa at Martir, Comm.
* 12: San Juan Adalberto, Abad, III clase, Paggunita kina Ss. Nabor at Felix Mga Martir.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: San Buenaventura Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 15: San Enrico II Emperador, Kumpesor, III clase.
* 16: Paggunita sa Mahal na Birheng Maria ng Bundok ng Carmelo 
* 17: Paggunita kay San Alexius Kumpesor,
* 18: San Camilo de Lellis Kumpesor, III clase, Paggunita kina Santa Simforosa at kaniyang pitong anak, Mga Martir.
* 19: San Vicente de Paul Kumpesor, III clase.
* 20: San Geronimo Emiliani Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Margaret Dalaga Martir.
* 21: San Lorenzo ng Brindisi Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Praxedes Dalaga.
* 22: Santa Maria Magdalena, III clase.
* 23: San Apolinario Martir, III clase, Paggunita kay San LiborioObispo at Kumpesor.
* 24: Paggunita kay Santa Cristina Dalaga at Martir.
* 25: Santiago Apostol, II clase, Paggunita kay San Kristobal Martir.
* 26: Santa Ana, Ina ng Mahal na Birheng Maria, II clase.
* 27: Paggunita kay San Pantaleon Martir, Comm.
* 28: Ss. Nazario at Celso Mga Martir, Victor I Papa at Martir, at San Inocencio I Papa at Kumpesor, III clase.
* 29: Santa Marta Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Felix, Simplicio, Faustino, at Beatriz Mga Martir.
* 30: Paggunita kay Ss. Abdon at Sennen Mga Martir, Comm.
* 31: San Ignacio Kumpesor, III clase.

=== Agosto ===

* 1: Paggunita sa mga Banal na Macabeo, Mga Martir, Comm.
* 2: San Alfonso Maria Liguori Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Esteban I Papa at Martir.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: Santo Domingo, Kumpesor, III clase.
* 5: Ang Pagtatalaga sa Palasyong Simbahan ng Birheng Maria de Nieves, III clase.
* 6: Ang Pagbabagong-anyo ng Panginoong Hesukristo, II clase, Paggunita kina Ss. Sisto II Papa, Felicisimo, at Agapito Mga Martir.
* 7: San Cajetan Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Donato Obispo at Martir.
* 8: San Juan Maria Vianney Kumpesor at Pari, III clase, Paggunita kina Ss. Siriaco, Largo, at Ismaragrdo Mga Martir.
* 9: Bisperas ni San Lorenzo, Martir, III clase, Paggunita kay San Romano Martir.
* 10: San Lorenzo Martir, II clase.
* 11: Paggunita kay San Tiburcio at Santa Susana, Dalaga, Mga Martir,
* 12: Santa Clara Dalaga, III clase.
* 13: Paggunita kay Ss. Hipolito at Cassian Mga Martir
* 14: Bisperas ng Pista ng Pag-aakyat kay Maria sa Langit, II clase, Paggunita kay San Eusebio Kumpesor.
* 15: Ang Pag-aakyat sa Mahal na Birheng Maria sa Langit, I clase.
* 16: San Joaquin, Ama ng Mahal na Birheng Maria, Kumpesor, II clase.
* 17: San Jacinto Kumpesor, III clase.
* 18: Paggunita kay San Agapito Martir,
* 19: San Juan Eudes Kumpesor, III clase.
* 20: San Bernardo Abad at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 21: San Juana Francisca de Chantal Balo, III clase.
* 22: Ang Kalinis-linisang Puso ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kina Ss. Timoteo at mga kasamahan, Mga Martir.
* 23: San Filipo Benizi Kumpesor, III clase.
* 24: San Bartolome Apostol, II clase.
* 25: San Luis Hari, Kumpesor, III clase.
* 26: Paggunita kay San Seferino Papa Martir,
* 27: San Jose Calasancio Kumpesor, III clase.
* 28: San Agustin Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay San Hermes Martir.
* 29: Ang Pagpapasakit ni San Juan Bautista, III clase, Paggunita kay Santa Sabina Martir.
* 30: Santa Rosa de Lima Dalaga, III clase, Paggunita kina Ss. Felix at Adaucto Mga Martir.
* 31: San Raymundo Nonnato Kumpesor, III clase.

=== Setyembre ===

* 1: Paggunita kay San Giles Abad, Comm, Paggunita sa Labindalawang Banal na Magkakapatid Mga Martir.
* 2: San Esteban, Hari, Kumpesor, III clase.
* 3: Santo Pio X Papa at Kumpesor, III clase.
* 4: Karaniwang Araw.
* 5: San Lorenzo Justinian Obispo at Kumpesor, III clase.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Ang Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kay San Hadrian Martir.
* 9: Paggunita kay San Gorgonio Martir, Comm.
* 10: San Nicolas de Tolentino Kumpesor, III clase.
* 11: Paggunita kina Ss. Protus at Jacinto Mga Martir, Comm.
* 12: Ang Kabanal-banalang Ngalan ni Maria, III clase.
* 13: Karaniwang Araw.
* 14: Ang Pagtatampok ng Krus na Banal, II clase.
* 15: Ang Pitong Hapis ng Mahal na Birheng Maria, II clase, Paggunita kay San Nicomedes Martir.
* 16: San Cornelio Papa at San Cipriano Obispo, Mga Martir, III clase, Paggunita kina Ss. Eufemia Dalaga, Lucia at Geminiano Mga Martir.
* 17: Paggunita sa Paglilimbag ng mga Sugat ng Panginoon kay San Francisco Kumpesor
* 18: San Jose ng Cupertino Kumpesor, III clase.
* 19: San Januario Obispo at kasamahan Mga Martir, III clase.
* 20: Paggunita kay San Eustacio at Mga kasamahan Mga Martir, Comm.
* 21: San Mateo Apostol at Ebangelista, II clase.
* 22: Santo Tomas ng Villanova Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Mauricio at Mga kasamahan Mga Martir.
* 23: San Lino Papa at Martir, III clase, Paggunita kina San Tecla Dalaga at Martir.
* 24: Paggunita sa Birheng Maria ''dela Merced'', Comm.
* 25: Karaniwang Araw.
* 26: Paggunita kina Ss. Cipriano at Justina Dalaga, Mga Martir, Comm.
* 27: Ss. Cosmas at Damian Mga Martir, III clase.
* 28: San Wenceslao, Martir, III clase.
* 29: Pagtatalaga sa Simbahan ni San Miguel Arkanghel, I clase.
* 30: San Geronimo Pari, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.

=== Oktubre ===

* 1: Paggunita kay San Remigio Obispo at Kumpesor, Comm.
* 2: Mga Anghel na Tagatanod, III clase.
* 3: Santa Teresita ng Batang Hesus Dalaga, III clase.
* 4: San Francisco de Asis Kumpesor, III clase.
* 5: Paggunita kay San Placido at mga kasamahan Mga Martir, Comm.
* 6: San Bruno Kumpesor, III clase.
* 7: Mahal na Birheng Maria ng Santo Rosaryo, II clase, Paggunita kay San Marcos Papa at Kumpesor.
* 8: San Brigida Balo, III clase, Paggunita kina Ss. Sergio at Bacchus, Marcelo at Apoleio Mga Martir.
* 9: San Juan Leonardo Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Denis Obispo, Rustico Pari, at Eleoterio Mga Martir.
* 10: San Francisco Borgia Kumpesor, III clase.
* 11: Ang Mahal na Birheng Maria, Dakilang Ina ng Diyos II clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: San Eduardo King, Kumpesor, III clase.
* 14: San Calisto I Papa at Martir, III clase.
* 15: Santa Teresa Dalaga, III clase.
* 16: Santa Eduvigis (Heidi) Balo, III clase.
* 17: Santa Margarita Maria Alacoque Dalaga, III clase.
* 18: San Lucas Ebanghelista, II clase.
* 19: San Pedro de Alcantara Kumpesor, III clase.
* 20: San Juan Cantius Kumpesor, III clase.
* 21: Paggunita kay San Hilarion Abad, Paggunita kina Santa Ursula at Mga kasamahan mga Dalaga at Mga Martir.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: San Antonio Maria Claret Obispo at Kumpesor, III clase.
* 24: San Rafael Arkanghel, III clase.
* 25: Paggunita kina Ss. Crisanto at Daria Mga Martir, Comm.
* 26: Paggunita kay San Evaristo Papa at Martir, Comm.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Ss. Simon at Tadeo Mga Apostol, II clase.
* 29: Karaniwang Araw.
* 30: Karaniwang Araw.
* 31: Karaniwang Araw.
** Huling Linggo ng Oktubre: Ang Ating Panginoong Hesukristo, Hari ng Sansinukob, I clase.

=== Nobyembre ===

* 1: Lahat ng mga Banal, I clase.
* 2: ''&lt;small&gt;o ‘di kaya’y kung ang araw na ito ay natapat sa Linggo, ipagdiriwang ito sa ika-3 ng Nobyembre:&lt;/small&gt;'' Paggunita sa Lahat ng mga Kaluluwa, I clase.
* 3: Karaniwang Araw.
* 4: San Carlos Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Vitalis at Agricola Mga Martir.
* 5: Karaniwang Araw.
* 6: Karaniwang Araw.
* 7: Karaniwang Araw.
* 8: Paggunita sa Apat na Banal na Mga Martir, Comm.
* 9: Ang Pagtatalaga ng Palasyong Simbahan ng Ating Panginoong Hesus, Manliligtas ng Sangkatauhan, II clase, Paggunita kay San Teodoro Martir.
* 10: San Andres Avellino Kumpesor, III clase, Paggunita kina Ss. Tryphon, Respicio, at Nimfa Mga Martir.
* 11: San Martin Obispo at Kumpesor, III clase, Paggunita kina San Mennas Martir.
* 12: San Martin I Papa at Martir, III clase.
* 13: San Didaco Kumpesor, III clase.
* 14: San Josafat Obispo at Martir, III clase.
* 15: Dakilang San Alberto Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 16: San Gertrudis Dalaga, III clase.
* 17: San Gregorio Taumaturgo Obispo at Kumpesor, III clase.
* 18: Ang Pagtatalaga ng Palasyong Simbahan nina San Pedro at San Pablo, III clase.
* 19: Santa Isabel, Balo, III clase, Paggunita kay San Pontiano Papa at Martir.
* 20: San Felix ng Valois Kumpesor, III clase.
* 21: Ang Pagdadala sa Templo ng Mahal na Birheng Maria, III clase.
* 22: Santa Cecilia Dalaga at Martir, III clase.
* 23: San Clemento I Papa at Martir, III clase, Paggunita kay San Felicitas Martir.
* 24: San Juan de la Cruz Kumpesor at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kina San Crisogono Martir.
* 25: Santa Caterina Dalaga at Martir, III clase.
* 26: San Silvester Abad, III clase, Paggunita kay San Pedro ng Alejandria Obispo at Martir.
* 27: Karaniwang Araw.
* 28: Karaniwang Araw.
* 29: Paggunita kay San Saturnino Martir,
* 30: San Andres, Apostol, II clase.

=== Disyembre ===

* 1: Karaniwang Araw.
* 2: Santa Bibiana Dalaga at Martir, III clase.
* 3: San Francisco Javier Kumpesor, III clase.
* 4: San Pedro Crisologo Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase, Paggunita kay Santa Barbara Dalaga at Martir.
* 5: Paggunita kay San Sabbas Abad, Comm.
* 6: San Nicolas Obispo at Kumpesor, III clase.
* 7: San Ambrosio Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan, III clase.
* 8: Ang Kalinis-linisang Paglilihi sa Mahal na Birheng Maria, I clase.
* 9: Karaniwang Araw.
* 10: Paggunita kay San Melchiades Papa at Martir, Comm.
* 11: San Damaso I Papa at Kumpesor, III clase.
* 12: Karaniwang Araw.
* 13: Santa Lucia Dalaga at Martir, III clase.
* 14: Karaniwang Araw.
* 15: Karaniwang Araw.
* 16: San Eusebio Obispo at Martir, III clase.
* 17: Karaniwang Araw.
* 18: Karaniwang Araw.
* 19: Karaniwang Araw.
* 20: Karaniwang Araw.
* 21: Santo Tomas Apostol, II clase.
* 22: Karaniwang Araw.
* 23: Karaniwang Araw.
* 24: Bisperas ng Pista ng Pagsilang ng Panginoong Hesus, I clase.
* 25: Pasko ng Pagsilang ng Panginoong Hesus, I clase. Sa ''Misa Segunda'': Paggunita kay Santa Anastasia Martir.
* 26: Ika-2 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: San Esteban, Unang Martir II clase.
* 27: ika-3 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: San Juan Apostol at Ebanghelista, II clase.
* 28: ika-4 na Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon: Ang Mga Banal na Sanggol na Walang Malay, II clase.
* 29: ika-5 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, II clase, Paggunita kay Santo Tomas ng Kanterburi, Obispo at Martir.
* 30: ika-6 na Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon, II clase.
* 31: ika-7 Araw sa Walong Araw na Pagdiriwang ng Pasko ng Pagsilang ng Panginoon II clase, Paggunita kay San Silvester I Papa at Kumpesor.

== Mga pagmimisa sa Kapistahan ng mga Banal sa iba't ibang piling lugar ==

=== Mga karagdagang misa sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma (1960) ===
Sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma na inilimbag noong 1962, tinipon naman ang ilan sa mga Misa para sa kapistahan na ipinagdiriwang sa iba’t ibang dako. Kabilang din dito ang mga kapistahan na ipinatigil ipagdiwang ng buong Simbahan, at ibinigay ang pagpapasiya nito sa mga tanging kalendaryo ng kani-kaniyang diosesis o bansa, batay sa kautusang ''De calendariis particularibus'' noong ika-14 ng Pebrero, 1961. Ngayon, ang mga pagdiriwang na nasa hulihan ng Misal na ito ay pinahihintulutang ipagdiwang, basta’t ang araw na iyon ay nasa IV clase. Mayo ilan sa mga kapistahan dito sa talaang ito ay matatagpuan din sa Pangkalahatang Kalendaryo, subalit maaari itong ipalit sa nakatakdang mga panalangin at pagbasa sa Misal.

* 3 Enero: San Gaspar del Bufalo Kumpesor; San Francesca Javier Cabrini Dalaga [Inilipat sa 13 Nobyembre]
* 23 Enero: San Ildefonso Obispo at Kumpesor
* 29 Enero: San Francisco de Sales Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 21 Pebrero: Santa Margarita ng Cortona
* 15 Marso: Santa Luisa de Marillac Balo
* 21 Marso: San Benito Abad [takdang Misa]
* 16 Abril: San Benito Jose Labre Kumpesor
* 26 Abril: Ang Mahal na Birhen ng Tamang Kapasyahan (del Buen Consejo)
* 28 Abril: San Pedro Chanel Martir; San Louis-Marie Grignion de Montfort Kumpesor
* 29 Abril: San Jose Benito Cottolengo Kumpesor
* 3 Mayo: Ang Pagkakatagpo sa Krus na Banal
* 6 Mayo: San Juan Apostol at Manunulat ng Mabuting Balita, sa harap ng Porta Latina; Santo Domingo Savio Kumpesor
* 8 Mayo: Ang Birheng Maria, Reyna ng mga Banal at Ina ng Matimtimang Pag-ibig (de Amor); Ang Birheng Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng mga Biyaya (de Mediadora); Ang Birheng Maria, Ina ng Kabanal-banalang Puso ni Hesus; Ang Pagpapakita ni San Miguel Arkanghel sa Bundok ng Gargano
* 15 Mayo: San Isidro Labrador at Kumpesor [minsa’y ipinagdiriwang sa 22 Marso o ‘di kaya’y 25 Oktubre]
* 16 Mayo: San Juan Nepomuceno Martir
* 22 Mayo: Santa Rita ng Cascia Balo
* 23 Mayo: San Juan Bautista de Rossi Kumpesor
* 24 Mayo: Ang Birheng Maria, Tulong ng mga Kristiano (Maria Auxiliadora)
* 30 Mayo: San Fernando, Hari at Kumpesor; Santa Juana ng Arc, Dalaga
* Sabado makalipas ang pista ng Pag-akyat ni Hesus sa Langit: Ang Birheng Maria, Reyna ng mga Apostol
* 9 Hunyo: Ang Birheng Maria, Ina ng Grasya (de Gracia)
* 13 Hunyo: San Antonio de Padua Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 16 Hunyo: San Juan Francisco Regis Kumpesor
* 27 Hunyo: Ang Ina ng Laging Saklolo; San Jose Cafasso Kumpesor
* 4 Hulyo: Paggunita sa Lahat ng Mga Banal na Santo Papa
* 6 Hulyo: Santa Maria Goretti Dalaga at Martir
* 9 Hulyo: Santa Veronica Giuliani Dalaga
* 19 Hulyo: San Vincente de Paul Kumpesor [takdang Misa]
* 21 Hulyo: San Lorenzo ng Brindisi Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* Sabado bago ang IV na Linggo ng Hulyo: Birheng Maria, Ina ng Awa (de Merced)
* 1 Agosto: Ang Pagkakabilanggo ni San Pedro Apostol
* 3 Agosto: Ang Pagkakatagpo sa Labi ni San Esteban, Unang Martir
* 8 Agosto: San Juan Maria Vianney Kumpesor [takdang Misa]
* 11 Agosto: San Emigidio Obispo at Martir
* 13 Agosto: Ang Birheng Maria, Tanggulan ng mga Makasalanan
* 16 Agosto: San Roque Kumpesor
* 18 Agosto: Santa Elena Imperatriz at Balo
* 20 Agosto: San Bernardo Abad at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 28 Agosto: San Agustin, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* Sabado makalipas ang pista ni San Agustin: Ang Birheng Maria, Umaaliw sa Dusa (de Consolacion)
* Sabado bago ang huling Linggo ng Agosto: Ang Birheng Maria, Kagalingan ng mga Maysakit (de Salud)
* 4 Setyembre: Ang Birheng Maria, Ina ng Pastol Nating si Hesukristo (Divina Pastora); Santa Rosa ng Viterbo Dalaga
* 9 Setyembre: San Pedro Claver Kumpesor
* 15 Setyembre: Santa Caterina Fieschi Adorno Balo [minsa’y ipinagdiriwang sa 22 Marso, petsa ng kaniyang pagbabalik-loob sa Diyos]
* 26 Setyembre: Ss. Juan, Isaac, at mga kasamahan, Martir
* 1 Oktubre: San Gregorio, Patriarko ng Armenya at Martir
* 15 Oktubre: Santa Teresa Dalaga [takdang Misa]
* 23 Oktubre: Ang Kabanal-banalan Nating Manunubos, Ang Panginoong Hesukristo
* 4 Nobyembre: San Carlos, Obispo at Kumpesor [takdang Misa]
* 5 Nobyembre: Mga Mahal na Labi ng Mga Banal
* 13 Nobyembre: San Estanislao Kostka Kumpesor
* Sabado bago ang III Linggo ng Nobyembre: Ang Birheng Maria, de la Divina Providencia
* 24 Nobyembre: San Juan de Dios, Kumpesor at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]
* 26 Nobyembre: San Leonardo ng Puerto Mauricio (Italya) Kumpesor
* 27 Nobyembre: Medalla Milagrosa ng Mahal na Birheng Maria
* 7 Disyembre: San Ambroso, Obispo, Kumpesor, at Pantas ng Simbahan [takdang Misa]

=== Mga misa na hindi na isinama sa Misal ===
Batay sa ''De calendariis particularibus'' (tal. 32 &amp; 33), ang sumusunod na mga pista na &quot;ipinakilala sa noo’y Edad Medya sa pamamagitan ng pribadong pagdedebosyon tungo sa panglahatang pagsamba ng Santa Iglesia&quot; ay ipinahintong ipagdiwang ng buong Simbahan, maliban kung may “tunay at malubhang dahilan” upang ito’y patuloy na ipagdiwang.

* Ang Pagkakasal ni Santa Mariang Birhen kay San Jose (ika-23  ng Enero)
* Ang Paglikas ng Panginoong Hesus sa Egipto (ika-17 ng Pebrero)
* Ang Pananalangin ng Panginoong Hesukristo sa Halamanan ng Getsemane (Martes makalipas ang Linggo ng Septuagesima)
* Paggunita sa Paghihirap ng ating Panginoong Hesukristo (Martes makalipas ang Linggo ng Sexagesima)
* Ang Banal na Koronang Tinik ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang Miyerkules ng Abo)
* Ang Banal na Sibat at mga Pako ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang I Linggo ng Kwaresma)
* Ang Banal na Linong Kayo ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang II Linggo ng Kwaresma)
* Ang Limang Sugat ng ating Panginoong Hesukristo (Biyernesmakalipas ang III Linggo ng Kwaresma)
* Ang Kamahal-mahalang Dugo ng Panginoong Hesukristo (Biyernes makalipas ang IV Linggo ng Kwaresma)
* Ang Pusong Eucaristico ni Hesus (Huwebes makalipas ang noo’y Walong Araw na Pagdiriwang ng Corpus Christi)
* Paggunita sa Kababaang-loob ng Mahal na Birheng Maria (ika-17 ng Hulyo)
* Paggunita sa Kalinisan ng Mahal na Birheng Maria (ika-16 ng Oktubre)
* Ang Paglipat ng Tahanan ng Mahal na Birheng Maria (Mahal na Birhen ng Loreto) (ika-10 ng Disyembre)
* Ang Kabuwanan ng Mahal na Birheng Maria (ika-18 ng Disyembre)

Karagdagan dito ay inalis na sa lahat ng kalendaryo ng Simbahan ang pista ni Santa Filomena (ika-11 ng Agosto); subalit ito’y nananatili sa mga simbahan na nakapangalan sa kaniya at mga piling lugar na kung saa’y siya ay patuloy na dinarasalan ng binyagan, yayamang may pahintulot ng obispo.

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;

[[Kategorya:Liturhiyang Katoliko]]</text>
      <sha1>4rzfsx7lb66jh5tvg5a8q2pm4h7483l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juche</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313781</id>
    <revision>
      <id>2235817</id>
      <parentid>2229111</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74569" sha1="bdlsrfmrklmtmu2oqgh28l9te8nep38" xml:space="preserve">{{Infobox Korean name
| title          = ''Juche''
| image          = Juche Tower, Pyongyang, North Korea (25 September 2008).jpg
| image_size     =
| caption        = Ang [[Tore ng Juche]] sa [[Pyongyang]], [[Hilagang Korea]], kung saan sinisimbolo ng tanglaw ang ideyang Juche. Binubuo ng tatlong rebulto sa ibaba ang sagisag ng [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]]. Kinakatawan ng [[martilyo]] ang mga manggagawa, ng [[karit (isang kamay)|karit]] ang mga magsasaka, at ng [[kaligrapiya|pang-kaligrapiyang pinsel]] ang [[intelihensiya]].
| context        = North
| hangul         = 주체|사상
| hanja          = 主體|思想
| rr             = Juche sasang
| mr             = Chuch'e sasang
| text           = &quot;ideyang (pam)paksa&quot; (literal)
}}
Ang '''Juche''' ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|주체}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Chuch'e''), opisyal na kilala sa diskursong pampolitika bilang '''ideyang Juche''' ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|주체사상}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Chuch'e sasang''), ay isang [[ideolohiya|ideolohiyang]] [[sosyalismo|sosyalista]] na naglilingkod bilang gabay sa sistemang pang-estado ng [[Hilagang Korea]]. Orihinal na itinagurian bilang isang baryante ng [[Marxismo–Leninismo]], kinekredito ang pagkalikha nito sa pambansang tagapagtatag at pangulong [[Kim Il-sung]], kung saan una niya itong ideolohikong binanggit sa kanyang talumpating [[Sa Pag-aalis ng Dogmatismo at Pormalismo at Pagtatatag ng Juche sa Gawang Ideolohiko]] noong 1955. Patuloy itong pinaunlad ito ng kanyang anak at kahalili na si [[Kim Jong-il]], partikular na sa dekada 1980 at 1990 kung saan gumawa siya ng mga ideolohikong paglihis sa Marxismo–Leninismo upang bigyang pagpahalaga ang mga ideya ng kanyang ama. Sa kalaunan ay idineklara niya ito bilang isang natatanging ideolohiya. Ang kanyang inakdang [[Sa Ideyang Juche]] noong 1982 ay itinuturing bilang pangunahing gawain sa bansa ukol dito. 

Nagbibigay-diin ang Juche sa mga konsepto ng [[indibiduwal]], [[estadong bansa]], at [[soberanya|soberanyang]] pambansa. Iginiit ni Il-sung na ang tatlong prinsipyo pundamental nito'y kasarinlang pampolitika, kasapatang pang-ekonomiya, at pag-asa sa sariling militar. Isa pang mahalagang aspeto nito na diniin ni Jong-il ay ang katapatan sa pinuno, na dinedetalyeng pormal sa [[#Sampung Prinsipyo|Sampung Prinsipyo para sa Pagtatatag ng isang Sistemang Ideolohikong Monolitko]]. Gumagamit ang Juche ng mga elementong hango sa [[Stalinismo]], [[Maoismo]], at [[Konfusyanismo#Neo-Konfusyanismo|Neo-Konfusyanismo]]. Inilarawan ang kaisipan ng mga kritiko bilang kuwasi-[[relihiyon|relihiyoso]], [[ultranasyonalismo|ultranasyonalista]], at [[Rebisyonismo (Marxismo)|rebisyonista]].

==Etimolohiya at Pagpapaunlad==
[[File:Hwang Jang Yeop.jpg|thumb|left|210px|Si [[Hwang Jang-yop]], isang Hilagang Koreanong politiko na nagdeserto patungong [[Timog Korea]] noong 1997. Bilang ikalawang pinakamataas na ranggong desertor mula sa Hilagang Korea, nangasiwa siya sa maagang pagpaunlad ng Juche sa larangang ideolohiko.]]
Nagmumula ang terminong ''Juche'' sa salitang Sino-Hapones na {{Nihongo2|主體}} (makabagong pagbabaybay: {{Nihongo2|主体}}), na binabasa sa Hapones bilang ''shutai''. Nilikha ito noong 1887 upang maisalin ang konseptong Subjekt (&quot;paksa&quot;; ang entidad na nakakaunawa o kumikilos sa isang bagay o kapaligiran) mula sa pilosopiyang Aleman. Lumitaw ito sa mga saling Hapones ng mga sulat ni [[Karl Marx]]. Sa kalaunan ay napunta ito sa [[wikang Koreano]] ngunit nanatili ang kahulugan nito. Ginamit nang mga edisyong Koreano ni Marx ang salitang Juche bago pa man ito binigyan ng konotasyong ideolohiko ni Kim Il-sung noong 1955.&lt;ref name=&quot;Myers 2015&quot;&gt;{{cite book|last=Myers|first=Brian Reynolds|title=North Korea's Juche Myth|year=2015|location=Busan|publisher=Sthele Press|isbn=978-1-5087-9993-1}}&lt;/ref&gt;{{rp|11-13}} Opisyal itong kilala bilang ideyang Juche, kung saan ang Koreanong orihinal nito'y literal na nangangahulugang &quot;ideyang paksa&quot;.&lt;ref name=&quot;Myers 2015&quot;/&gt;{{rp|14}} Sinasalin din ito bilang &quot;kaisipang Juche&quot; o &quot;Jucheismo&quot;, at ang mga sumusunod o nauugnay dito'y tinutukoy na Jucheista.&lt;ref name=&quot;Myers 2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Myers |first1=B. R. |title=Ideology as Smokescreen: North Korea's Juche Thought |journal=Acta Koreana |date=2008 |volume=11 |issue=3 |pages=161–182 |url=https://muse.jhu.edu/article/805056/summary |issn=2733-5348}}&lt;/ref&gt;{{rp|161}}&lt;ref name=&quot;Jung 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jung |first1=Hyang Jin |title = Jucheism as an Apotheosis of the Family: The Case of the Arirang Festival |journal = Journal of Korean Religions, North Korea and Religion |date=2013 |volume=4 |issue=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lankov 2014&quot;&gt;{{cite book |last1=Lankov |first1=Andrei |title=[[The Real North Korea: Life and Politics in the Failed Stalinist Utopia]] |date=2014 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780199390038}}&lt;/ref&gt;{{rp|30-31}} Sa kontemporaryong diskursong pampolitika, mayroon ito ng konotasyong &quot;awtonomiya&quot;, &quot;kasarinlan&quot;, at &quot;pag-asang pansarili&quot;, sa kaibhan ng Timog Koreanong konsepto ng ''Sadae'', o pag-asa sa mga dakilang kapangyarihan.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;&gt;{{cite book|last=Robinson|first=Michael E|title=Korea's Twentieth-Century Odyssey|url=https://archive.org/details/koreastwentieth00robi|year=2007|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=978-0-8248-3174-5}}&lt;/ref&gt;{{rp|159}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lone|first1=Stewart|last2=McCormack|first2=Gavan|author-link2=Gavan McCormack|title=Korea since 1850|url=https://archive.org/details/koreasince18500000lone|publisher=Longman Cheshire|location=Melbourne|year=1993|isbn=0312096852}}&lt;/ref&gt;{{rp|180}} Kadalasa'y ginagamit ang terminong ''Juche'' sa [[Timog Korea]] nang di-tumutukoy sa ideolohiya ng Hilaga.&lt;ref name=&quot;Myers 2015&quot;/&gt;{{rp|13-14}} 
{{multiple image
 | align = right
 | image1 = Karl Marx.png
 | width1 = 165
 | image2 = Lenin 1920.jpg
 | width2 = 135
 | footer = Sina [[Karl Marx]] at [[Vladimir Lenin]], dalawa sa mga pangunahing tagapagtaguyod at mga tukayo ng [[Marxismo–Leninismo]]. Sila ang naging mga hinalinhang ideolohiko ng kaisipang Juche.
}}
{{multiple image
 | align  = right
 | image1 = On Eliminating Dogmatism and Formalism and Establishing Juche in Ideological Work.webp
 | width1 = 150
 | image2 = On the Juche Idea cover.jpg
 | width2 = 150
 | footer = Mga pahinang pabalat ng mga edisyong [[Wikang Ingles|Ingles]] ng [[Sa Pag-aalis ng Dogmatismo at Pormalismo at Pagtatatag ng Juche sa Gawang Ideolohiko]] (kaliwa) ni [[Kim Il-sung]] at [[Sa Ideyang Juche]] (kanan) ni [[Kim Jong-il]]. Itinuturing ang mga lathala bilang dalawa sa mga pinakamahalagang sulat ukol sa Juche.
}}
Nakasaad sa mga opisyal na pahayag ng pamahalaan ng Hilagang Korea na nagmula ang Juche sa mga karanasan ni Kim Il-sung sa Alyansang Ibagsak ang Imperyalismo ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|타도제국주의동맹 (ㅌ.ㄷ)}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''T'ado Cheguk Chuŭi Tongmaeng (T'ŭdŭ)''), isang alyansang sinasabing itinatag niya sa panahon ng pakikibaka para sa pagpapalaya ng [[Korea]] mula sa [[Imperyo ng Hapon]].&lt;ref name=&quot;Juche Idea 2014&quot;&gt;{{cite book|title=Juche Idea: Answers to Hundred Questions|date=2014|publisher=Foreign Languages Publishing House|location=Pyongyang}}&lt;/ref&gt;{{rp|1}} Gayunpaman, ang unang dokumentadong pagtukoy sa Juche bilang isang ideolohiya'y nasa talumpating [[Sa Pag-aalis ng Dogmatismo at Pormalismo at Pagtatatag ng Juche sa Gawang Ideolohiko]] na ibinigay ni Kim noong 1955. Itinuturing bilang isa sa kanyang mga pinakamahalagang gawa, ibinigkas niya ito upang isulong ang isang purgang pampolitika tulad ng naunang [[Kilusang Pagwawasto ng Yan'an]] sa Tsina na naganap noong 1942-1944.&lt;ref name=&quot;Asiatic Studies 1970&quot;&gt;{{cite journal|title=none|journal=Journal of Asiatic Studies|volume=13|publisher=Asiatic Research Institute, Korea University|year=1970|issue=3–4}}&lt;/ref&gt;{{rp|63}}&lt;ref name=&quot;Suh 1981&quot;&gt;{{cite book|last=Suh|first=Dae-Sook|author-mask=2|title=Korean Communism, 1945–1980: A Reference Guide to the Political System|year=1981|location=Honolulu|publisher=The University Press of Hawaii|isbn=978-0-8248-0740-5}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, si [[Andrei Lankov]], isang Rusong iskolar ng mga pag-aaral sa Korea, ay naninindigan na ang unang pagtukoy sa Juche bilang isang ideolohiya ay hindi dumating hanggang 14 Abril 1965, nang ibinigay ni Kim ang kanyang talumpating pinamagatang &quot;Sa Konstruksyong Sosyalista sa Republikang Bayang Demokratiko ng Korea at ang Himagsikang Timog Koreano&quot; sa [[Indonesya]]. Ipinalagay ni Lankov na ang talumpati noong 1955 ay &quot;ginamit ang Juche nang mayroong ibang kahulugan&quot; at ang Juche ay hindi pinagtibay bilang &quot;pangunahing prinsipyong ideolohiko ng politikang Hilagang Koreano&quot; hanggang pagkatapos ng talumpati noong 1965.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lankov |first=Andrei|title=Juche: Idea for All Times |series=Another Korea |number=246 |work=The Korea Times |date=27 November 2007 |access-date=24 October 2020 |url= https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/166_14442.html}}&lt;/ref&gt; Sa kalaunan ay natuklasan muli ni [[Hwang Jang-yop]], ang nangunang tagapayo ni Kim Il-sung sa [[pilosopiya]], ang talumpating Juche ng 1955 noong huling bahagi ng [[dekada 1950]], nang nagtatatag si Kim ng kanyang [[kulto ng personalidad]] at humangad na bumuo ng kanyang sariling baryante ng Marxismo–Leninismo upang patatagin ang kanyang posisyon sa loob ng [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lee |first1=Peter H. |last2=Ch'oe |first2=Yongho |last3=de Bary |first3=William Theodore |title=Sources of Korean Tradition, Volume 2: from the Sixteenth to the Twentieth Centuries |date=14 February 2001 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51800-0 |url=https://books.google.com/books?id=A9LoA9L1ABcC |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|419}}&lt;ref&gt;{{cite book|last=French|first=Paul|author-mask=2|title=North Korea: The Paranoid Peninsula – A Modern History|url=https://archive.org/details/northkoreaparano00fren|url-access=limited|edition=2nd|location=New York|publisher=Zed Books|date=2007}}&lt;/ref&gt;{{rp|30,48}} Kasunod na pinalawak ni Hwang ang kahulugan ng Juche at muling isinulat ang kasaysayan ng [[komunismo]] sa Korea upang ipalabas na si Kim ang naging pinuno ng partido mula nang mabuo ito.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Becker|first=Jasper|author-link=Jasper Becker|title=Rogue Regime: Kim Jong Il and the Looming Threat of North Korea|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[New York City]]|isbn=978-0-19-517044-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/rogueregimekimjo00beck}}&lt;/ref&gt;{{rp|65-66}} Dahil dito, karaniwang sumasang-ayon ang mga dayuhang iskolar na si Hwang ang aktuwal na taong responsable sa ideolohikong pagbuo at maagang pag-unlad ng Juche.&lt;ref name=&quot;Suh 1981&quot;/&gt;{{rp|109}}

Ang [[Sa Ideyang Juche]], isa sa mga pangunahing gawa ukol sa Juche, ay inilathala sa ilalim ng pangalan ni [[Kim Jong-il]] noong 1982, at kasalukuyang naglilingkod sa Hilagang Korea bilang &quot;ang mapanghahawakan at komprehensibong paliwanag ng Juche&quot;. Ayon sa tratado, ang partido ng mga manggagawa ay may pananagutan sa pagtuturo sa masa ng mga paraan ng pag-iisip sa Juche. Di-maiiwasang mauugnay ang Juche kay Kim Il-sung, at inilarawan ito bilang &quot;kumakatawan ng ideyang gabay ng himagsikang Koreano&quot;. Bilang karagdagan, pinuna rin ni Kim Jong-il ang mga komunista at makabansang Koreano ng [[dekada 1920]] dahil sa kanilang &quot;posturang elitista&quot;, sinasabing sila'y &quot;nahiwalay sa masa&quot;.&lt;ref name=&quot;Kwak 2009&quot;&gt;{{cite book |last = Kwak |first = Tae-Hwan |title = North Korea's Foreign Policy Under Kim Jong Il: New Perspectives |publisher = [[Ashgate Publishing]] |year = 2009  |isbn = 978-0754677390}}&lt;/ref&gt;{{rp|19-20}} Bagama't ang Juche ay nag-ugat sa Marxismo–Leninismo, diniin ni Jong-il na hindi lamang ito isang malikhaing aplikasyon ng mga ideya nina Marx at [[Vladimir Lenin]] sa mga kondisyon ng Korea. Bagkus, ito ay isang &quot;bagong yugto ng teoryang manghihimagsik&quot; at kumakatawan sa &quot;bagong panahon sa pag-unlad ng kasaysayang pantao&quot;.&lt;ref name=&quot;On the Juche Idea (1982)&quot;&gt;{{cite book |last=Kim|first=Jong-il |title=On the Juche Idea |date=1982 |publisher=Foreign Languages Publishing House |location=Pyongyang |url=https://books.google.com/books?id=8Zv6jwEACAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt; Binabalangkas ni Kim ang istraktura ng Juche sa kanyang sulat na &quot;Magsulong Tayo sa Ilalim ng Bandera ng Marxismo–Leninismo at ng Ideyang Juche&quot;, inilahad niya dalawang araw bago ang ika-165 kaarawan ni Karl Marx&lt;ref name=&quot;Advance Under ML and Juche&quot;&gt;https://oregondigital.org/downloads/oregondigital:df72d283j&lt;/ref&gt;:

{{Quotation|Ang ideyang Juche ay nagbibigay ng isang buong sistematisasyon ng mga kaisipan at teoryang nabuo, pinayaman at bagong pinasulong sa kurso ng pakikibakang manghihimagsik sa ilalim ng bandera ng Marxismo–Leninismo, at naglalaman ito ng mga kasagutang makaagham sa mga bagong suliraning ibinangon ng himagsikan at konstruksyon sa ating panahon. Kapag lang tayo'y sumulong sa daang ipinahiwatig ng ideyang Juche, ay maaari nating madaig ang lahat ng lilim ng oportunismo at matatag na panindigan ang mga prinsipyong manghihimagsik ng Marxismo–Leninismo, wastong lutasan ang lahat ng mga bagong suliraning ibinangon ng mga panahon at himagsikang umuunlad at mahusay na maisakatuparan ang layunin ng komunismo. – [[Kim Jong-il]], ''Magsulong Tayo sa Ilalim ng Bandera ng Marxismo–Leninismo at ng Ideyang Juche; Sa Okasyon ng ika-165 Kaarawan ni Karl Marx at ang Sentenaryo ng Kanyang Kamatayan'', 3 Mayo Juche 72 (1983)}} 

Ang layunin ng Juche ay ang pagtatag ng isang estado na malayang makakapagpasya sa mga usaping pampolitika, pang-ekonomiya, at militar nito. Ibinuod ni Kim Il-sung ang aplikasyon ng layunin ng Juche sa Hilagang Korea sa kanyang talumpating &quot;Ating Katawanin ang Diwang Manghihimagsik ng Kasarinlan, Kasapatang Pansarili, at Pansariling Pagtatanggol nang Higit na Lubusan sa Lahat ng Sangay ng Pang-estadong Aktibidad&quot; noong 6 Disyembre 1967 sa ika-4 na [[Pamahalaan at Politika ng Hilagang Korea#Kataas-taasang Asembleyang Bayan|Kataas-taasang Asembleyang Bayan]]&lt;ref&gt;https://kkfonline.com/wp-content/uploads/2021/02/Let-Us-Embody-The-Revolutionary-Spirit-Of-Independence-Self-Sustenance-And-Self-Defence-More-Thoroughly-In-All-Branches-Of-State-Activity.pdf&lt;/ref&gt;:

{{Quotation|Una, lubusang ipatutupad ng pamahalaan ng Republika ang linya ng kasarinlan, kasapatang pansarili, at pansariling pagtatanggol upang mapisan ang kalayaang pampolitika ng bayan, palakasin ang mga pundasyon ng isang malayang ekonomiyang pambansang na may kakayahang tiyakin ang ganap na muling pag-iisa, kalayaan at kaunlaran ng ating bansa, at dagdagan ang mga kakayahang pagtatanggol ng bayan upang maprotektahan ang katiwasayan nito batay sa ating sariling pwersa, sa pamamagitan ng pagtatatag ng ideya ng ating Partido na Juche sa lahat ng larangan. – [[Kim Il-sung]], ''Ating Katawanin ang Diwang Manghihimagsik ng Kasarinlan, Kasapatang Pansarili, at Pansariling Pagtatanggol nang Higit na Lubusan sa Lahat ng Sangay ng Pang-estadong Aktibidad; Programang Pampolitika ng Pamahalaan ng Republikang Bayang Demokratiko ng Korea na Inanunsyo sa Unang Sesyon ng Ikaapat na Kataas-taasang Asembelyang Bayan ng RBDK'', 16 Disyembre Juche 56 (1967)}} 

Binalangkas ni Kim Il-sung sa kanyang talumpating inihatid sa Indonesya ang tatlong prinsipyong pundamental ng Juche:
*Kasarinlang Pampolitika ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|자주}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''chaju''): Idinidiin ng Juche ang pagkakapantay-pantay at paggalang sa bawat bansa, kung saan iginigiit nito na ang bawat estado ay may karapatan sa sariling pagpapasya. Ang pagsuko sa dayuhang panggigipit o interbensyon ay lalabag sa prinsipyo ng kalayaang pampolitika at magbabanta sa kakayahan ng isang bansa na ipagtanggol ang kanyang soberanya. Gayunpaman, hindi itinataguyod ni Juche ang kabuuang paghihiwalay at hinihikayat ang pakikipagtulungan sa pagitan ng mga [[estadong sosyalista]]. Ibinuod ni Kim Jong-il sa kanyang inakdang Sa Ideyang Juche na: &quot;Ang kasarinlan ay hindi sumasalungat sa internasyonalismo ngunit ang batayan ng pagpapalakas nito.&quot;&lt;ref name=&quot;On the Juche Idea (1982)&quot;/&gt;{{rp|42}} Inamin ni Kim Il-sung na mahalaga para sa Hilagang Korea na matuto mula sa ibang estadong sosyalista, partikular sa [[Unyong Sobyetiko]] at [[Tsina]], ngunit ayaw niyang dogmatikong sundin ang kanilang mga halimbawa. Kaugnay nito, sinabi ni Il-sung na kailangan ng partido ng mga manggagawa na &quot;determinadong itakwil ang tendensyang lunukin ang mga bagay ng iba na hindi natutunaw o gayahin ang mga ito nang mekaniko&quot;, kung saan iniuugnay niya ang maagang tagumpay ng Hilagang Korea sa kalayaan ng partido sa paggawa ng patakaran.&lt;ref name=&quot;Lee 2003&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Grace |year=2003 |title= The Political Philosophy of Juche |journal=Stanford Journal of East Asian Affairs |volume=3 |issue=1 |pages=105–111 |url=http://www.stanford.edu/group/sjeaa/journal3/korea1.pdf}}&lt;/ref&gt;{{rp|106}}
*Kasapatang Pang-ekonomiya ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|자립}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''charip''): Naniwala si Kim Il-sung na ang labis na tulong mula sa ibang bansa ay nagbabanta sa kakayahan ng isang bansa na paunlarin ang sosyalismo, na tanging ang isang estado na may malakas at malayang ekonomiya ang maaaring magtayo.&lt;ref name=&quot;Lee 2003&quot;/&gt;{{rp|106}} Nangatuwiran si Kim Jong-il sa kanyang akdang Sa Ideyang Juche na ang isang estado ay makakakamit lamang ng kasapatang pang-ekonomiya kapag ito'y lumikha ng isang &quot;malayang pambansang ekonomiya&quot; batay sa industriyang mabigat, dahil sa teorya ang sektor na ito ay magtutulak sa natitirang bahagi ng ekonomiya. Binigyang-diin din ni Jong-il ang kahalagahan ng kasarinlang teknolohiko at kasapatang pansarili sa mga mapagkukunan. Dinagdag niya na hindi nito isinasantabi ang internasyonal na kooperasyong pang-ekonomiya.&lt;ref name=&quot;On the Juche Idea (1982)&quot;/&gt;{{rp|45-47}}
*Pag-asa sa Sariling Militar ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|자위}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''chawi''): Upang maisakatuparan ito, dapat bumuo ang mga estado ng industriya sa domestikong pagtatangol upang maiwasan ang pag-asa sa mga dayuhang tagapagtustos ng mga sandata. Nagtalo si Kim Jong-il na katanggap-tanggap para sa mga estadong sosyalista na tumanggap ng tulong militar mula sa kanilang mga kaalyado, ngunit ang gayong tulong ay magiging epektibo lamang kung ang estado ay malakas sa militar sa sarili nitong karapatan.&lt;ref name=&quot;On the Juche Idea (1982)&quot;/&gt;{{rp|49-50,52}}

Nang nagdeserto si Hwang Jang-yop ay pinuna niya si Kim Jong-il sa &quot;pagkanulo ng Juche at pagbuo ng [[pyudalismo]] sa halip na sosyalismo&quot;.&lt;ref&gt;http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2021/01/113_74289.html&lt;/ref&gt; Tinutulan ni Hwang ang mga patakaran ng rehimen ng Hilagang Korea at sinuportahan ang mga reporma sa ekonomiyang pamilihan sa loob ng balangkas ng pagtatayo ng sosyalismo.&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/1997/03/19/world/to-outsiders-who-have-met-him-the-thinking-man-s-communist-ideologist.html&lt;/ref&gt; Sa orihinal na konsepsyon ni Hwang ng Juche &quot;ang bayan ang sentro ng bansa at lipunan&quot;. Gayunpaman, pinuna ni Hwang ang paraan ng pagtatangka ni Kim Jong-il na ilapat ang pilosopiyang ito kung saan &quot;siya mismo ang pinakasentro ng bansa at lipunan&quot;, tinawag niya si Kim na &quot;lubhang makasarili&quot; na tao. Ukol sa kanyang bahagi ng responsibilidad sa pagtatatag ng rehimen ng Hilagang Korea, sinabi ni Hwang na: &quot;Maraming tao ang nagsasabi sa akin na ako ang arkitekto ng Juche at dapat nila akong punahin dahil mali ang paggamit ng Juche sa Hilagang Korea. Marahil ay karapat-dapat akong punahin; gayunpaman, hindi nito binabago ang katotohanan na lagi kong naramdaman na ang sentro ng bansa at lipunan ay ang bayan, at iyon ang prinsipyo ng demokrasya.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.voanews.com/archive/north-korean-defector-tells-his-story-washington-2003-11-13 |title=Archive copy |access-date=2022-07-16 |archive-date=2021-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630051908/https://www.voanews.com/archive/north-korean-defector-tells-his-story-washington-2003-11-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==Kalendaryong Juche==
[[File:North Korea (5015886634).jpg|thumb|225px|right|Ang kalendaryong Juche para sa Setyembre Juche 99 (2010). Ipinangalan mula sa ideolohiyang Juche at nakabatay sa taon ng kapanganakan ni [[Kim Il-sung]], ito ang opisyal na kalendaryong ginagamit sa [[Hilagang Korea]] bilang bahagi ng [[Kim Il-sung#Kulto ng Personalidad|kulto ng personalidad ni Kim]].]]
Ang kalendaryong Juche ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|주체력}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Chuch'e ryŏk''), ipinangalan mula sa ideolohiyang Juche, ay ang naglilingkod bilang sistemang opisyal ng pagbilang ng mga taon na ginagamit sa Hilagang Korea. Naglabas ang pamahalaan ng Hilagang Korea ng isang atas noong 8 Hulyo 1997, ang ikatlong anibersaryo ng pagkamatay ni Kim Il-sung, na nagdeklara ng paggamit ng kalendaryong Juche. Ang Komite Sentral ng Bayan ay kasunod na nagpahayag ng mga regulasyon tungkol sa paggamit nito noong Agosto 1997, at ang kalendaryo ay pumasok sa pampublikong paggamit noong 9 Setyembre 1997, ang Araw ng Pundasyon ng Republika.&lt;ref name=&quot;Lee 2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Lee |first1=Hy-Sang |title=North Korea: A Strange Socialist Fortress |date=2001 |publisher=Greenwood Publishing Group |location=[[Westport, Connecticut]] |isbn=978-0-275-96917-2 |url=https://books.google.com/books?id=6Rx8Q_cxqvkC |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|220}} 

Humihiram ang kalendaryo ng mga elemento mula sa dalawang makasaysayang kalendaryo na ginagamit sa Korea, ang sistemang tradisyonal ng mga pangalan ng mga era ng Korea at ang [[kalendaryong Gregoryano]] kung saan ang mga taon ay nakabatay sa tradisyonal na kapanganakan ni [[Hesus]]. Sa kaibhan ng dalawang ito, ang kalendaryong Juche ay nagsisimula sa 1912, ang taon ng kapanganakan ni [[Kim Il-sung]].&lt;ref name=&quot;Logie 2012&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Logie|title=The Answers: North Korea: How do you solve a problem like North Korea?|url=https://books.google.com/books?id=6e2IAAAAQBAJ&amp;pg=PA57|date=17 September 2012|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=978-981-4398-90-9|pages=57}}&lt;/ref&gt; Ang mga petsa sa kalendaryong Gregoryano ay ginagamit para sa mga taon bago ang 1912 habang ang mga taon mula 1912 pataas ay inilalarawan bilang mga &quot;taong Juche&quot;. Upang madaling maukha ang Jucheng katumbas ng isang taon sa kalendaryong Gregoryano, ipinapalagay na ito'y pagkatapos ng 1912, kailangan lamang ibawas ang taon sa 1911. Samakatuwid, ang taong 1912 ay &quot;Juche 1&quot;, ang kasalukuyang taong 2022 ay &quot;Juche 111&quot;, ang susunod na taong 2023 ay magiging &quot;Juche 112&quot;, at iba pa.&lt;ref name=&quot;Dimitrov 2013&quot;&gt;{{cite book|author=Martin K. Dimitrov|title=Why Communism Did Not Collapse: Understanding Authoritarian Regime Resilience in Asia and Europe|url=https://books.google.com/books?id=wWcoAAAAQBAJ&amp;pg=PA104|date=31 July 2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03553-9|page=104}}&lt;/ref&gt;

Kapag ginamit, partikular na sa mga gawang para sa madlang internasyonal, ang mga taong Juche ay madalas na sinasamahan ng Gregoryanong katumbas nito, i.e. &quot;Juche 111, 2022&quot; o &quot;Juche 111&quot; (2022). Sa paggamit ng kalendaryo at mga relasyon ng Hilagang Korea sa mga dayuhang bansa, inihayag ng [[Ahensyang Pambalitang Sentral ng Korea]] na &quot;ang Panahong Juche at Panahong Kristiyano ay maaaring gamitin sa mga prinsipyo ng kasarinlan, pagkakapantay-pantay at katumbasan&quot;.&lt;ref name=&quot;KCNA&quot;&gt;{{cite news |title=Rules on use of Juche Era adopted |work=[[Korean Central News Agency]] |url=http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm#4 |date=25 August 1997 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100313071908/http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm |archivedate=13 March 2010 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang mga pahayagan, ahensyang pambalita, istasyong panradyo, sasakyang pampubliko, at mga sertipiko ng kapanganakan sa estado ay gumagamit ng mga taong Juche. Ang kalendaryo ay naging isang tanyag na subenir para sa mga turistang bumibisita sa bansa.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.koreaworldtimes.com/topics/travel/5406/ |script-title=ja:北朝鮮で高コスパ土産として人気のカレンダー3種類を徹底解析 |newspaper=Korea World Times |date=31 March 2019 |language=ja|access-date=12 July 2020}}&lt;/ref&gt; 

Nakalagay sa talahayanan sa ibaba ang mga halimbawa ng paggamit ng mga taong Juche sa konteksto ng mga mahalagang kaganapang nangyari sa Hilagang Korea. Kasama rito ang mga Koreanong tradisyonal (sa taong [[Dangun]]) at Gregoryanong katumbas nito:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Taong Juche 
! Taong Gregoryano
! Taong Dangun
! Kaganapan sa Hilagang Korea
|-
| '''1'''
| 1912
| 4245
| Kapanganakan ni [[Kim Il-sung]]
|-
| '''30'''
| 1941
| 4274
| Kapanganakan ni [[Kim Jong-il]] (Talaang Sobyetiko)
|-
| '''37'''
| 1948
| 4281
| Pagkakatatag ng Hilagang Korea
|-
| '''39–42'''
| 1950–1953
| 4283–4286
| [[Digmaang Koreano]]
|-
| '''72'''
| 1983
| 4316
| Kapanganakan ni [[Kim Jong-un]] (Talaang Timog Koreano)
|-
| '''83-87''' 
| 1994-1998
| 4327-4331
| Martsa ng Pagdurusa (Taggutom ng Dekada 1990)
|-
| '''107-108'''
| 2017-2018
| 4350-4351
| Krisis 2017-2018
|-
|}
==Konseptong Kaugnay==
===Kimilsungismo–Kimjongilismo===
{{multiple image
 | align = right
 | image1 = Kim Il Sung Portrait-4.jpg
 | width1 = 145
 | image2 = Kim Jong il Portrait-2.jpg
 | width2 = 140
 | footer = Mga litratong opisyal nina [[Kim Il-sung]] at [[Kim Jong-il]], ang dalawang pangunahing tagapagtaguyod ng Kimilsungismo–Kimjongilismo. Sa ika-4 na komperensya ng [[Partido ng mga Manggagawa ng Korea]], idineklara ng partido ang kanyang sarili bilang &quot;ang partido ni Kim Il-sung at Kim Jong-il&quot; at Kimilsungismo–Kimjongilismo bilang &quot;ang tanging ideyang gabay ng partido&quot;.
}}
Pormal na ipinakilala ni Kim Jong-il ang Kimilsungismo ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|김일성주의}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Kimilsŏngjuŭi'') noong 1974. Iniulat ni Kim Jong-il na umunlad ang mga ideya ng kanyang ama, samakatuwid ay karapat-dapat sila sa kanilang sariling natatanging pangalan. Sinasabing ginawa ito ni Kim Jong-il upang palakasin ang kanyang posisyon sa loob ng partido ng mga manggagawa sa pamamagitan ng paggamit ng kapangyarihan ng kanyang ama. Inilarawan noon ng midyang pampamahalaan ng Hilagang Korea ang mga ideya ni Kim Il-sung bilang &quot;kontemporaryong Marxismo–Leninismo&quot;, ngunit sa pamamagitan ng pagtawag sa kanila bilang &quot;Kimilsungismo&quot;, itinaas ni Kim Jong-il ang mga ideya ng kanyang ama sa parehong antas ng prestihiyo sa [[Stalinismo]] at [[Maoismo]].&lt;ref name=&quot;Shin 2006&quot;&gt;{{cite book|last = Shin |first=Gi-wook |title = Ethnic Nationalism in Korea: Genealogy, Politics, and Legacy |url = https://archive.org/details/ethnicnationalis0000shin |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2006 |isbn= 9780804754088}}&lt;/ref&gt;{{rp|89-90}} Kasunod nito ay dinagdag ang salitang &quot;Kimilsungismo&quot; sa leksiko ng Hilagang Korea, at nanawagan si Kim Jong-il para sa &quot;pagbabagong-anyong Kimilsungista&quot; ng lipunang pambansa.&lt;ref name=&quot;Lim 2012&gt;{{cite journal |last1=Lim |first1=Jae-cheon |date= May–June 2012 |title= North Korea's Hereditary Succession Comparing Two Key Transitions in the DPRK |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_may-june-2012_52_3/page/550 |journal=[[Asian Survey]] |volume=52 |issue=3 |pages = 550–70 |doi = 10.1525/as.2012.52.3.550 |jstor = 10.1525/as.2012.52.3.550 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;{{rp|561}} Ayon sa analistang pampolitika na si Shin Gi-wook, ang mga ideya ng Juche at Kimilsungismo ay sa esensya'y &quot;mga pagpapahayag ng partikularismo ng Hilagang Korea sa diumano'y mas unibersalistikong Marxismo–Leninismo&quot;. Ang bagong terminolohiya ay naging hudyat ng paglipat mula sa [[sosyalismo]] tungo sa [[pagkamakabansa]]. Naging maliwanag ito sa isang talumpating inihatid ni Kim Jong-il noong 1982 sa mga pagdidiriwang ng ika-70 kaarawan ng kanyang ama, kung saan inihayag niya na ang pag-ibig sa bansa ay nauna bago sa pag-ibig sa sosyalismo. Nagluwal ang partikularismong ito ng mga konsepto gaya ng &quot;Isang Teorya ng Bansang Koreano bilang Numero Uno at Sosyalismo ng Ating Istilo&quot;.&lt;ref name=&quot;Shin 2006&quot;/&gt;{{rp|90-91}}

Ayon sa analistang si Lim Jae-cheon, walang makikitang pagkakaiba sa pagitan ng Kimilsungismo at Juche, at ang dalawang termino ay maaaring gamitin ng palitan.&lt;ref name=&quot;Lim 2012/&gt;{{rp|561}} Gayunpaman, ipinahayag ni Jong-il sa kanyang talumpati na &quot;Sa Tamang Pag-unawa sa Orihinalidad ng Kimilsungismo&quot; noong 2 Oktubre 1976 na ang Kimilsungismo ay binubuo ng &quot;ideyang Juche at isang malayong umaabot na teoryang manghihimagsik at pamamaraang pampamumuno na umusbong mula sa ideyang ito&quot;. Idinagdag pa niya na &quot;Ang Kimilsungismo ay isang ideyang orihinal na hindi maipaliwanag sa loob ng balangkas ng Marxismo–Leninismo. Ang ideyang Juche, na bumubuo sa kabuuran ng Kimilsungismo, ay isang ideyang bagong natuklasan sa kasaysayan ng kaisipang pantao&quot;. Pinatuloy ito ni Kim Jong-il sa pagsaad na ang Marxismo–Leninismo ay naging lipas na at kinakailangang palitan ng Kimilsungismo.&lt;ref name=&quot;Kimilsungism 1976&quot;&gt;https://marxistnkrumaistforum.files.wordpress.com/2015/05/on-correctly-understanding-the-originality-of-kimilsungism.pdf&lt;/ref&gt; Ayon sa kanyang talumpati:

{{Quotation|Ang teoryang manghihimagsik ng Kimilsungismo ay isang teoryang manghihimagsik na nagbigay ng mga solusyon sa mga problemang umusbong sa praktikang manghihimagsik sa bagong panahong naiiba sa era na nagbunga ng Marxismo–Leninismo. Sa batayan ng ideyang Juche, nagbigay ng malalim na paliwanag ang pinuno sa mga teorya, estratehiya at [[taktika]] ng pagpapalayang pambansa, pagpapalayang pang-uri at pagpapalayang pantao sa ating panahon. Kaya, masasabi na ang teoryang manghihimagsik ng Kimilsungismo ay isang perpektong teoryang manghihimagsik ng Komunismo sa era ng Juche. – [[Kim Jong-il]], ''Sa Tamang Pag-unawa sa Orihinalidad ng Kimilsungismo; Usap sa mga Propagandistang Teoretiko ng Partido'', 2 Oktubre Juche 65 (1976)}}

Kasunod ng pagkamatay ni Kim Jong-il noong 17 Disyembre 2011, ang Kimilsungismo ay naging Kimilsungismo–Kimjongilismo ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|김일성-김정일주의}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Kimilsŏng–Kimjŏngiljuŭi'') sa Ika-4 Komperensya ng Partido ng mga Manggagawa ng Korea noong Abril 2012. Sinabi ng mga kasapi ng partido sa komperensya na ang partido ay &quot;ang partido nina Kim Il-sung at Kim Jong-il&quot; at ang Kimilsungismo–Kimjongilismo ay &quot;ang tanging ideyang gabay ng partido&quot;.&lt;ref name=&quot;Rüdiger 2013&quot;&gt;{{cite book |last1 = Rüdiger |first1 = Frank |year=2013 |title=North Korea in 2012: Domestic Politics, the Economy and Social Issues |pages=41–72 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn = 9789004262973 |url = https://www.academia.edu/4478846 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20151017111605/http://www.academia.edu/4478846/Framing_the_Globalisation_Debate_in_Korean_Higher_Education |archive-date = 17 October 2015 }}&lt;/ref&gt;{{rp|45}} Pagkatapos nito ay inulat ng [[Ahensyang Pambalitang Sentral ng Korea]] na &quot;matagal nang tinawag ng bayang Koreano ang mga ideyang manghihimagsik ng Pangulo(ng) [Kim Il-sung] at Kim Jong-il bilang Kimilsungismo–Kimjongilismo at kinilala ito bilang ideyang gabay [ng bansa]&quot;.&lt;ref name=&quot;Alton&amp;David 2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Alton |first1= David |last2 = Chidley|first2= Rob |title= Building Bridges: Is There Hope for North Korea? |publisher=[[Lion Books]] |year=2013  |isbn = 9780745955988 }}&lt;/ref&gt;{{rp|109}} Isinaad ng noo'y Unang Kalihim ng partido na si Kim Jong-un sa kanyang talumpating pinamagatang &quot;Makinang na Tuparin Natin ang Adhikaing Manghihimagsik ng Juche, Pinaparangalan si Kim Jong Il bilang Walang Hanggang Pangkalahatang Kalihim ng Ating Partido&quot;&lt;ref&gt;kfonline.com/wp-content/uploads/2020/05/Let-Us-Brilliantly-Accomplish-The-Revolutionary-Cause-Of-Juche-Holding-Kim-Jong-Il-In-High-Esteem-As-The-Eternal-General-Secretary-Of-Our-Party.pdf&lt;/ref&gt;:

{{Quotation|Ang Kimilsungismo–Kimjongilismo ay isang sistemang integral ng ideya, teorya at pamamaraan ng Juche, at isang dakilang ideolohiyang manghihimagsik na kumakatawan ng panahong Juche. Ginagabayan ng Kimilsungismo–Kimjongilismo, dapat tayong magsagawa ng pagtatayo ng Partido at mga aktibidad ng Partido sa paraang mapanatili ang manghihimagsik na karakter ng ating Partido at isulong ang himagsikan at konstruksyon alinsunod sa mga ideya at intensyon ng Pangulo [Kim Il-sung] at ng Heneral [Kim Jong-il].&lt;br&gt;&lt;br&gt;Ang pagtagos sa buong lipunan ng Kimilsungismo–Kimjongilismo ang programang pinakamataas para sa ating Partido. Ito ay isang pamanang manghihimagsik ng pagtatagos ng buong lipunan ng Kimilsungismo at ang pag-unlad nito sa isang bago, mas mataas na yugto.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Gaya ng kung paano nating itinakda ang pagtatagos sa buong lipunan ng Kimilsungismo bilang programang pinakamataas para sa Partido at gumawa ng mga nakakapagod na pagsisikap upang maisakatuparan ito sa ilalim ng matalinong patnubay ng Heneral, dapat, sa hinaharap, ay gumawa tayo ng mas maraming nakakapagod na pagsisikap upang itagos ang buong lipunan ng Kimilsungismo–Kimjongilismo. – [[Kim Jong-un]], ''Makinang na Tuparin Natin ang Adhikaing Manghihimagsik ng Juche, Pinaparangalan si Kim Jong Il bilang Walang Hanggang Pangkalahatang Kalihim ng Ating Partido; Usap sa mga Nakakatandang Opisyal ng Komite Sentral ng Partido ng mga Manggagawa ng Korea'', 6 Abril Juche 101 (2012)}}
===Sampung Prinsipyo===
[[File:Tower of the Juche Idea - panoramio.jpg|right|thumb|225px|Dalawang karatula sa itaas ng mga gusaling kalapit ng [[Tore ng Juche]] na nagbabasa: &quot;determinadong pagkakaisa&quot; ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|일심 단결}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Ilsim tan'gyŏl'')]]
Unang iminungkahi ang sampung prinsipyo noong 1967 ni Kim Yong-ju, isang nakababatang kapatid ni Kim Il-sung, kasunod ng Insidente ng Paksyong Kapsan na hindi naging matagumpay sa hangaring hamunin ang awtoridad ni Il-sung at ang posisyon ni Yong-ju bilang kanyang kahalili.&lt;ref name=&quot;Lim 2015&quot;&gt;{{cite book|author=Lim Jae-Cheon|title=Leader Symbols and Personality Cult in North Korea: The Leader State|url=https://books.google.com/books?id=pcwqBwAAQBAJ&amp;pg=PT48|year=2015|publisher=Taylor &amp; Francis|location=New York|isbn=978-1-317-56740-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|48}} Bilang karagdagan, umusbong ang sistema sa noong panahon ng mga debateng pampatakarang panloob sa partido ng mga manggagawa at mga hamong panlabas dulot ng [[Hating Sino-Sobyetiko]] at [[Himagsikang Pangkalinangan]] ng Tsina. Dahil dito, ipinahayag ni Il-sung ang sistema sa publiko sa kanyang talumpating ginanap sa Kataas-taasang Asembleyang Bayan noong 16 Disyembre 1967. Sa tulong ni Hwang Jang-yop ay muling isinulat ang mga prinsipyo para sa paglalathala ni Kim Jong-il nang pinalitan niya si Yong-ju bilang kahaliling tagapagmana ni Il-sung noong Pebrero 1974.&lt;ref name=&quot;Person 2014&quot;&gt;{{cite web|last=Person|first=James|title=The 1967 Purge of the Gapsan Faction and Establishment of the Monolithic Ideological System|url=http://www.wilsoncenter.org/publication/the-1967-purge-the-gapsan-faction-and-establishment-the-monolithic-ideological-system|work=NKIDP e-Dossier no. 15|publisher=Woodrow Wilson Center|access-date=5 March 2014}}&lt;/ref&gt; Rinebisa ang mga prinsipyo noong taong iyon kung saan naging mas mahaba at higit na pinalawak ang kulto ng personalidad na nakapalibot kay Il-sung. Ipinakilala ito sa publiko noong parehong taon kasama ang Kimilsungismo.&lt;ref name=&quot;Lim 2015&quot;/&gt;{{rp|49}} Dalawang taon pagkatapos ng pagkamatay ni Jong-il ay sinusog ang mga prinsipyo, kung saan isinadambana ang mga konsepto ng Kimilsungismo–Kimjongilismo, himagsikang Juche at [[Songun]], at pagkakaestadong nukleyar.&lt;ref name=&quot;illinoislawreview.org&quot;&gt;{{Cite web|title=The Enshrinement of Nuclear Statehood in North Korean Law|url=https://illinoislawreview.org/online/the-enshrinement-of-nuclear-statehood-in-north-korean-law/|access-date=2021-03-02|website=Illinois Law Review|language=en-US|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112072347/https://illinoislawreview.org/online/the-enshrinement-of-nuclear-statehood-in-north-korean-law/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Opisyal itong kilala bilang Sampung Prinsipyo para sa Pagtatatag ng isang Sistemang Ideolohikong Monolitiko ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|당의 유일사상체계확립의 10대 원칙}}, &lt;small&gt;[[Romanisasyong McCune-Reischauer|MR.]]&lt;/small&gt; ''Tangŭi yuilsasangch'egyehwangnipŭi 10tae wŏnch'ik''), kilala rin bilang Sampung Prinsipyo para sa Pagtatatag ng Sistemang Isang-Ideolohiya. Inilalarawan ng mga diksyunaryong Hilagang Koreano ang sampung prinsipyo bilang &quot;Ang sistemang ideolohiko kung saan ang buong partido at bayan ay matatag na armado ng ideolohiyang manghihimagsik ng Dakilang Pinuno at nagkakaisa nang di-hungkag sa kanya, bitbit ang labanang manghihimagsik at labanang pang-konstruksyon sa ilalim ng tanging pamumuno ng Dakilang Pinuno.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk01500&amp;num=10828|title=NK Adds Kim Jong Il to 'Ten Principles'|author=Kang Mi Jin|publisher=Daily NK|date=September 13, 2013|access-date=January 20, 2014}}&lt;/ref&gt; Kinakailangan ang mga prinsipyong isaulo ng bawat mamamayan, kung saan tinitiyak ng mga ito ang katapatan at pagtalimang ganap kina Kim Il-sung, Kim Jong-il, at [[Kim Jong-un]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1296394/democratic-peoples-monarchy-korea-north-korea-changes-ruling-principles|title=North Korea rewrites rules to legitimise Kim family succession|author=Audrey Yoo|publisher=South China Morning Post|date=August 13, 2013|access-date=January 20, 2014}}&lt;/ref&gt; Mahalaga ang mga ito sa buhay pampolitika at pang-araw-araw ng mga tao at dapat gamitin sa pamamagitan ng mga pang-araw-araw na sesyong pagpunang pansarili sa mga lugar tulad ng kanilang trabaho at paaralan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk02900&amp;num=10829|title=What Are the 'Ten Principles'?|publisher=Daily NK|date=September 9, 2013|access-date=January 20, 2014}}&lt;/ref&gt; Madalas silang ikinukumpara sa [[Sampung Utos]] dahil sa kanilang katulad na papel sa paghubog ng buhay pang-araw-araw ng mga tao at ang wikang kanilang binubunga. Dinadagdagan pa ito ng pinaghihinalaang hinubog ang mga ito ng nakaraang [[Kristiyanismo|Kristiyano]] nina Kim Yong-ju at Kim Il-sung.&lt;ref name=&quot;Lim 2015&quot;/&gt;{{rp|48}} Sa kalaunan ay [[de facto|de factong]] pinalitan nito ang [[Saligang Batas ng  Hilagang Korea]] at mga edikto ng partido, at sa pagsasagawa'y naglilingkod bilang pinakamataas na pambansang batas.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/yonhap-news-agency/130812/n-korea-revises-leadership-ideology-legitimize-rule-kim-jong|title=N. Korea revises leadership ideology to legitimize rule of Kim Jong-un|publisher=Yonhap News Agency|date=August 12, 2013|access-date=January 20, 2014|archive-date=June 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610200123/http://www.globalpost.com/dispatch/news/yonhap-news-agency/130812/n-korea-revises-leadership-ideology-legitimize-rule-kim-jong|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Isa ito sa mga pangunahing bumubuo ng pundasyon ng kulto ng personalidad ng dinastiyang Kim.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rfa.org/english/news/korea/ideology-12162013183830.html|title=North Korea Steps Up Ideological Campaign Amid Tensions|author=Sung Hui Moon|publisher=Radio Free Asia|date=December 17, 2013|access-date=January 20, 2014|archive-date=Abril 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402161547/http://www.rfa.org/english/news/korea/ideology-12162013183830.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=50%|Listahang 1974
! width=50%|Listahang 2013
|-
|1. Dapat nating ibigay ang lahat sa pakikibaka upang ipag-isa ang buong lipunan sa ideolohiyang manghihimagsik ng Dakilang Pinunong Kim Il-sung.&lt;br&gt;2. Dapat nating parangalan ang Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung nang may buong katapatan natin.&lt;br&gt;3. Dapat nating gawing ganap ang awtoridad ng kasamang Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung.&lt;br&gt;4. Dapat nating gawin na ating pananampalataya ang ideolohiyang manghihimagsik ng Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung at gawing ating kredo ang kanyang mga tagubilin.&lt;br&gt;5. Dapat tayong mahigpit na manindig sa prinsipyo ng pagtalimang walang kondisyon sa pagsasagawa ng mga tagubilin ng Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung.&lt;br&gt;6. Dapat nating palakasin ang ideolohiya at lakas ng loob at pagkakaisang manghihimagsik ng buong partido, na nakasentro sa Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung.&lt;br&gt;7. Dapat tayong matuto mula sa Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung at gamitin ang hitsurang komunista, paraang pantrabahong manghihimagsik at istilong pantrabahong nakatuon sa bayan.&lt;br&gt;8. Dapat nating pahalagahan ang buhay pampolitika na ibinigay sa atin ng Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung, at tapat na suklian ang kanyang malaking pagtitiwala at pagkamaaalahaning pampolitika nang may pampolitikang kamalayang at kasanayang mas mataas.&lt;br&gt;9. Dapat tayong magtatag ng mga matibay na regulasyong pang-organisasyon upang ang buong partido, bansa at militar ay kumilos bilang isa sa ilalim ng isa at nag-iisang pamumuno ng Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung.&lt;br&gt;10. Dapat nating ipasa ang dakilang tagumpay ng himagsikan ng Dakilang Pinunong kasamang Kim Il-sung mula salinlahi hanggang salinlahi, na minamana at kinokompleto ito hanggang sa wakas.
|1. Dapat nating ibigay ang lahat sa pakikibaka upang ipag-isa ang buong lipunan sa Kimilsungismo at Kimjongilismo.&lt;br&gt;2. Dapat nating parangalan ang mga dakilang Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il bilang mga pinunong walang hanggan ng ating Partido at bayan at bilang Araw ng Juche.&lt;br&gt;3. Dapat nating gawing ganap at desperadong ipagtanggol ang awtoridad ng mga dakilang Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il at ang awtoridad ng Partido.&lt;br&gt;4. Dapat tayong lubusang armado ng mga ideyang manghihimagsik ng mga dakilang Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il at ang mga linya at patakaran ng Partido na siyang pagsasakatuparan ng mga ideyang ito.&lt;br&gt;5. Dapat tayong mahigpit na sumunod sa prinsipyo ng pagtalimang walang kondisyon sa pagtupad sa mga tagubiling ipinasa ng mga dakilang Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il at sa mga linya at patakaran ng Partido.&lt;br&gt;6. Dapat nating palakasin sa lahat ng paraang posible ang ideolohiya, paghahangad, at pagkakaisang manghihimagsik ng buong Partido, na nakasentro sa Pinuno.&lt;br&gt;7. Dapat tayong matuto mula sa mga dakilang Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il at tanggapin ang marangal na presensyang moral at pangkaisipan, paraang pantrabahong manghihimagsik at istilong pantrabahong nakatuon sa bayan.&lt;br&gt;8. Dapat nating pahalagahan ang buhay pampolitika na ibinigay sa atin ng Partido at ng Pinuno at tapat na suklian ang tiwala at pagkamaalalahanin ng Partido nang may mas mataas na kamalayang pampolitika at trabahong pagganap.&lt;br&gt;9. Dapat tayong magtatag ng mga matibay na regulasyong pang-organisasyon upang ang buong partido, bansa at militar ay kumilos bilang isa sa ilalim ng isa at nag-iisang pamumuno ng Partido.&lt;br&gt;10. Dapat nating ipasa ang dakilang tagumpay ng himagsikang Juche at ang himagsikang Songun, na pinasimunuan ng dakilang Kasamang Kim Il-sung at pinamunuan nina Kasamang Kim Il-sung at Kim Jong-il, mula salinlahi hanggang salinlahi, na minamana at kinokompleto ito hanggang sa wakas.
|-
|}
===Sosyalismo ng Ating Istilo===
[[File:Party-Foundation-Monument.jpg|thumb|215px|left|Ang [[Bantayog sa Pundasyon ng Partido]] sa [[Pyongyang]], [[Hilagang Korea]]. Ang [[martilyo]], [[karit (isang kamay)|karit]], at [[kaligrapiya|pang-kaligrapiyang pinsel]] ay minsa'y ginamit bilang sagisag ng Juche.]]
Ang Sosyalismo ng Ating Istilo, tinatawag din bilang Koreanong-istilong sosyalismo at ating-istilong sosyalismo sa loob ng Hilagang Korea, ay isang konseptong ideolohiko na ipinakilala ni Kim Jong-il noong 27 Disyembre 1990 sa talumpating &quot;Ang Sosyalismo ng Ating Bayan ay isang Sosyalismo ng Ating Istilo na Kinakatawan ng Ideyang Juche&quot;. Sa konteksto ng pagtatapos ng [[mga Himagsikan ng 1989]] na nagpabagsak sa mga bansang komunista sa [[Silangang Bloke]], tahasang sinabi ni Kim na nakaligtas lamang ang Hilagang Korea at patuloy nitong kinakailangan ang Sosyalismo ng Ating Istilo. Nagtalo siya na nabigo ang sosyalismo sa [[Silangang Europa]] dahil &quot;ginaya nila ang karanasan ng mga Sobyetiko sa paraang mekaniko&quot;. Ayon kay Kim, nabigo silang maunawaan na ang karanasan ng mga Sobyetiko ay batay sa mga tiyak na pangyayaring makasaysayan at panlipunan at hindi magagamit ng ibang bansa maliban sa Unyong Sobyetiko mismo. Idinagdag niya na &quot;kung ang karanasan ay itinuturing na ganap at tinatanggap sa paraang dogmatiko, imposibleng maitayo nang maayos ang sosyalismo, dahil nagbabago ang panahon at ang sitwasyong tiyak ng bawat bansa ay naiiba sa iba&quot;. Hindi makakaharap ang Hilagang Korea ng gayong mga paghihirap dahil sa paglilihi ng Juche. Ayon sa kanya, ang Hilagang Korea ay &quot;isang atrasado, kolonyal at malapyudal na lipunan&quot; nang ito'y natuklasan ng mga komunista, ngunit dahil hindi tinanggap ng mga komunistang Hilagang Koreano ang [[Marxismo]] na batay sa mga karanasan sa [[Europa]] ng [[kapitalismo]], o [[Leninismo]] na batay sa karanasan ng [[Rusya]], sila ay naglihi ng Juche. Naniniwala siya na ang sitwasyon sa Hilagang Korea ay mas kumplikado dahil sa kalapit na presensya ng mga Amerikano sa Timog Korea. Nangatuwiran si Kim na ang himagsikan ay &quot;naglagay ng mga linya at patakarang orihinal na angkop sa ating mga adhikaing bayan at sa sitwasyong partikular ng ating bayan&quot;. Diniin ni Kim na &quot;Ang ideyang Juche ay isang teoryang manghihimagsik na sumasakop sa pinakamataas na yugto ng pag-unlad ng ideolohiyang manghihimagsik ng uring manggagawa&quot; at ang pagka-orihinal at higit na kahusayan ng ideyang Juche ang tumukoy at pumalakas ng sosyalismong Koreano.&lt;ref name=&quot;Shin 2006&quot;/&gt;{{rp|91-92}} Pinaliwanag ni Kim ang &quot;dogmatikong aplikasyon&quot; ng Marxismo–Leninismo habang binigyang-diin ang halaga ng Juche sa konstruksyong sosyalista sa kanyang talumpati noong 1990&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dokumen.tips/documents/kim-jong-ilsocialism-of-our-country-is-a-socialism-of-our-style-as-the-embodiment.html |title=Archive copy |access-date=2022-07-13 |archive-date=2022-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713034023/https://dokumen.tips/documents/kim-jong-ilsocialism-of-our-country-is-a-socialism-of-our-style-as-the-embodiment.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;: 

{{Quotation|Naglahad ang Marxismo–Leninismo ng isang serye ng mga opinyon sa pagbuo ng sosyalismo at komunismo, ngunit kinulong nito ang sarili sa pagpapalagay at ipotesis dahil sa mga limitasyon ng mga kondisyon ng kanilang panahon at karanasang praktikal. Dahil pangunahing tiningnan nito ang panlipunang pag-unlad bilang kasaysayan ng pagbabago sa moda ng produksyon, nagpapatuloy mula sa mga prinsipyo ng isang materyalistikong paglilihi ng kasaysayan, ang Marxismo–Leninismo ay hindi makakapagbigay ng tamang sagot sa tanong ng patuloy na himagsikan pagkatapos ng pagtatatag ng isang sistemang sosyalista. Ngunit maraming bayan ang naglapat ng mga prinsipyo ng Marxista-Leninistang materyalistikong paglilihi ng kasaysayan nang dogmatiko, nabigong patuloy na isulong ang himagsikan pagkatapos na maitatag ang sistemang sosyalista, at sa pag-usbong ng modernong rebisyonismo, umabot sila sa maniobrang kontra-manghihimagsik at gumawa ng gulo sa mga manghihimagsik na tagumpay na natamo na. Ang ideyang Juche ay nagbigay ng makaagham na paglilinaw sa unang pagkakataon na pagkatapos ng pagtatatag ng sistemang sosyalista ay dapat ipagpatuloy ang himagsikan upang alisin ang mga labi ng lumang lipunan sa mga larangan ng ideolohiya, teknolohiya at kalinangan upang makamit ang ganap na tagumpay ng sosyalismo. Malalampasan nito ang transisyonal na karakter ng lipunang sosyalista minsan at magpakailanman at hahantong sa mas mataas na yugto ng komunismo. – [[Kim Jong-il]], ''Ang Sosyalismo ng Ating Bayan ay isang Sosyalismo ng Ating Istilo na Kinakatawan ng Ideyang Juche; Talumpating Inihatid sa mga Nakakatandang Opisyal ng Komite Sentral ng Partido ng mga Manggagawa ng Korea'', 27 Disyembre Juche 79 (1990)}}

Inihayag niya na ang Sosyalismo ng Ating Istilo ay &quot;isang sosyalismong nakasentro sa tao&quot;, na tahasang huminto sa saligan ng pundamental na kaisipang Marxista-Leninista, na nangangatuwiran na ang mga puwersang materyal ang nagtutulak na puwersa ng pag-unlad ng kasaysayan, hindi ang mga tao. Ang Sosyalismo ng Ating Istilo ay ipinakita ni Kim sa kanyang talumpati bilang isang organikong teoryang sosyopolitiko, gamit ang wika ng Marxismo–Leninismo at pagbibigay-diin sa kahalagahan ng pinuno, na nagsasabing:&lt;ref name=&quot;Shin 2006&quot;/&gt;{{rp|92-93}}

{{Quotation|Ang kapangyarihang pampolitika at ideolohiko ng motibong puwersa ng himagsikan ay walang iba kundi ang kapangyarihan ng iisang pusong pagkakaisa sa pagitan ng pinuno, ng Partido at ng masa. Sa ating lipunang sosyalista, ang pinuno, ang Partido at ang masa ay nagkakaisa sa isa't-isa, na bumubuo ng isang organismong sosyopolitiko. Ang konsolidasyon ng mga ugnayang dugo sa pagitan ng pinuno, ng Partido at ng masa ay ginagarantiyahan ng iisang ideolohiya at pinag-isang pamumuno. Sa loob ng organismong sosyopolitiko ang ideolohiyang monolitiko ay naisasakatuparan batay sa ideya ng pinuno, at ang pinag-isang pamumuno ay tinitiyak ng patnubay ng pinuno. – [[Kim Jong-il]], ''Ang Sosyalismo ng Ating Bayan ay isang Sosyalismo ng Ating Istilo na Kinakatawan ng Ideyang Juche''}}

Sa usapan ng [[pagkamakabansa]], isinaad ni Kim Jong-il na umusbong ito bilang isang konseptong progresibo sa pakikibakang antipyudal kung saan ang masang popular ay sumang-ayon sa burgesyang umuusbong sa ilalim ng mga karaniwang mithiin. Gayunpaman, nagbala siya na pagkatapos ng tagumpay ng himagsikang burges sa konsolidasyon ng kapitalismo at ang ang burgesya ay naging isang reaksyonaryong naghaharing uri, ang pagkamakabansa ay nagiging &quot;isang instrumentong ideolohiko para sa pagsasakatuparan ng dominasyon nito, ito ay itinagurian bilang isang doktrinang burges, hiwalay sa pambansang interes&quot;. Sa parehong pagkakataon pinuna ni Kim Jong-il ang kilusang sosyalista sa pagbibigay-priyoridad sa internasyonalismo habang pinababayaan ang pambansang aspeto nito. Sa konteksto na ito inihayag niya sa kanyang gawang pinamagatang &quot;Sa Pagkakaroon ng Tamang Pag-unawa ng Pagkamakabansa&quot;&lt;ref&gt;https://kkfonline.com/wp-content/uploads/2020/05/On-Having-A-Correct-Understanding-Of-Nationalism.pdf&lt;/ref&gt;:

{{Quotation|Ang pagkamakabansa ay hindi sumasalungat sa internasyonalismo. Ang damayang tulong, suporta at alyansa sa pagitan ng mga bayan at bansa – ito ay internasyonalismo. Ang bawat bayan ay may mga hangganan, at bawat ang bansa ay may sariling pagkakakilanlan, at ang himagsikan at konstruksyon ay ipinagpapatuloy ng bayan at bansa bilang isang yunit. Para sa dahilang ito, hinahanap ng internasyonalismo ang mga ekspresyon nito sa relasyon sa pagitan ng mga bayan at bansa, isang unang kinakailangan para sa pagkamakabansa. Nakipaghiwalay ang internasyonalismo mula sa mga konsepto ng bansa at pagkamakabansa ay isang kabibing walang laman lamang. Ang taong walang pakialam sa kapalaran ng kanyang bayan at bansa ay hindi maaaring maging tapat sa internasyonalismo. Dapat maging tapat ang mga manghihimagsik ng bawat bansa sa internasyunalismo sa pamamagitan ng pakikibaka, una sa lahat, para sa kaunlaran ng kanilang sariling bayan at bansa. – [[Kim Jong-il]], ''Sa Pagkakaroon ng Tamang Pag-unawa ng Pagkamakabansa; Usap sa mga Nakakatandang Opisyal ng Komite Sentral ng Partido ng mga Manggagawa ng Korea'', 26 at 28 Pebrero Juche 91 (2002)}}
===Dakilang Pinuno at Masa===
[[File:Kim_Il-sung.jpg|thumb|right|230px|Isang [[propaganda|pampropagandang]] [[poster]] sa Hilagang Korea na pinaparangalan si Kim Il-sung bilang isang araw na gumagabay sa mga kasapi ng uring manggagawa, intelihentsiya, at hukbo, kolektibong kilala na masa. Si [[Kim Il-sung]] ay itinatagurian at iginagalang bilang &quot;Dakilang Pinuno&quot;, isang konseptong bahagi sa Juche. Isa sa mga titulong ibinigay sa kanya ng pang-estadong propaganda ay &quot;Araw ng Sangkatauhan&quot;, samakatuwid pinapaliwanag ang paglalarawan sa kanya sa poster.]]
Hindi tulad ng [[dinastiyang Joseon]] kung saan nagkaroon ng malaking agwat sa pagitan ng uring mataas at mababa, pinagtibay ng Hilagang Korea ang konsepto ng isang nagtitipon-samang &quot;bayan&quot;. Sa halip na isang mahigpit na [[tunggalin ng uri|herarkiya sa lipunan]], hinati ng Hilagang Korea ang bansa sa tatlong klase – ang mga manggagawang industriyal, mga magbubukid, at ang ''samuwon'' ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|사무원}}) – kung saan ang bawat isa ay kasinghalaga ng iba. Ang uring ''samuwon'' ay binubuo ng [[intelihentsiya]] at [[petiburgesya]], tulad ng mga klerk, maliliit na mangangalakal, burukrata, dalubguro, at manunulat. Ang klase na ito ay natatangi sa analisis ng uri sa Hilagang Korea at nilikha upang mapataas ang edukasyon at literasiya sa populasyon ng bansa. Naniniwala ang mga Hilagang Koreano sa industriyalisasyong mabilis sa pamamagitan ng paggawa at sa pagpapailalim sa kalikasan sa kaloobang pantao. Sa pamamagitan ng muling pagsasaayos ng mga uri sa lipunan sa isang masa ng mga tao na lahat ay teoretikong pantay-pantay, inihayag ng pamahalaan ng Hilagang Korea na makakamit nito ang pag-asang pansarili sa mga darating na taon. Gayunpaman, ang pahayag na ito ay kinuwestiyon ng mga dayuhang tagamasid dahil ang bansa ay dumaranas ng napakalaking kakulangan sa pagkain taun-taon at labis na umaasa sa dayuhang tulong.&lt;ref name=&quot;Cumings 2005&quot;&gt;{{cite book|last=Cumings |first=Bruce |author-mask=2|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi |location=New York |publisher=W.W. Norton and Company |year=2005 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;{{rp|404-405}}

Karaniwan na ang mga magsasaka at manggagawa lamang ang pinapahalagahan ng mga estadong Marxista–Leninista, kaya sa [[Unyong Sobyetiko]] ang mga intelihentsiya ay hindi tinukoy bilang isang malayang uri sa sarili nito, bagkus bilang isang &quot;estratong panlipunan&quot; na kumuha ng kanyang sarili mula sa mga kasapi ng halos lahat ng uri: [[proletaryado]], [[petiburgesya]], at [[burgesya]]. Gayunpaman, hindi kailanman binanggit ang isang &quot;intelihentsiyang magbubukid&quot;. Kaugnay nito, ang &quot;intelihentsiyang proletaryo&quot; ay itinaas dahil sa paglabas ng mga progresibong dalub-agham at teoretikong komunista samantalang ang &quot;intelihentsiyang burges&quot; ay hinatulan sa paggawa ng &quot;ideolohiyang burges&quot;, na pawang mga di-Marxista–Leninistang pananaw sa mundo. Ang mga reporma sa wika ay sumunod sa mga himagsikan nang higit sa isang beses, tulad ng Bagong Ortograpiyang Koreano sa Hilagang Korea (na nabigo dahil sa mga etnikong makabansang Koreanong takot na hadlangan ang muling pag-iisa ng Korea), at ang pagpapapayak ng mga Tsinong karakter na Tsino sa ilalim ni [[Mao Zedong]] (isang kinahinatnan ng mga magkakaibang pagpipiliang ortograpiko ng [[Taywan]] at [[Tsina]]), o ang pagpapapayak ng [[wikang Ruso]] pagkatapos ng [[Himagsikang Ruso]] ng 1917, at ang kampanya ng pakikibaka laban sa [[iliterasiya]], na nakilala sa [[Sobyetikong Rusya]] bilang ''Likbez'' ([[Wikang Ruso|Ruso]]: {{lang|ru|ликвида́ция безгра́мотности}}, &lt;small&gt;tr.&lt;/small&gt; ''Likvidaciya Bezgramotnosti''; &quot;likidasyon ng iliterasiya&quot;).&lt;ref name=&quot;Cumings 2005&quot;/&gt;

[[File:Wonsan. Doppelmonument Kim Il-sung - Kim Jong-il.jpg|thumb|left|220px|Rebulto nina Dakilang Pinunong [[Kim Il-sung]] (kaliwa) at Mahal na Pinunong [[Kim Jong-il]] (kanan) sa [[Wonsan]], [[Lalawigan ng Kangwon]], [[Hilagang Korea]]. Isinadambana sila sa [[Saligang Batas ng Hilagang Korea]] bilang mga &quot;[[Saligang Batas ng Hilagang Korea#Panimula|walang hanggang pinuno ng Juche Korea]]&quot;. ]]
Hindi tulad ng Marxismo–Leninismo na isinasaalang-alang ang mga pag-unlad sa mga kondisyong materyal ng produksyon at pagpapalitan bilang puwersang nagtutulak ng makasaysayang pag-unlad (kilala sa diskursong komunista bilang [[materyalismong makasaysayan]]), itinuturing ni Juche na ang mga tao sa pangkalahatan bilang puwersang nagtutulak sa kasaysayan. Ginigiit ng pamahalaang Hilagang Koreano na ang Juche ay &quot;ideolohiyang nakasentro sa tao&quot; na nagpapalagay na ang &quot;tao'y maestro ng lahat at nagpapasya sa lahat&quot;. Sa kaibhan ng Marxismo–Leninismo kung saan ang mga pasyang bayan ay nakakondisyon sa kanilang kaugnayan sa mga moda ng produksyon, ang Juche ay nangangatwiran na ang mga pasyang bayan ay sumasaalang ngunit malaya mula sa mga panlabas na salik. Binubuod ito na &quot;ang masang popular ay inilalagay sa gitna ng lahat, at ang pinuno'y sentro ng masa&quot;. Katulad ng Marxismo–Leninismo, naniniwala ang Juche na ang kasaysayan ay pinamamahalaan ng batas, ngunit ang tao lamang ang nagtutulak ng pag-unlad, na nagsasabi na &quot;ang masang popular ay ang konduktor ng kasaysayan&quot;. Gayunpaman, para maging matagumpay ang masa, kailangan nila ng &quot;Dakilang Pinuno&quot;. Nangangatwiran ang Marxismo–Leninismo na ang masang popular ay mamumuno batay sa kanilang kaugnayan sa produksyon, ngunit sa Juche ang papel ng isang Dakilang Pinuno ay mahalaga para sa pamumuno. Ginagawa nito ang Dakilang Pinuno sa isang absolutista't kataas-taasang pinuno. Ang uring manggagawa ay hindi mag-isip para sa kanilang sarili, ngunit sa halip ay mag-iisip sa pamamagitan ng Dakilang Pinuno. Ang Dakilang Pinuno ay ang maglilingkod bilang &quot;punong utak&quot; ng uring manggagawa, na nangangahulugan na siya lamang ang magiging kinatawang lehitimo ng uring manggagawa. Ang pakikibaka ng uri ay maisasakatuparan lamang sa pamamagitan ng Dakilang Pinuno at ang mga gawaing mahihirap sa pangkalahatan at mga pagbabagong manghihimagsik sa partikular ay maipapakilala lamang ng at sa pamamagitan ng Dakilang Pinuno. Sa makasaysayang pag-unlad, ang Dakilang Pinuno ang siyang puwersang namumuno ng uring manggagawa. Ang Dakilang Pinuno ay itinuturing bilang taong di-nasisira, walang kapintasan, at kailanma'y hindi nagkakamali, na laging mabait at namumuno para sa masa. Para gumana ang sistema ng Dakilang Pinuno, isang unitaryong sistemang ideolohiko ay kailangang itatag; ang [[#Sampung Prinsipyo|Sampung Prinsipyo para sa Pagtatatag ng isang Sistemang Ideolohikong Monolitko]] ay ipinakilala ni Kim Jong-il para sa layuning ito.&lt;ref name=&quot;Lee 2004&quot;&gt;{{cite book |last1 = Lee |first1 = Kyo Duk |year= 2004 |title = The successor theory of North Korea |pages=1–52 |publisher=Korean Institute for National Reunification |chapter-url = http://www.kinu.or.kr/eng/pub/pub_02_01.jsp?page=8&amp;field=&amp;text=&amp;order=&amp;dir=&amp;mode=list&amp;bid=DATA05&amp;ses=&amp;category= |isbn = 978-8984792258 |chapter = 'Peaceful Utilization of the DMZ' as a National Strategy}}&lt;/ref&gt;{{rp|4-9}}
==Praktika==
===Hilagang Korea===
[[File:Nicolae Ceaușescu &amp; Kim Il-sung, North Korea 1971.jpg|thumb|225px|left|Si [[Kim Il-sung]] na nagbabati kay [[Rumanya|Rumanong]] pangulong [[Nicolae Ceaușescu]] sa kanyang pagbisita sa [[Pyongyang]] noong 1971. Naging malakas ang relasyong diplomatiko ng [[Hilagang Korea]] at [[Rumanya]] hanggang sa pagbagsak ni Ceaușescu noong [[Himagsikang Rumano ng 1989]].]]
Sa larangan ng [[diplomasya]], pinanatili ng Hilagang Korea ang mga ugnayan nito sa [[Unyong Sobyetiko]] at [[Tsina]] noong [[Digmaang Malamig]], na umusbong mula sa pananakop ng mga Sobyetiko pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at pakipaglaban kasama ng mga [[Partido Komunista ng Tsina|komunistang Tsino]] noong [[Digmaang Koreano]]. Gayunpaman, tinutulan din ng mga Hilagang Koreano ang itinuturing nitong pagtatangka ng mga Sobyetiko at Tsino na makialam sa mga gawain nito pagkatapos ng digmaan.&lt;ref name=&quot;Kim at Zagoria 1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kim|first1=Young Kun|last2=Zagoria|first2=Donald S.|title=North Korea and the Major Powers|journal=Asian Survey|volume=15|issue=12|date=December 1975|jstor=2643582|doi=10.2307/2643582}}{{rp|1018}}&lt;/ref&gt; Isang halimbawa nito ay ang Insidente ng Paksyong Kapsan na humantong sa pagpurga ng parehong elementong maka-Sobyetiko at maka-Tsino sa Partido ng mga Manggagawa ng Korea.&lt;ref name=&quot;Chung 1975&quot;&gt;{{cite book |last1=Chung |first1=Chin O. |title=Pyongyang Between Peking and Moscow: North Korea's Involvement in the Sino-Soviet Dispute, 1958–1975 |url=https://archive.org/details/pyongyangbetween0000chon |date=1978 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, Alabama}}&lt;/ref&gt;{{rp|45}} Bagama't tinanggihan ng Hilagang Korea ang mga pagsisikap na [[deseStalinisasyon]] ng pinunong Sobyetiko na si [[Nikita Khrushchev]], iniwasan nitong pumanig sa panahon ng Hating Sino-Sobyetiko.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Armstrong|first=Charles K.|author-mask=3|url=https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf|title=The Destruction and Reconstruction of North Korea, 1950–1960|journal=The Asia-Pacific Journal|volume=8|issue=51|date=20 December 2010|access-date=16 Hulyo 2022|archive-date=16 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116204532/https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{rp|9}} Tinanggap ang Hilagang Korea sa [[Kilusang Di-Nakahanay]] noong 1975 at mula noon ay ipinakita ang sarili nito bilang isang pinuno ng Ikatlong Mundo sa pagtataguyod ng Juche bilang isang modelo para sundin ng mga [[bansang umuunlad]].&lt;ref name=&quot;Wertz, Oh, at Kim 2016&quot;&gt;{{cite report|last1=Wertz |first1=Daniel |last2=Oh |first2=JJ |last3=Kim |first3=Insung |title=The DPRK Diplomatic Relations |year=2015 |publisher=National Committee on North Korea |url=http://www.ncnk.org/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085503/http://www.ncnk.org/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf |archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;{{rp|1}} Habang ang mga estadong komunista sa Silangang Bloke ay bumagsak at nagpasimula ng mga reporma sa pamilihan, lalong nagbigay-diin ang Hilagang Korea sa Juche sa parehong teorya at praktika.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;/&gt;{{rp|159-160}} Kahit na sa gitna ng mga krisis sa ekonomiya at politika, patuloy na binibigyang-diin ng Hilagang Korea ang kasarinlan nito. Dahil dito, itinuturing ang kaligtasang pambansa bilang isang gabay na prinsipyo sa diskarteng diplomatiko ng Hilagang Korea.&lt;ref name=&quot;Jager 2013&quot;&gt;{{cite book | last = Jager | first = Sheila Miyoshi |author-link= Sheila Miyoshi Jager | title = Brothers at War – The Unending Conflict in Korea | year = 2013 | publisher = Profile Books | location = London | isbn = 978-1-84668-067-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|434, 471-472}}
[[File:February8Vinalon.jpg|thumb|225px|Pasukan ng Komplehong Pebrero 8 ng Pabrikang Pang-vinalon sa Hungnam, [[Hamhung]], [[Hilagang Korea]].]] 
Sa usapan ng [[ekonomiya]], matapos ang Digmaang Koreano ay sinimulan ang muling pagtayo ng ekonomiya ng Hilagang Korea na may base sa industriyang mabigat, na may layuning maging sapat sa sarili hangga't maaari. Bilang resulta, binuo ng Hilagang Korea ang tinatawag na &quot;pinakaawtartikong ekonomiyang pang-industriya sa mundo&quot;.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;/&gt;{{rp|160}} Nakatanggap ang Hilagang Korea ng maraming pang-ekonomiya at teknikong tulong mula sa Unyong Sobyetiko at Tsina, ngunit hindi ito sumali sa [[COMECON]], ang komunistang pamilihang karaniwan. Noong [[dekada 1990]], nagkaroon ito ng isa sa pinakamababang tasa sa mundo para sa pag-asa sa [[petrolyo]], gamit ang [[hidroelektrisidad|enerhiyang hidroelektriko]] at [[karbon]] sa halip na importadong [[langis]].&lt;ref name=&quot;Cumings 1997&quot;&gt;{{cite book |last = Cumings |first= Bruce |title = Korea's Place in the Sun: A Modern History |url = https://archive.org/details/koreasplaceinsun00bruc |url-access = registration |publisher = W W Norton and Company |year = 1997 |isbn = 978-0393040111 |edition=1st}}&lt;/ref&gt;{{rp|420, 426}} Ang industriya ng hibla nito'y gumagamit ng [[vinalon]], na kilala sa bansa bilang &quot;hiblang Juche&quot;, na naimbento ng isang Koreano at gawa sa lokal na magagamit na karbon at [[apog]].&lt;ref name=&quot;Lynn 2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Lynn |first1=Hyung-Gu |title=Bipolar Orders: The Two Koreas Since 1989 |url=https://archive.org/details/bipolarorderstwo0000lynn |date=2007 |publisher=Fernwood Pub. |location=Halifax |isbn=978-1842777435}}&lt;/ref&gt;{{rp|134-135}} Ang kasaysayan ng pag-unlad ng vinalon ay madalas na itinatampok sa propaganda upang ihikayat ang mga birtud ng teknolohikong na pag-asang pansarili.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;/&gt;{{rp|160}} Ang unang domestikong yaring-bahay na makinang [[numerikong kontrol|KNK]] ay ipinakilala noong 1995 at noong 2017 mayroon itong naitalang humigit-kumulang 15,000 makina.&lt;ref name=&quot;Shin 2017&quot;&gt;{{cite news|last1=Shin|first1=James Pearson|url=https://www.reuters.com/article/us-northkorea-missiles-technology/how-a-homemade-tool-helped-north-koreas-missile-program-idUSKBN1CH1I4|title=How a homemade tool helped North Korea's missile program|date=13 October 2017|access-date=15 October 2017|newspaper=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014160831/https://www.reuters.com/article/us-northkorea-missiles-technology/how-a-homemade-tool-helped-north-koreas-missile-program-idUSKBN1CH1I4|archive-date=14 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Madalas na itinuturo ng mga komentarista ang pagkakaiba sa pagitan ng prinsipyo ng kasapatang pansarili ng Hilagang Korea sa dayuhang tulong, lalo na sa panahon ng [[taggutom]] noong dekada 1990, na opisyal na tinatawag ng estado na &quot;Martsa ng Pagdurusa&quot;.&lt;ref name=&quot;Lynn 2007&quot;/&gt;{{rp|138}} Ang pagtugis sa ekonomikong awtarkiya ay sinisisi sa pag-aambag sa krisis.&lt;ref name=&quot;Buzo 2002&quot;&gt;{{cite book | last = Buzo | first = Adrian| title = The Making of Modern Korea | url = https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo | url-access = limited | year = 2002| publisher = Routledge|  location = London | isbn = 978-0-415-23749-9}}&lt;/ref&gt;{{rp|147–152}} Sa pananaw na ito, ang mga pagtatangka sa kasapatang pansarili ay humantong sa kawalang-kahusayan at pagpapabaya sa mga pagkakataon sa [[pagluwas]] sa mga industriya kung saan nagkaroon ito ng kalamangang komparatibo.&lt;ref name=&quot;Jager 2013&quot;/&gt;{{rp|367}}
[[File:Tank in the DPRK Victory Day Parade.jpg|thumb|225px|right|Mga sandatahang tauhan ng [[Hukbong Bayan ng Korea]] sa isang pang-estadong paradang militar.]] 
Sa aspeto ng pagtatanggol, sumusunod ang Hilagang Korea sa patakarang Songun ([[Wikang Koreano|Koreano]]: {{lang|ko|선군정치}}; literal na &quot;politikang una-militar&quot;), na unang binanggit noong 7 Abril 1997 sa [[Rodong Sinmun]] sa ilalim ng titulong &quot;Mayroon ng Tagumpay para sa Sosyalismo sa mga Sandata at Bomba ng Hukbong Bayan&quot;. Kinekredito ito kay Kim Jong-il, at inilalarawan ito bilang &quot;ang pilosopiyang panghimagsikan upang pangalagaan ang ating sariling istilo ng sosyalismo sa anumang pagkakataon&quot;. Sa isang magkasanib na editoryal noong 16 Hunyo 1998 na pinamagatang &quot;Ang Politikang Una-Militar ng Ating Partido ay Hindi Maiiwasang Makamit ang Tagumpay at Kailanma'y Hindi Matatalo&quot; ng Kulloja (ang rebistang teoretiko ng Partido ng mga Manggagawa ng Korea) at Rodong Sinmun, nakasaad na ang ibig sabihin ng Songun ay &quot;ang pamamaraan ng pamumuno sa ilalim ng prinsipyo ng pagbibigay-priyoridad sa militar at pagresolba sa mga suliraning maaaring mangyari sa kurso ng himagsikan at konstruksyon gayundin ang pagtatatag ng militar bilang pangunahing katawan ng himagsikan sa kurso ng pagkamit ng mga kabuuang tungkulin ng sosyalismo&quot;. Bagama't malinaw na tinukoy ng artikulo ang &quot;aming Partido&quot;, hindi nito tunay na tinukoy ang partido kundi partikular na ang pamumuno ni Kim Jong-il. Sinusog ang [[Saligang Batas ng Hilagang Korea]] noong 5 Setyembre 1998 at itinalaga ang [[Komisyon ng Tanggulang Pambansa]], ang pinakamataas na katawang pangmilitar, bilang pinakamataas na institusyon ng estado. Ang petsang ito ay itinuturing bilang simula ng panahong Songun.&lt;ref name=&quot;Kihl at Kim 2006&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kihl | first1 = Young |last2 = Kim | first2 = Hong Nack |title = North Korea: The Politics of Regime Survival |url = https://archive.org/details/northkoreapoliti0000unse |publisher = [[M.E. Sharpe]] |year = 2006  |isbn = 9780765616388 }}&lt;/ref&gt;{{rp|63-64}} Patuloy na aplikado ang patakarang Songun sa Hilagang Korea. Sa kasalukuyan, ang [[Hukbong Bayan ng Korea]] ay nagraranggo bilang ikaapat na pinakamalaking hukbo sa mundo at nakabuo nang sarili nitong mga misil nukleyar.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Quinones |first=C. Kenneth |title=Juche's Role in North Korea's Foreign Policy |journal=International Symposium on Communism in Asia |date=7 June 2008 |url=http://www.ckquinones.com/wp-content/uploads/2008/08/Maison-Franco-Japonaise-Juche-Paper.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135957/http://www.ckquinones.com/wp-content/uploads/2008/08/Maison-Franco-Japonaise-Juche-Paper.pdf |archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}} Gumagawa ito ng gasolinang dimetilhidrazina asimetrika para sa mga misil na pinapagana ng likido at mga motor ng Tumansky RD-9 Turboreaktor, na nagpapagana sa Mikoyan-Gurevich MiG-19 at Shenyang J-6.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Lewis|first=Jeffrey|url=http://www.armscontrolwonk.com/archive/1204170/domestic-udmh-production-in-the-dprk/|title=Domestic UDMH Production in the DPRK|date=27 September 2017|website=www.ArmsControlWonk.com|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015063336/http://www.armscontrolwonk.com/archive/1204170/domestic-udmh-production-in-the-dprk/|archive-date=15 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bermudez Jr.|first=Joseph S.|url=http://bemil.chosun.com/nbrd/bbs/view.html?b_bbs_id=10162&amp;num=9|script-title=ko:유용원군사세계|date=3 March 2017|website=bemil.Chosun.com|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922050934/http://bemil.chosun.com/nbrd/bbs/view.html?b_bbs_id=10162&amp;num=9|archive-date=22 September 2017|url-status=live|language=ko}}&lt;/ref&gt; Ang mga makinang KNK ay ginagamit para sa paggawa ng mga misil at sentripugo.&lt;ref name=&quot;Shin 2017&quot;/&gt; Ang propaganda ng Hilagang Korea mula noong Digmaang Koreano ay inihahambing ang awtonomiyang militar nito sa pagkakaroon ng mga pwersa ng EU sa Timog Korea.&lt;ref name=&quot;Robinson 2007&quot;/&gt;{{rp|160}}
===Pandaigdigang Saklaw===
[[File:Juche Tower tribute plaques.png|thumb|220px|right|Mga plakang papuri ng Juche mula sa mga dayuhang delegado na nakalagay sa pasukang panloob ng [[Tore ng Juche]].]]
Naniwala si Kim Il-sung na ang mga prinsipyo ng Juche ay hindi limitado sa Korea at maaaring gamitin sa buong mundo.&lt;ref name=&quot;Cumings 1997&quot;/&gt;{{rp|404}} Ang Hilagang Korea ay nag-organisa ng mga internasyonal na pantas-aral sa Juche mula noong 1976. Ang Internasyonal na Makaagham na Pantas-Aral sa Ideyang Juche ay naganap sa [[Antananarivo]] mula 28 hanggang 30 Setyembre 1976 sa ilalim ng pagpopondo ng [[Republikang Demokratiko ng Madagaskar]]. Dumalo ang mga kilalang pampartido at pampamahalaang opisyal, pigurang pampubliko, kinatawan ng mga organisasyong progresibo at manghihimagsik, dalub-agham, at mamamahayag mula sa mahigit limampung bansa. Ang noo'y pangulo ng Madagaskar na si [[Didier Ratsiraka]] ay nagpahayag ng matinding pakikiramay at suporta para sa Hilagang Korea. Ang isang sipi mula sa kanyang talumpating pambungad ay nagsasabi:&lt;ref&gt;{{cite book |title= Juche, the Banner of Independence |year= 1977 |publisher= Foreign Languages Publishing House |location= Pyongyang |oclc= 4048345 |ref={{harvid|Foreign Languages Publishing House|1977}}}}&lt;/ref&gt;:

{{Quotation|Anuman ang pwersa ng oposisyon, ang determinasyon ng sambayanan at ang kanilang lakas at pananalig ay hindi nasusukat sa mga dimensyong teritoryal, pagkakaroon ng teknolohiyang maunlad, mas mababa pa rin, kasaganaan o kayamanan. Para sa mga gustong kalimutan ang aral ng kasaysayan nang napakadali at napakabilis, ang [[Arhelya]], [[Biyetnam]], [[Guinea-Bisau]], [[Mosambike]], [[Angola]] – at mas malapit sa atin – ang [[Simbabwe]], [[Namibya]], at [[Asaniya]] ay mga halimbawang mahusay kung saan sila ay malalim na nagninilay-nilay. Ang gusto natin ay hindi ang pagiging perpekto ng kasarinlang pampolitika lamang. Ang mga masasamang puwersa ay tusong minamanipula ang mga pinggang pang-ekonomiya upang ipagpatuloy ang kanilang kataas-taasang kapangyarihan at gawin tayong mga basalyo at walang hanggang mendikante.}}

Itinatag ng Hilagang Korea ang Suriang Internasyonal ng Ideyang Juche (orihinal na Sentrong Internasyonal sa Pananaliksik ng Juche) sa [[Tokyo]] noong 1978 upang pangasiwaan ang mga aktibidad ng mga grupong internasyonal sa pag-aaral ng Juche.&lt;ref name=&quot;Lynn 2007&quot;/&gt;{{rp|107-108}} Ang mga plaka ng parangal mula sa mga grupong ito'y nakapaloob sa [[Tore ng Juche]] sa Pyongyang.&lt;ref name=&quot;Abt 2014&quot;&gt;{{cite book |last = Abt |first = Felix |title = A Capitalist in North Korea: My Seven Years in the Hermit Kingdom |url = https://archive.org/details/capitalistinnort0000abtf |publisher = Tuttle Publishing |year = 2014  |isbn = 9780804844390 }}&lt;/ref&gt;{{rp|73-74}} Sa huling bahagi ng dekada 1960 at unang bahagi ng dekada 1970 ay pinag-aralan ng [[Partido Panterang Itim]] ng Estados Unidos ang Juche.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Branigan |first1=Tania |title=How Black Panthers turned to North Korea in fight against US imperialism |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/black-panthers-north-korea-us-imperialism |work=The Guardian |date=19 June 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 2016 ay idineklara ng [[Partido ng mga Manggagawa at Magsasaka ng Nepal]] ang Juche bilang ideolohiyang gabay nito.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lee |first=Seulki |title= City of devotees devotes itself to development |publisher= Nepali Times |date= 25 April 2016 |url= http://nepalitimes.com/article/nation/City-of-devotees-devotes-itself-to-development,3009 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170209183136/http://nepalitimes.com/article/nation/City-of-devotees-devotes-itself-to-development%2C3009 |archive-date= 9 February 2017}}&lt;/ref&gt;
==Pagsusuri at Kritisismo==
==Sanggunian==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>bdlsrfmrklmtmu2oqgh28l9te8nep38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Puddocky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316102</id>
    <revision>
      <id>2235809</id>
      <parentid>2035751</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4147" sha1="tw9x8ga8zeop42eumj2v9onomm15vvk" xml:space="preserve">Ang '''&quot;Das Mahrchen von der Padde&quot;''' ay isang Aleman na kuwentong-pambayan na kinolekta ni [[Johann Gustav Gottlieb Büsching]] sa ''Volks-Sagen, Märchen und Legenden''.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Büsching|first=Johann Gustav|title=Volkssagen, Märchen und Legenden|url=https://archive.org/details/10106557bsb|year=1812|location=Leipzig|pages=[https://archive.org/details/10106557bsb/page/286 286]–294}}&lt;/ref&gt; Ito ay isinalin sa Ingles sa ilalim ng mga pamagat ng &quot;'''Puddocky'''&quot; o &quot;'''Cherry the Frog Bride'''.&quot;

Ang isang katulad na kuwento ay ''[[Ang Tatlong Balahibo|The Three Feathers]]'', na nakolekta ng [[Magkapatid na Grimm]] noong ikalabinsiyam na siglo.

== Buod ==
Nagsimula ang kuwento sa pangunahing tauhang babae, na sakim sa parsley kaya ninakaw ito ng kaniyang ina para sa kaniya. Bilang resulta, tinawag siyang Parsley. Ang parsley ay nagmula sa hardin ng isang kalapit na kumbento na pinamamahalaan ng isang abbess. Ang dalaga ay nakikita ng tatlong prinsipe, at dahil sa kaniyang kagandahan, pinag-aawayan siya ng mga ito. Isinusumpa ng galit na galit na abbess ang batang babae para sa kaguluhan, ginawa siyang palaka at pinalayo siya.

Nagpasya ang hari na payagan ang kapalaran na pumili ng kaniyang kahalili mula sa kaniyang tatlong anak na lalaki. Itinakda niya sa kanila ang gawain ng paghahanap ng isang daang yarda na piraso ng lino na sapat na maipagkasya sa isang singsing. Habang pinipili ng dalawang pinakamatandang prinsipe na sundan ang mas abalang mga kalsada at mangolekta ng mga bale ng lino, ang [[bunsong anak]] na lalaki ay nagtatakda sa isang madilim at malungkot na kalsada. Dumating siya sa isang latian, kung saan nakatagpo siya ng isang palaka na nag-aalok sa kaniya ng telang kailangan niya. Higit pa ito sa mga natuklasan ng kaniyang mga kapatid. Pagkatapos ay pinapunta sila ng hari upang maghanap ng aso na kasya sa loob ng shell ng walnut. Muli, nagbibigay ang palaka.

Para sa [[Tuntunin ng tatlo (pagsusulat)|ikatlong]] gawain, inutusan sila ng hari na bumalik kasama ang isang nobya. Ang makakakuha ng pinakamagandang asawa ay magiging hari. Sa pagkakataong ito, ang palaka mismo ay kasama ang pinakabatang prinsipe, na nakasakay sa isang karton na karwahe na iginuhit ng mga daga, na may mga hedgehog para sa mga outriders, isang daga para sa isang kutsero, at dalawang palaka bilang mga footman. Kapag lumiko sila sa isang kanto, ang prinsipe ay namangha nang makita ang karwahe na pinalitan ng isang magandang kutsero na may mga tao na katulong, at ang palaka ay naging isang magandang babae na kinikilala niya bilang Parsley. Napili siya bilang bagong hari, at pinakasalan si Parsley.

== Mga pagkakaiba ==
Ang kwentong ito ay malapit na nauugnay sa ''[[The Frog Princess]]'', kung saan ang isang nabagong palaka, ang nobya ng bunsong anak na lalaki, ay gumaganap nang mas mahusay sa tatlong gawain upang subukan ang mga nobya kaysa sa mga taong nobya ng ibang mga anak na lalaki.

Isinalin ni [[Edgar Taylor (may-akda)|Edgar Taylor]] ang kuwento bilang &quot;Cherry, or the Frog-Bride,&quot; na pinalitan ang parehong ninanais na halaman at ang pangalan ng batang babae sa Cherry, at pinagsama ito sa mga kuwento ng [[Magkapatid na Grimm|Brothers Grimm.]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Taylor|first=Edgar|url=https://en.wikisource.org/wiki/Grimm%27s_Goblins_(1876)/Cherry,_or_the_Frog-Bride|title=Grimm's Goblins: German Popular Stories Translated from the Kinder und Haus Marchen|publisher=R. Meek &amp; Co.|year=1877|location=London|pages=201–206}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sutton|first=Martin|title=The Sin-complex: A Critical Study of English Versions of the Grimms' Kinder- und Hausmärchen in the Nineteenth Century|publisher=Kassel|year=1996|isbn=978-3929633283|pages=147}}&lt;/ref&gt; Sa isang katulad na Grimm na kuwento, ''The Three Feathers,'' walang eksena ng pagnanakaw sa hardin, at hindi kailanman ipinaliwanag ang pinagmulan ng palaka.

Ang &quot;[[The White Cat (kuwentong bibit)|The White Cat]]&quot; ay isang pampanitikang bersiyon ng kuwentong isinulat ni [[Madame d'Aulnoy]] noong 1697, na nagtatampok ng mga pusa sa halip na mga palaka.

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kuwentong-bayan]]</text>
      <sha1>tw9x8ga8zeop42eumj2v9onomm15vvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalupaang Estados Unidos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316742</id>
    <revision>
      <id>2235895</id>
      <parentid>1962700</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="28ntc9frnk279gidj0dmoxwwi1a2srv" xml:space="preserve">{{For|Kalupaan|Balangkas ng Estados Unidos}}
{{For|estado|Estado ng Estados Unidos}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Kalupaang Estados Unidos
| native_name            = {{lang|eng|Mainland America}}
| common_name            = United States of America
| linking_name           = USA
| image_map              = USATopographicalMap.jpg
| map_caption            = Ang mapa ng mainland United States
| demonym                = {{hlist |mainland American|Mainlander}}
| capital                = [[Washington, D.C.]]
| largest_city           = [[New York City]]
| area_km2               = 8,080,464.3 km2
| area_sq_mi             = 3,119,884.69
| population_census      = 328,571,074
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 99.13
|footnotes=
}}

Ang '''Kalupaang Estados Unidos''' o ([[Ingles|eng]]: '''mainland United States''') at '''Lower 48''' ay isang kalupaan ng bansang [[United States]] na matatagpuan sa kontinente ng [[Hilagang Amerika]] sa [[Kanlurang Emisperyo]] na pinapagitan ng [[Canada]] mula sa hilaga, [[Mehiko]] mula sa timog, Gulpo ng Mehiko mula sa timog silangan, [[Karagatang Pasipiko]] mula sa kanluran at [[Karagatang Atlantiko]] mula sa silangan, maliban sa mga estado ng &quot;Alaska&quot; at &quot;Hawaii&quot; na nasa labas ng (mainland) ay iba pang mga estadong bansa ang: [[American Samoa]], [[Guam]], ang [[Northern Mariana Islands]], [[Puerto Rico]], at ang [[U.S. Virgin Islands]].&lt;ref&gt;https://www.thefreedictionary.com/Mainland+United+States&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nrel.gov/comm-standards/editorial/contiguous-united-states-continental-united-states-and-conus.html&lt;/ref&gt;

Ang contigous Estados Unidos ay maipupuwesto sa ika-lima ng mga bansa mula sa may sukat, Ang total ng lawak sa bansa kabilang ang Alaska at Hawaii ay pumapangatlo at pumapang-apat, Sa lupang lawak ang ika-apat ay ang bansang [[Brazil]] at [[Australia]] sumunod pa ang mga bansang [[Rusya]], [[Canada]] at [[China]].&lt;ref&gt;https://www.law.cornell.edu/definitions/uscode.php?width=840&amp;height=800&amp;iframe=true&amp;def_id=26-USC-487467387-417368977&amp;term_occur=999&amp;term_src=&lt;/ref&gt;

==Ibang tema==
Habang ang contigous United States (''U.S.'') ay bumubuo ng mga 48 na estado sa loob ng kalupaang nasasakupan.

==Mga terminong ginamit sa hindi magkadikit na hurisdiksyon ng U.S.==
* ''[[Alaska]]''
* ''[[Hawaii]]''
* ''[[Puerto Rico]]''
* ''[[U.S. Virgin Islands]]''
* ''[[American Samoa]]''

==Talaan ng mga hurisdiksyon ng U.S.==
Ang 48 na estado sa loob ng mainland:
{{columns-list |colwidth=15em| 
*[[Alabama]]
*[[Arizona]]
*[[Arkansas]]
*[[California]]
*[[Colorado]]
*[[Connecticut]]
*[[Delaware]]
*[[Florida]]
*[[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
*[[Idaho]]
*[[Illinois]]
*[[Indiana]]
*[[Iowa]]
*[[Kansas]]
*[[Kentucky]]
*[[Louisiana]]
*[[Maine]]
*[[Maryland]]
*[[Massachusetts]]
*[[Michigan]]
*[[Minnesota]]
*[[Mississippi]]
*[[Missouri]]
*[[Montana]]
*[[Nebraska]]
*[[Nevada]]
*[[New Hampshire]]
*[[New Jersey]]
*[[New Mexico]]
*[[New York (state)|New York]]
*[[North Carolina]]
*[[North Dakota]]
*[[Ohio]]
*[[Oklahoma]]
*[[Oregon]]
*[[Pennsylvania]]
*[[Rhode Island]]
*[[South Carolina]]
*[[South Dakota]]
*[[Tennessee]]
*[[Texas]]
*[[Utah]]
*[[Vermont]]
*[[Virginia]]
*[[Washington (state)|Washington]]
*[[West Virginia]]
*[[Wisconsin]]
*[[Wyoming]]
}}

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Estados Unidos]]
[[Kategorya:Rehiyon]]
[[Kategorya:Hilagang Amerika]]</text>
      <sha1>28ntc9frnk279gidj0dmoxwwi1a2srv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:Allyriana000</title>
    <ns>2</ns>
    <id>317584</id>
    <revision>
      <id>2235794</id>
      <parentid>2235155</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2235794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20929" sha1="jp1x1qz3ctpwyq1w5vycyozkpmvhu2c" xml:space="preserve">{{userboxtop|align=right|backgroundcolor=#cedff2|bordercolor=#4E78A0 solid 5px;|extra-css=border-radius: 8px; padding-bottom:3px; padding-top:5px;|textcolor=black|toptext='''Allyriana000'''}}
{{User en}}
{{User Wikipedian For|year=2022|month=05|day=13}}
{{User contrib|17,480}}
{{Userboxbottom}}Magandang araw Pilipinas! Ako si Allyriana, at ako ay mahilig sa pagsubaybay sa mga patimapalak pagandahan tulad ng Miss Universe, Miss World, Miss Earth, at Miss International. Nagsimula akong mag-edit sa English Wikipedia noong Abril 4, 2021, subalit nagsimula lamang ako sa Wikipedia Tagalog noong Mayo 13, 2022.

Ako ay ipinanganak sa [[Lungsod Quezon]], kung saan ako lumaki. Ang aking mga hilig ay gumuhit ng mga ''portrait'' ng mga tao at ng mga estruktura, manood ng mga ''series'' tulad ng ''[[RuPaul's Drag Race]]'', The Crown, Money Heist, Jujutsu Kaisen, Demon Slayer at Grey's Anatomy, at kumanta. 

== Mga nagawang artikulo ==

=== Talaan ng mga artikulo ===
Ang mga artikulong naka-'''''bold''''' ay ang mga artikulong '''tapos nang ilikha''' o may mga '''sapat na sanggunian''' na para sa mga nilalaman ng artikulo. Ang mga artikulong hindi naka-''bold'' ay ang mga artikulo kinakailangan pang dagdagan ng sapat na impormasyon at sanggunian. Lahat na ng mga artikulo mula sa Cycle 1 ang naka-''bold''. 269 sa 426 (62.5%) na artikulo ang tapos na. Ang mga artikulong may asterisk ay mga artikulong naka-arkibo na ang mga sanggunian.

==== Cycle 1: 21 Abril 2021 - 31 Disyembre 2022 &lt;small&gt;(53 artikulo + 10 artikulong Ingles)&lt;/small&gt; ====
{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 1 (619 na araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
! Abril 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1997''' (21; sa Ingles)
|-
! Hunyo 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1996''' (2; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1995''' (6; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1994''' (8; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1993''' (28; sa Ingles)
|-
! Setyembre 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1964''' (20; sa Ingles)
|-
! Oktubre 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1992''' (18; sa Ingles)
|-
! Nobyembre 2021
|-
|
* '''The Miss Globe 2021''' (6; sa Ingles)
|-
! Disyembre 2021
|-
|
* '''Señorita Colombia 2021''' (28; sa Ingles)
|-
! Abril 2022
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1991''' (23; sa Ingles)
|-
! Hunyo 2022
|-
|
*'''[[Nadia Ferreira]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe Philippines]]''' (11)*
|-
! Agosto 2022
|-
|
*'''[[Miss World 2023]]''' (2)*
*'''[[Miss World 2018]]''' (3)
*'''[[Miss World 2019]]''' (5)
|-
! Setyembre 2022
|-
|
*'''[[Francisco Mañosa]]''' (1)
*'''[[Andrea Meza]]''' (19)
|-
! Oktubre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1952]]''' (4)*
*'''[[Miss Universe 1953]]''' (6)*
*'''[[Miss Universe 1954]]''' (7)*
*'''[[Miss Universe 1955]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe 1956]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe 1957]]''' (11)*
*'''[[Miss Universe 1958]]''' (12)*
*'''[[Miss Universe 1959]]''' (24)*
|-
|}
{{col-2}}
{|
|-
! Nobyembre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1960]]''' (5)*
*'''[[Miss Universe 1961]]''' (6)*
*'''[[Miss Universe 1962]]''' (7)*
*'''[[Miss Universe 1963]]''' (8)*
*'''[[Miss World 1951]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 1964]]''' (9)*
*'''[[Miss Universe 1965]]''' (21)*
*'''[[Miss Universe 1966]]''' (25)*
*'''[[Miss Universe 1967]]''' (29)
|-
! Disyembre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1968]]''' (5)*
*'''[[Miss Universe 1969]]''' (8)*
*'''[[Miss World 1952]]''' (8)
*'''[[Miss World 1953]]''' (10)
*'''[[Miss Universe 1970]]''' (11)*
*'''[[Miss Universe 1971]]''' (11)
*'''[[Miss Universe 1972]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1973]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1974]]''' (13)
*'''[[Miss World 1954]]''' (22)
*'''[[Miss World 1955]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1975]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1976]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1977]]''' (24)
*'''[[Miss Universe 2012]]''' (24)
*'''[[Miss Universe 1978]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 1979]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 1980]]''' (27)
*'''[[Miss Universe 1981]]''' (27) 
*'''[[Miss Universe 1982]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1983]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1984]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1985]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1986]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1987]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1988]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1989]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 2011]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1990]]''' (31)
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}

==== Cycle 2: 3 Enero 2023 - 12 Disyembre 2023 &lt;small&gt;(86 artikulo)&lt;/small&gt; ====
{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 2 (316 na araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero
|-
|
*'''[[Miss Universe 1991]]''' (3)
*'''[[Miss World 1956]]''' (4)
*'''[[Marisol Malaret]]''' (4)
*'''[[Miss Universe 2023]]''' (5)
*'''[[Miss World 2003]]''' (5)
*'''[[Fenty Beauty]]''' (5)
*'''[[Miss Universe 1992]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 2010]]''' (8)
*'''[[Miss World 2005]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 1993]]''' (9)
*'''[[Miss Universe 1999]]''' (9)
*'''[[Miss Universe 1994]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1995]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1996]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 2000]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 2001]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1997]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 1998]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2002]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2003]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2004]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2005]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2006]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2007]]''' (13)
*'''[[R'Bonney Gabriel]]''' (15)
*'''[[Mariam Habach]]''' (18)
*'''[[Binibining Pilipinas 1964]]''' (23)
*'''[[Binibining Pilipinas 1965]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 2008]]''' (25)
*'''[[Miss World 1971]]''' (31)
*'''[[Miss International 2023]]''' (31)
|-
! Pebrero
|-
|
*'''[[Binibining Pilipinas 1966]]''' (2)
*'''[[Binibining Pilipinas 1967]]''' (2)
*'''[[Anna Sueangam-iam]]''' (3)
*'''[[Miss USA 1952]]''' (4)
*'''[[Binibining Pilipinas 2023]]''' (6)
*'''[[Miss World 1960]]''' (7)
*'''[[Miss Universe Philippines 2023]]''' (18)
*'''[[Julia Gama]]''' (22)
*'''[[Binibining Pilipinas 1968]]''' (24)
|-
! Marso
|-
|
*'''[[Binibining Pilipinas 1969]]''' (4)
*'''[[Miss World 1961]]''' (7)
*'''[[Miss World 1962]]''' (22)
*'''[[Miss World 1963]]''' (26)
*'''[[Miss World 1967]]''' (30)
|-
! Abril
|-
|
*[[Miss World 2011]] (12)
|}
{{col-2}}
*[[Miss World 2012]] (14)
*[[Miss World 2013]] (14)
*[[Miss World 2014]] (18)
*[[Miss World 2015]] (20)
*'''[[Binibining Pilipinas 2021]]''' (20)
{|
|-
! Mayo
|-
|
*'''[[Kapuluang Mamanuca]]''' (1)
*'''[[Miss World 1964]]''' (8)
*'''[[Miss World 1976]]''' (10)
*'''[[Miss World 1977]]''' (12)
*'''[[Miss World 1978]]''' (12)
|-
! Hunyo
|-
|
*'''[[Miss Universe 2009]]''' (1)
*'''[[Miss World 1965]]''' (1)
*'''[[Miss World 1979]]''' (1)
*'''[[Miss World 1966]]''' (3)
*'''[[Miss World 1968]]''' (3)
*'''[[Miss World 1969]]''' (3)
*'''[[Miss World 1970]]''' (3)
*'''[[Miss World 1972]]''' (3)
*'''[[Miss World 1980]]''' (5)
*'''[[Miss World 1973]]''' (6)
*'''[[Miss World 1974]]''' (6)
*'''[[Miss World 1981]]''' (6)
*'''[[Miss World 1982]]''' (6)
*'''[[Miss World 1983]]''' (7)
*'''[[Miss World 1984]]''' (7)
*'''[[Miss Universe Philippines 2024]]''' (10)
*'''[[Miss World 1985]]''' (13)
*[[Auckland]] (17)
*'''[[Miss World 1986]]''' (26)
|-
! Hulyo
|-
|
*'''[[Zozibini Tunzi]]''' (6)*
*'''[[Miss World 1987]]''' (16)
*'''[[Miss World 1988]]''' (31)
|-
! Agosto
|-
|
*'''[[Miss World 1989]]''' (1)
*'''[[Miss World 2017]]''' (10)
*'''[[Miss International 1960]]''' (10)*
|-
! Setyembre
|-
|
*'''[[Lalela Mswane]]''' (7)
*'''[[Miss World 1990]]''' (19)
|-
! Nobyembre
|-
|
*'''[[Sheynnis Palacios]]''' (19)
*'''[[Miss Universe 2024]]''' (19)
|-
! Disyembre
|-
|
*'''[[Miss International 2019]]''' (1)
*'''[[Miss International 2024]]''' (12)
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}

'''Cycle 3: 8 Enero 2024 - 30 Disyembre 2024 &lt;small&gt;(95 artikulo + 2 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 3 (357 araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero
|-
|
*'''[[Miss World 1991]]''' (8)
*'''[[Miss World 1992]]''' (13)
*'''[[Miss World 1993]]''' (14)
*'''[[Miss World 1975]]''' (14)
*'''[[Demi-Leigh Tebow]]''' (17)
*[[Iris Mittenaere]] (17)
*[[Charlie Puth]] (18)
*[[Gabriela Isler]] (18)
*'''[[Miss World 1994]]''' (27)
*'''[[Miss World 1995]]''' (27)
*'''[[Miss World 1996]]''' (28)
|-
! Pebrero
|-
|
*'''[[Miss World 1997]]''' (10)
|-
! Marso
|-
|
*'''[[Miss World 1998]]''' (2)*
*'''[[Miss World 1999]]''' (3)
*'''[[Miss World 2000]]''' (3)
*[[Miss Earth 2024]] (3)
*[[Arkitekturang bernakular]] (4)
*'''[[Miss World 2025]]''' (6)
*'''[[Miss World 2001]]''' (8)
*[[Karolina Bielawska]] (10)
*[[Krystyna Pyszková]] (13)
*'''[[Miss World 2002]]''' (15)
*[[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] (17)
*[[Talaan ng mga bansa sa Miss Universe]] (17)
*[[Shopee]] (21)
|-
! Abril
|-
|
*[[Ella Mai]] (3)
*'''[[Binibining Pilipinas 2024]]''' (5)
*'''[[Miss World 2004]]''' (8)
*'''[[Miss World 2006]]''' (9)
*'''[[Miss World 2007]]''' (10)
*'''[[Miss World 2008]]''' (13)
*[[Miss World 2016]] (20)
*[[Tahanang Pilipino]] (24)
|-
! Mayo
|-
|
*[[Lacoste]] (6)
*[[Adrastea (buwan)|Adrastea]] (6)
*[[66391 Moshup]] (6)
*[[3015 Candy]] (7)
*[[3031 Houston]] (7)
*[[Loewe (tatak ng moda)|Loewe]] (8)
*[[Drita Ziri]] (9)
*[[Bretman Rock]] (9)
*[[Miss International 2018]] (10)
*[[Chelsea Anne Manalo]] (23)
*'''[[Miss Universe Philippines 2025]]''' (23)
*[[Kim Kardashian]] (23)
|-
! Hunyo
|-
|
*'''Miss World Philippines 2024''' (4; sa Ingles)
*'''[[Noelia Voigt]]''' (17)
*'''Miss Universe Thailand 2024''' (19; sa Ingles)
|}
{{col-2}}
{|
*[[Binibining Pilipinas 2009]] (26)
*[[Binibining Pilipinas 2019]] (27)
*'''[[Angelica Lopez]]''' (30)
|-
! Hulyo
|-
|
*[[Miss Earth 2003]] (5)
*[[Miss Supranational 2024]] (6)
*'''[[Myrna Esguerra]]''' (8)
*[[Alice Guo]] (16)
*[[Krishnah Gravidez]] (20)
*[[Pinoy Big Brother: Gen 11]] (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 10001–11000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 11001–12000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 12001–13000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 13001–14000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 14001–15000]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 15001–16000]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 16001–17000]]''' (24)
*[[EJ Obiena]] (26)
|-
! Agosto
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 17001–18000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 18001–19000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 19001–20000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 20001–21000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 21001–22000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 22001–23000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 23001–24000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 24001–25000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 25001–26000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 26001–27000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 27001–28000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 28001–29000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 29001–30000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 30001–31000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 31001–32000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 32001–33000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 33001–34000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 34001–35000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 35001–36000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 36001–37000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 37001–38000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 38001–39000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 39001–40000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 40001–41000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 41001–42000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 42001–43000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 43001–44000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 44001–45000]]''' (22)
|-
! Oktubre
|-
|
*'''[[Miss International 1961]]''' (15)
|-
! Nobyembre
|-
|
*'''[[Miss Universe 2025]]''' (21)
*'''[[Victoria Kjær Theilvig]]''' (21)
|-
! Disyembre
|-
|
*[[Miss International 1962]] (30)
|}{{col-end}}
{{hidden end}}'''Cycle 4: 8 Enero 2025 - 21 Nobyembre 2025 &lt;small&gt;(119 artikulo + 5 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 4 (317 araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero 2025
|-
|
*'''Miss USA 2025''' (8; sa Ingles)
*[[Miss Universe Philippines 2021]] (27)
*[[Miss Universe Thailand]] (31)
|-
! Pebrero 2025
|-
|
*[[Yllana Aduana]] (3)
*[[Maison Schiaparelli]] (8)
*[[Miss Grand International 2024]] (14)
*[[CJ Opiaza]] (14)
*'''[[Miss International 2025]]''' (21)
*'''Miss Universe 2026''' (28; sa Ingles)
|-
! Marso 2025
|-
|
*'''[[Miss Supranational 2025]]''' (3)
*[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]] (9)
*[[Sabrina Carpenter]] (21)
*'''[[Aiah]]''' (23)
*'''[[Colet (mang-aawit)|Colet]]''' (23)
*'''Binibining Pilipinas 2025''' (24; sa Ingles)
|-
! Abril 2025
|-
|
*[[Miss International 1963]] (11)
*[[Miss International 1964]] (11)
*[[Miss International 1965]] (12)
*[[Miss International 1967]] (13)
*[[Miss International 1968]] (14)
*[[Miss International 1969]] (14)
*[[Miss International 1970]] (16)
*[[Miss International 1971]] (17)
*[[Miss International 1979]] (17)
*[[Aurora Pijuan]] (17)
*[[Miss International 1972]] (18)
*[[Miss International 1973]] (21)
*[[Miss International 1974]] (29)
*[[Miss International 1975]] (29)
*[[Miss International 1976]] (29)
*[[Miss International 1977]] (29)
*[[Miss International 1978]] (29)
*[[Miss International 1980]] (30)
|-
! Mayo 2025
|-
|
*[[Binibining Pilipinas 2025]] (1)
*[[Miss International 1981]] (1)
*[[Miss International 1982]] (2)
*[[Miss International 1983]] (5)
*[[Miss International 1984]] (5)
*[[Miss International 1985]] (5)
*[[Miss International 1986]] (5)
*[[Papa Leon XIV]] (9)
*'''Miss World 2026''' (9; sa Ingles)
*[[Miss International 1987]] (11)
*[[Miss International 1988]] (12)
*[[Miss International 1989]] (12)
*[[Miss International 1990]] (19)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 45001–46000]]''' (23)
*[[Miss International 1991]] (26)
*[[Miss International 1992]] (28)
*[[Miss International 1993]] (29)
*[[Miss International 1994]] (29)
*[[Miss International 1995]] (29)
*[[Miss International 1996]] (29)
*[[Miss International 1997]] (29)
*[[Miss International 1998]] (29)
*[[Miss International 1999]] (29)
*[[Miss International 2000]] (31)
*[[Miss International 2001]] (31)
|-
! Hunyo 2025
|-
|
*[[Miss International 2002]] (3)
*[[Miss International 2003]] (4)
*[[Miss International 2004]] (7)
*[[Miss International 2005]] (7)
*[[Miss International 2006]] (7)
*[[Miss International 2007]] (7)
*[[Miss International 2008]] (7)
*[[Miss International 2009]] (8)
|}
{{col-2}}
{|
*[[Miss International 2010]] (8)
*[[Miss International 2011]] (9)
*[[Miss International 2012]] (9)
*[[Miss International 2013]] (10)
*[[Miss International 2014]] (11)
*[[Miss International 2015]] (11)
*[[Miss International 2016]] (11)
*[[Miss International 2017]] (11)
*[[Miss Earth 2004]] (11)
*[[Miss Earth 2005]] (11)
*[[Miss Earth 2025]] (11)
*[[Miss Earth 2006]] (16)
*[[Miss Earth 2007]] (16)
*[[Katrina Johnson]] (16)
*[[Miss Earth 2008]] (18)
*[[Miss Earth 2009]] (18)
*[[Miss Earth 2010]] (19)
*[[Miss Earth 2011]] (22)
*[[Miss Earth 2012]] (22)
*[[Miss Earth 2013]] (22)
*[[Miss Earth 2014]] (22)
*[[Miss Earth 2015]] (22)
*[[Miss Earth 2016]] (23)
*[[Miss Earth 2017]] (23)
*[[Miss Earth 2018]] (23)
*[[Miss Earth 2019]] (23)
*[[Miss Earth 2020]] (23)
*[[Miss Earth 2021]] (23)
*[[Miss Supranational 2013]] (23)
*[[Miss Supranational 2022]] (27)
|-
! Hulyo 2025
|-
|
*''[[This Is For]]'' (8)
*'''[[Miss World 2026]]''' (10)
*[[3034 Climenhaga]] (31)
|-
! Agosto 2025
|-
|
*[[Miss Universe Thailand 2025]] (23)
*[[Praveenar Singh]] (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 46001–47000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 47001–48000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 48001–49000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 49001–50000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 50001–51000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 51001–52000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 52001–53000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 53001–54000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 54001–55000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 55001–56000]]''' (31)
|-
! Setyembre 2025
|-
|
*[[Pagpatay kay Iryna Zarutska]] (9)
*Kirk Bondad (25; sa Ingles)
*[[Curlee at Sarah Discaya]] (27)
*[[Miss Universe Philippines 2026]] (27)
|-
! Oktubre 2025
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 56001–57000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 57001–58000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 58001–59000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 59001–60000]]''' (6)
*'''[[Miss Grand International 2025]]''' (12)
*[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]] (17)
*'''[[Emma Tiglao]]''' (18)
*[[Sirikit]] (26)
|-
! Nobyembre 2025
|-
|
*[[Fátima Bosch]] (21)
|-
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}'''Cycle 5: 21 Pebrero 2026 - kasalukuyan &lt;small&gt;(70 artikulo + 2 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 5}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Pebrero
|-
|
*The Miss Globe 2022 (21; sa Ingles)
|-
! Marso 
|-
|
*[[Binibining Pilipinas 1970]] (9)
*[[Binibining Pilipinas 1971]] (13)
*'''Binibining Pilipinas 2026''' (23; sa Ingles)
|-
! Hulyo
|-
|
*[[Miss Universe 2026]] (21)
*'''[[Pop Mart]]''' (22)
*'''[[Miss Supranational 2026]]''' (26)
*[[Miss World 2027]] (28)
*'''[[Emilio Daez]]''' (28)
|-
! Agosto
|-
|
*[[Katrina Llegado]] (1)
*'''[[Bo's Coffee]]''' (6)
*[[Mingyu]] (9)
*[[Bea Millan-Windorski]] (10)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 60001–61000]]''' (10)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 61001–62000]]''' (10)
*[[Asia Rose Simpson]] (12)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 62001–63000]]''' (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 63001–64000]]''' (16)
*[[Lindol sa Kumamoto ng 2026]] (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 64001–65000]]''' (17)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 65001–66000]]''' (19)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 66001–67000]]''' (20)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 67001–68000]]''' (20)
*'''[[Miss Grand International 2026]]''' (22)
*'''[[Ralph de Leon]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 68001–69000]]''' (24)
*[[Jackie Loughery]] (25)
*[[Anton Vinzon]] (26)
*[[Miss Universe Philippines 2027]] (30)
*[[Mga Batas ng mga Indya]] (30)
|-
! Setyembre
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 69001–70000]]''' (1)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 70001–71000]]''' (2)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000]]''' (3)
*[[Drag Race Philippines]] (4)
*[[MGI All Stars]] (5)
*[[Joheirry Mola]] (6)
*[[Valeria Ayos]] (9)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 72001–73000]]''' (12)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 73001–74000]]''' (14)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 74001–75000]]''' (15)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 75001–76000]]''' (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 76001–77000]]''' (16)
*'''[[Miss USA 1953]]''' (25)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 77001–78000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 78001–79000]]''' (29)
|}
{{col-2}}
{|
|-
! Oktubre
|-
|
*'''[[Morgan Romano]]''' (1)
*'''[[Catalina Duque]]''' (2)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 79001–80000]]''' (2)
*[[Natálie Puškinová]] (3)
*[[Joy Barcoma]] (4)
*'''[[Pickup Coffee]]''' (4)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 80001–81000]]''' (4)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 81001–82000]]''' (4)
*[[Wanderléia Rodrigues]] (5)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 82001–83000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 83001–84000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 84001–85000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 85001–86000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 86001–87000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 87001–88000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 88001–89000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 89001–90000]]''' (8)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 90001–91000]]''' (9)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 91001–92000]]''' (9)
*'''[[Jihan Dimack]]''' (10)
*[[San Juan, Puerto Rico]] (12)
*[[Comme des Garçons]] (13)
*[[Miss International 2026]] (14)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 92001–93000]]''' (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 93001–94000]]''' (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 94001–95000]]''' (16)
*'''[[Heath Jornales]]''' (16)
*'''[[Anthony Constantino]]''' (18)
|}
|-
{{col-end}}
{{hidden end}}</text>
      <sha1>jp1x1qz3ctpwyq1w5vycyozkpmvhu2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Acaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318286</id>
    <revision>
      <id>2235772</id>
      <parentid>2088345</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="n3d4iquj1qz9b51j6rcq6q46rvaziad" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = Ahaz
| title        =
| image        = Ahaz.png
| image_size   =
| caption      = Guhit ni Ahaz ni [[Guillaume Rouillé]]'s ''[[Promptuarii Iconum Insigniorum]]'', 1553
| succession   = [[Kaharian ng Juda]]
| reign        = 
| coronation   =
| predecessor  = [[Jotham]], ama
| successor    = [[Hezekias]], anak
| royal house  = Sambahayan ni [[David]]
| regent       =
| spouse       = [[Abijah (queen)|Abijah]]
}}

Si '''Ahaz''' ({{Hebrew name 1|אָחָז|ʼAḥaz|&quot;Hinawakan&quot;}}; {{lang-gr|Ἄχαζ, Ἀχάζ}} ''Akhaz''; {{lang-la|Achaz}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.drbo.org/lvb/chapter/27007.htm|title=Douay-Rheims Catholic Bible, Isaias (Isaiah) Chapter 7|website=www.drbo.org}}&lt;/ref&gt; na isang pinaikling anyo ng Jehoahaz(&quot;Hinawakan ni [[Yahweh]]&quot;) ayon sa [[Bibliya]] ay isang hari ng [[Kaharian ng Juda]] at anak at kahalili ni [[Jotham]]. Siya ay 20 taon nang maging hari at naghari ng 16 taon. Siya ay isang masamang hari ayon sa [[2 Hari]] 16:2 at [[2 Cronica]] 28. Ayon kay Thiele, siya ay isang kapwa-pinuno ng kanyang amang si Jotham at naging isang hari mula 732/731 BCE hanggang 716/715 BCE.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Edwin R. Thiele |title=The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings |url=https://archive.org/details/mysteriousnumber0000thie_o3s6 |date=1994-10-01 |publisher=Kregel Academic |isbn=978-0-8254-3825-7}}&lt;/ref&gt; Ayon kay [[William F. Albright]], siya ay naghari noong 735-715 BCE.
==Ayon sa kasaysayan==

Nang pinalawig ni [[Ashurnasirpal II]] ang sakop ng [[Imperyong Neo-Asirya]], pinalawig niya ang mga sakop nito hanggang sa [[Arva]], [[Byblos]], [[Sidon]] at [[Tyre]] kung saan nagpataw siya ng mga [[tributo]] sa mga ito. Dahil sa pananakop ng mga Asiryo, ang mga kaharian sa Palestina, Lebanon at Syria ay bumuo ng isang koalisyon nang ang sumunod na haring si [[Shalmaneser III]] ay sumakop sa kanluran. Sa [[Labanan ng Qarqar]], hinarap ni Shalamaneser ang koalisyong ito kung saan ayon sa mga rekord na Asirya ay winasak ng mga Asiryo ang mga ito at nagwagi laban sa mga pinuno ng koalisyong ito na binubuo ng 12 hari kabilang ang mga hukbo ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ng haring si [[Ahab]].

==Kuwento ayon sa Bibliya==
Laban sa pananakop ng mga Asiryo, ang magkaaway na mga kahariang ng Syria at [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] ay bumuo ng alyansa([[2 Hari]]) 22:1). Bago nito, humingi ng tulong si Ahab sa hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si [[Jehoshaphat]] laban sa Syria(2 Kronika 18:3).  Bagaman namatay si [[Ahab]], ipinagpatuloy ni Jehoshaphat ang pakikipagtulugan sa mga hari ng [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] na sina [[Jehoram]] at [[Ahazias]]. Sa sumunod na [[siglo]], naging [[basalyo]] ng mga Asiryo ang mga hari ng Israel at Syria. Ang hari ng Israel na si Menahem ay pumayag na maging basalyo ng Asirya. Si [[Pekah]] na pinuno ng hukbo ng Israle sumunggab sa trono ni [[Pekaiah]] na anak ni Menahem. Tumanggi si Pekah na maging basalyo ng Asirya at kasama ng Syria ay naghimagsik laban sa Asirya. Gayunpaman, alam nilang ang kanilang koalisyon ay walang kakayahan na talunin ang mga Asiryo at sinikap na bumuo ng koalisyon sa ibang mga bansa. Tanging ang hari ng [[Kaharian ng Juda]] na si Ahaz ang  tumanggi na sumapi sa koalisyong ito. Dahil dito, sinikap nina Pekah at hari ng Syria na si Rezin na palitan si Ahaz at ilagay ang anak ng isang taong nagngangalang Tabeel([[Aklat ni Isaias]] 7:6). Sinalakay ng dalawa ang Kaharian ng Juda(1 Cronica 28, [[2 Hari]] 16:6). Sa takot ni Ahaz, humingi siya ng tulong sa Asirya(2 Hari 16:7-8) at nagbigay ng [[tributo]] dito.  Ayon sa [[2 Hari]] 16:9, pinatay ng hari ng Asirya si Rezin. Ito ay salungat sa [[2 Cronica]] 28:20-21 na nagsalaysay na hindi tinulungan ng Asirya si Ahaz. Ang Israel ay naging basalyo ng Asirya. Pinatalsik ni ni Tiglath Pileser si Pekah at ipinalit si [[Hoshea]] na pumayag na maging basalyo ng Asirya. Pinatay ni Hoshea si Pekah. Pagkatapos mamatay ni Tiglath Pileser, tumanggi si Hoshea na magbigay ng tributo sa Asirya. Kinulong ng sumunod na haring si [[Shalmaneser V]] si Hoshea at kinubkob ang [[Kaharian ng Israel (Samaria)]]. Ipinagpatuloy ng sumunod na haring si Sargon II ang pagsalakay sa Israel at ipinatapon ang mga mamamayan nito noong ca.722 BCE.

==Aklat ni Isaias at ang tanda ng sanggol na Emmanuel==
Dahil sa takot ni Ahaz kay Pekah at Rezin, hinikayat ni Isaias na manalig si Ahaz kay [[Yahweh]] na ililigtas siya mula sa dalawang pinunong ito. Gayunpaman, humingi ng tulong si Ahaz kay Tiglath Pileser at nagbigay ng mga handog dito.  Ayon sa [[Aklat ni Isaias]] Kapitulo 7:11-16:
&quot;''Humingi ka sa ganang iyo ng tanda na mula sa Panginoon mong Diyos; humingi ka maging sa kalaliman, o sa kaitaasan sa itaas. Nguni't sinabi ni Ahaz, Hindi ako hihingi, ni tutuksuhin ko man ang Panginoon. At kaniyang sinabi, Dinggin ninyo ngayon, Oh sambahayan ni David; maliit na bagay ba sa inyo ang mamagod sa mga tao na inyong papagurin rin ang aking Diyos? Kaya't ang Panginoon nga ay magbibigay sa inyo ng tanda; narito, isang dalaga ay maglilihi, at manganganak ng isang lalake, at tatawagin ang kaniyang pangalan na [[Emmanuel]]. Siya'y kakain ng mantekilya at pulot, pagka siya'y natutong tumanggi sa kasamaan, at pumili ng mabuti.Sapagka't bago maalaman ng bata na tumanggi sa kasamaan, at pumili ng mabuti, pababayaan ang lupain ng dalawang haring iyong kinayayamutan.''&quot;

Ayon sa [[Ebanghelyo ni Mateo]], and tanda ng sanggol na Emmaneul ay natupad kay [[Hesus]].

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga hari ng Kaharian ng Juda]]</text>
      <sha1>n3d4iquj1qz9b51j6rcq6q46rvaziad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo</title>
    <ns>10</ns>
    <id>320856</id>
    <revision>
      <id>2235765</id>
      <parentid>2235355</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T14:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="943" sha1="93bwdppokobqdywg4lx87gfad7dbw9q" xml:space="preserve">[[Talaksan:Anthony Constantino in August 2025.png|right|100px]]
*...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' (''nakalarawan'') ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]?

*...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod?
*...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''?
*...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]?
*...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]?</text>
      <sha1>93bwdppokobqdywg4lx87gfad7dbw9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>321026</id>
    <revision>
      <id>2235796</id>
      <parentid>2229392</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10150" sha1="88h2eynpfieyqxwo3xpgzokeylxr2d1" xml:space="preserve">{{Infobox political division|name=Penang|native_name={{lang|ms|Pulau Pinang}}|official_name=State of Penang&lt;br/&gt;{{nobold|{{native name|ms|Negeri Pulau Pinang}}}}|type=[[States and federal territories of Malaysia|State]]|image_flag=Flag of Penang (Malaysia).svg|flag_size=120px|image_shield=Coat of arms of Penang.svg|shield_size=55px|shield_link=Coat of arms of Penang|etymology=[[Areca nut]]|nickname={{lang|ms|Pulau Mutiara}}&lt;br&gt;({{langx|en|Island of Pearl}})&lt;br /&gt;{{lang|ms|Mutiara Timur}}&lt;br&gt;({{langx|en|Pearl of the Orient}})|motto={{lang|ms|Bersatu dan Setia}}&lt;br /&gt;({{langx|en|&quot;United and Loyal&quot;}})|anthem={{lang|ms|[[Untuk Negeri Kita]]}}&lt;br /&gt;({{langx|en|&quot;For Our State&quot;}}){{parabr}}{{center|[[File:Untuk Negeri Kita.ogg]]}}|image_map=Penang in Malaysia.svg{{!}}class=notpageimage|map_caption={{Legend inline|#C41E3A|outline=silver}} '''Penang''' in {{Legend inline|#FDF9D2|outline=silver}} '''[[Malaysia]]'''|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name={{flag|Malaysia}}|established_title=Founded by the [[East India Company|British East India Company]]|established_date=11 August 1786|established_title1=[[Straits Settlements]]|established_date1=1 April 1867 – 1 April 1946|established_title2=[[Japanese occupation of Malaya|Japanese occupation]]|established_date2=19 December 1941 – 3 September 1945|established_title3=[[Malayan Union]]|established_date3=1 April 1946|established_title4=[[Federation of Malaya]]|established_date4=31 August 1957|established_title5=[[Proclamation of Malaysia]]|established_date5=16 September 1963|capital=[[George Town, Penang|George Town]]|coordinates={{coord|05|24|52|N|100|19|45|E|region:MY|display=inline,title}}|largest_settlement=[[Seberang Perai]]|ethnic_groups_year=2020|ethnic_groups_ref={{my10|2020kf}}|ethnic_groups={{tree list}}
* 41.3% [[Penangite Chinese|Chinese]]
* 41.1% [[Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]]
** 40.7% [[Malaysian Malays|Malay]]
** 0.5% [[Orang Asal|indigenous groups]] from [[Sabah]] and [[Sarawak]]
* 8.9% [[Malaysians of Indian descent in Penang|Indian]]
* 0.6% Other ethnicities
* 8.1% Non-citizens
{{tree list/end}}|religion_year=2020|religion_ref={{my10|2020kf}}|religion={{ubl|45.5% [[Islam in Malaysia|Sunni Islam]] ([[State religion|official]])&lt;ref name=&quot;Penang State Gov&quot; /&gt;|37.6% [[Buddhism in Malaysia|Buddhism]]|8.4% [[Hinduism in Malaysia|Hinduism]]|4.3% [[Christianity in Malaysia|Christianity]]|2.4% Other religions|1.7% [[Irreligion|No religion]]}}|demonym=Penangite|government_type=[[Parliamentary system|Parliamentary]]|leader_title1=[[List of governors of Penang|Governor]]|leader_name1=[[Ramli Ngah Talib]]|leader_title2=[[Chief Minister of Penang|Chief Minister]]|leader_name2=[[Chow Kon Yeow]] &lt;br&gt; ([[Pakatan Harapan|PH]]–[[Democratic Action Party|DAP]])|legislature=[[Penang State Legislative Assembly|Legislative Assembly]]|area_km2=1049|area_rank=12th|area_rank_link=States and federal territories of Malaysia#States|elevation_max_point=[[Penang Hill]]|elevation_max_m=833|elevation_m=24|population_census=1,740,405|population_census_year=2020|population_density_km2=1659.11|population_density_sq_mi=&lt;!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --&gt;|population_density_rank=3rd|population_density_rank_link=Demographics of Malaysia#Demographic trends and key rate|GDP_PPP=$109,790 million|GDP_PPP_year=2025|GDP_PPP_rank=5th|GDP_PPP_per_capita=$59,451|GDP_PPP_per_capita_rank=3rd|GDP_nominal=$34,887 million|GDP_nominal_year=2025|GDP_nominal_rank=5th|GDP_nominal_rank_link=List of Malaysian states by GDP#Gross Domestic Product by state|GDP_nominal_per_capita=$18,828|GDP_nominal_per_capita_rank=3rd|GDP_nominal_per_capita_rank_link=List of Malaysian states by GDP#Gross Domestic Product per capita by state|Gini=0.371|Gini_year=2022|Gini_change=increase|Gini_ref=&lt;ref name=&quot;dosm2024&quot;&gt;{{Cite journal |date=Aug 2024 |title=Laporan Sosioekonomi Negeri Pulau Pinang 2023 |journal=[[Department of Statistics Malaysia]] |language=ms |issn=2600-9854 }}&lt;/ref&gt;|HDI=0.849|HDI_year=2024|HDI_change=increase|HDI_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/|title=Malaysia Human Development Index (MHDI), 2024|website=dosm.gov.my|language=en|access-date=12 November 2025|archive-date=20 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220021043/http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|HDI_rank=4th|HDI_rank_link=List of Malaysian states by Human Development Index|currency=[[Malaysian ringgit]] (RM/MYR)|currency_code=|time_zone=[[Time in Malaysia|Malaysian Time]]|utc_offset=+8|date_format=dd-mm-yyyy|electricity=|drives_on=Left|iso_code=[[ISO 3166-2:MY#Current codes|MY-07]]|postal_code_type=[[List of postal codes in Malaysia|Postal code]]|postal_code=10xxx–11xxx ([[George Town, Penang|George Town]])&lt;br /&gt;12xxx-14xxx ([[Seberang Perai]])|calling_code=+604-2, +604-6, +604-8 ([[George Town, Penang|George Town]])&lt;br /&gt;+604-3, +604-5 ([[Seberang Perai]])|website={{URL|https://www.penang.gov.my}}}}Ang '''Penang'''{{Efn|{{langx|ms|Pulau Pinang}}; {{IPA|ms|pi.naŋ}}}} ay isang estado ng Malaysia na matatagpuan sa hilagang-kanlurang baybayin ng [[Tangway ng Malaysia]]. Ito ay nahahati sa dalawang bahagi ng [[Kipot ng Malaka|Kipot ng Malacca]]: ang [[Pulo ng Penang]] sa kanluran, kung saan matatagpuan ang kabesera na [[George Town, Penang|George Town]], at ang Seberang Perai sa kalupaan ng [[Tangway ng Malaya]] sa silangan. Ang dalawang hating ito ay pisikal na pinagdurugtong ng [[Tulay ng Penang]] at ng [[Tulay Sultan Abdul Halim Muadzam Shah|Ikalawang Tulay ng Penang]]. Ang estado ay may hangganan sa [[Kedah]] sa hilaga at silangan, at sa [[Perak]] sa timog.

Ang Penang ay isa sa mga pinaka-maunlad na makapangyarihang ekonomiya ng [[Malaysia]], na may [[List of Malaysian states by GDP#Gross Domestic Product per capita by state|pangalawang pinakamataas na GDP per capita]] sa lahat ng estado. Nasa [[List of Malaysian states by mean wage and median wage#Mean salary map|ikalima rin ito sa mga estado sa mga tuntunin ng karaniwang sahod]]. Ang Penang ang [[List of Malaysian states and municipalities by exports#Exports by state and federal territory|nangungunang tagaluwas ng Malaysia]] na may halos RM495 bilyon (US$ 119.57 bilyon) na export noong 2024, pangunahin na sa pamamagitan ng [[Paliparang Pandaigdig ng Penang]] na siyang [[Talaan ng mga pinakaabalang paliparan sa Malaysia|pangalawa rin sa pinakaabala sa bansa]] sa mga tuntunin ng paggalaw ng mga sasakyang panghimpapawid.

Ang [[Daungan ng Penang]] ay itinatag ni [[Francis Light]] bilang isang [[malayang daungan]] noong 1786 kasama ang kabesera, ang George Town. Ang Penang ay naging bahagi ng [[Straits Settlements]], isang [[kolonya ng korona ng Britanya]] na binubuo rin ng [[Malacca]] at [[Singapura|Singapore]]. Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sinakop ng Japan ang Penang, ngunit [[Operation Jurist|nabawi ng mga Briton ang kontrol]] noong 1945. Kalaunan ay pinagsama ang Penang sa [[Pederasyon ng Malaya]] (ngayon ay Malaysia), na nagkamit ng kalayaan noong 1957. Ang [[ekonomiya ng Penang]] ay lumipat mula sa kalakalang [[entrepôt]] patungo sa pagmamanupaktura ng elektronika at sa [[Tersiyaryong sektor ng ekonomiya|tersiyaryang sektor]] sa buong huling bahagi ng ika-20 siglo.

== Mga tala ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Notelist}}

== Mga sanggunian ==

* {{Cite book |last=Barber |first=Andrew |title=Penang At War : A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945 |publisher=AB&amp;B |year=2010 |isbn=978-983-43372-3-0}}
* {{Cite book |last=Bayly |first=Christopher |title=Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945 |publisher=[[Allen Lane]] |year=2004 |isbn=978-0-7139-9463-6}}
* {{Cite book |last=Jenkins |first=Gwynn |title=Contested Space: Cultural Heritage and Identity Reconstructions: Conservation Strategies Within a Developing Asian City |publisher=[[LIT Verlag]] |year=2008 |isbn=978-3-8258-1366-6}}
* {{Cite book |last=Jou |first=Sue-Ching |title=Globalization and New Intra-Urban Dynamics in Asian Cities |last2=Michael Hsiao |first2=Hsin-Huang |last3=Aveline-Dubach |first3=Natacha |publisher=[[National Taiwan University]] |year=2014 |isbn=978-986-350-021-6}}
* {{Cite book |last=Hockton |first=Keith |title=Penang: An Inside Guide to Its Historic Homes, Buildings, Monuments and Parks |publisher=[[MPH Group]] |year=2012 |isbn=978-967-415-303-8}}
* {{Cite book |last=Khoo |first=Su Nin |title=Streets of George Town, Penang |url=https://archive.org/details/streetsofgeorget00khoo |publisher=Areca Books |year=2007 |isbn=978-983-9886-00-9}}
* {{Cite book |last=Lewis Su |first=Lin |title=Cities in Motion: Urban Life and Cosmopolitanism in Southeast Asia, 1920–1940 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2016 |isbn=978-1-107-10833-2}}
* {{Cite book |last=Langdon |first=Marcus |title=George Town's Historic Commercial and Civic Precincts |publisher=[[George Town World Heritage Incorporated]] |year=2014 |isbn=978-967-12281-2-8}}
* {{Cite book |last=Ooi |first=Kee Beng |title=Pilot Studies for a New Penang |last2=Goh |first2=Ban Lee |publisher=[[ISEAS – Yusof Ishak Institute]] |year=2010 |isbn=978-981-4279-69-7}}
* {{Cite book |last=Francis |first=Ric |title=Penang Trams, Trolleybuses &amp; Railways: Municipal Transport History, 1880s–1963 |publisher=Areca Books |year=2006 |isbn=978-983-42834-0-7}}

== Mga panlabas na link ==

* [https://www.penang.gov.my/index.php?lang=en Pamahalaan ng estado ng Penang]
{{Penang}}{{Mga Estado at Teritoryong Pederal ng Malaysia}}
[[Kategorya:Kipot ng Malaka]]
[[Kategorya:Estado ng Malaysia]]
[[Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Aleman (de)]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Malay ng CS1 (ms)]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong tradisyonal]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong may tekstong nasa wikang Ingles]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Malay]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>88h2eynpfieyqxwo3xpgzokeylxr2d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Croque monsieur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>322503</id>
    <revision>
      <id>2235779</id>
      <parentid>2149564</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6348" sha1="rsydgok0x6y3tq2j10jqihqpou9bqya" xml:space="preserve">{{Wika ng pamagat|fr}}
{{Infobox food|name=''Croque monsieur''|image=Croque monsieur.jpg|image_size=250px|caption=Isang ''croque monsieur''|alternate_name=|country=[[Pransiya]]|region=|creator=|course=|type=[[Sandwich]]|served=Mainit|main_ingredient=[[Tinapay]], [[mantikilya]], [[Hamon (pagkain)|hamon]] (karaniwang pinakuluan), [[keso]] (karaniwang [[Gruyère]]),  paminta at asin|variations=''Croque madame''|calories=|other=}}

Ang {{lang|fr|'''croque monsieur'''}} ({{IPA-fr|kʁɔk məsjø}}) ay mainit na [[sandwich]] na may [[Hamon (pagkain)|hamon]] at [[keso]]. Nanggaling ang pangalan sa mga salitang Pranses na {{lang|fr|croque}} (&quot;ngumalot o lutong&quot;) at {{lang|fr|monsieur}} (&quot;ginoo&quot;).

== Kasaysayan ==
Nagmula ang pagkain sa mga [[Pransiya|Pranses]] na [[Café|kapihan]] at bar bilang meryenda. Noong pasimula ng siglong 1900, pinasikat ni Michel Lunarca, isang may-ari ng bistro, ang {{lang|fr|croque monsieur}}.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Abril 2019 |title=La savoureuse histoire du croque-monsieur |url=https://www.lefigaro.fr/langue-francaise/expressions-francaises/la-savoureuse-histoire-du-croque-monsieur-20190404 |access-date=4 Abril 2019 |publisher=Le Figaro |language=fr}}&lt;/ref&gt;

==Paghahanda==
Tradisyonal na ginagawa ang {{lang|fr|croque monsieur}} mula sa inihurnong o pinakuluang hamon at hiniwang keso sa gitna ng mga hiwa ng ''pain de mie'', na tinabunan ng ginadgad na keso at inasnan at pinaminta nang bahagya, at inihurno sa [[oben]] o pinrito sa [[kawali]]. Maaari ring itosta ang tinapay sa [[Inihaw|pag-ihaw]] nito matapos ibabad sa [[binating itlog]]. Kinaugaliang gamitin ang Gruyère, ngunit ginagamit din minsan ang kesong Comté o Emmental. Sa ilang brasserie, idinaragdag din ang [[sarsang béchamel]].

Maaaring ihurno o iprito ang {{lang|fr|croque monsieur}} para matunaw ang keso at upang bumuo ng balat sa ibabaw.&lt;ref name=&quot;aufeminin&quot;&gt;{{cite web |date=18 Marso 2009 |title=Croque-monsieur et croque-madame font des enfants |url=http://www.aufeminin.com/cuisine-facile/croque-monsieur-s648051.html |access-date=21 Agosto 2015 |publisher=aufimin cuisine suisse |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croque monsieur au four |url=http://www.cuisineactuelle.fr/recettes/croque-monsieur-au-four-128819 |access-date=21 Agosto 2015 |publisher=Cuisine actuelle |language=fr}}&lt;/ref&gt;

==Mga baryasyon==
{{lang|fr|Croque madame}}&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Dictionnaire général pour la maîtrise de la langue française, la culture classique et contemporaine |url=https://archive.org/details/dictionnairegene0000laro |publisher=Larousse |location=Paris |year=1993 |page=[https://archive.org/details/dictionnairegene0000laro/page/405 405] |isbn=2-03-320300-X |oclc=29916226}}&lt;/ref&gt; ang tawag sa {{lang|fr|croque monsieur}} na may [[Itlog (pagkain)|itlog]] na ''pinoach'' o bahagyang [[Prito|pinrito]] na inilagay sa ibabaw. Sa mga parte ng [[Normandiya]], tinatawag itong ''{{lang|fr|croque-à-cheval}}''. Ayon sa diksiyonaryong ''Petit Robert'', mapepetsahan ang pangalan sa mga 1960. Nauugnay ang pangalang {{lang|fr|croque-mademoiselle}} sa mas magaang behetaryanong bersiyon: gawa sa parehong tinapay, ngunit may ordinaryong tunaw na keso, at sinahugan ng perero, [[pipino]] at [[letsugas]].&lt;ref name=&quot;aufeminin&quot; /&gt; 

Sa [[United Kingdom]], tinatawag na ''{{lang|en-GB|toastie}}'' ang meryendang hamon-at-keso, at may mabibiling panggawa ng toastie. Sa Estados Unidos, sikat ang Monte Cristo, isang sandwich na hamon-at-keso na kadalasang sinasawsaw sa itlog at piniprito.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of the Grilled Cheese Sandwich |trans-title=Kasaysayan ng Inihaw na Kesong Sandwich |url=https://www.tripsavvy.com/history-of-grilled-cheese-sandwiches-1329090 |access-date=6 Pebrero 2018 |website=History of the Grilled Cheese Sandwich |language=en |archive-date=8 Marso 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308120813/https://www.tripsavvy.com/history-of-grilled-cheese-sandwiches-1329090 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

May mga baryante ng sandwich na may pamalit o karagdagang sangkap na binigyan ng pangalan na nakamodelo sa orihinal na ''croque-monsieur'', halimbawa:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Pangalan
!Mga idinagdag na sangkap
!Sanggunian
|-
|Barros Jarpa
|Baryasyon na may kahawig na sangkap mula sa lutuing Tsileno
|&lt;ref name=&quot;sandwiches&quot;&gt;{{cite book|last1=Russo|first1=Susan|title=The Encyclopedia of Sandwiches|year=2010|url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0000russ|lang=en|trans-title=Ang Ensiklopedya ng Mga Sandwich}}&lt;/ref&gt;
|-
|Barros Luco
|Gawa sa [[Sinugbang karneng baka|sinugbang baka]] sa halip na hamon
|&lt;ref name=sandwiches/&gt;
|-
|Croque provençal
|Kamatis
|
|-
|Croque auvergnat
|Kesong Bleu d'Auvergne
|&lt;ref&gt;{{cite news |last=Downie |first=David |date=23 Hulyo 2000 |title=Bread Winner |language=en |work=Los Angeles Times |url=http://articles.latimes.com/2000/jul/23/magazine/tm-57540}}&lt;/ref&gt;
|-
|Croque norvégien
|Pinausukang salmon sa halip na hamon
|&lt;ref name=sandwiches/&gt;
|-
|Croque tartiflette
|Hiniwang patatas at kesong Reblochon
|
|-
|Croque bolognese / croque Boum-Boum
|Sarsang Bolognese
|
|-
|Croque señor
|Sarsang kamatis
|
|-
| Croque Hawaiian
|Isang hiwa ng [[pinya]]
|
|-
|Croque gagnet
|Kesong Gouda at andouille
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ouialwayshaveparis.com/2015/08/11/croquemonsieur/|title=Tracing the History of the Croque Monsieur Sandwich Paris Blog Oui Always Have Paris|date=2015-08-11|work=Oui Always Have Paris|access-date=2018-10-06|language=en-US|archive-date=2018-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006235503/http://ouialwayshaveparis.com/2015/08/11/croquemonsieur/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|Croque Madame
|Pinritong itlog
|&lt;ref name=sandwiches/&gt;
|-
|Croque monsieur na may [[bechamel]]
|Karaniwang croque monsieur na nilagayan ng sarsang bechamel
|&lt;ref name=sandwiches/&gt;
|-
|Francesinha
|Baryasyon mula sa lutuing Portuges na may pilete, tsoriso, hamon, natunaw na keso at sarsang serbesa
|&lt;ref name=sandwiches/&gt;
|}

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;220&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Talaksan:Croque Madame, Paris July 6, 2011.jpg|Isang croque madame
Talaksan:Croque provencal.jpg|Isang croque provençal
Talaksan:Croquegagnet.jpg|Isang croque gagnet
Talaksan:Francesinha especial.JPG|Bersiyong Portuges mula sa [[Porto]] na tinatawag na  &quot;Francesinha&quot;.
&lt;/gallery&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|2}}

[[Kategorya:Lutuing Pranses]]</text>
      <sha1>rsydgok0x6y3tq2j10jqihqpou9bqya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DWPM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324972</id>
    <revision>
      <id>2235830</id>
      <parentid>2234434</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7254" sha1="9xote9f8e7r97iq14xiw5d5h4k23zd3" xml:space="preserve">{{About|kasalukuyang inkarnasyon ng DZMM na pinamamahala ng Media Serbisyo Production Corporation|dating inkarnasyon ng DZMM ng ABS-CBN mula 1986 hanggang 2020|DZMM}}
{{Infobox radio station
| name                = Radyo Patrol
| callsign            = DWPM
| logo                = DZMM 630 2025.png
| city                = [[Lungsod Quezon]]
| area                = [[Malawakang Maynila]] at mga karatig na lugar
| frequency           = 630 kHz
| branding            = DZMM Radyo Patrol 630
| airdate             = {{start date|2023|6|30}}
| format              = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs (broadcasting)|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]]
| language            = [[Wikang Filipino|Filipino]]
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power               = 50,000 watts
| callsign_meaning    = Prime Media
| sister_stations     = [[DWFM|92.3 FM Radio]]
| owner               = [[Philippine Collective Media Corporation]]
| operator            = Media Serbisyo Production Corporation &lt;br&gt; {{small|(sanib puwersa ng Philippine Collective Media Corporation at [[ABS-CBN Corporation]])}}
| website             = {{url|https://pcmc.com.ph/dzmmradyopatrol630/|pcmc.com.ph}}
}}

Ang '''DWPM''' (630 [[:en:AM broadcasting|AM]]), sumasahimpapawid bilang '''DZMM Radyo Patrol 630''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng [[Philippine Collective Media Corporation]] at pinamamahalaan sa pamamagitan ng pagsanib puwersa ng [[ABS-CBN Corporation]] bilang Media Serbisyo Production Corporation. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa ABS-CBN Broadcasting Center, Sgt. Esguerra Ave. cor. Mother Ignacia St., Brgy. South Triangle, Diliman, [[Lungsod Quezon]]; ang transmiter nito ay matatagpuan sa kahabaan ng F. Navarette St., Brgy. Panghulo, [[Obando, Bulacan]]. Dati nang itinalaga ang talapihitang ito sa [[DZMM-AM|DZMM]] na pag-aari ng ABS-CBN.

==Kasaysayan==
===Pinagmulan===
Noong Mayo 23, 2023, inanunsyo ng [[ABS-CBN Corporation]] na nagkaroon sila ng joint venture kasama ang [[Philippine Collective Media Corporation]] ng Prime Media Holdings, Inc., na pag-aari ni House Speaker Representative [[Martin Romualdez]], upang makagawa at magdala ng iba't ibang programa sa himpapawid. Kabilang sa mga plano nito ay ang posibleng pagbabalik ng DZMM sa dati nitong talapihitan na 630 kHz.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Goodbye TeleRadyo, but DZMM 630 to rise from the dead|url=https://www.rappler.com/business/goodbye-teleradyo-dzmm-630-am-radio-to-rise|website=[[Rappler]]|date=May 24, 2023|access-date=June 26, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ABS-CBN's Lopez strikes deal with Prime Media to bring back DZMM on the airwaves|url=https://bilyonaryo.com/2023/05/23/abs-cbns-lopez-strikes-deal-with-prime-medias-romualdez-to-bring-back-dzmm-on-the-airwaves/business|website=Bilyonaryo|date=May 23, 2023|access-date=June 26, 2023}}&lt;/ref&gt;

===2023-2025: Radyo 630===
Noong Hunyo 26, 2023, nagsimulang umere ang talapihitang ito bilang bahagi ng pagsusuri. sa ilalim ng DWPM.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Former ABS-CBN radio 630 in AM band back on air as DWPM|url=https://www.rappler.com/business/former-abs-cbn-radio-dzmm-630-back-dwpm|website=[[Rappler]]|date=June 26, 2023|access-date=June 27, 2023}}&lt;/ref&gt;

Inilunsad ito noong Hunyo 30, 2023 bilang '''Radyo 630'''.&lt;ref&gt;{{cite web|last=de Castro|first=Isagani Jr.|title=The politics of radio: New station DWPM Radyo 630 is born|url=https://www.rappler.com/business/new-radio-station-dpwm-630/|website=[[Rappler]]|date=June 30, 2023|access-date=June 30, 2023}}&lt;/ref&gt; Noong nakaraang araw, nagpaalam ang mga host ng ilang mga programa mula sa TeleRadyo ay nagpaalala sa kanilang mga tagapagnood na subaybayan ang himpilang ito sa susunod na araw. Kasabay nito ang muling paglulunsad ng TeleRadyo bilang TeleRadyo Serbisyo, na ngayon'y bahagi ng joint venture.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=de Castro |first1=Isagani, Jr. |title='Wag kayo bibitiw,' ABS-CBN show Sakto hosts tell supporters prior to TeleRadyo closure |url=https://www.rappler.com/business/abs-cbn-show-sakto-hosts-message-supporters-prior-teleradyo-closure-june-29-2023/ |access-date=29 June 2023 |website=Rappler |date=29 June 2023}}&lt;/ref&gt; Ito ay may opisyal na paglulunsad noong Hulyo 17, kasama ang pasinaya ng mga programa nito sa hapon at gabi.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Clarin |first1=Alyssa Mae |title=Employees bid goodbye to TeleRadyo as ABS-CBN's joint venture welcomes new radio |url=https://www.bulatlat.com/2023/06/30/employees-bid-goodbye-to-teleradyo-as-abs-cbns-joint-venture-welcomes-new-radio/ |access-date=July 4, 2023 |website=Bulatlat |date=June 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703235701/https://www.bulatlat.com/2023/06/30/employees-bid-goodbye-to-teleradyo-as-abs-cbns-joint-venture-welcomes-new-radio/ |archive-date=Hulyo 3, 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rappler.com/business/dwpm-radyo-630-launches-whole-day-programming/|title=Radyo 630 launches whole-day programming|date=July 17, 2023|accessdate=July 17, 2023|last=De Castro|first=Isagani Jr.|website=[[Rappler]]}}&lt;/ref&gt; Noong Agosto 5, ipinakilala nito ang mga programa nito tuwing Sabado at Linggo.

===2025-kasalukuyan: Ang pagbabalik ng Radyo Patrol===
Noong Mayo 21, 2025, sa kalagitnaan ng mga balita tungkol sa pagkalugi ng Media Serbisyo Production Corporation dahil sa kakulangan ng mga advertiser ng himpilang ito, nagkaroon sila ng planong ibalik ang pangalan na DZMM.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Camus |first1=Miguel R. |title=ABS-CBN, Prime Media plan funding boost for TeleRadyo Serbisyo after P51M loss |url=https://insiderph.com/abs-cbn-prime-media-plan-funding-boost-for-teleradyo-serbisyo-after-p51m-loss |website=InsiderPH |access-date=June 6, 2025 |date=May 3, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Camus |first1=Miguel R. |title=Trusted DZMM brand makes nostalgic return to stem losses |url=https://insiderph.com/trusted-dzmm-brand-makes-nostalgic-return-to-stem-losses |website=InsiderPH |access-date=June 6, 2025 |date=May 30, 2025}}&lt;/ref&gt;

Noong Mayo 29, 2025 sa ganap ng 8:00 PM, muling inilunsad ang himpilang ito sa dati nitong pangalan na ''DZMM Radyo Patrol 630''. Kasabay nito ang muling pagpalit ng pangalan ng TeleRadyo Serbisyo sa dati nitong pangalan na [[DZMM TeleRadyo]] at ang paglunsad ng bagong kanta nito ni [[Martin Nievera]]. Sa kabila ng mga pagbabago nito, nananatiling call letters ang DWPM batay sa kasalukuyang listahan ng NTC. Noong Hunyo 2, nananatili pa rin ang mga programa nito, bumalik ang mga dating programa ng DZMM na ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya sa DZMM]]'', ''[[Aksyon Ngayon]]'' at ''Radyo Patrol Balita''.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baizas |first1=Gaby |title=DZMM, Teleradyo return after 2 years|url=https://www.rappler.com/nation/dzmm-teleradyo-comeback-may-2025/ |access-date=May 29, 2025 |work=[[Rappler]] |date=May 29, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Krishnan|first=Ganiel|title=DZMM Radyo Patrol 630 returns on air|url=https://www.abs-cbn.com/news/public-service/2025/5/29/dzmm-radyo-patrol-630-returns-on-air-2012|website=[[ABS-CBN News]]|date=May 29, 2025|access-date=May 29, 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunnian==
{{reflist}}

{{Metro Manila Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Kalakhang Maynila]]</text>
      <sha1>9xote9f8e7r97iq14xiw5d5h4k23zd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angelica Lopez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329624</id>
    <revision>
      <id>2235789</id>
      <parentid>2235683</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2235789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16611" sha1="r5ke3e6tr5m7vsfrri5vb6j1pftivlt" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|image=Angelica Lopez Grand Santacruzan 2025.jpg|name=Angelica Lopez|caption=Si Lopez noong 2025|birth_name=Angelica Danao Lopez|birth_date={{birth date and age|2000|11|22|mf=y}}|birth_place=[[Puerto Princesa]], [[Palawan]], Pilipinas|education=[[Palawan State University]] ([[Psychology]])|alma_mater=|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|height=1.73 m|title=[[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas International 2023]]|competitions={{Unbulleted list|[[Miss Universe Philippines 2022]]|(Top 16)|[[Binibining Pilipinas 2023]]|(Nagwagi – Binibining Pilipinas International 2023)|[[Miss International 2024]]|(Walang pagkakalagay)}}|image_size=}}
Si '''Angelica Danao Lopez''' (ipinanganak noong 22 Nobyembre 2000) ay isang [[Mga Pilipino|Pilipinang]] modelo at ''beauty pageant titleholder'' na kinoronahang [[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas-International 2023]]. Kakatawanin niya ang Pilipinas sa [[Miss International 2024]], na gaganapin sa Hapon sa 12 Nobyembre 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Lopez noong 22 Nobyembre 2000 sa Puerto Princesa, Palawan. Siya ay nanggaling sa isang sambahayang nahihirapan sa pananalapi. Noong siya ay labing-apat na taong gulang, siya ay nagtrabaho bilang tagahugas ng pinggan at tagapagsilbi sa restawran. Nagtrabaho rin siya bilang kahera, klerk ng opisina, at modelo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=29 Mayo 2023 |title=Who is Angelica Lopez, Binibining Pilipinas International 2023? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=1 Hulyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pagulong |first=Charmie Joy |date=30 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez dedicates win to late mom |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/05/30/2269971/bb-pilipinas-international-2023-angelica-lopez-dedicates-win-late-mom |access-date=13 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 2021, pumasok si Lopez sa [[Palawan State University]] sa [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] upang ituloy ang kaniyang ''bachelor's degree'' sa [[sikolohiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cabral |first=Katrina Maisie |date=29 Mayo 2023 |title=10 Things You Need to Know About Bb. Pilipinas-International 2023 Angelica Lopez |url=https://www.preview.ph/culture/binibining-pilipinas-2023-miss-international-angelica-lopez-bio-facts-a00398-20230529?ref=home_feed_1 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Preview |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caliwara |first=Karen A.P. |date=29 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez proud of humble roots |url=https://www.pep.ph/peptionary/173586/angelica-lopez-a711-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==

=== Miss Universe Philippines 2022 ===
Lumahok si Lopez bilang kinatawan ng Palawan sa [[Miss Universe Philippines 2022]] na ginanap sa [[Mall of Asia Arena]] sa [[Pasay]], [[Kalakhang Maynila|Kalakhang Manila]] noong 30 Abril 2022, at nagtapos bilang isa sa Top 16.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=1 Mayo 2022 |title=Miss Universe Philippines 2022 Top 16 |url=https://mb.com.ph/2022/04/30/miss-universe-philippines-2022-top-16/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2022 |title=Celeste Cortesi crowned Miss Universe Philippines 2022 |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/30/22/celeste-cortesi-crowned-miss-universe-philippines-2022 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod pa roon, nagtapos bilang isa sa pinalista ng Fashion and Runway Challenge, at inuwi rin nito ang parangal na Luxxe ImmunPlus Queen Majestic.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=24 Marso 2022 |title=Baguio's Ghenesis Latugat wins Miss Universe Philippines' Fashion and Runway challenge |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/826196/baguio-s-ghenesis-latugat-wins-miss-universe-philippines-fashion-and-runway-challenge/story/ |access-date=12 Disyembre 2023 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Binibining Pilipinas 2023 ===
{{See also|Binibining Pilipinas 2023}}Noong 6 Pebrero 2023, hinirang si Lopez bilang isa sa apatnapung kandidatang lalahok sa [[Binibining Pilipinas 2023]]. Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Dumaual |first=Mario |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023: 40 official candidates named |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/06/23/binibining-pilipinas-2023-40-official-candidates-named |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas names 40 official candidates for 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/02/06/binibining-pilipinas-names-40-official-candidates-for-2023/?amp |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginanap ang kompetisyon noong 28 Mayo 2023 sa [[Smart Araneta Coliseum]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023 sets date for coronation night |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2023-coronation-night-date/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Bb. Pilipinas 2023 coronation night set on May 28 |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516134215/http://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |archive-date=16 Mayo 2023 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[CNN Philippines]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition''. Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang pilak na boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez. Matapos ang ''evening gown competition'', lumahok si Lopez sa ''question and answer round'', kung saan tinanong siya: ''&quot;What makes you a binibini who walks the talk and who is beyond mere self-promotion?&quot;''. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=TRANSCRIPT: Binibining Pilipinas 2023 Q and A segment |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/transcript-binibining-pilipinas-2023-q-and-a-segment/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=29 Mayo 2023 |title=FULL TEXT: Binibining Pilipinas 2023 Q&amp;A |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/05/29/2269911/full-text-binibining-pilipinas-2023-qa |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; {{Pagbanggit|text=&quot;Nakatayo ako rito ngayong gabi dahil ang aking ina ang nagtanim sa akin ng mga pagpapahalaga at prinsipyong nagsisilbing gabay ko upang maging kung anong babaeng ako ngayon—isang babaeng nagtataglay ng lakas, tapang, at katatagan. Lakas upang magdesisyon para sa sarili at magsumikap nang lubos upang makamit ang kaniyang mga mithiin; tapang upang harapin ang anumang hamon ng buhay; at katatagan upang manindigan sa kaniyang mga pagpili. Naniniwala akong ang pagkakataong makatayo rito ay isang pangarap na natupad, at dahil dito, ako ay naging babaeng nakatakda kong kahinatnan.&quot;}}Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Binibining Pilipinas International 2022 [[Nicole Borromeo]] at [[Miss International 2022]] Jasmin Selberg ng Alemanya si Lopez bilang Binibining Pilipinas International 2023.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=Palawan’s Angelica Lopez is Binibining Pilipinas International 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/palawan-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini claim Binibining Pilipinas 2023 crowns |url=https://www.pep.ph/news/local/173585/binibining-pilipinas-2023-winners-a712-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss International 2024 ===
{{See also|Miss International 2024}}Bilang Binibining Pilipinas International, lumahok si Lopez sa [[Miss International 2024]], ngunit nagtapos ito na walang pagkakalagay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=12 Nobyembre 2024 |title=Philippines' Angelica Lopez ends Miss International 2024 journey |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-angelica-lopez-end-journey-miss-international-2024/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagama't hindi napabilang sa ''semi-finals'', naiuwi ni Lopez ang parangal na Miss Fitness.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Acebuche |first=Yoniel |date=1 Disyembre 2024 |title=PH's Angelica Lopez finishes in Top 21 in recent Miss International 2024 update |url=https://philstarlife.com/news-and-views/567495-ph-s-angelica-lopez-top-21-miss-international-2024-pageant? |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay inilabas ng Miss International Organization ang pangwakas na ranggo para sa kompetisyon at napag-alaman na si Lopez ay nagtapos sa Top 21.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=29 Nobyembre 2024 |title=Miss International releases final ranking for 2024 competition; PH’s Angelica Lopez in Top 21 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/928560/miss-international-releases-final-ranking-for-2024-competition-ph-s-angelica-lopez-in-top-21/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA News Online |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Reina Filipinas 2026 ===
Mula 6 hanggang 10 Hulyo 2026, isa si Lopez sa mga hinirang bilang kandidatang lalahok sa [[Reina Filipinas 2026]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mitra |first=Elijah Gaven |date=17 Hulyo 2026 |title=Reina Filipinas unveils 21 candidates for its inaugural edition |url=https://www.dzrh.com.ph/post/reina-filipinas-unveils-21-candidates-for-its-inaugural-edition |access-date=19 Oktubre 2026 |website=DZRH News |language=en}}&lt;/ref&gt; Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]]. Ginanap ang kompetisyon noong 7 Agosto 2026 sa Newport Performing Arts Theater sa [[Pasay]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=11 Hunyo 2026 |title=Nawat Itsaragrisil brings signature production branding to Reina Filipinas |url=https://entertainment.inquirer.net/673480/nawat-itsaragrisil-brings-signature-production-branding-to-reina-filipinas |access-date=19 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kasagsagan ng kompetisyon ay hinirang siya bilang Best in Swimsuit at Best in Pasarela.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=7 Agosto 2026 |title=Reina Filipinas: Angelica Lopez, Alexie Brooks enter Top 11 |url=https://entertainment.inquirer.net/679756/reina-filipinas-angelica-lopez-alexie-brooks-enter-top-11 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''evening gown competition'' at sa ''speech round''.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang gintong boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez.

Pagkatapos ng ''speech round'', napabilang si Lopez sa pitong pinalista na lumahok sa ''question-and-asnwer round''. Itinanong sa kaniya: &quot;''There are undeniably so many pageants already. What space do you hope Reina Filipinas will occupy?''&quot;. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=8 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez’s answer seals Reina Filipinas crown |url=https://tribune.net.ph/2026/08/08/angelica-lopezs-answer-seals-reina-filipinas-crown |access-date=20 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;

{{Pagbanggit|text=&quot;Nauunawaan ko na ang bawat paligsahan ng kagandahan ay may layunin, at ganoon din ang Reina Filipinas. Dito, nagsasagawa sila ng mga gawain na may kinalaman sa negosyo, na nagbibigay sa mga kababaihan ng pagkakataong matuto ng mga bagong kasanayan, magkaroon ng higit na kapangyarihan at kakayahan, at iangat ang kanilang sarili—maging sa larangan man ng palakasan, libangan, o negosyo. Isa itong mahusay at nagbibigay-lakas na plataporma na kapaki-pakinabang para sa lahat; sa ganitong paraan, parehong makasusulong ang mga kalahok at ang organisasyon tungo sa pag-unlad, paglago, at pagiging produktibo.&quot;}}

Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Miss Grand International 2025]] [[Emma Tiglao]] si Lopez bilang Reina Filipinas 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez crowned Reina Filipinas Grand International 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/08/07/entertainment-lifestyle/show-times/angelica-lopez-crowned-reina-filipinas-grand-international-2026/2401122 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss Grand International 2026 ===
{{See also|Miss Grand International 2026}}Bilang Reina Filipinas 2026, lumahok si Lopez sa [[Miss Grand International 2026]], kung saan nagtapos bilang isa sa Top 25. Hiniriang rin siya bilang isa sa apat na nagwagi ng parangal na Best National Costume.&lt;ref&gt;{{cite news |date=10 Oktubre 2026 |title=Angelica Lopez enters Top 25 of Miss Grand International 2026 |language=en |website=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010131151/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1stFinalAwards&quot;&gt;{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=10 Oktubre 2026 |title=Miss Grand International 2026: Philippines' Angelica Lopez enters Top 25 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010135812/https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{instagram|angelicalopezofficial}}
{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before=[[Emma Tiglao]]}}
{{s-ttl|title=[[Reina Filipinas|Miss Grand Philippines]]|years=[[Reina Filipinas 2026|2026]]}}
{{s-inc}}

{{S-bef|before=[[Nicole Borromeo]]}}
{{s-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas International]]|years=[[Binibining Pilipinas 2023|2023]]}}
{{S-aft|after=[[Myrna Esguerra]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]</text>
      <sha1>r5ke3e6tr5m7vsfrri5vb6j1pftivlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235790</id>
      <parentid>2235789</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2235790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16616" sha1="j5ipvstcy6sjcvs9tmirngwmcqm9oun" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|image=Angelica Lopez Grand Santacruzan 2025.jpg|name=Angelica Lopez|caption=Si Lopez noong 2025|birth_name=Angelica Danao Lopez|birth_date={{birth date and age|2000|11|22|mf=y}}|birth_place=[[Puerto Princesa]], [[Palawan]], Pilipinas|education=[[Palawan State University]] ([[Psychology]])|alma_mater=|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|height=1.73 m|title=[[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas International 2023]]|competitions={{Unbulleted list|[[Miss Universe Philippines 2022]]|(Top 16)|[[Binibining Pilipinas 2023]]|(Nagwagi – Binibining Pilipinas International 2023)|[[Miss International 2024]]|(Walang pagkakalagay)}}|image_size=}}
Si '''Angelica Danao Lopez''' (ipinanganak noong 22 Nobyembre 2000) ay isang [[Mga Pilipino|Pilipinang]] modelo at ''beauty pageant titleholder'' na kinoronahang [[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas-International 2023]]. Kakatawanin niya ang Pilipinas sa [[Miss International 2024]], na gaganapin sa Hapon sa 12 Nobyembre 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Lopez noong 22 Nobyembre 2000 sa Puerto Princesa, Palawan. Siya ay nanggaling sa isang sambahayang nahihirapan sa pananalapi. Noong siya ay labing-apat na taong gulang, siya ay nagtrabaho bilang tagahugas ng pinggan at tagapagsilbi sa restawran. Nagtrabaho rin siya bilang kahera, klerk ng opisina, at modelo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=29 Mayo 2023 |title=Who is Angelica Lopez, Binibining Pilipinas International 2023? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=1 Hulyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pagulong |first=Charmie Joy |date=30 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez dedicates win to late mom |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/05/30/2269971/bb-pilipinas-international-2023-angelica-lopez-dedicates-win-late-mom |access-date=13 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 2021, pumasok si Lopez sa [[Palawan State University]] sa [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] upang ituloy ang kaniyang ''bachelor's degree'' sa [[sikolohiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cabral |first=Katrina Maisie |date=29 Mayo 2023 |title=10 Things You Need to Know About Bb. Pilipinas-International 2023 Angelica Lopez |url=https://www.preview.ph/culture/binibining-pilipinas-2023-miss-international-angelica-lopez-bio-facts-a00398-20230529?ref=home_feed_1 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Preview |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caliwara |first=Karen A.P. |date=29 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez proud of humble roots |url=https://www.pep.ph/peptionary/173586/angelica-lopez-a711-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==

=== Miss Universe Philippines 2022 ===
Lumahok si Lopez bilang kinatawan ng Palawan sa [[Miss Universe Philippines 2022]] na ginanap sa [[Mall of Asia Arena]] sa [[Pasay]], [[Kalakhang Maynila|Kalakhang Manila]] noong 30 Abril 2022, at nagtapos bilang isa sa Top 16.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=1 Mayo 2022 |title=Miss Universe Philippines 2022 Top 16 |url=https://mb.com.ph/2022/04/30/miss-universe-philippines-2022-top-16/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2022 |title=Celeste Cortesi crowned Miss Universe Philippines 2022 |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/30/22/celeste-cortesi-crowned-miss-universe-philippines-2022 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod pa roon, nagtapos bilang isa sa pinalista ng Fashion and Runway Challenge, at inuwi rin nito ang parangal na Luxxe ImmunPlus Queen Majestic.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=24 Marso 2022 |title=Baguio's Ghenesis Latugat wins Miss Universe Philippines' Fashion and Runway challenge |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/826196/baguio-s-ghenesis-latugat-wins-miss-universe-philippines-fashion-and-runway-challenge/story/ |access-date=12 Disyembre 2023 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Binibining Pilipinas 2023 ===
{{See also|Binibining Pilipinas 2023}}Noong 6 Pebrero 2023, hinirang si Lopez bilang isa sa apatnapung kandidatang lalahok sa [[Binibining Pilipinas 2023]]. Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Dumaual |first=Mario |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023: 40 official candidates named |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/06/23/binibining-pilipinas-2023-40-official-candidates-named |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas names 40 official candidates for 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/02/06/binibining-pilipinas-names-40-official-candidates-for-2023/?amp |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginanap ang kompetisyon noong 28 Mayo 2023 sa [[Smart Araneta Coliseum]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023 sets date for coronation night |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2023-coronation-night-date/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Bb. Pilipinas 2023 coronation night set on May 28 |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516134215/http://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |archive-date=16 Mayo 2023 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[CNN Philippines]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition''. Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang pilak na boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez. Matapos ang ''evening gown competition'', lumahok si Lopez sa ''question and answer round'', kung saan tinanong siya: ''&quot;What makes you a binibini who walks the talk and who is beyond mere self-promotion?&quot;''. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=TRANSCRIPT: Binibining Pilipinas 2023 Q and A segment |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/transcript-binibining-pilipinas-2023-q-and-a-segment/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=29 Mayo 2023 |title=FULL TEXT: Binibining Pilipinas 2023 Q&amp;A |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/05/29/2269911/full-text-binibining-pilipinas-2023-qa |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; {{Pagbanggit|text=&quot;Nakatayo ako rito ngayong gabi dahil ang aking ina ang nagtanim sa akin ng mga pagpapahalaga at prinsipyong nagsisilbing gabay ko upang maging kung anong babaeng ako ngayon—isang babaeng nagtataglay ng lakas, tapang, at katatagan. Lakas upang magdesisyon para sa sarili at magsumikap nang lubos upang makamit ang kaniyang mga mithiin; tapang upang harapin ang anumang hamon ng buhay; at katatagan upang manindigan sa kaniyang mga pagpili. Naniniwala akong ang pagkakataong makatayo rito ay isang pangarap na natupad, at dahil dito, ako ay naging babaeng nakatakda kong kahinatnan.&quot;}}Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Binibining Pilipinas International 2022 [[Nicole Borromeo]] at [[Miss International 2022]] Jasmin Selberg ng Alemanya si Lopez bilang Binibining Pilipinas International 2023.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=Palawan’s Angelica Lopez is Binibining Pilipinas International 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/palawan-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini claim Binibining Pilipinas 2023 crowns |url=https://www.pep.ph/news/local/173585/binibining-pilipinas-2023-winners-a712-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss International 2024 ===
{{See also|Miss International 2024}}Bilang Binibining Pilipinas International, lumahok si Lopez sa [[Miss International 2024]], ngunit nagtapos ito na walang pagkakalagay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=12 Nobyembre 2024 |title=Philippines' Angelica Lopez ends Miss International 2024 journey |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-angelica-lopez-end-journey-miss-international-2024/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagama't hindi napabilang sa ''semi-finals'', naiuwi ni Lopez ang parangal na Miss Fitness.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Acebuche |first=Yoniel |date=1 Disyembre 2024 |title=PH's Angelica Lopez finishes in Top 21 in recent Miss International 2024 update |url=https://philstarlife.com/news-and-views/567495-ph-s-angelica-lopez-top-21-miss-international-2024-pageant? |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay inilabas ng Miss International Organization ang pangwakas na ranggo para sa kompetisyon at napag-alaman na si Lopez ay nagtapos sa Top 21.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=29 Nobyembre 2024 |title=Miss International releases final ranking for 2024 competition; PH’s Angelica Lopez in Top 21 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/928560/miss-international-releases-final-ranking-for-2024-competition-ph-s-angelica-lopez-in-top-21/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA News Online |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Reina Filipinas 2026 ===
Mula 6 hanggang 10 Hulyo 2026, isa si Lopez sa mga hinirang bilang kandidatang lalahok sa [[Reina Filipinas 2026]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mitra |first=Elijah Gaven |date=17 Hulyo 2026 |title=Reina Filipinas unveils 21 candidates for its inaugural edition |url=https://www.dzrh.com.ph/post/reina-filipinas-unveils-21-candidates-for-its-inaugural-edition |access-date=19 Oktubre 2026 |website=DZRH News |language=en}}&lt;/ref&gt; Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]]. Ginanap ang kompetisyon noong 7 Agosto 2026 sa Newport Performing Arts Theater sa [[Pasay]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=11 Hunyo 2026 |title=Nawat Itsaragrisil brings signature production branding to Reina Filipinas |url=https://entertainment.inquirer.net/673480/nawat-itsaragrisil-brings-signature-production-branding-to-reina-filipinas |access-date=19 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kasagsagan ng kompetisyon ay hinirang siya bilang Best in Swimsuit at Best in Pasarela.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=7 Agosto 2026 |title=Reina Filipinas: Angelica Lopez, Alexie Brooks enter Top 11 |url=https://entertainment.inquirer.net/679756/reina-filipinas-angelica-lopez-alexie-brooks-enter-top-11 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''evening gown competition'' at sa ''speech round''.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang gintong boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez.

Pagkatapos ng ''speech round'', napabilang si Lopez sa pitong pinalista na lumahok sa ''question-and-asnwer round''. Itinanong sa kaniya: &quot;''There are undeniably so many pageants already. What space do you hope Reina Filipinas will occupy?''&quot;. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=8 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez’s answer seals Reina Filipinas crown |url=https://tribune.net.ph/2026/08/08/angelica-lopezs-answer-seals-reina-filipinas-crown |access-date=20 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;

{{Pagbanggit|text=&quot;Nauunawaan ko na ang bawat paligsahan ng kagandahan ay may layunin, at ganoon din ang Reina Filipinas. Dito, nagsasagawa sila ng mga gawain na may kinalaman sa negosyo, na nagbibigay sa mga kababaihan ng pagkakataong matuto ng mga bagong kasanayan, magkaroon ng higit na kapangyarihan at kakayahan, at iangat ang kanilang sarili—maging sa larangan man ng palakasan, libangan, o negosyo. Isa itong mahusay at nagbibigay-lakas na plataporma na kapaki-pakinabang para sa lahat; sa ganitong paraan, parehong makasusulong ang mga kalahok at ang organisasyon tungo sa pag-unlad, paglago, at pagiging produktibo.&quot;}}

Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Miss Grand International 2025]] [[Emma Tiglao]] si Lopez bilang Reina Filipinas 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez crowned Reina Filipinas Grand International 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/08/07/entertainment-lifestyle/show-times/angelica-lopez-crowned-reina-filipinas-grand-international-2026/2401122 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss Grand International 2026 ===
{{See also|Miss Grand International 2026}}Bilang Reina Filipinas 2026, lumahok si Lopez sa [[Miss Grand International 2026]], kung saan siya nagtapos bilang isa sa Top 25. Hiniriang rin siya bilang isa sa apat na nagwagi ng parangal na Best National Costume.&lt;ref&gt;{{cite news |date=10 Oktubre 2026 |title=Angelica Lopez enters Top 25 of Miss Grand International 2026 |language=en |website=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010131151/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1stFinalAwards&quot;&gt;{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=10 Oktubre 2026 |title=Miss Grand International 2026: Philippines' Angelica Lopez enters Top 25 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010135812/https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{instagram|angelicalopezofficial}}
{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before=[[Emma Tiglao]]}}
{{s-ttl|title=[[Reina Filipinas|Miss Grand Philippines]]|years=[[Reina Filipinas 2026|2026]]}}
{{s-inc}}

{{S-bef|before=[[Nicole Borromeo]]}}
{{s-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas International]]|years=[[Binibining Pilipinas 2023|2023]]}}
{{S-aft|after=[[Myrna Esguerra]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]</text>
      <sha1>j5ipvstcy6sjcvs9tmirngwmcqm9oun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235791</id>
      <parentid>2235790</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2235791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16966" sha1="epmd57mb2l9etijzkvfy76iucbb519p" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|image=Angelica Lopez Grand Santacruzan 2025.jpg|name=Angelica Lopez|caption=Si Lopez noong 2025|birth_name=Angelica Danao Lopez|birth_date={{birth date and age|2000|11|22|mf=y}}|birth_place=[[Puerto Princesa]], [[Palawan]], Pilipinas|education=[[Palawan State University]] ([[Psychology]])|alma_mater=|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|height=1.73 m|title=[[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas International 2023]]|competitions={{Unbulleted list|[[Miss Universe Philippines 2022]]|(Top 16)|[[Binibining Pilipinas 2023]]|(Nagwagi – Binibining Pilipinas International 2023)|[[Miss International 2024]]|(Walang pagkakalagay)}}|image_size=}}
Si '''Angelica Danao Lopez''' (ipinanganak noong 22 Nobyembre 2000) ay isang [[Mga Pilipino|Pilipinang]] modelo at ''beauty pageant titleholder'' na kinoronahang [[Binibining Pilipinas 2023|Binibining Pilipinas-International 2023]]. Kakatawanin niya ang Pilipinas sa [[Miss International 2024]], na gaganapin sa Hapon sa 12 Nobyembre 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Lopez noong 22 Nobyembre 2000 sa Puerto Princesa, Palawan. Siya ay nanggaling sa isang sambahayang nahihirapan sa pananalapi. Noong siya ay labing-apat na taong gulang, siya ay nagtrabaho bilang tagahugas ng pinggan at tagapagsilbi sa restawran. Nagtrabaho rin siya bilang kahera, klerk ng opisina, at modelo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=29 Mayo 2023 |title=Who is Angelica Lopez, Binibining Pilipinas International 2023? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=1 Hulyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pagulong |first=Charmie Joy |date=30 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez dedicates win to late mom |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/05/30/2269971/bb-pilipinas-international-2023-angelica-lopez-dedicates-win-late-mom |access-date=13 Agosto 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 2021, pumasok si Lopez sa [[Palawan State University]] sa [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] upang ituloy ang kaniyang ''bachelor's degree'' sa [[sikolohiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cabral |first=Katrina Maisie |date=29 Mayo 2023 |title=10 Things You Need to Know About Bb. Pilipinas-International 2023 Angelica Lopez |url=https://www.preview.ph/culture/binibining-pilipinas-2023-miss-international-angelica-lopez-bio-facts-a00398-20230529?ref=home_feed_1 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Preview |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caliwara |first=Karen A.P. |date=29 Mayo 2023 |title=Bb. Pilipinas International 2023 Angelica Lopez proud of humble roots |url=https://www.pep.ph/peptionary/173586/angelica-lopez-a711-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==

=== Miss Universe Philippines 2022 ===
Lumahok si Lopez bilang kinatawan ng Palawan sa [[Miss Universe Philippines 2022]] na ginanap sa [[Mall of Asia Arena]] sa [[Pasay]], [[Kalakhang Maynila|Kalakhang Manila]] noong 30 Abril 2022, at nagtapos bilang isa sa Top 16.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=1 Mayo 2022 |title=Miss Universe Philippines 2022 Top 16 |url=https://mb.com.ph/2022/04/30/miss-universe-philippines-2022-top-16/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2022 |title=Celeste Cortesi crowned Miss Universe Philippines 2022 |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/30/22/celeste-cortesi-crowned-miss-universe-philippines-2022 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod pa roon, nagtapos bilang isa sa pinalista ng Fashion and Runway Challenge, at inuwi rin nito ang parangal na Luxxe ImmunPlus Queen Majestic.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=24 Marso 2022 |title=Baguio's Ghenesis Latugat wins Miss Universe Philippines' Fashion and Runway challenge |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/826196/baguio-s-ghenesis-latugat-wins-miss-universe-philippines-fashion-and-runway-challenge/story/ |access-date=12 Disyembre 2023 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Binibining Pilipinas 2023 ===
{{See also|Binibining Pilipinas 2023}}Noong 6 Pebrero 2023, hinirang si Lopez bilang isa sa apatnapung kandidatang lalahok sa [[Binibining Pilipinas 2023]]. Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Dumaual |first=Mario |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023: 40 official candidates named |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/06/23/binibining-pilipinas-2023-40-official-candidates-named |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=6 Pebrero 2023 |title=Binibining Pilipinas names 40 official candidates for 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/02/06/binibining-pilipinas-names-40-official-candidates-for-2023/?amp |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ginanap ang kompetisyon noong 28 Mayo 2023 sa [[Smart Araneta Coliseum]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Binibining Pilipinas 2023 sets date for coronation night |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-2023-coronation-night-date/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Abril 2023 |title=Bb. Pilipinas 2023 coronation night set on May 28 |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516134215/http://www.cnnphilippines.com/entertainment/2023/4/15/Bb-Pilipinas-2023-coronation-night-.html |archive-date=16 Mayo 2023 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[CNN Philippines]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition''. Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang pilak na boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez. Matapos ang ''evening gown competition'', lumahok si Lopez sa ''question and answer round'', kung saan tinanong siya: ''&quot;What makes you a binibini who walks the talk and who is beyond mere self-promotion?&quot;''. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=TRANSCRIPT: Binibining Pilipinas 2023 Q and A segment |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/transcript-binibining-pilipinas-2023-q-and-a-segment/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=29 Mayo 2023 |title=FULL TEXT: Binibining Pilipinas 2023 Q&amp;A |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2023/05/29/2269911/full-text-binibining-pilipinas-2023-qa |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; {{Pagbanggit|text=&quot;Nakatayo ako rito ngayong gabi dahil ang aking ina ang nagtanim sa akin ng mga pagpapahalaga at prinsipyong nagsisilbing gabay ko upang maging kung anong babaeng ako ngayon—isang babaeng nagtataglay ng lakas, tapang, at katatagan. Lakas upang magdesisyon para sa sarili at magsumikap nang lubos upang makamit ang kaniyang mga mithiin; tapang upang harapin ang anumang hamon ng buhay; at katatagan upang manindigan sa kaniyang mga pagpili. Naniniwala akong ang pagkakataong makatayo rito ay isang pangarap na natupad, at dahil dito, ako ay naging babaeng nakatakda kong kahinatnan.&quot;}}Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Binibining Pilipinas International 2022 [[Nicole Borromeo]] at [[Miss International 2022]] Jasmin Selberg ng Alemanya si Lopez bilang Binibining Pilipinas International 2023.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=Palawan’s Angelica Lopez is Binibining Pilipinas International 2023 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/palawan-angelica-lopez-binibining-pilipinas-international-2023/ |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini claim Binibining Pilipinas 2023 crowns |url=https://www.pep.ph/news/local/173585/binibining-pilipinas-2023-winners-a712-20230529 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez, Anna Valencia Lakrini win Binibining Pilipinas 2023 |url=https://mb.com.ph/2023/5/28/angelica-lopez-anna-valencia-lakrini-win-binibining-pilipinas-2023 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Punzalan |first=Justine |date=29 Mayo 2023 |title=Angelica Lopez of Palawan is crowned Bb. Pilipinas International 2023 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/973817-binibining-pilipinas-2023-winner-angelica-lopez? |access-date=30 Hunyo 2024 |website=Philstar Life|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss International 2024 ===
{{See also|Miss International 2024}}Bilang Binibining Pilipinas International, lumahok si Lopez sa [[Miss International 2024]], ngunit nagtapos ito na walang pagkakalagay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arnaldo |first=Steph |date=12 Nobyembre 2024 |title=Philippines' Angelica Lopez ends Miss International 2024 journey |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-angelica-lopez-end-journey-miss-international-2024/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Bagama't hindi napabilang sa ''semi-finals'', naiuwi ni Lopez ang parangal na Miss Fitness.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Acebuche |first=Yoniel |date=1 Disyembre 2024 |title=PH's Angelica Lopez finishes in Top 21 in recent Miss International 2024 update |url=https://philstarlife.com/news-and-views/567495-ph-s-angelica-lopez-top-21-miss-international-2024-pageant? |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay inilabas ng Miss International Organization ang pangwakas na ranggo para sa kompetisyon at napag-alaman na si Lopez ay nagtapos sa Top 21.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=29 Nobyembre 2024 |title=Miss International releases final ranking for 2024 competition; PH’s Angelica Lopez in Top 21 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/928560/miss-international-releases-final-ranking-for-2024-competition-ph-s-angelica-lopez-in-top-21/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA News Online |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Reina Filipinas 2026 ===
Mula 6 hanggang 10 Hulyo 2026, isa si Lopez sa mga hinirang bilang kandidatang lalahok sa [[Reina Filipinas 2026]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mitra |first=Elijah Gaven |date=17 Hulyo 2026 |title=Reina Filipinas unveils 21 candidates for its inaugural edition |url=https://www.dzrh.com.ph/post/reina-filipinas-unveils-21-candidates-for-its-inaugural-edition |access-date=19 Oktubre 2026 |website=DZRH News |language=en}}&lt;/ref&gt; Lumahok si Lopez sa kompetisyon bilang kinatawan ng [[Palawan]]. Ginanap ang kompetisyon noong 7 Agosto 2026 sa Newport Performing Arts Theater sa [[Pasay]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=11 Hunyo 2026 |title=Nawat Itsaragrisil brings signature production branding to Reina Filipinas |url=https://entertainment.inquirer.net/673480/nawat-itsaragrisil-brings-signature-production-branding-to-reina-filipinas |access-date=19 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa kasagsagan ng kompetisyon ay hinirang siya bilang Best in Swimsuit at Best in Pasarela.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Pasajol |first=Anne |date=7 Agosto 2026 |title=Reina Filipinas: Angelica Lopez, Alexie Brooks enter Top 11 |url=https://entertainment.inquirer.net/679756/reina-filipinas-angelica-lopez-alexie-brooks-enter-top-11 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Napabilang sa Top 11 si Lopez at lumahok ito sa ''evening gown competition'' at sa ''speech round''.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sinuot ni Lopez para sa ''evening gown competition'' ang isang gintong boda na dinisenyo ng taga-disenyong Pilipino na si Rian Fernandez.

Pagkatapos ng ''speech round'', napabilang si Lopez sa pitong pinalista na lumahok sa ''question-and-asnwer round''. Itinanong sa kaniya: &quot;''There are undeniably so many pageants already. What space do you hope Reina Filipinas will occupy?''&quot;. Ang tugon ni Lopez na isinalin si wikang Tagalog ay:&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=8 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez’s answer seals Reina Filipinas crown |url=https://tribune.net.ph/2026/08/08/angelica-lopezs-answer-seals-reina-filipinas-crown |access-date=20 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}&lt;/ref&gt;

{{Pagbanggit|text=&quot;Nauunawaan ko na ang bawat paligsahan ng kagandahan ay may layunin, at ganoon din ang Reina Filipinas. Dito, nagsasagawa sila ng mga gawain na may kinalaman sa negosyo, na nagbibigay sa mga kababaihan ng pagkakataong matuto ng mga bagong kasanayan, magkaroon ng higit na kapangyarihan at kakayahan, at iangat ang kanilang sarili—maging sa larangan man ng palakasan, libangan, o negosyo. Isa itong mahusay at nagbibigay-lakas na plataporma na kapaki-pakinabang para sa lahat; sa ganitong paraan, parehong makasusulong ang mga kalahok at ang organisasyon tungo sa pag-unlad, paglago, at pagiging produktibo.&quot;}}

Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Miss Grand International 2025]] [[Emma Tiglao]] si Lopez bilang Reina Filipinas 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez crowned Reina Filipinas Grand International 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/08/07/entertainment-lifestyle/show-times/angelica-lopez-crowned-reina-filipinas-grand-international-2026/2401122 |access-date=20 Oktubre 2026 |website=[[The Manila Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez from Palawan crowned Reina Filipinas Grand International |url=https://entertainment.inquirer.net/679767/angelica-lopez-from-palawan-crowned-reina-filipinas-grand-international |access-date=21 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss Grand International 2026 ===
{{See also|Miss Grand International 2026}}Bilang Reina Filipinas 2026, lumahok si Lopez sa [[Miss Grand International 2026]], kung saan siya nagtapos bilang isa sa Top 25. Hiniriang rin siya bilang isa sa apat na nagwagi ng parangal na Best National Costume.&lt;ref&gt;{{cite news |date=10 Oktubre 2026 |title=Angelica Lopez enters Top 25 of Miss Grand International 2026 |language=en |website=[[GMA Network]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010131151/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1005455/angelica-lopez-enters-top-25-of-miss-grand-international-2026/story/ |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1stFinalAwards&quot;&gt;{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=10 Oktubre 2026 |title=Miss Grand International 2026: Philippines' Angelica Lopez enters Top 25 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010135812/https://entertainment.inquirer.net/686463/miss-grand-international-2026-philippines-angelica-lopez-enters-top-25/amp |archive-date=10 Oktubre 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{instagram|angelicalopezofficial}}
{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before=[[Emma Tiglao]]}}
{{s-ttl|title=[[Reina Filipinas|Miss Grand Philippines]]|years=[[Reina Filipinas 2026|2026]]}}
{{s-inc}}

{{S-bef|before=[[Nicole Borromeo]]}}
{{s-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas International]]|years=[[Binibining Pilipinas 2023|2023]]}}
{{S-aft|after=[[Myrna Esguerra]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]</text>
      <sha1>epmd57mb2l9etijzkvfy76iucbb519p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apollo Broadcast Investors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330820</id>
    <revision>
      <id>2235866</id>
      <parentid>2224227</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4334" sha1="oimog7jny415v6zqokdi4lpcplm259c" xml:space="preserve">{{infobox company
| logo           =
| name           = Apollo Broadcast Investors, Inc.
| trade_name     = 
| former_name    = 
| type           = [[:en:Private company|Pribado]]
| industry       = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]]
| foundation = 2014
| founder        = 
| location       = [[Makati]]
| key_people     = Emmanuel “Manny” V. Galang II (Presidente at CEO)
| brands         = Pinoy Xtreme
| num_employees  =
| parent         = 
| owner          = Apollo Global Corporation&lt;br&gt;[[Cignal TV|Mediascape, Inc.]] {{small|(di-kontroladong parte)}}&lt;br&gt;(tag-50%)
| subsid         = {{plainlist|
* GV Radios Network Corporation
* [[Allied Broadcasting Center]]
}}
| website        = {{URL|http://apollobroadcast.com/v2/|apollobroadcast.com}}
}}

Ang '''Apollo Broadcast Investors, Inc.''' ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid. Ang tanggapan nito ay matatagpuan sa Unit 1703, Cityland 10, Tower 1, HV De la Costa St., [[Makati]]. Meron din itong 2 sangay sa radyo: GV Radios Network Corporation at Allied Broadcasting Center. Nagmamay-ari din ito ng Pinoy Xtreme Channel.

== Kasaysayan ==
Itinatag ang kumpanyang ito ng pamilya Galang noong 1983 bilang GV Broadcasting System. Ang prangkisa ng broadcast ng GV ay ipinagkaloob noong 1995,&lt;ref&gt;[https://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-8169.php Republic Act No. 8169]&lt;/ref&gt; at kalaunan ay binago noong 1998 na may kasamang pagtatatag ng pay TV channel.&lt;ref&gt;[https://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-8591.php Republic Act No. 8591]&lt;/ref&gt;

Noong 2007, binili ng [[MediaQuest Holdings]] ang mayoryang stake sa GV at sa may-ari nito na Satventures, kung saan naging bahagi ang mga Galang  ng MediaQuest.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=PLDT unit acquires 360media for mobile TV service |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/business/8095/pldt-unit-acquires-360media-mobile-tv-service |access-date=June 30, 2019}}&lt;/ref&gt; Hindi nagtagal at pinalipat ng mga Galang ang kanilang pinag-arian na istasyon ng radyo sa isang bagong entity bilang Metro City Media Services.

Noong 2014, sumanib ang Metro City sa pay TV business ng Apollo Global Corporation (na may ugnayan sa Philippine Racing Club) para bumuo ng Apollo Broadcast Investors.

== Mga Himpilan ==
=== Radyo ===
Tandaan: Ang [[Cignal TV|Mediascape]] ang may hawak sa lisensya ng mga sumusunod na himpilan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 17, 2019 |title=NTC Broadcast Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/N5uaCKwbddYAquWCCHvUvOokbvECgv0lbuvAIHtjB1tcQvjGaIpfnmcLsYtwjZLFr5y7kGs1pJLeaT3bkkcmYu2JH2rmiEOR0krD/BROADCAST%20STATIONS_2019.pdf |website=foi.gov.ph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 1, 2020 |title=2020 NTC FM Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/krwjuYylHVSLLIneBnTI5jc9Tbe8fFM96hdHaRzlgo7uawnkM2AZ1usAzYkN26EeDvlaV0yL56GpT830ccMGHZyTnhk31ReKna5l/FM%20Listing.pdf |website=foi.gov.ph}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lokasyon
! Tagapamahala
|- 
| GVAM
| [[DWGV-AM]]
| 792 kHz
| rowspan=2| [[Angeles]]
| rowspan=2 {{N/A}}
|-
| GVFM Pampanga
| [[DWGV-FM]]
| 99.1 MHz
|- 
| K5 News FM Olongapo
| DZIV
| 88.7 MHz
| [[Olongapo]]
| 5K Broadcasting Network
|-
| GVFM Batangas
| [[DZGV]]
| 99.9 MHz
| [[Lungsod ng Batangas]]
| {{N/A}}
|-
| Cool FM
| [[DZLC]]
| 98.5 MHz
| [[Lipa, Batangas|Lipa]]
| Pamahalaang lungsod ng Lipa
|-
| ABN Radio
| [[DWEG]]
| 89.5 MHz
| [[Santo Tomas, Batangas|Sto. Tomas]]
| ABN Broadcasting
|-
| Jungle Radio
| DWGD
| 100.7 MHz
| [[Puerto Princesa]]
| {{N/A}}
|-
| Radyo Jagna
| [[DYMA]]
| 100.9 MHz
| [[Jagna]]
| Radyo Bol-Anon Network
|-
|}

===Mga dating Himpilan===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Callsign
! Talapihitan
! Lokasyon
! Kasalukuyang Estado
|-
| DZRI
| 100.1 MHz
| [[Santiago, Isabela|Santiago]]
| Lumipat sa 104.9 FM na pinag-arian ng [[Palawan Broadcasting Corporation]] noong October 2022.
|-
| DWEV
| 88.9 MHz
| [[Daet]]
| rowspan=2|Nawala sa ere noong katapusan ng 2024.
|-
| [[DWMV]]
| 89.1 MHz
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|-
| [[DWRG]]
| 105.5 MHz
| [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
| Hawak ng [[Allied Broadcasting Center]].
|-
|}

===Telebisyon===
*Pinoy Xtreme

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Radyo sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>oimog7jny415v6zqokdi4lpcplm259c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DXEZ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331034</id>
    <revision>
      <id>2235832</id>
      <parentid>2220978</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Update.</comment>
      <origin>2235832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2511" sha1="oe13ho7daxpkh3idakpmnx05j9ru9pj" xml:space="preserve">{{Infobox radio station
| name                = DXEZ
| callsign            = 
| logo                =
| city                = [[Heneral Santos]]
| area                = [[Timog Cotabato]], ilang bahagi ng [[Sarangani]]
| branding            = 
| airdate             = 1996
| last_airdate        = {{end date|2026|9|23}}
| frequency           = 88.7 MHz
| format              = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]]
| language            = 
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power               = 
| erp                 = 
| network             = 
| former_names        = {{ubl|City of Dreams (1996–2009)|Monster Radio (2017–2018; 2022-2023)|Riley ng [[DXBT]] Davao (2018–2022)|Radyo Sincero (2023-2026)}}
| owner               = [[Audiovisual Communicators|Audiovisual Communicators, Inc.]]
| operator            = 
| website             =  
}}

Ang '''DXEZ''' (88.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng [[Audiovisual Communicators]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=TABLE 20.7a |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2011PY_Communications.pdf |work=2011 Philippine Yearbook |pages=18–45 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020 NTC FM Stations |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/krwjuYylHVSLLIneBnTI5jc9Tbe8fFM96hdHaRzlgo7uawnkM2AZ1usAzYkN26EeDvlaV0yL56GpT830ccMGHZyTnhk31ReKna5l/FM%20Listing.pdf |access-date=2021-02-20 |website=[[Freedom of Information Order (Philippines)|foi.gov.ph]]}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Itinatag ang himpilang ito noong 1996 bilang '''City of Dreams EZ 88.7''' na may Smooth Jazz format. Nawala ito sa ere noong 2009. Noong Hunyo 2017, bumalik ito sa ere bilang '''Monster Radio EZ 88.7''' . May halong Top 40 at Smooth Jazz sa format nito. Sa simula ng 2018, naging riley ito ng DXBT na nakabase sa Lungsod ng Davao. Noong 2022, ibinalik nito ang lokal nitong programa, ngunit pinanatili ang pag-riley sa DXBT sa ilang partikular na oras.

Noong 2023, nasa pamamahala ang himpilang ito ng ABJ Broadcasting Services na pinag-arian ng Herbz Med Pharma Corporation bilang '''Radyo Sincero''' na may halong musika at balita sa format. Noong Setyembre 24, 2026, lumipat ang Radyo Sincero sa 92.5 FM. Dahil dito, nawala muli sa ere ang talapihitang ito.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{General Santos Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Heneral Santos]]
[[Kategorya:Mga hindi aktibong himpilang panradyo]]</text>
      <sha1>oe13ho7daxpkh3idakpmnx05j9ru9pj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diplomatikong Otel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331096</id>
    <revision>
      <id>2235833</id>
      <parentid>2229839</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>2235833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15049" sha1="160qr7c2mx1asadwiq2cvpqccu85lsm" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name = Diplomatikong Otel
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image = Diplomat Hotel - front (Dominican Hill, Baguio, Benguet)(2018-11-27).JPG
| image_size = 
| image_alt = &lt;!-- or | alt = --&gt;
| caption = &lt;!-- or | caption = --&gt;Panlabas na tanawin ng Diplomatikong Otel.
| map_type = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| map_dot_label = 
| map_dot_mark = 
| relief = 
| former_names = 
| alternate_names = Diplomat Hotel
| status = Complete
| building_type = 
| architectural_style = 
| location = 
| address = 
| location_country = Pilipinas
| coordinates = 
| altitude = 
| current_tenants = 
| groundbreaking_date = 
| start_date = 1913&lt;ref name=&quot;sought1&quot;&gt;{{cite news |title=Diplomat Hotel development sought |url=https://www.sunstar.com.ph/article/165973/diplomat-hotel-development-sought |access-date=13 December 2022 |work=SUNSTAR |date=25 September 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| stop_date = Mayo 1915&lt;ref name=&quot;sought1&quot;/&gt;
| completion_date = 
| opened_date = 
| inauguration_date = 
| renovation_date = 
| demolition_date = &lt;!-- or | destruction_date    = --&gt;
| cost = 
| ren_cost = 
| client = 
| owner = Mga Diplomatikong Otel, Ink.(1973-1987)&lt;br&gt;Pamahalaang Lungsod ng Baguio (mula 2005)
| landlord = 
| height = 
| architectural = 
| tip = 
| antenna_spire = 
| roof = 
| top_floor = 
| observatory = 
| other_dimensions = 
| structural_system = 
| floor_count = 
| floor_area = 
| elevator_count = 
| architect = [[Roque Ruaño]]
| architecture_firm = 
| developer = 
| structural_engineer = 
| services_engineer = 
| civil_engineer = 
| other_designers = 
| quantity_surveyor = 
| main_contractor = 
| awards = 
| designations = 
| ren_architect = 
| ren_firm = 
| ren_str_engineer = 
| ren_serv_engineer = 
| ren_civ_engineer = 
| ren_oth_designers = 
| ren_qty_surveyor = 
| ren_awards = 
| rooms = &lt;!-- or | unit_count          = --&gt;
| parking = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| embed = 
| embedded = 
| references = 
}}

Ang '''Pamanang Liwasan na Burol at Liwasang Kalikasan ng Lungsod ng Baguio''' o '''''Baguio City Heritage Hill and Nature Park''''' (dating at karaniwang kilala pa rin bilang '''''Diplomat Hotel''''' sa wikang [[Ingles]] at '''Diplomatikong Otel''' sa wikang [[Tagalog]]) ay isang inabandunang gusali sa ibabaw ng Burol Dominikano, [[Baguio]], [[Pilipinas]]. Sinimulan ng [[lokal na pamahalaan]] ang mga pagsisikap sa rehabilitasyon, na sinimulan noong Abril noong taong 2022, sa pamamagitan ng 15 milyong pisong gawad ng Pilipinas mula sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining|Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining.]]&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Comanda |first=Rizaldy C. |date=1 April 2022 |title=Historic Diplomat Hotel gets P15-M grant for conservation |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/04/01/historic-diplomat-hotel-gets-p15m-grant-for-conservation/ |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt; Ang buong lupain na kinatatayuan nito ay pinalitan ng pangalan bilang ''Dominican Heritage Hill at Nature Park'' (o Dominikanong Pamanang Liwasan na Burol at Liwasang Kalikasan). Isang mirador na tanawin ng lungsod ang makikita mula sa kinatatayuan nito, ang batong krusipiho sa panlabas na patyo ng ikalawang palapag ng otel.
[[Talaksan:Inside_the_abandoned_Diplomat_Hotel.JPG|thumb| Ito ay isa sa mga koridor sa kanlurang pakpak ng Bahay Repuhiyo ng Burol Dominikano. Ang isa sa dalawang puwente ng dating otel ay makikita sa dulong kaliwa.]]

== Kasaysayan ==

=== Bahay-bakasyunan ng mga Dominikano ===
Noong 1911, ang mga Amerikanong prayle ng [[Ordeng Dominikano]] (karaniwang kilala bilang &quot;''Order of Preachers''&quot;) kasama ang ilang miyembrong Espanyol ay gumawa ng mga plano para sa pagtatayo ng isang bahay-bakasyunan para sa kanila at sa mga madre ng kanilang orden sa [[Baguio|Lungsod ng Baguio]]. Isa sa mga miyembro ng orden na si Padre Roque Ruaño, OM, ang parehong arkitekto ng pangunahing gusali ng kasalukuyang kampus ng [[Unibersidad ng Santo Tomas]], ang nagdisenyo ng gusali. Isang 17-ektaryang burol ang nakuha mula sa mga [[Amerikano]] na naninirahan sa Baguio at ang konstruksiyon ay sinasabing nagsimula noong 1913 at pinangasiwaan mismo ni Ruano. Pagkatapos ay pinasinayaan ito noong Mayo ng taong 1915. Upang samantalahin ang mga eksempsyon sa buwis, ang kautusan ay nagtayo ng isang seminaryo na pinangalanang Colegio del Santissimo Rosario&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 October 2022 |title=Haunted and creepy places in the Philippines to visit this spooky szn |work=POP! |url=https://pop.inquirer.net/333596/haunted-and-creepy-places-in-the-philippines |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt; noong Hunyo ng taong 1915 ngunit dahil sa napakaliit na pagpapatala, ang paaralan ay nagsara pagkaraan ng dalawang taon at ang gusali ay ibinalik sa orihinal na paggamit nito. Ang burol kung saan nakatayo ang gusali ay bininyagan bilang &quot;Burol Dominikano&quot;.

Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang mga taong tumakas mula sa mga Hapones ay naghanap ng kanlungan sa loob ng mga pader nito. Sinalakay ng mga puwersa ng Hapon ang ari-arian at ginawa itong kanilang punong-tanggapan, na ginawa itong huling tanggulan at garison ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon]]. Ang kanilang lihim na pulis na kilala bilang [[Kempeitai]], ay gumawa ng mga barbarikong gawain&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Monzon |first=Alden |date=30 October 2020 |title=Tales of WWII-era Japanese ghosts persist in Philippines |work=ABS CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/news/10/30/20/tales-of-wwii-era-japanese-ghosts-persist-in-philippines |access-date=14 December 2022}}&lt;/ref&gt; sa lugar tulad ng pagpapahirap, panggagahasa, at pagpugot ng ulo sa mga pari, madre, gayundin sa mga dayo. Sa panahon ng pagpapalaya ng Pilipinas noong Abril ng taong 1945, binomba ng mga puwersa ng Amerikano ang lugar at bahagyang tumama sa kanang pakpak ng gusali habang ang mga puwersang Hapones ay [[nagpatiwakal]]. Sa pagitan ng 1945 at 1947, ang gusali ay sumailalim sa pagpapanumbalik.

=== Bilang isang otel ===
[[Talaksan:Diplomat_Hotel_20190322_(3).jpg|thumb| Ito ang panloob na hardin sa silangang pakpak ng gusali. Ang isa sa dalawang puwente ng otel ay makikita sa ibaba.]]
Nakuha ng Mga Diplomatikong Otel, Ink. (''Diplomatic Hotels, Inc.'') ang pagmamay-ari ng lupain noong taong 1973 at lubusang binago ang interyor bilang isang 33-silid-tulugan na otel&lt;ref name=&quot;reyes1&quot;&gt;{{Cite news |last=Reyes |first=Jovelyn |date=December 17, 2002 |title=Baguio To Build Prayer Mountain For Rp Peace |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=https://books.google.com/books?id=CVk1AAAAIBAJ&amp;pg=PA16 |access-date=13 December 2022}}&lt;/ref&gt; ngunit pinananatili pa rin ang mga natatanging katangian na nauna nang itinatag ng mga prayleng Dominikano. Ang otel na ito ay pinamamahalaan ni Antonio Agapito &quot;Tony&quot; Agpaoa, isang Baguio-''based'' na negosyante at kepweng na sikat sa [[Siruhiyang psychic|siruhiyang ''psychic'']]. [[Atake sa puso|Inatake sa puso]] si Agpaoa at nasuri na may pagdurugo sa kanyang utak noong Dekada '80. Namatay siya noong taong 1987 sa mga karamdaman. Mula sa kanyang kamatayan, ang otel ay tumigil sa operasyon at inabandona. &lt;ref name=&quot;frank1&quot;&gt;{{Cite news |last=Cimatu |first=Frank |date=November 19, 2006 |title=Baguio To Pattern Burnham Park After New York Central Park. |language=en |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=https://books.google.com/books?id=ulc1AAAAIBAJ&amp;pg=PA15 |access-date=13 December 2022}}&lt;/ref&gt; Kasunod ng pag-abandona nito, ninakawan at sinamsam ang lugar na ito. Ang gusali ay nagtamo rin ng malaking pinsala noong [[Lindol sa Luzon (1990)|1990 na lindol sa Luzon]].

== Kamakailang paggamit ==
[[Talaksan:Dominican Hill and Retreat House NHCP marker.jpg|thumb|Panandang pangkasaysayan ng NHCP sa labas ng Diplomatikong Otel]]
Kinuha ng Sangguniang Tagapag-ugnay sa Pagpapaunlad ng Pabahay at Kalungsuran, na dating kilala bilang ''Ministry of Human Settlements'', ang pagmamay-ari ng otel na hindi nagtagal ay naging [[asset]] ng Pampanguluhang Lupon sa Pamamahala (PLP).

Ang lupain na ito ay ipinadala sa Pamahalaang Lungsod ng Baguio sa pamamagitan ng Paglipat ng Sertipiko ng Titulo Blg. T-85948 noong ika-5 ng Abril noong 2005 at pinalitan ito ng pangalan bilang Pamanang Liwasan na Burol at Liwasang Kalikasang Dominiko. Ang gawad ng enahenamyento (o paghahatid) na itinakda ng Pampanguluhang Lupon sa Pamamahala at mga resolusyon ng lungsod ay mag-oobliga sa lungsod ng Baguio sa rehabilitasyon at pagpapaunlad ng ari-arian.&lt;ref name=&quot;MC05272012&quot;&gt;{{Cite news |last=Dar |first=Lito |date=May 27, 2012 |title=City official inaugurate new function halls at Heritage Hill |work=Baguio Midland Courier |agency=PIA |url=http://www.baguiomidlandcourier.com.ph/archiveview.asp?mode=archives/2012/may/5-27-2012/city10.txt |access-date=2 April 2021 }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ito ay nasa ilalim na ngayon ng pagpapanatili ng ''City Environment and Parks Management Office'' (CEPMO).

Noong Mayo ng taong 2012, pinasinayaan ng lungsod ng Baguio ang dalawang bagong bulwagan ng punsiyon sa otel bilang bahagi ng pagpapaunlad ng propyedad bilang isang preserbadong pamanang sityo at para isulong ang turismo. &lt;ref name=&quot;MC05272012&quot;/&gt; Ang mga bulwagan ay maaaring rentahan ng ₱200 kada oras o ₱2,000 kada araw para sa mga kasalan, pagsasanay, pagawaan, at iba pa.

Ang buong propyedad ay idineklara bilang isang makasaysayang lugar sa pamamagitan ng Resolusyon ng Lungsod Blg. 168, serye ng 2013. Nakuha nito ang katayuan ng Pambansang Makasaysayang Lugar mula sa [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] noong Setyembre ng taong 2014.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dumlao |first=Artemio |date=September 8, 2014 |title=Dominican retreat house now a heritage site |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/other-sections/the-good-news/2014/09/08/1366444/dominican-retreat-house-now-heritage-site |access-date=2 April 2021}}&lt;/ref&gt;

Ginamit ng lungsod ang propyedad bilang isang sentro ng sining para sa paglulunsad ng Kapistahang Entacool kasunod ng pagkakagawa ng Baguio bilang Malikaing Lungsod (''Creative City'') ng [[UNESCO|''United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization'']] (UNESCO) noong 2017. Ang Entacool ay fusion ng salitang mula sa wikang ''Cordilleran'' na &quot;entaku&quot; na ang ibig sabihin ay &quot;tara na tayong lahat&quot; at ang salitang &quot;''cool''&quot; sa Ingles para ipahiwatig ang malamig na klima ng Baguio. Nag-''host'' ang dating otel ng maraming eksibit ng sining tulad ng mga pinintang larawan, instalasyon ng kawayan, lilok, at eksibit ng larawan sa panahon ng pagdiriwang. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moran |first=Kathy |date=December 1, 2018 |title=Baguio: A city of arts, culture and all things cool |work=Philstar |url=https://www.philstar.com/lifestyle/modern-living/2018/12/01/1873065/baguio-city-arts-culture-and-all-things-cool |access-date=2 April 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=de Guzman |first=Nickky Faustine |date=December 5, 2018 |title=Focusing on the art of Baguio |work=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/focusing-on-the-art-of-baguio/ |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201033156/https://www.bworldonline.com/focusing-on-the-art-of-baguio/ |archive-date=1 Disyembre 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=City Launches Creative Festival |url=https://www.baguio.gov.ph/content/city-launches-creative-festival |website=The City Government of Baguio Official Website }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ito ay magsisilbi sa parehong punsiyon para sa taong 2019 at 2020 na edisyon ng Malikhaing Pista ng Lungsod ng Baguio na pinangalanan ngayon bilang Kapistahang Ibagiw. Ang Ibagiw ay nagmula sa salitang bagiw na isang lumot na karaniwang tumutubo sa paligid ng lungsod. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Baguio Creative City Festival 2019 set Nov. |url=https://www.baguio.gov.ph/content/baguio-creative-city-festival-2019-set-nov |website=The City Government of Baguio Official Website }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tibaldo |first=Art |date=October 19, 2020 |title=Tibaldo: The 2020 Ibagiw Creative Festival |work=Sunstar Baguio |url=https://www.sunstar.com.ph/article/1873983/Baguio/Opinion/Tibaldo-The-2020-Ibagiw-Creative-Festival |access-date=2 April 2021}}&lt;/ref&gt;

Noong taong 2019, inihayag ng pamahalaang lungsod na ang lugar ay magsisilbing kanlungan para sa mga artista at artesano ng lungsod bilang isang paraan upang mapanatili ang pagtatalaga ng Malikahing Lungsod. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=See |first=Dexter |date=December 7, 2019 |title=Dominican Hill in Baguio to serve as haven for artists |work=Baguio Herald Express |url=https://www.baguioheraldexpressonline.com/dominican-hill-in-baguio-to-serve-as-haven-for-artists/ |access-date=2 April 2021 |archive-date=7 Agosto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807205043/https://www.baguioheraldexpressonline.com/dominican-hill-in-baguio-to-serve-as-haven-for-artists/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ang lugar ay isang paboritong lugar para sa [[potograpiya]], torneong ''airsoft'', paggawa ng pelikula, pagsalubong ng kasal at potograpiya, ''cosplay photoshoot'' at marami pang iba.

== Sa kulturang popular ==
Ang otel na ito ay itinuturing ng mga kababalaghang mananampalataya na pinagmumultuhan dahil sa kanyang malupit na kasaysayan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig&lt;ref name=&quot;Choose PH Baguio&quot;&gt;{{Cite web |last=Palma, Renzelle Ann |date=23 October 2013 |title=Top 5 Baguio Haunted Spots |url=http://www.choosephilippines.com/specials/lists/794/baguio-haunted-spots/ |access-date=6 June 2018 |website=Choose Philippines. Find. Discover. Share. |publisher=[[ABS-CBN Corporation]] |archive-date=22 Disyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153328/http://www.choosephilippines.com/specials/lists/794/baguio-haunted-spots/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lakbay Baguio&quot;&gt;{{Cite web |last=Vince |date=23 October 2014 |title=Five Haunted Places In Baguio City |url=http://lakbaybaguio.com/2014/10/five-haunted-places-baguio-city/ |access-date=6 June 2018 |publisher=LakbayBaguio |archive-date=22 Disyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222221840/http://lakbaybaguio.com/2014/10/five-haunted-places-baguio-city/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at itinuturing ng mga mananampalatayang ito bilang isang &quot;batubalani ng multo.&quot; &lt;ref name=&quot;frank1&quot;/&gt; Ang multo na mga sundalong Hapones, mga madreng napugutan ng ulo, walang katawan na umiiyak na mga boses, halinghing at hiyawan pati na rin ang mga pagpapakita sa mga larawang kinunan sa loob ng ari-arian ay naiulat. Itinampok ito sa mga programang pantelebisyon tulad ng 2004 ''Halloween Special ng [[Magandang Gabi... Bayan|Magandang Gabi, Bayan]]'', ''AHA!'', at ang ''2016 and 2023 Halloween Specials'' ng ''[[Kapuso Mo, Jessica Soho]]''.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{Commonscatinline}}
[[Kategorya:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]]</text>
      <sha1>160qr7c2mx1asadwiq2cvpqccu85lsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Bacolod Radio</title>
    <ns>10</ns>
    <id>333524</id>
    <revision>
      <id>2235900</id>
      <parentid>2162809</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Update.</comment>
      <origin>2235900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="g37rvlamzu52bl13v7n0ro7a3kfndtf" xml:space="preserve">{{navbox
|name=Bacolod Radio
|title=Mga himpilan ng radyo sa [[Bacolod]]
|state={{{state|autocollapse}}}
|bodyclass=hlist
|group1=Batay sa&lt;br&gt;AM frequency
|list1=
*[[DYWB|DYWB 630]]
*[[DYEZ-AM|DYEZ 684]]
*[[DYHB|DYHB 747]]
*[[DYRL|DYRL 1035]]
*[[DZRH|DYBH 1080]]
*[[DYAG-AM|DYAG 1125]]
*[[DYAF|DYAF 1143]]
*[[DYSI|DYSB 1179]]
*[[DYVS|DYVS 1233]]
*[[DYKB-AM|DYKB 1404]]
|group2=Batay sa&lt;br&gt;FM frequency
|list2=
*[[DYCP|DYCP 90.3]]
*[[Philippine Collective Media Corporation|91.1]]
*[[DYKS|DYKS 91.9]]
*[[DYHT|DYHT 94.3]]
*[[DYIF|DYIF 95.9]]
*[[DYKR|DYKR 96.7]]
*[[DYBM|DYBM 99.1]]
*[[DZRJ-FM|DYFJ 99.9]]
*[[Radyo Negrense|100.3]]
*[[5K Broadcasting Network|101.5]]
*[[DYBC|DYBC 102.3]]
*[[DYMG|DYMG 103.1]]
*[[DYKR|103.9]]
*[[DYAG-FM|DYAG 104.7]]
*[[DYMY|DYMY 105.5]]
*[[DYBE|DYBE 106.3]]
*[[DYEN|DYEN 107.1]]
|group3=Callsign na hindi aktibo
|list3=
*[[DYWT|DYWZ 92.7]]
*[[:en:DYOO|DYOO-FM 101.5]]
*[[Bandera News Philippines|DYQU 103.9]]
*[[Allied Broadcasting Center|DYRH 1197]]
|below=
*&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;Aktibo pa rin, pero sa ibang callsign at ibang paga-ari.
{{Philippine Radio Markets}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{navbox documentation}}
[[Category:Nabigasyong Panradyo]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g37rvlamzu52bl13v7n0ro7a3kfndtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DYBM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333595</id>
    <revision>
      <id>2235831</id>
      <parentid>2233979</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T22:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4542" sha1="dxph6i7vcjil5pw8kpreuxfana0c6c6" xml:space="preserve">{{Infobox radio station
| name                = Prime 99.1
| callsign            = DYBM
| logo                =
| city                = [[Bacolod]]
| area                = Hilagang [[Negros]], ilang bahagi ng [[Iloilo]] at [[Guimaras]]
| branding            = Prime 99.1
| airdate             = February 1997
| frequency           = 99.1 MHz
| format              = [[:en:Adult hits|Adult hits]], [[News radio|News]], [[Talk radio|Talk]]
| language            = [[English language|English]]
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power               = 5,000 watts
| erp                 = 
| class               = 
| callsign_meaning    = Best Music (dating bansag)
| former_names        = {{ubl|Crossover (1997–2020)|Q Radio (2020–2023)|Yuhum Radio (2023-2025)}}
| owner               = [[Mareco Broadcasting Network]]
| operator            = RYU Group of Companies
| webcast             = 
| website             =  
}}

Ang '''DYBM''' (99.1 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''Hapi 104.7''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng [[Mareco Broadcasting Network]] at pinamamahalaan ng RYU Group of Companies. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa GM Cordova Ave., Brgy. Mandalangan, [[Bacolod]].&lt;ref&gt;[http://www.onemedia.com.ph/2019/august/16/duterte-approves-renewal-of-franchise-to-three-broadcasting-companies.html Duterte approves renewal of franchise to three broadcasting companies]&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
[[Talaksan:Crossover_FM.svg|right|thumb|170x170px| Crossover (1997–2019).]]
Itinatag ang himpilang ito noong Pebrero 1997 bilang '''99.1 Crossover'''.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=November 14, 1996 |title=Crossing over to the top |page=30 |work=[[Manila Standard]] |url=https://books.google.com/books?id=VZVOAAAAIBAJ&amp;dq=dzbm&amp;pg=PA30&amp;article_id=5411,1979583 |access-date=July 1, 2023 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MS0697&quot;&gt;{{Cite news |date=June 18, 1997 |title=DWBM crosses-over to Bacolod |page=19 |work=[[Manila Standard]] |url=https://books.google.com/books?id=opMVAAAAIBAJ&amp;dq=dwbm&amp;pg=PA19&amp;article_id=2225,1872983 |access-date=July 1, 2023 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Noong panahong yan, nasa Mountain View Subdivision, Mandalagan District ang una nitong tahanan.&lt;ref name=&quot;MS0997&quot;&gt;{{Cite news |date=September 11, 1997 |title=Crossover goes live in Bacolod |page=9 |work=[[Manila Standard]] |url=https://books.google.com/books?id=mY8VAAAAIBAJ&amp;dq=105.1+manila&amp;pg=PA19&amp;article_id=4418,1186400 |access-date=July 2, 2023 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Ito ay may parehong format tulad ng sa Maynila, isang makinis na jazz &lt;ref name=&quot;MS0697&quot; /&gt; na may pinaghalong pop-jazz at [[Rhythm and blues|R&amp;B]], at nagpapalabas ng oras-oras na internasyonal na balita mula sa [[CNN]].&lt;ref name=&quot;MS0997&quot; /&gt;

Noong Nobyembre 16, 2020, opisyal na inilunsad ang mga himpilang panrehiyon ng MBNI bilang '''Q Radio''' at meron itong Top 40 na format. Bukod sa pagkakaroon ng sariling local programming, nag-simulcast din ito ng ilang programa mula sa [[DWBM|punong himpilan nito sa Maynila]]. Bago nito, kinuha ng Horizon of the Sun Communications (mga producer ng Chinatown TV) ang operasyon ng mga himpilan ng MBNI.

Noong Hunyo 19, 2023, naganunsyo ang Q Radio na mamamaalam ito sa ere sa katapusan ng buwan na yan dahil sa mga problemang pinansyal at kakulangan ng suporta mula sa mga advertisers nito.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 1, 2023 |title=Louella Hazeline Chan in Q Radio Qlassmates |url=https://t.me/qradiogroup/281438 |access-date=June 21, 2023 |website=Telegram}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Q Radio 105.1 |date=June 19, 2023 |title=To all of our amazing Qties, After a fulfilling 3-year run, filled with several viral online campaigns and exciting on-air gimmicks, it is with a heavy heart that we announce that Q Radio will be permanently signing off nationwide effective July 1, 2023. |url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=809902190493563&amp;set=a.641941660622951 |access-date=June 21, 2023 |website=[[Facebook]]}}&lt;/ref&gt;

Sa unang bahagi ng buwang iyon, kinuha ng RYU Group of Companies ni Ramel Uy ang mga operasyon ng himpilang ito. Noong Agosto 13, 2023, muli ito inilunsad bilang '''Yuhum Radio''' na may pang-masa na format.

Noong Nobyembre 4, 2025, Nawala sa ere sa 99.1 Yuhum Radio Bacolod dahil sa Bagyong &quot;Tino&quot;.

Noong Agosto 2026, bumalik ito sa ere na may bansag na &quot;Bring Back The Smile&quot;. Noong Setyembre, naging '''Prime 99.1''' ito.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Bacolod Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Bacolod]]</text>
      <sha1>dxph6i7vcjil5pw8kpreuxfana0c6c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DXSS-FM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333739</id>
    <revision>
      <id>2235899</id>
      <parentid>2209439</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superastig</username>
        <id>11141</id>
      </contributor>
      <comment>Ayusin.</comment>
      <origin>2235899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4081" sha1="rlakl87djlnr24lrndio81vsdi6n4zq" xml:space="preserve">{{Infobox radio station
| name                = DXSS
| callsign            = 
| logo                = 
| city                = [[Lungsod ng Davao]]
| area                = [[Kalakhang Dabaw]] at mga karatig na lugar
| branding            = 
| airdate             = 1977
| last_airdate        = May 23, 2026
| frequency           = 97.9 MHz
| repeater            = 
| format              = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]]
| language            = 
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power               = 
| erp                 = 
| class               = 
| callsign_meaning    = 
| network             = 
| affiliations        = 
| owner               = [[Southern Broadcasting Network]]
| operator            = 
| sister_stations     = 
| former_frequencies  = 
| former_names        = {{ubl|DXSS (1977–1995, 2010-2015)|Music Now (1995–2002)|Mom's Radio (2002–2010, 2015-2018)|XFM (2022–2026)}}
| webcast             = 
| website             = 
}}

Ang '''DXSS''' (97.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng [[Southern Broadcasting Network]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa SBN Compound, Broadcast Ave., Shrine Hills, Brgy. Matina Crossing, [[Lungsod ng Davao]]. Ito ay ang kauna-unahang himpilan sa FM sa lungsod.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050622084138/http://www.sunstar.com.ph/static/gen/2005/05/02/feat/.mr.is.not.just.for.mister.anymore!..html 'MR' is not just for 'mister' anymore!] Archived from [http://www.sunstar.com.ph/static/gen/2005/05/02/feat/.mr.is.not.just.for.mister.anymore!..html the original]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.philstar.com/lifestyle/health-and-family/2003/11/04/226682/what-mind-conceives-body-believes What the mind conceives, the body believes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Expo Mom Loves Davao |url=https://www.mommymundo.com/blog/expo-mom-loves-davao |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825101818/https://www.mommymundo.com/blog/expo-mom-loves-davao |archive-date=August 25, 2019 |access-date=August 25, 2019}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Itinatag ang DXSS noong 1977 na may album rock na format. Noong panahong iyon, kaanib ito ng [[GMA Network (kompanya)|GMA Network]].&lt;ref&gt;[https://www.davaobase.com/2015/04/10-things-any-80s-kid-who-grew-up-in-davao-would-know/ 10 Things Any 80s Kid Who Grew Up In Davao Would Know]{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Noong 1995, nung kumalas ang SBN sa GMA, mulng inilunsad ang himpilang ito bilang '''Music Now''' na may Adult Top 40 na format.

Noong 2002, naging '''Mom's Radio 97.9''' ito na may format na nagsisilbi para sa mga babae, lalo na sa mga nanay.

Noong 2010, naging DXSS muli ito na tumutugtog lamang ng iba't ibang musika.

Noong Nobyembre 2015, bumalik sa ere ang '''Mom's Radio''', na sumahimpapawid ito mula sa Maynila sa ilalim ng pamamahala ng Estima, Inc. Noong Pebrero 25, 2018, nawala ulit ito sa ere dahil sa problemang pangpinansyal.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sunstar.com.ph/article/163131 |title=Up, up and away, Supermoms! |access-date=2025-04-07 |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409102701/https://www.sunstar.com.ph/article/163131 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Noong Hunyo 2022, kinuha ng Y2H Broadcasting Network ang mga operasyon ng himpilang at ginawa itong '''XFM''' na may halong musika at balita sa format nito. Una itong nagsilbing riley ng [[DXDE-FM|100.7 FM]] na nakabase sa Tagum.

Noong Oktubre 4, 2022, nagpalit ng estudyo ang XFM Davao at XFM Tagum, na ginawang riley hanggang 2023. Muli ito inilunsad Oktubre 19.

Noong unang bahagi ng 2023, nagsimulang umere ''Newsline Evening News'' ng Newsline Philippines tuwing gabi.

Noong Mayo 23, 2026, lumipat ang XFM sa [[DXBE|89.1 FM]] na pagmamay-ari ng [[Quest Broadcasting]]. Dahil dito, nawala muli sa ere ang talapihitang ito.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Davao City Radio}}

[[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lungsod ng Davao]]
[[Kategorya:Mga hindi aktibong himpilang panradyo]]</text>
      <sha1>rlakl87djlnr24lrndio81vsdi6n4zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Proteksiyonismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333793</id>
    <revision>
      <id>2235806</id>
      <parentid>2182125</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12947" sha1="qvyk8tc7n6w8tphttwrfpp3z3v5p1zi" xml:space="preserve">[[Talaksan:Free_Trade_and_Protection.jpg|thumb| Pampolitikang paskil ng Britanikong Partido Liberal na nagpapakita ng kanilang pananaw sa mga pagkakaiba ng isang ekonomiya nakabatay sa [[malayang kalakalan]] at isa namang nakabatay sa proteksyonismo. Ipinapakita ang tindahan ng malayang kalakalan na puno ng mga mamimili dahil sa mabababang presyo nito. Ang tindahang nakabatay sa proteksyonismo ay nagpapakita ng mas mataas na mga presyo, mas kaunting pagpipiliang kalakal, at kakulangan ng mga mamimili. Inilalarawan din ang alitan sa pagitan ng 'protektadong' may-ari ng negosyo at ng regulador.]]
[[Talaksan:Anti Free Trade Postcard From 1910. (Corbis via Getty Images ; Getty Images).webp|upright=1.35|thumb|Poskard laban sa malayang kalakalan, 1910. Ipinapakita na ang proteksiyonismo ay nagbubunga ng kaunlaran at magandang sahod, samantalang ang malayang kalakalan ay humahantong sa kawalan ng trabaho at paghihirap.]]
Ang '''proteksiyonismo''', na kung minsan ay tinatawag na '''proteksiyonismo sa kalakalan''', ay ang patakarang pang-ekonomiya ng paghihigpit sa mga [[Angkat|inaangkat]] mula sa ibang mga bansa sa pamamagitan ng mga pamamaraan tulad ng mga [[taripa]] sa mga inangkat na produkto, mga kota sa pag-aangkat, at iba't iba pang  mga regulasyon ng pamahalaan. Ipinapangatuwiran ng mga tagapagtaguyod na ang mga proteksiyonistang patakaran ay nagtatanggol sa mga prodyuser, negosyo, at manggagawa ng sektor na nakikipagkompitensiya sa mga inaangkat mula sa mga dayuhang kakompetensiya at nagdadagdag sa kita ng gobyerno. Nangangatwiran naman ang mga kalaban na ang mga patakarang proteksiyonista ay nagpapababa ng [[kalakalan]], at negatibong nakakaapekto sa mga mamimili sa pangkalahatan (sa pamamagitan ng pagtataas ng presyo ng mga inangkat na produkto), pati na rin sa mga prodyuser at manggagawa sa mga sektor ng pagluluwas, kapwa sa bansang nagpapatupad ng mga patakarang proteksiyonista at sa mga bansang tinatamaan ng mga proteksiyon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Piketty |first=Thomas |url=https://www.amazon.com/Brief-History-Equality-Thomas-Piketty-ebook/dp/B09LMS2TTB/ref=sr_1_1?crid=DX899W7Q9YAC&amp;keywords=a+brief+history+of+equality&amp;qid=1704505570&amp;sprefix=a+brief+history+of+equali%2Caps%2C123&amp;sr=8-1 |title=A Brief History of Equality |date=Abril 19, 2022 |publisher=Belknap Press |language=en |trans-title=Isang Maikling Kasaysayan ng Pagkakapantay-pantay |access-date=Enero 5, 2024}}&lt;/ref&gt;

Pangunahing isinusulong ang proteksiyonismo ng mga partidong may nasyonalistikong pananaw sa ekonomiya{{efn|Ang nasyonalismong pang-ekonomiya ay isang ideolohiya na inuuna ang interbensyon ng estado sa ekonomiya, kabilang ang mga patakaran gaya ng domestikong kontrol at paggamit ng mga taripa at mga paghihigpit sa paggalaw ng paggawa, kalakal, at kapital. (Isinalin mula sa Ingles)}}, habang karaniwang sinusuportahan naman ng mga partidong pampolitika na liberal sa ekonomiya{{efn|Ang liberalismong pang-ekonomiya ay isang ideolohiyang pampolitika at pang-ekonomiya na sumusuporta sa isang [[ekonomiyang pamilihan]] na nakabatay sa [[indibidwalismo]] at pribadong pag-aari ng mga paraan ng produksyon.}} ang [[malayang kalakalan]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murschetz |first=Paul |title=State Aid for Newspapers: Theories, Cases, Actions |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |year=2013 |isbn=978-3-642-35690-2 |pages=64 |language=en |trans-title=Ayuda ng Estado para sa mga Pahayagan: Mga Teorya, Kaso, Aksiyon |quote=Ang mga partidong nasa kaliwa ng pamahalaan ay nagpapatupad ng mga patakarang proteksiyonista dahil sa mga kadahilanang ideolohikal at sa layuning protektahan ang mga trabaho ng mga manggagawa. Sa kabaligtaran, ang mga partidong makakanan ay may hilig sa mga patakaran ng malayang kalakalan. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Peláez |first=Carlos |title=Globalization and the State: Volume II: Trade Agreements, Inequality, the Environment, Financial Globalization, International Law and Vulnerabilities |url=https://archive.org/details/globalizationsta0002pela |publisher=[[Palgrave MacMillan]] |year=2008 |isbn=978-0-230-20531-4 |location=[[Estados Unidos]] |pages=[https://archive.org/details/globalizationsta0002pela/page/68 68] |language=en |trans-title=Globalisasyon at ang Estado: Tomo II: Mga Kasunduan sa Kalakalan, Hindi Pagkakapantay-pantay, Kapaligiran, Globalisasyong Pinansyal, Pandaigdigang Batas, at mga Kahinaan |quote=Mas may tendensiya ang mga partidong makakaliwa na suportahan ang mga patakarang proteksiyonista kaysa sa mga partidong makakanan. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mansfield |first=Edward |title=Votes, Vetoes, and the Political Economy of International Trade Agreements |url=https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2012 |isbn=978-0-691-13530-4 |page=[https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans/page/n141 128] |language=en |trans-title=Mga Boto, Beto, at Ekonomiyang Pampolitika ng mga Internasyonal na Kasunduan sa Kalakalan |quote=Itinuturing na mas madalas na nakikialam sa ekonomiya at nagpapatupad ng mga proteksiyonistang patakaran sa kalakalan ang mga pamahalaang makakaliwa kaysa sa iba. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Warren |first=Kenneth |title=Encyclopedia of U.S. Campaigns, Elections, and Electoral Behavior: A–M, Volume 1 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofus0001unse_n5d2 |publisher=Sage |year=2008 |isbn=978-1-4129-5489-1 |pages=680 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Mga Kampanya, Halalan, at Pag-uugaling Elektoral ng Estados Unidos: A–M, Tomo 1 |quote=Gayunpaman, pinapaboran pa rin ng ilang pambansang interes, mga rehiyonal na bloke ng kalakalan, at makakaliwang kilusang laban sa globalisasyon ang mga gawaing proteksiyonista, dahilan upang manatiling isyu ang proteksiyonismo para sa parehong partidong pampolitika sa Amerika. (Isinalin mula sa Ingles)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The End of Reaganism |language=en |trans-title=Ang Katapusan ng Reaganismo |work=POLITICO Magazine |url=http://www.politico.com/magazine/story/2017/03/the-end-of-reaganism-214853 |access-date=24 Marso 2017}}&lt;/ref&gt;

May pagkakaisa sa hanay ng mga ekonomista na ang proteksiyonismo ay may negatibong epekto sa paglago at kapakanang pang-ekonomiya,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fairbrother |first=Malcolm |date=1 Marso 2014 |title=Economists, Capitalists, and the Making of Globalization: North American Free Trade in Comparative-Historical Perspective |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_2014-03_119_5/page/1324 |trans-title=Mga Ekonomista, Kapitalista, at ang Pagbubuo ng Globalisasyon: Malayang Kalakalan ng Hilagang Amerika sa Pahambing-makakasaysayang pananaw |journal=American Journal of Sociology |language=en |volume=119 |issue=5 |pages=1324–1379 |doi=10.1086/675410 |issn=0002-9602 |pmid=25097930 |s2cid=38027389}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=25 Mayo 2017 |title=Economic Consensus On Free Trade |language=en |trans-title=Konsenso ng mga Ekonomista Tungkol sa Malayang Kalakalan |work=PIIE |url=https://piie.com/newsroom/short-videos/why-after-200-years-cant-economists-sell-free-trade |access-date=27 Pebrero 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Poole |first=William |year=2004 |title=Free Trade: Why Are Economists and Noneconomists So Far Apart? |trans-title=Malayang Kalakalan: Bakit Malayo ang Pagkakaiba ng mga Ekonomista at Di-Ekonomista? |journal=Review |language=en |volume=86 |issue=5 |doi=10.20955/r.86.1-6 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; samantalang ang malayang kalakalan at ang pagbawas ng mga hadlang sa kalakalan ay may makabuluhang positibong epekto sa pag-unlad ng ekonomiya.&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;[[N. Gregory Mankiw|Mankiw, N. Gregory]] (24 Abril 2015). [https://www.nytimes.com/2015/04/26/upshot/economists-actually-agree-on-this-point-the-wisdom-of-free-trade.html?mcubz=0 &quot;Economists Actually Agree on This: The Wisdom of Free Trade&quot;] [Talagang Sumasang-ayon Dito ang mga Ekonomista: Ang Karunungan ng Malayang Kalakalan] (sa wikang Ingles). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514014101/https://www.nytimes.com/2015/04/26/upshot/economists-actually-agree-on-this-point-the-wisdom-of-free-trade.html?mcubz=0|date=05-14-2019}}. ''The New York Times''. Nakuha noong 10 Agosto 2021. &quot;Sikat ang mga ekonomista sa hindi pagkakasundo sa isa't isa.... Ngunit ang mga ekonomista ay umabot sa halos pagkakaisa sa ilang mga paksa, kabilang ang pandaigdigang kalakalan.&quot; (Isinalin mula sa Ingles)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;See P 1994&quot;&gt;See P. Krugman, &quot;The Narrow and Broad Arguments for Free Trade&quot; [Ang Makitid at Malawak na Argumento para sa Malayang Kalakalan] (sa wikang Ingles), ''American Economic Review, Papers and Proceedings'', 83(3), 1993 ; at P. Krugman, ''Peddling Prosperity: Economic Sense and Nonsense in the Age of Diminished Expectations'' [Paglalako ng Kaunlaran: Katuturan at Kalokohan sa Panahon ng Huminang mga Inaasahan] (sa wikang Ingles), New York, W.W. Norton &amp; Company, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IGMFreeTrade&quot;&gt;{{cite web |date=13 Marso 2012 |title=Free Trade |trans-title=Malayang Kalakalan |url=http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade |access-date=24 Hunyo 2017 |website=IGM Forum |language=en |archive-date=18 Nobiyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118010600/http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Import Duties&quot;&gt;{{cite web |date=4 Oktubre 2016 |title=Import Duties |trans-title=Buwis sa Pag-aangkat |url=http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties |access-date=24 Hunyo 2017 |website=IGM Forum |language=en |archive-date=15 Disyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215040002/http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade Within Europe |trans-title=Kalakalan sa Loob ng Europa |url=http://www.igmchicago.org/surveys/trade-within-europe |access-date=24 Hunyo 2017 |website=IGM Forum |language=en |archive-date=13 Enero 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113054534/http://www.igmchicago.org/surveys/trade-within-europe |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Maraming pangunahing ekonomista, tulad ni Douglas Irwin, ang tumutukoy sa proteksiyonismo bilang isang mahalagang salik na nag-ambag sa ilang krisis sa ekonomiya, lalo na sa [[Malawakang Depresyon]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Irwin |first=Douglas |url=https://books.google.com/books?id=oz_BDgAAQBAJ |title=Peddling Protectionism: Smoot-Hawley and the Great Depression |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=978-1-4008-8842-9 |pages=vii–xviii |language=en |trans-title=Paglalako ng Proteksiyonismo: Smoot-Hawley at ang Malawakang Depresyon}}&lt;/ref&gt; Nag-aalok ang ekonomistang Bagong Keynesyano na si Paul Krugman ng mas reserbadong pananaw: na ang mga taripa ay hindi ang pangunahing sanhi ng Malawakang Depresyon kundi tugon lamang dito, at na ang proteksiyonismo ay isa lamang maliit na pinagmumulan ng inepisyensiyang alokatibo.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Marso 2016 |title=The Mitt-Hawley Fallacy |trans-title=Ang Palasyang Mitt-Hawley |url=https://krugman.blogs.nytimes.com/2016/03/04/the-mitt-hawley-fallacy/ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 Hulyo 2010 |title=Hayek, Trade Restrictions, and the Great Depression |trans-title=Hayek, Mga Paghihigpit sa Kalakalan, at ang Malawakang Depresyon |url=https://archive.nytimes.com/krugman.blogs.nytimes.com/2010/07/10/hayek-trade-restrictions-and-the-great-depression/ |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagama't ang [[liberalisasyon ng kalakalan]] ay maaaring minsang humantong sa hindi pantay na pagkakabahagi ng mga pagkalugi at kita, at sa maikling panahon ay magdulot ng dislokasyong ekonomiko sa mga manggagawa sa mga sektor na nakikipagkompitensiya sa inaangkat,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Xiong 2012b 155&quot;&gt;{{cite journal |last=Xiong |first=Ping |year=2012b |title=Patents in TRIPS-Plus Provisions and the Approaches to Interpretation of Free Trade Agreements and TRIPS: Do They Affect Public Health? |trans-title=Mga Patente sa Mga Probisyon ng TRIPS-Plus at ang Mga Pamamaraan sa Interpretasyon ng Mga Kasunduan sa Malayang Kalakalan at TRIPS: Nakakaapekto ba ang mga Ito sa Pampublikong Kalusugan? |journal=Journal of World Trade |language=en |volume=46 |issue=1 |page=155 |doi=10.54648/TRAD2012006}}&lt;/ref&gt; ang malayang kalakalan ay nagpapababa sa mga gastos ng mga kalakal at serbisyo para sa kapwa mga prodyuser at mamimili.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rosenfeld |first=Everett |date=11 Marso 2016 |title=Here's why everyone is arguing about free trade |language=en |trans-title=Narito kung bakit nakikipagtalo ang lahat tungkol sa malayang kalakalan |agency=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2016/03/11/heres-why-everyone-is-arguing-about-free-trade.html |access-date=10 Agosto 2021}}&lt;/ref&gt;

== Talababa ==
{{notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]]</text>
      <sha1>qvyk8tc7n6w8tphttwrfpp3z3v5p1zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexandra Eala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334071</id>
    <revision>
      <id>2235841</id>
      <parentid>2235674</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lakambinifactchecker</username>
        <id>167816</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nagdagdag ng references (Berlin Open at Birmingham Open)</comment>
      <origin>2235841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31470" sha1="csxjvv7bjhkl65vi3oxsk8n2zv66lw6" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography
|name=Alexandra Eala
|image=Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg
|image_upright=.8
|caption=Si Eala sa Palaro ng Timog Silangang Asya
|fullname=Alexandra Maniego Eala
|country={{PHI}}
|birth_date={{birth date and age|2005|5|23}}|birth_place=Lungsod Quezon, Pilipinas
|height={{height|m=1.75}}
|turnedpro=Marso 2020
|plays=Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')
|coach=Joan Bosch, Alexandro Viaene, Lluc Bauza
|careerprizemoney=US$3,354,035
|singlesrecord={{tennis record|won=234|lost=139}}
|singlestitles=1 WTA, 2 WTA 125
|highestsinglesranking=Blg. 18 (23 Agosto 2026)
|currentsinglesranking=Blg. 20 (19 Oktubre 2026)
|doublesrecord={{tennis record|won=49|lost=50}}
|doublestitles=0
|highestdoublesranking=Blg. 88 (4 Mayo 2026)
|currentdoublesranking=Blg. 131 (19 Oktubre 2026)
|updated=19 Oktubre 2026
|AustralianOpenresult=1R (2026)
|FrenchOpenresult=1R (2025, 2026)
|Wimbledonresult=4R (2026)
|USOpenresult=3R (2026)
|AustralianOpenDoublesresult=1R (2026)
|FrenchOpenDoublesresult=2R (2025)
|WimbledonDoublesresult=1R (2025, 2026)
|medaltemplates-expand=no
|medaltemplates={{MedalCountry|{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|Palaro ng Timog Silangang Asya}}
{{MedalGold  | 2025 Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze| 2021 Biyetnam   | Isahan }}
{{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|Palarong Asyano}}
{{MedalGold  | 2026 Aichi–Nagoya | Isahan }}
{{MedalBronze| 2022 Hangzhou     | Isahan }}
{{MedalBronze| 2022 Hangzhou     | Magkahalong dalawahan }}
}}
Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=IPA: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang ee-AH-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-20 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Agosto 18, 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=August 24, 2026 |title=Alex Eala now world’s No. 18 and the highest-ranked Southeast Asian in WTA singles history. |work=ABS-CBN News. |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/8/24/alex-eala-now-world-s-no-18-and-the-highest-ranked-southeast-asian-in-wta-singles-history-1953 |access-date=August 24, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clarito |first=Ariel Ian |date=August 24, 2026 |title=Midlife Halftime: Alex Eala becomes highest-ranked Southeast Asian woman in WTA history |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/midlife-halftime-alex-eala-becomes-highest-ranked-southeast-asian-woman-in-wta-history/382381 |archive-date= |access-date=August 24, 2026 |website=Tiebreaker Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Nagwagi siya ng junior Grand Slam (Australian Open 2020 doubles, French Open 2021 doubles, US Open 2022 singles) at ilang ITF titles.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot;&gt;{{cite news |title=WTA: Alexandra Eala |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=25 March 2026}}&lt;/ref&gt; Sa professional career, nakamit niya ang unang WTA 500 title sa Washington DC Open 2026 at umabot sa ikaapat na round ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa Little Mo International Tennis Grand Slam (8-and-under) sa Estados Unidos,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; at noong 2015 ay nagwagi sa Dubrovnik Dub Bowl (11-and-under) sa Croatia.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;

Noong 2018, naging wild card champion siya sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya,&lt;ref&gt;{{cite news |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt; at noong 2019 ay napanalunan ang doubles title sa Orange Bowl.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;

Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/250682-australian-open-junior-doubles-finals-game-results-alex-eala-priska-nugroho-january-31-2020/}}&lt;/ref&gt; at noong 2021 ay muling nakamit ang doubles title sa French Open at nanalo ng singles at doubles sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=Hulyo 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |language=en |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, nakamit niya ang pinakamalaking tagumpay sa junior career nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles Grand Slam sa US Open.&lt;ref&gt;{{cite news |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal ===
Si Eala ay naging propesyonal noong 2020. Nagsimula siya sa ITF Women’s Circuit sa Spain at Tunisia.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Noong 2021, nakuha niya ang kanyang unang singles title sa ITF W15 Manacor. &lt;ref&gt;{{cite news |date=January 5, 2021 |title=Eala, 15, earns praise from Nadal after winning first ITF pro title |website=ITF tennis |url=https://www.itftennis.com/en/news-and-media/articles/eala-15-earns-praise-from-nadal-after-winning-first-itf-pro-title/ |access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, nagdagdag siya ng isa pang singles crown sa ITF W25 Chiang Rai. Umabot siya sa finals at semifinals ng W60 Madrid at Vitoria-Gasteiz.&lt;ref name=&quot;ITFtitles2&quot;&gt;{{cite news |title=Eala ITF titles |website=ITF tennis |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/#pprofile-info-tabs |access-date=October 5, 2025}}&lt;/ref&gt;

Noong 2023, nanalo si Eala sa ITF W15 Yecla at ITF W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;ITFtitles2&quot; /&gt; Pumasok din siya sa qualifying draw ng Australian Open, na nagmarka ng kanyang unang pagsubok sa isang Grand Slam event.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Noong 2024, nakamit niya ang pinakamalaking ITF singles crown sa W100 Vitoria-Gasteiz. Nanalo rin siya ng tatlong doubles titles.&lt;ref name=&quot;ITFtitles2&quot; /&gt; Nagpatuloy siyang lumaban sa qualifiers sa Grand Slams.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

==== 2025 ====
Noong 2025, nagsimula si Eala sa Canberra International (WTA 125) kung saan umabot siya sa semifinals. Sa Australian Open at Singapore Open, hindi siya pinalad na makalusot sa qualifiers.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Noong Marso, bilang world No. 140, nakatanggap siya ng wildcard sa Miami Open. Doon, gumawa siya ng kasaysayan nang makarating sa semifinals matapos talunin ang tatlong major champions. Siya ang kauna-unahang Filipino na umabot sa WTA 1000 semifinal at pumasok sa top 100, umakyat sa rangko na 75.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sumunod, lumaban siya sa Madrid Open at Italian Open ngunit hindi nakalampas sa unang yugto. Sa doubles, umabot siya sa quarterfinals kasama si Gauff.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa mga torneong damuhan, hindi siya nakalusot sa unang rawnd ng Birmingham Open at Nottingham Open. Sa Ilkley Open, nakarating siya sa quarterfinals. Sa Eastbourne Open, nakarating sa final, ngunit nabigo sa championship.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa kanyang debut sa Wimbledon, natalo siya sa unang round ng parehong singles at doubles. Pagkatapos nito, lumahok siya sa Canadian Open ngunit hindi nakalampas sa unang rawnd. Dahil sa pinsala sa balikat, umatras siya sa Cincinnati Open at Monterrey Open.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa US Open, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Filipino na nanalo ng match sa isang Grand Slam, bago matalo sa second round.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa Guadalajara 125 Open, tinanghal siyang kampeon — ang kanyang unang titutlong pangisahan sa WTA 125. Pagkatapos nito, umabot siya sa quarterfinals ng São Paulo Open, semifinals ng Jingshan Open, at quarterfinals ng Suzhou Open.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa mga torneo sa Asya, hindi siya nakalusot sa qualifying ng Wuhan Open at natalo rin sa opening rounds ng Japan Women's Open at Guangzhou Open. Sa Hong Kong Open, nakarating siya sa pangalawang yugto. Sa doubles, umabot siya sa semifinals ng Guangzhou Open kasama si Kichenok.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Natapos niya ang taon sa career-high ranking na No. 50 sa idahan at No. 160 sa pangdalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

==== 2026 ====
Noong unang bahagi ng 2026, nakapasok siya sa semifinals ng Auckland Open sa parehong singles at doubles, bago mabigo kina Wang at Xu/Yang. Sa Australian Open, hindi siya pinalad sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Pagdating sa mga palaro sa Gitnang Silangan, umabot siya sa quarterfinals ng Abu Dhabi Open laban kay Alexandrova, at sa Dubai Championships kung saan dinaig siya ni Gauff. Sa Indian Wells at Miami Open, nakarating siya sa ika-apat na yugto, ngunit tinalo siya nina Nosková at Muchová.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa mga palaro sa lumad, lumaban siya hanggang third yugto ng Italian Open kontra kay Rybakina, ngunit maagang naalis sa French Open nang matalo kay Jovic. Pagdating ng palaro sa damo, muling bumangon si Eala: tinanghal siyang kampeon sa Birmingham 125 Open matapos talunin si Bartůňková sa final&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pulumbarit |first=Riz |date=June 7, 2026 |title=Alex Eala breaks 'Czech curse,' captures 2026 Birmingham Open |work=Paraluman News |url=https://www.myparaluman.ph/top-story/alex-eala-breaks-czech-curse-captures-2026-birmingham-open |access-date=October 21, 2026}}&lt;/ref&gt;. Sa Berlin Open, pinatumba niya sina Rybakina&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ojha |first=Chiranjit |date=June 18, 2026 |title=Alex Eala shocks World No. 2 Elena Rybakina in Berlin Open |work=Paraluman News |url=https://www.myparaluman.ph/sports-1/alex-eala-shocks-world-no-2-elena-rybakina-in-berlin-open |access-date=October 21, 2026}}&lt;/ref&gt; at Svitolina bago matalo kay Nosková sa semifinals. Sa Wimbledon, gumawa siya ng kasaysayan nang talunin ang defending champion na si Świątek at makarating sa ika-apat na yugto bago matalo kay Paolini.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa Washington Open nakamit niya ang kanyang unang titulo sa WTA 500. Sa makasaysayang kampanya, tinalo niya sina Zheng, Fernandez, Svitolina, Osaka, at sa final ay dinaig si Pegula. Sa panalong ito, naging kauna-unahang Filipino na nagwagi ng titulo da WTA tour.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Pagkatapos nito, nagpatuloy ang kanyang magandang porma sa Canadian Open, umabot sa ika-apat na round bago matalo kay Bencic, at sa Cincinnati Open kung saan nakarating siya sa third round laban kay Anisimova.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;  Sa US Open, natalo siya kay Jovic sa ikatlong round.&lt;ref&gt;[https://sports.inquirer.net/693771/alex-eala-loses-to-iva-jovic-in-us-open-third-round-thriller Giongco, Mark. (September 6, 2026). Alex Eala loses to Iva Jovic in US Open third-round thriller. INQUIRER.net.]&lt;/ref&gt; Ang pag-angat na ito ay naghatid sa kanya sa pinakamataas niyang ranggo sa karera, world No. 18.&lt;ref name=&quot;WTA-profile2&quot; /&gt;

Sa Asian Swing, lumahok si Eala sa Singapore Open bilang ikatlong seed. Matapos makakuha ng first-round bye, siya ay naalis sa ikalawang yugto nang matalo kay Prozorova.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=September 24, 2026 |title=Eala falls to Prozorova, bows out of Singapore Open. |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/9/24/tennis-singapore-open-alex-eala-tatiana-prozorova-result-2151}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reyes |first=Kate |date=September 24, 2026 |title=Alex Eala ousted from Singapore Open by world No. 180 Prozorova |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-ousted-from-singapore-open-by-world-no-180-prozorova-a5019-20260924 |access-date=September 30, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Pagkaraan nito, hindi rin siya pinalad sa Wuhan Open, kung saan natalo siya kay Shi sa unang round.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alex Eala drops out of Wuhan Open early after falling to Shi Han |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-drops-out-of-wuhan-open-early-after-falling-to-shi-han-a2437-20261012 |access-date=2026-10-15 |website=Spin.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Poser |first=Noah |date=October 12, 2026 |title=Shi rides qualifying momentum to stunner over Eala in Wuhan |url=https://www.wtatennis.com/news/4591136/shi-rides-qualifying-momentum-to-stunner-over-eala-in-wuhan |access-date=October 15, 2026 |publisher=Women's Tennis Association}}&lt;/ref&gt; Sa doubles sa Wuhan, nakapareha niya si Sönmez ngunit maagang naalis din sila matapos matalo sa opening round laban sa wildcard duo na sina Kalinina at Yastremska.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Castillejo |first=Dyan |date=October 13, 2026 |title=Eala, Sonmez booted out of Wuhan doubles first round after loss to wildcard pair |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/10/13/tennis-eala-sonmez-booted-out-of-wuhan-doubles-by-wildcard-pair-2121 |access-date=October 15, 2026 |publisher=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;

== Ibang larangan ==

=== Maagang yugto ng buhay ===
Si Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon kina Michael Eala at Rosemarie Maniego-Eala. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission, at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda. Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024. Nagsimula siya sa tenis sa edad na apat sa tulong ng kanyang lolo na si Roberto Maniego. Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy at Colegio San Agustin bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |language=en |website=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |access-date=26 Marso 2026}}
* {{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |date=Marso 28, 2025 |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025}}
* {{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |date=Abril 23, 2026 |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |language=en |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/}}
* {{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839}}
* {{cite news |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala}}
* {{cite news |last1=Mina |date=Oktubre 22, 2022 |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ}}&lt;/ref&gt; --&gt;

=== Personal na buhay ===
Ipinahayag ni Eala na paborito niyang comfort food ang caldereta at mas gusto niya ang matcha kaysa kape. Marunong siyang magsalita ng Ingles, Espanyol, at Filipino, at sa mga Grand Slam ay partikular ang hilig niya sa Wimbledon. Binanggit niya sina Sharapova at Nadal bilang impluwensiya sa kanyang istilo ng paglalaro. Noong 2025, naging breakthrough year niya at lalo siyang minahal ng mga tagahanga, na inihalintulad ang kanyang epekto sa pagpapalawak ng tenis sa mga pigura gaya nina Li Na at Jabeur. Nakabuo rin siya ng pagkakaibigan sa WTA kasama sina Lys, Sonmez, at Jovic, na nagpapakita ng balanse sa pagitan ng kompetisyon at suporta.&lt;ref&gt;*Mina, Inna (2026). &quot;Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you&quot;. ''One Sports''. [https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you]
*Castillejo, Dyan (2026). &quot;Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast&quot;. ''ABS-CBN Sports''. [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007]
*Futterman, Matthew (2026). &quot;Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon&quot;. ''The Athletic''. [https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/]
*Dioquino, Delfin (2025). &quot;'Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint&quot;. ''Rappler''. [https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/]
*Vogue (2025). &quot;Rapid-Fire interview with Alex Eala&quot;. ''Instagram''. [https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/]
*Atencio, Peter (2025). &quot;Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game&quot;. ''Manila Standard''. [https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html]
*Agcaoili, Lance (2025). &quot;Alex Eala hits the court with Rafael Nadal&quot;. ''Inquirer''. [https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court]
*Reyes, Kate (2026). &quot;Alex Eala bares friends she has made in her young WTA career&quot;. ''Spin.ph''. [https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-bares-friends-she-has-made-in-her-young-wta-career-a6035-20260309]&lt;/ref&gt;

=== Mga parangal ===
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay walong beses na pinarangalan (2019–2026) sa PSA Annual Awards para sa kanyang &quot;natatanging mga tagumpay sa tennis&quot;.&lt;ref&gt;* {{cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |website=Rappler}}
* {{cite web |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |website=Inquirer Net}}
* {{cite web |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |website=Manila Bulletin}}
* {{cite web |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |website=Manila Bulletin}}
* {{cite web |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |website=Tiebreaker Times}}
* {{cite web |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |website=The Philippine Star}}
* {{cite web |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |website=ABS-CBN News}}
* {{cite web |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |website=Philippine News Agency}}
* {{cite web |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |website=Sun Star}}
* {{cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines |website=Rappler}}&lt;/ref&gt;

Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa taunang listahan ng mga pinaka-maimpluwensyang tao sa Asya.&lt;ref&gt;[https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 Tatler Asia's Most Influential: Philippines. Tatler Asia.]&lt;/ref&gt;

Noong Abril 2025, tumanggap siya ng Premios Tanglaw trophy mula sa Embahada ng Pilipinas sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang kontribusyon sa pagpapatibay ng ugnayan ng Pilipinas–Espanya.&lt;ref&gt;[https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 Castillejo, Dyan. &quot;Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain&quot;. ABS-CBN. April 28, 2025.]&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:2026-07-13_–_President_Marcos_hails_Alex_Eala_as_PH_tennis_champion,_vows_full_government_support.jpg|thumb|Si [[Bongbong Marcos]] ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]]
Noong 2026, kinilala siya sa listahan ng Time 100 Next,&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 30, 2026 |title=Alexandra Eala Is on the 2026 TIME 100 Next |url=https://time.com/collection/time100-next/2026/alexandra-eala/ |access-date=September 30, 2026 |website=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; at pinangalanang isa sa Forbes Asia's 30 Under 30 icons sa larangan ng libangan at palakasan.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ Watson, Rana Wehbe &amp; Sayson, Ian. &quot;30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z athletes and music artists rewriting the playbook&quot;. Forbes Asia. May 27, 2026.]&lt;/ref&gt; Noong Hulyo 13, 2026, tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace mula kay Pangulong Bongbong Marcos bilang pagkilala sa kanyang mga tagumpay sa Wimbledon.&lt;ref&gt;[https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 Manahan, Jervis. &quot;Marcos confers presidential citation to Filipina tennis star Alex Eala&quot;. ABS-CBN News. July 13, 2026.]&lt;/ref&gt;

=== Pambansang koponan ===
[[Talaksan:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala na may dalang bronze medals mula sa 2021 SEA Games]]

=== Philippine team representation ===
Si Eala ay kumatawan sa Pilipinas sa maraming internasyonal na kompetisyon. Sa 2021 Southeast Asian Games, nakakuha siya ng bronze medals sa women’s singles, team event, at mixed doubles. Sumunod na taon, nagdagdag pa siya ng dalawang bronze sa women’s singles at mixed doubles sa 2022 Asian Games. Noong 2024, pinangunahan niya ang Team Philippines sa isang 5–0 sweep sa Billie Jean King Cup Asia/Oceania Group III, kung saan nanatiling undefeated at nakakuha ng promotion sa Group II. Hindi siya naging bahagi ng national squad noong 2025 at 2026. Ang roster ng 2024 ay binubuo nina Marian Capadocia, Khim Iglupas, at Shaira Rivera, habang ang sumunod na dalawang taon ay kasama sina Stefi Aludo, Tennielle Madis, Alexa Milliam, at Rivera. Sa 2025 SEA Games sa Thailand, nakakuha siya ng ginto sa women’s singles, na nagtapos sa matagal na tagtuyot ng Philippine tennis, at bronze medals sa mixed doubles at women’s team event. Noong 2026, muli siyang nakakuha ng bronze medal sa women’s singles sa Asian Games, na inuulit ang kanyang podium finish mula 2022.&lt;ref&gt;* [https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story Carandang, J. K. (May 20, 2022). ''Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles''. GMA News.]
* [https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ Payo, J. (September 29, 2023). ''Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles''. Rappler.]
* [https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain Morales, L. (December 2, 2024). ''Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain''. One Sports.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/6/10/team-philippines-eyes-promotion-in-billie-jean-king-cup-1631 ABS-CBN News. (June 10, 2025). ''Team Philippines eyes promotion in Billie Jean King Cup''. ABS-CBN News.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/22/philippine-bjk-cup-team-returns-home-after-historic-group-i-promotion-2041 Castillejo, D. (June 22, 2026). ''Philippine BJK Cup team returns home after historic Group I promotion''. ABS-CBN News.]
* [https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph Agcaoili, L. (December 18, 2025). ''Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH''. Philippine Inquirer.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/10/1/tennis-asian-games-alex-eala-wang-xiyu-result-1644 Naredo, Camille. (October 1, 2026). ''Asiad: No gold for Eala as Pinay top seed falls to China's Wang in semis''. ABS-CBN News.]&lt;/ref&gt;

=== Mga Isponsorsip ===
Si Eala ay nakabuo ng malawak na hanay ng mga sponsorship mula sa iba’t ibang kilalang tatak at institusyon: nagsimula siya sa Nike noong 2019 at sinundan ng Bank of the Philippine Islands noong 2022, lumabas sa mga publikasyon gaya ng ''Vogue Philippines'' at ''Tatler Asia'', at mula 2022 ay pinamahalaan ng IMG Tennis ang kanyang marketing na nagbigay-daan sa mas maraming endorsements matapos ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025; sa parehong taon nakipag-partner siya sa Babolat, naging endorser ng Locally, at binigyan ng Nike ng sampaguita-inspired hair tie sa Wimbledon bago maglabas ng limitadong edisyon na shirt na inspired sa kanya; noong 2026, naging ambassador siya ng Milo, Panasonic, at Marriott Bonvoy, at noong Oktubre pumirma ng kasunduan sa Philippine Airlines bilang bahagi ng ika-85 anibersaryo ng kompanya; sa kabuuan, ang kanyang sponsorships ay nag-generate ng higit $1 milyon taun-taon mula sa lokal na mga partner at higit $5 milyon globally sa Nike, na kanyang ginagamit upang muling mag-invest sa professional team, maingat na pamahalaan ang kanyang imahe, at sundin ang istrukturadong routines para makayanan ang pressure ng malalaking torneo.&lt;ref&gt;* [https://thegame-onemega.com/lifestyle/look-nike-customizes-alex-eala-kicks-to-commemorate-us-open-victory Caniza, Annika. (March 6, 2023). ''Nike honors Alex Eala with custom shoes for US Open win''. The Game – OneMega Lifestyle.]
* [https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/ ''Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser''. (January 25, 2023). Bilyonaryo.]
* [https://vogue.ph/november-2022/in-her-court-tennis-star-alex-eala-looks-to-the-future/ Sampayan, Jacs. (October 29, 2022). ''In her court: Tennis star Alex Eala looks to the future''. Vogue Philippines.]
* [https://www.tatlerasia.com/lifestyle/sports/tennis-star-alex-eala-life-career-and-dreams Zapata, Jessica. (January 6, 2025). ''Alex Eala takes us to her life in and beyond the racquet sport''. Tatler Asia.]
* [https://www.forbes.com/sites/mattcraig/2026/08/28/the-inside-story-of-tennis-phenom-alex-ealas-rise-and-rise/ Craig, Matt. (August 28, 2026). ''The inside story of tennis phenom Alex Eala's rise and rise''. Forbes.]
* {{cite web |last=Caniza |first=Annika |date=January 24, 2025 |title=3 Essentials that Alex Eala Always Brings to the Court |url=https://thegame-onemega.com/fitness/equipment/3-essentials-that-alex-eala-always-brings-to-the-court/ |website=The Game |publisher=One Mega}}
* [https://www.manilatimes.net/2025/07/25/tmt-newswire/alex-eala-and-locally-champions-for-the-filipino-youth/2155545 ''Alex Eala and Locally: Champions for the Filipino youth''. (July 25, 2025). The Manila Times.]
* [https://www.onesports.ph/more-sports/article/33451/sports-brand-gives-nod-to-alex-eala-s-filipino-roots-with-hair-tie-ahead-of-wimbledon-debut Morales, L. (July 1, 2025). ''Alex Eala gifted nod to Filipino roots with sampaguita hair tie ahead of Wimbledon debut''. One Sports.]
* [https://www.townandcountrymag.com/leisure/sporting/a65531205/alex-eala-interview-us-open-2025/ Burrack, E. (August 18, 2025). ''Introducing Alex Eala''. Town &amp; Country.]
* {{cite web |last=Manahan |first=Millie |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html |website=Manila Standard}}
* [https://qa.philstar.com/lifestyle/2026/08/28/2552405/alex-eala-panasonic-bringing-excellence-closer-home ''Alex Eala for Panasonic: Bringing excellence closer to home''. (August 28, 2026). Philstar.com.]
* [https://worldtennismagazine.com/alex-eala-signs-up-with-marriott-bonvoy ''Alex Eala signs up with Marriott Bonvoy''. (August 2026). World Tennis Magazine.]
* [https://bilyonaryo.com/shes-on-a-roll-alex-eala-lands-another-major-endorsement-with-pal/ “She’s on a roll! Alex Eala lands another major endorsement with PAL.” October 9, 2026. Bilyonaryo.com]
* [https://businessmirror.com.ph/2026/10/09/philippine-airlines-welcomes-alex-eala-to-pal-family/ “Philippine Airlines welcomes Alex Eala to PAL family,” BusinessMirror, October 9, 2026.]
* [https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/139904/alex-eala-appointed-ambassador-of-the-countrys-flag-carrier/story Cruz, Hazel Jane. “Alex Eala Appointed Ambassador of the Country’s Flag Carrier.” October 16, 2026.]&lt;/ref&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==

* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [[:en:Alexandra_Eala_career_statistics|Mga Estadistika ng Karera ni Alex Eala (sa Wikipedia Ingles)]]

*

*

*
{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 2005]]
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>csxjvv7bjhkl65vi3oxsk8n2zv66lw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235852</id>
      <parentid>2235841</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56253-74</username>
        <id>167818</id>
      </contributor>
      <origin>2235852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30834" sha1="kdxu5axbwp8gi2zu4vei7utkkpe1yok" xml:space="preserve">{{Infobox tennis biography|name=Alexandra Eala|image=Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg|image_upright=.8|caption=Si Eala sa Palaro ng Timog Silangang Asya|fullname=Alexandra Maniego Eala|country={{PHI}}|birth_date={{birth date and age|2005|5|23}}|birth_place=Lungsod Quezon, Pilipinas|height={{height|m=1.75}}|turnedpro=Marso 2020|plays=Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'')|coach=Joan Bosch, Alexandro Viaene, Lluc Bauza|careerprizemoney=US$3,354,035|singlesrecord={{tennis record|won=234|lost=139}}|singlestitles=1 WTA, 2 WTA 125|highestsinglesranking=Blg. 18 (23 Agosto 2026)|currentsinglesranking=Blg. 20 (19 Oktubre 2026)|doublesrecord={{tennis record|won=49|lost=50}}|doublestitles=0|highestdoublesranking=Blg. 88 (4 Mayo 2026)|currentdoublesranking=Blg. 131 (19 Oktubre 2026)|updated=19 Oktubre 2026|AustralianOpenresult=1R (2026)|FrenchOpenresult=1R (2025, 2026)|Wimbledonresult=4R (2026)|USOpenresult=3R (2026)|AustralianOpenDoublesresult=1R (2026)|FrenchOpenDoublesresult=2R (2025)|WimbledonDoublesresult=1R (2025, 2026)|medaltemplates-expand=no|medaltemplates={{MedalCountry|{{PHI}}}}
{{Medal|Sport|Palaro ng Timog Silangang Asya}}
{{MedalGold  | 2025 Taylandiya | Isahan }}
{{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Koponan }}
{{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze| 2021 Biyetnam   | Isahan }}
{{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }}
{{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Koponan }}
{{Medal|Sport|Palarong Asyano}}
{{MedalGold  | 2026 Aichi–Nagoya | Isahan }}
{{MedalBronze| 2022 Hangzhou     | Isahan }}
{{MedalBronze| 2022 Hangzhou     | Magkahalong dalawahan }}}}

Si '''Alexandra &quot;Alex&quot; Maniego Eala'''{{Efn|1=IPA: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang ee-AH-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-20 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Agosto 18, 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=August 24, 2026 |title=Alex Eala now world’s No. 18 and the highest-ranked Southeast Asian in WTA singles history. |work=ABS-CBN News. |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/8/24/alex-eala-now-world-s-no-18-and-the-highest-ranked-southeast-asian-in-wta-singles-history-1953 |access-date=August 24, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clarito |first=Ariel Ian |date=August 24, 2026 |title=Midlife Halftime: Alex Eala becomes highest-ranked Southeast Asian woman in WTA history |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/midlife-halftime-alex-eala-becomes-highest-ranked-southeast-asian-woman-in-wta-history/382381 |archive-date= |access-date=August 24, 2026 |website=Tiebreaker Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Nagwagi siya ng junior Grand Slam (Australian Open 2020 doubles, French Open 2021 doubles, US Open 2022 singles) at ilang ITF titles.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot;&gt;{{cite news |title=WTA: Alexandra Eala |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=25 March 2026}}&lt;/ref&gt; Sa professional career, nakamit niya ang unang WTA 500 title sa Washington DC Open 2026 at umabot sa ikaapat na round ng Wimbledon.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

== Karera ==
=== Dyunyor ===
Noong 2013, naging kampeon si Eala sa Little Mo International Tennis Grand Slam (8-and-under) sa Estados Unidos,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}&lt;/ref&gt; at noong 2015 ay nagwagi sa Dubrovnik Dub Bowl (11-and-under) sa Croatia.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}&lt;/ref&gt;

Noong 2018, naging wild card champion siya sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya,&lt;ref&gt;{{cite news |date=January 28, 2018 |title=Lilov &amp; Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}&lt;/ref&gt; at noong 2019 ay napanalunan ang doubles title sa Orange Bowl.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}&lt;/ref&gt;

Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/250682-australian-open-junior-doubles-finals-game-results-alex-eala-priska-nugroho-january-31-2020/}}&lt;/ref&gt; at noong 2021 ay muling nakamit ang doubles title sa French Open at nanalo ng singles at doubles sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=Hulyo 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |language=en |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, nakamit niya ang pinakamalaking tagumpay sa junior career nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles Grand Slam sa US Open.&lt;ref&gt;{{cite news |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}&lt;/ref&gt;

=== Propesyonal ===
Si Eala ay naging propesyonal noong 2020. Nagsimula siya sa ITF Women’s Circuit sa Spain at Tunisia.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Noong 2021, nakuha niya ang kanyang unang singles title sa ITF W15 Manacor. &lt;ref&gt;{{cite news |date=January 5, 2021 |title=Eala, 15, earns praise from Nadal after winning first ITF pro title |website=ITF tennis |url=https://www.itftennis.com/en/news-and-media/articles/eala-15-earns-praise-from-nadal-after-winning-first-itf-pro-title/ |access-date=January 12, 2026}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, nagdagdag siya ng isa pang singles crown sa ITF W25 Chiang Rai. Umabot siya sa finals at semifinals ng W60 Madrid at Vitoria-Gasteiz.&lt;ref name=&quot;ITFtitles&quot;&gt;{{cite news |title=Eala ITF titles |website=ITF tennis |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/#pprofile-info-tabs |access-date=October 5, 2025}}&lt;/ref&gt;

Noong 2023, nanalo si Eala sa ITF W15 Yecla at ITF W25 Roehampton.&lt;ref name=&quot;ITFtitles&quot; /&gt; Pumasok din siya sa qualifying draw ng Australian Open, na nagmarka ng kanyang unang pagsubok sa isang Grand Slam event.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Noong 2024, nakamit niya ang pinakamalaking ITF singles crown sa W100 Vitoria-Gasteiz. Nanalo rin siya ng tatlong doubles titles.&lt;ref name=&quot;ITFtitles&quot; /&gt; Nagpatuloy siyang lumaban sa qualifiers sa Grand Slams.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

==== 2025 ====
Noong 2025, nagsimula si Eala sa Canberra International (WTA 125) kung saan umabot siya sa semifinals. Sa Australian Open at Singapore Open, hindi siya pinalad na makalusot sa qualifiers.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Noong Marso, bilang world No. 140, nakatanggap siya ng wildcard sa Miami Open. Doon, gumawa siya ng kasaysayan nang makarating sa semifinals matapos talunin ang tatlong major champions. Siya ang kauna-unahang Filipino na umabot sa WTA 1000 semifinal at pumasok sa top 100, umakyat sa rangko na 75.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sumunod, lumaban siya sa Madrid Open at Italian Open ngunit hindi nakalampas sa unang yugto. Sa doubles, umabot siya sa quarterfinals kasama si Gauff.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa mga torneong damuhan, hindi siya nakalusot sa unang rawnd ng Birmingham Open at Nottingham Open. Sa Ilkley Open, nakarating siya sa quarterfinals. Sa Eastbourne Open, nakarating sa final, ngunit nabigo sa championship.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa kanyang debut sa Wimbledon, natalo siya sa unang round ng parehong singles at doubles. Pagkatapos nito, lumahok siya sa Canadian Open ngunit hindi nakalampas sa unang rawnd. Dahil sa pinsala sa balikat, umatras siya sa Cincinnati Open at Monterrey Open.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa US Open, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Filipino na nanalo ng match sa isang Grand Slam, bago matalo sa second round.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa Guadalajara 125 Open, tinanghal siyang kampeon — ang kanyang unang titutlong pangisahan sa WTA 125. Pagkatapos nito, umabot siya sa quarterfinals ng São Paulo Open, semifinals ng Jingshan Open, at quarterfinals ng Suzhou Open.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa mga torneo sa Asya, hindi siya nakalusot sa qualifying ng Wuhan Open at natalo rin sa opening rounds ng Japan Women's Open at Guangzhou Open. Sa Hong Kong Open, nakarating siya sa pangalawang yugto. Sa doubles, umabot siya sa semifinals ng Guangzhou Open kasama si Kichenok.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Natapos niya ang taon sa career-high ranking na No. 50 sa idahan at No. 160 sa pangdalawahan.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

==== 2026 ====
Noong unang bahagi ng 2026, nakapasok siya sa semifinals ng Auckland Open sa parehong singles at doubles, bago mabigo kina Wang at Xu/Yang. Sa Australian Open, hindi siya pinalad sa unang rawnd.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Pagdating sa mga palaro sa Gitnang Silangan, umabot siya sa quarterfinals ng Abu Dhabi Open laban kay Alexandrova, at sa Dubai Championships kung saan dinaig siya ni Gauff. Sa Indian Wells at Miami Open, nakarating siya sa ika-apat na yugto, ngunit tinalo siya nina Nosková at Muchová.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa mga palaro sa lumad, lumaban siya hanggang third yugto ng Italian Open kontra kay Rybakina, ngunit maagang naalis sa French Open nang matalo kay Jovic. Pagdating ng palaro sa damo, muling bumangon si Eala: tinanghal siyang kampeon sa Birmingham 125 Open matapos talunin si Bartůňková sa final. Sa Berlin Open, pinatumba niya sina Rybakina at Svitolina bago matalo kay Nosková sa semifinals. Sa Wimbledon, gumawa siya ng kasaysayan nang talunin ang defending champion na si Świątek at makarating sa ika-apat na yugto bago matalo kay Paolini.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa Washington Open nakamit niya ang kanyang unang titulo sa WTA 500. Sa makasaysayang kampanya, tinalo niya sina Zheng, Fernandez, Svitolina, Osaka, at sa final ay dinaig si Pegula. Sa panalong ito, naging kauna-unahang Filipino na nagwagi ng titulo da WTA tour.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Pagkatapos nito, nagpatuloy ang kanyang magandang porma sa Canadian Open, umabot sa ika-apat na round bago matalo kay Bencic, at sa Cincinnati Open kung saan nakarating siya sa third round laban kay Anisimova.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;  Sa US Open, natalo siya kay Jovic sa ikatlong round.&lt;ref&gt;[https://sports.inquirer.net/693771/alex-eala-loses-to-iva-jovic-in-us-open-third-round-thriller Giongco, Mark. (September 6, 2026). Alex Eala loses to Iva Jovic in US Open third-round thriller. INQUIRER.net.]&lt;/ref&gt; Ang pag-angat na ito ay naghatid sa kanya sa pinakamataas niyang ranggo sa karera, world No. 18.&lt;ref name=&quot;WTA-profile&quot; /&gt;

Sa Asian Swing, lumahok si Eala sa Singapore Open bilang ikatlong seed. Matapos makakuha ng first-round bye, siya ay naalis sa ikalawang yugto nang matalo kay Prozorova.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=September 24, 2026 |title=Eala falls to Prozorova, bows out of Singapore Open. |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/9/24/tennis-singapore-open-alex-eala-tatiana-prozorova-result-2151}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reyes |first=Kate |date=September 24, 2026 |title=Alex Eala ousted from Singapore Open by world No. 180 Prozorova |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-ousted-from-singapore-open-by-world-no-180-prozorova-a5019-20260924 |access-date=September 30, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}&lt;/ref&gt; Pagkaraan nito, hindi rin siya pinalad sa Wuhan Open, kung saan natalo siya kay Shi sa unang round.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alex Eala drops out of Wuhan Open early after falling to Shi Han |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-drops-out-of-wuhan-open-early-after-falling-to-shi-han-a2437-20261012 |access-date=2026-10-15 |website=Spin.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Poser |first=Noah |date=October 12, 2026 |title=Shi rides qualifying momentum to stunner over Eala in Wuhan |url=https://www.wtatennis.com/news/4591136/shi-rides-qualifying-momentum-to-stunner-over-eala-in-wuhan |access-date=October 15, 2026 |publisher=Women's Tennis Association}}&lt;/ref&gt; Sa doubles sa Wuhan, nakapareha niya si Sönmez ngunit maagang naalis din sila matapos matalo sa opening round laban sa wildcard duo na sina Kalinina at Yastremska.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Castillejo |first=Dyan |date=October 13, 2026 |title=Eala, Sonmez booted out of Wuhan doubles first round after loss to wildcard pair |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/10/13/tennis-eala-sonmez-booted-out-of-wuhan-doubles-by-wildcard-pair-2121 |access-date=October 15, 2026 |publisher=ABS-CBN}}&lt;/ref&gt;

== Ibang larangan ==
=== Maagang yugto ng buhay ===
Si Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon kina Michael Eala at Rosemarie Maniego-Eala. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission, at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda. Ang kanyang kapatid na si Michael Francis &quot;Miko&quot; Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024. Nagsimula siya sa tenis sa edad na apat sa tulong ng kanyang lolo na si Roberto Maniego. Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy at Colegio San Agustin bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |language=en |website=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |access-date=26 Marso 2026}}
* {{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |date=Marso 28, 2025 |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025}}
* {{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |date=Abril 23, 2026 |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |language=en |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/}}
* {{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839}}
* {{cite news |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala}}
* {{cite news |last1=Mina |date=Oktubre 22, 2022 |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ}}&lt;/ref&gt;

=== Personal na buhay ===
Ipinahayag ni Eala na paborito niyang comfort food ang caldereta at mas gusto niya ang matcha kaysa kape. Marunong siyang magsalita ng Ingles, Espanyol, at Filipino, at sa mga Grand Slam ay partikular ang hilig niya sa Wimbledon. Binanggit niya sina Sharapova at Nadal bilang impluwensiya sa kanyang istilo ng paglalaro. Noong 2025, naging breakthrough year niya at lalo siyang minahal ng mga tagahanga, na inihalintulad ang kanyang epekto sa pagpapalawak ng tenis sa mga pigura gaya nina Li Na at Jabeur. Nakabuo rin siya ng pagkakaibigan sa WTA kasama sina Lys, Sonmez, at Jovic, na nagpapakita ng balanse sa pagitan ng kompetisyon at suporta.&lt;ref&gt;* Mina, Inna (2026). &quot;Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you&quot;. ''One Sports''. [https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you]
* Castillejo, Dyan (2026). &quot;Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast&quot;. ''ABS-CBN Sports''. [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007]
* Futterman, Matthew (2026). &quot;Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon&quot;. ''The Athletic''. [https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/]
* Dioquino, Delfin (2025). &quot;'Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint&quot;. ''Rappler''. [https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/]
* Vogue (2025). &quot;Rapid-Fire interview with Alex Eala&quot;. ''Instagram''. [https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/]
* Atencio, Peter (2025). &quot;Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game&quot;. ''Manila Standard''. [https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html]
* Agcaoili, Lance (2025). &quot;Alex Eala hits the court with Rafael Nadal&quot;. ''Inquirer''. [https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court]
* Reyes, Kate (2026). &quot;Alex Eala bares friends she has made in her young WTA career&quot;. ''Spin.ph''. [https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-bares-friends-she-has-made-in-her-young-wta-career-a6035-20260309]&lt;/ref&gt;

=== Mga parangal ===
[[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]]
Si Eala ay walong beses na pinarangalan (2019–2026) sa PSA Annual Awards para sa kanyang &quot;natatanging mga tagumpay sa tennis&quot;.&lt;ref&gt;* {{cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |website=Rappler}}
* {{cite web |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |website=Inquirer Net}}
* {{cite web |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |website=Manila Bulletin}}
* {{cite web |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |website=Manila Bulletin}}
* {{cite web |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |website=Tiebreaker Times}}
* {{cite web |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |website=The Philippine Star}}
* {{cite web |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |website=ABS-CBN News}}
* {{cite web |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |website=Philippine News Agency}}
* {{cite web |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |website=Sun Star}}
* {{cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines |website=Rappler}}&lt;/ref&gt;

Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa taunang listahan ng mga pinaka-maimpluwensyang tao sa Asya.&lt;ref&gt;[https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&amp;industry=all&amp;region=ph&amp;year=2021 Tatler Asia's Most Influential: Philippines. Tatler Asia.]&lt;/ref&gt;

Noong Abril 2025, tumanggap siya ng Premios Tanglaw trophy mula sa Embahada ng Pilipinas sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang kontribusyon sa pagpapatibay ng ugnayan ng Pilipinas–Espanya.&lt;ref&gt;[https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 Castillejo, Dyan. &quot;Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain&quot;. ABS-CBN. April 28, 2025.]&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:2026-07-13_–_President_Marcos_hails_Alex_Eala_as_PH_tennis_champion,_vows_full_government_support.jpg|thumb|Si [[Bongbong Marcos]] ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]]
Noong 2026, kinilala siya sa listahan ng Time 100 Next,&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 30, 2026 |title=Alexandra Eala Is on the 2026 TIME 100 Next |url=https://time.com/collection/time100-next/2026/alexandra-eala/ |access-date=September 30, 2026 |website=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; at pinangalanang isa sa Forbes Asia's 30 Under 30 icons sa larangan ng libangan at palakasan.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ Watson, Rana Wehbe &amp; Sayson, Ian. &quot;30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z athletes and music artists rewriting the playbook&quot;. Forbes Asia. May 27, 2026.]&lt;/ref&gt; Noong Hulyo 13, 2026, tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace mula kay Pangulong Bongbong Marcos bilang pagkilala sa kanyang mga tagumpay sa Wimbledon.&lt;ref&gt;[https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 Manahan, Jervis. &quot;Marcos confers presidential citation to Filipina tennis star Alex Eala&quot;. ABS-CBN News. July 13, 2026.]&lt;/ref&gt;

=== Pambansang koponan ===
[[Talaksan:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala na may dalang bronze medals mula sa 2021 SEA Games]]

=== Philippine team representation ===
Si Eala ay kumatawan sa Pilipinas sa maraming internasyonal na kompetisyon. Sa 2021 Southeast Asian Games, nakakuha siya ng bronze medals sa women’s singles, team event, at mixed doubles. Sumunod na taon, nagdagdag pa siya ng dalawang bronze sa women’s singles at mixed doubles sa 2022 Asian Games. Noong 2024, pinangunahan niya ang Team Philippines sa isang 5–0 sweep sa Billie Jean King Cup Asia/Oceania Group III, kung saan nanatiling undefeated at nakakuha ng promotion sa Group II. Hindi siya naging bahagi ng national squad noong 2025 at 2026. Ang roster ng 2024 ay binubuo nina Marian Capadocia, Khim Iglupas, at Shaira Rivera, habang ang sumunod na dalawang taon ay kasama sina Stefi Aludo, Tennielle Madis, Alexa Milliam, at Rivera. Sa 2025 SEA Games sa Thailand, nakakuha siya ng ginto sa women’s singles, na nagtapos sa matagal na tagtuyot ng Philippine tennis, at bronze medals sa mixed doubles at women’s team event. Noong 2026, muli siyang nakakuha ng bronze medal sa women’s singles sa Asian Games, na inuulit ang kanyang podium finish mula 2022.&lt;ref&gt;* [https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story Carandang, J. K. (May 20, 2022). ''Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles''. GMA News.]
* [https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ Payo, J. (September 29, 2023). ''Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles''. Rappler.]
* [https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain Morales, L. (December 2, 2024). ''Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain''. One Sports.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/6/10/team-philippines-eyes-promotion-in-billie-jean-king-cup-1631 ABS-CBN News. (June 10, 2025). ''Team Philippines eyes promotion in Billie Jean King Cup''. ABS-CBN News.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/22/philippine-bjk-cup-team-returns-home-after-historic-group-i-promotion-2041 Castillejo, D. (June 22, 2026). ''Philippine BJK Cup team returns home after historic Group I promotion''. ABS-CBN News.]
* [https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph Agcaoili, L. (December 18, 2025). ''Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH''. Philippine Inquirer.]
* [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/10/1/tennis-asian-games-alex-eala-wang-xiyu-result-1644 Naredo, Camille. (October 1, 2026). ''Asiad: No gold for Eala as Pinay top seed falls to China's Wang in semis''. ABS-CBN News.]&lt;/ref&gt;

=== Mga Isponsorsip ===
Si Eala ay nakabuo ng malawak na hanay ng mga sponsorship mula sa iba’t ibang kilalang tatak at institusyon: nagsimula siya sa Nike noong 2019 at sinundan ng Bank of the Philippine Islands noong 2022, lumabas sa mga publikasyon gaya ng ''Vogue Philippines'' at ''Tatler Asia'', at mula 2022 ay pinamahalaan ng IMG Tennis ang kanyang marketing na nagbigay-daan sa mas maraming endorsements matapos ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025; sa parehong taon nakipag-partner siya sa Babolat, naging endorser ng Locally, at binigyan ng Nike ng sampaguita-inspired hair tie sa Wimbledon bago maglabas ng limitadong edisyon na shirt na inspired sa kanya; noong 2026, naging ambassador siya ng Milo, Panasonic, at Marriott Bonvoy, at noong Oktubre pumirma ng kasunduan sa Philippine Airlines bilang bahagi ng ika-85 anibersaryo ng kompanya; sa kabuuan, ang kanyang sponsorships ay nag-generate ng higit $1 milyon taun-taon mula sa lokal na mga partner at higit $5 milyon globally sa Nike, na kanyang ginagamit upang muling mag-invest sa professional team, maingat na pamahalaan ang kanyang imahe, at sundin ang istrukturadong routines para makayanan ang pressure ng malalaking torneo.&lt;ref&gt;* [https://thegame-onemega.com/lifestyle/look-nike-customizes-alex-eala-kicks-to-commemorate-us-open-victory Caniza, Annika. (March 6, 2023). ''Nike honors Alex Eala with custom shoes for US Open win''. The Game – OneMega Lifestyle.]
* [https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/ ''Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser''. (January 25, 2023). Bilyonaryo.]
* [https://vogue.ph/november-2022/in-her-court-tennis-star-alex-eala-looks-to-the-future/ Sampayan, Jacs. (October 29, 2022). ''In her court: Tennis star Alex Eala looks to the future''. Vogue Philippines.]
* [https://www.tatlerasia.com/lifestyle/sports/tennis-star-alex-eala-life-career-and-dreams Zapata, Jessica. (January 6, 2025). ''Alex Eala takes us to her life in and beyond the racquet sport''. Tatler Asia.]
* [https://www.forbes.com/sites/mattcraig/2026/08/28/the-inside-story-of-tennis-phenom-alex-ealas-rise-and-rise/ Craig, Matt. (August 28, 2026). ''The inside story of tennis phenom Alex Eala's rise and rise''. Forbes.]
* {{cite web |last=Caniza |first=Annika |date=January 24, 2025 |title=3 Essentials that Alex Eala Always Brings to the Court |url=https://thegame-onemega.com/fitness/equipment/3-essentials-that-alex-eala-always-brings-to-the-court/ |website=The Game |publisher=One Mega}}
* [https://www.manilatimes.net/2025/07/25/tmt-newswire/alex-eala-and-locally-champions-for-the-filipino-youth/2155545 ''Alex Eala and Locally: Champions for the Filipino youth''. (July 25, 2025). The Manila Times.]
* [https://www.onesports.ph/more-sports/article/33451/sports-brand-gives-nod-to-alex-eala-s-filipino-roots-with-hair-tie-ahead-of-wimbledon-debut Morales, L. (July 1, 2025). ''Alex Eala gifted nod to Filipino roots with sampaguita hair tie ahead of Wimbledon debut''. One Sports.]
* [https://www.townandcountrymag.com/leisure/sporting/a65531205/alex-eala-interview-us-open-2025/ Burrack, E. (August 18, 2025). ''Introducing Alex Eala''. Town &amp; Country.]
* {{cite web |last=Manahan |first=Millie |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html |website=Manila Standard}}
* [https://qa.philstar.com/lifestyle/2026/08/28/2552405/alex-eala-panasonic-bringing-excellence-closer-home ''Alex Eala for Panasonic: Bringing excellence closer to home''. (August 28, 2026). Philstar.com.]
* [https://worldtennismagazine.com/alex-eala-signs-up-with-marriott-bonvoy ''Alex Eala signs up with Marriott Bonvoy''. (August 2026). World Tennis Magazine.]
* [https://bilyonaryo.com/shes-on-a-roll-alex-eala-lands-another-major-endorsement-with-pal/ “She’s on a roll! Alex Eala lands another major endorsement with PAL.” October 9, 2026. Bilyonaryo.com]
* [https://businessmirror.com.ph/2026/10/09/philippine-airlines-welcomes-alex-eala-to-pal-family/ “Philippine Airlines welcomes Alex Eala to PAL family,” BusinessMirror, October 9, 2026.]
* [https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/139904/alex-eala-appointed-ambassador-of-the-countrys-flag-carrier/story Cruz, Hazel Jane. “Alex Eala Appointed Ambassador of the Country’s Flag Carrier.” October 16, 2026.]&lt;/ref&gt;

==Mga pananda==
{{noteslist}}

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga panlabas na link==

* [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal  ni Alex Eala sa Instagram]
* [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala]
* [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala]
* [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&amp;f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract]
* [[:en:Alexandra_Eala_career_statistics|Mga Estadistika ng Karera ni Alex Eala (sa Wikipedia Ingles)]]

*
{{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}}
[[Kategorya:Ipinanganak noong 2005]]
[[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]]</text>
      <sha1>kdxu5axbwp8gi2zu4vei7utkkpe1yok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:Ambervoidwastaken</title>
    <ns>2</ns>
    <id>335870</id>
    <revision>
      <id>2235922</id>
      <parentid>2186780</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T11:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ambervoidwastaken</username>
        <id>154254</id>
      </contributor>
      <comment>Pinapalitan ang pahina ng '[[en:User:Ambervoidwastaken]]'</comment>
      <origin>2235922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="95k6uday2atwa1yj58ahqsmdoqqzial" xml:space="preserve">[[en:User:Ambervoidwastaken]]</text>
      <sha1>95k6uday2atwa1yj58ahqsmdoqqzial</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337664</id>
    <revision>
      <id>2235901</id>
      <parentid>2230581</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T10:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ComplicatedAnimals</username>
        <id>167817</id>
      </contributor>
      <origin>2235901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25533" sha1="30m1aqf09jl6hh80mmuejhjs0fk68bd" xml:space="preserve">{{Infobox television
| image                = 
| image_alt            = 
| caption              = 
| alt_name             = 
| genre                = Kompetisyon sa musika
| creator              = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]
| based_on             = [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]]
| writer               = 
| screenplay           = 
| teleplay             = 
| story                = 
| director             = 
| presenter            = Iba't ibang hosts
| starring             = 
| theme_music_composer = 
| music                = 
| open_theme           = 
| end_theme            = 
| composer             = 
| country              = [[#Mga bansang kasapi|Iba't ibang kalahok na bansa]]
| language             = Iba-iba; pangunahin na Ingles
| num_seasons          = 
| num_series           = 
| num_episodes         = 1 paligsahan&lt;br&gt;1 live na palabas
| location             = Iba't ibang punong lungsod
| runtime              = 
| company              = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]&lt;br&gt;Voxovation&lt;br&gt;S20 Productions
| network              = 
| first_aired          = {{Start date|2026|11|14}}
| last_aired           =
}}
Ang '''''Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya''''' ([[Wikang Ingles|Ingles]] ''Eurovision Song Contest Asia'') ay isang paparating na internasyonal na paligsahan sa kanta na hinubog mula sa [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]], kung saan ang mga brodkaster mula sa rehiyon ng [[Asya-Pasipiko]] ay maglalaban-laban na kumakatawan sa kani-kanilang mga bansa. Ang unang edisyon, na inorganisa ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) at Voxovation, ginawa ng S2O Productions, at itinanghal ng host brodkaster na Channel 3, ay gaganapin sa ika-14 ng Nobyembre 2026 sa [[One Bangkok|One Bangkok Forum]] sa [[Bangkok]], [[Taylandiya]].

Ang mga plano na iakma ang Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision para sa rehiyon ng Asya-Pasipiko ay nagsimula mula pa noong 2008. Noong 2016, kinuha ng Special Broadcasting Service (SBS) ng Australia ang proyekto, na bumuo ng isang bersyon ng format kasama ang Blink TV at ang EBU para sa isang nakaplanong debut sa 2019. Ipinagpaliban ng SBS ang proyekto noong 2021, at kalaunan ay ipinasa ito sa Voxovation, isang kumpanyang nilikha upang bumuo ng mga adaptasyon ng format ng paligsahan sa iba't ibang teritoryo na may mga lisensya mula sa EBU. Walang karagdagang mga update ang ibinigay hanggang 2025, nang ipalabas ng Bhutan Broadcasting Service (BBS) ang isang kompetisyon na tinatawag na ''Druk Dra'', na naglalayong piliin ang kanilang lahok para sa isang paligsahan sa Eurovision Asia bago hiniling ng Voxovation sa brodkaster na itigil ito. Noong Marso 31, 2026, opisyal na inanunsyo ng EBU at Voxovation ang kompetisyon, kasama ang Thailand bilang host country at isang paunang lineup ng 10 kalahok na bansa.

==Pagsulong==
Noong Setyembre 2008, inanunsyo ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) na gaganapin ang isang Asya-Pasipikong katapat ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] sa 2009.&lt;ref name=&quot;ABC&quot;&gt;{{Cite news |date=19 Setyembre 2008 |title=Asian 'Eurovision' to take place |url=https://www.abc.net.au/news/2008-09-19/asian-eurovision-to-take-place/515172 |access-date=7 Abril 2026 |work=ABC News (Australia)}}&lt;/ref&gt; Tinawag na ''Our Sound – The Asia Pacific Song Contest'' pagsapit ng ika-4 ng Marso 2009, nakatakda itong gaganapin sa ikalawang kalahati ng taon, at pangungunahan ng kompanyang Singaporean na Asiavision, na pinamumunuan ng negosyanteng Aleman na si Andreas Gerlach. Nakatakdang makipagkumpetensya ang mga tagapagbalita mula sa labinlimang bansa at rehiyon, katulad ng [[Biyetnam]], [[Hapon]], [[Hong Kong]], [[Indiya]], [[Indonesya]], [[Kambodya]], [[Laos]], [[Macau]], [[Malaysia]], [[Pakistan]], [[Pilipinas]], [[Singapore]], [[Timog Korea]], [[Taiwan]], [[Taylandiya]], at [[Tsina]].&lt;ref name=&quot;ABC&quot; /&gt; Ilang beses na naantala ang paligsahan at hindi natuloy.

Noong Marso 2016, sinimulan ng EBU ang pagbuo ng isang adaptasyon ng Eurovision Song Contest para sa rehiyon kasama ang Special Broadcasting Service (SBS).&lt;ref name=&quot;SBS&quot;&gt;{{cite web |url=http://eurovoix.com/2016/03/21/asia-sbs-create-eurovision-song-contest-asia/ |title=Asia: SBS to create Eurovision Song Contest in Asia |first=Anthony |last=Granger |date=21 Marso 2016 |website=Eurovoix |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321081215/http://eurovoix.com/2016/03/21/asia-sbs-create-eurovision-song-contest-asia/ |archive-date=21 Marso 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang SBS ay nagtatrabaho sa proyekto kasama ang kasosyo sa produksyon nito na Blink TV.&lt;ref name=&quot;EurovisionTV&quot;&gt;{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-concept-to-be-developed-in-asia |title=Eurovision Song Contest concept to be developed in Asia! |date=21 Marso 2016 |first=Paul |last=Jordan |website=Eurovision.tv |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819190409/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-concept-to-be-developed-in-asia/ |archive-date=19 Agosto 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang unang paligsahan ay nakatakdang gaganapin sa [[Australya]] sa 2017.&lt;ref name=&quot;EurovisionTV&quot; /&gt; Ang opisyal na pangalan ng kompetisyon ay isiniwalat na Eurovision Asia Song Contest (o simpleng Eurovision Asia) noong Agosto 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-is-coming-to-asia |title=The Greatest Song Contest in the World is coming to Asia! |first=Paul |last=Jordan |date=18 Agosto 2017 |website=Eurovision.tv |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818221335/https://eurovision.tv/story/eurovision-is-coming-to-asia |archive-date=18 Agosto 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EurovoixWorld&quot;&gt;{{cite web |url=https://eurovoix-world.com/three-cities-interested-hosting-eurovision-asia/ |title=Three cities interested in hosting Eurovision Asia |first=Anthony |last=Granger |date=19 Mayo 2017 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805103012/https://eurovoix-world.com/three-cities-interested-hosting-eurovision-asia/ |archive-date=5 Agosto 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://escxtra.com/2018/07/13/eurovision-asia-hold-ebu/ |title=Eurovision Asia on hold? Organizers and EBU &quot;still early in the development process&quot; |first=Ryan |last=Cobb |date=13 Hulyo 2018 |website=ESCXtra |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715010937/https://www.escxtra.com/2018/07/13/eurovision-asia-hold-ebu/ |archive-date=15 Hulyo 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Pagsapit ng Mayo, ang Australia, Hong Kong at Singapore ay nagpakita ng interes sa pagho-host ng unang edisyon ng paligsahan.&lt;ref name=&quot;EurovoixWorld&quot; /&gt; Naglaan ang gobyerno ng Singapore ng $4 milyon upang mag-host ng kaganapan, habang ang lungsod ng Sydney at ang estado ng New South Wales ay nagsabing mamumuhunan sila sa pagho-host.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://escinsight.com/2017/05/06/eurovision-insight-podcast-insight-asks-australian-head-delegation-paul-clarke/ |title=Eurovision Insight Podcast: Insight Asks Australian Head Of Delegation Paul Clarke |first=Ewan |last=Spence |date=6 Mayo 2017 |website=ESC Insight |access-date=7 Abril 2026}}&lt;/ref&gt; Iginiit ng konseho ng lungsod ng Gold Coast noong Nobyembre 2018 na ang unang paligsahan ay magaganap sa Gold Coast Convention and Exhibition Centre mula Nobyembre 30 hanggang Disyembre 7, 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.9news.com.au/national/eurovision-asia-gold-coast-inaugural-event/bc4370be-1948-4125-9aca-0533d30b899c |title=Gold Coast to host inaugural Eurovision Asia |first=Brendon |last=Wolf |date=1 Nobyembre 2018 |website=9News |access-date=7 Abril 2026}}&lt;/ref&gt; Noong Mayo 2021, nakumpirma na ipinagpaliban ng SBS ang proyekto.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Carter|first=Ford|date=25 Mayo 2021|title=SBS drops plans for Eurovision Asia|url=https://www.aussievision.net/post/sbs-drops-plans-for-eurovision-asia|access-date=7 Abril 2026|website=aussievision|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang mga plano ng SBS mula Mayo 2016 ay para sa isang brodkaster mula sa bawat bansa sa rehiyon ng Asya-Pasipiko na maging karapat-dapat na lumahok, ibig sabihin ay mayroong maximum na 68 kalahok.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eurovoix-world.com/asiavision-12-countries-the-aim-for-the-first-contest/ |title=Asiavision 12 countries the aim for the first contest |first=Anthony |last=Granger |date=7 Mayo 2016 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507180618/http://eurovoix-world.com/asiavision-12-countries-the-aim-for-the-first-contest/ |archive-date=7 Mayo 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang pagiging miyembro sa Asia-Pacific Broadcasting Union (ABU) ay hindi isang kinakailangan para sa pakikilahok. Pagsapit ng Marso 2019, kinumpirma na ng mga brodkaster mula sa sampung bansa ang kanilang intensyon na lumahok: Australya, Hapon, [[Kapuluang Solomon]], [[Kasakistan]], [[Maldives|Maldibas]], [[Nuweba Selandiya]], [[Papua New Guinea|Papua Bagong Guinea]], Timog Korea, Tsina, at [[Vanuatu]].&lt;ref name=&quot;EurovoixWorld2&quot;&gt;{{cite web |url=https://eurovoix-world.com/eurovision-asia-song-contest-still-in-the-works/ |title=Eurovision Asia Song Contest Still in The Works |first=Anthony |last=Granger |date=4 Marso 2019 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320195737/https://eurovoix-world.com/eurovision-asia-song-contest-still-in-the-works/ |archive-date=20 Marso 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kinumpirma ng SBS ang pakikilahok nito, habang ang Hapon, Timog Korea at Tsina ay pinangalanan bilang mga potensyal na kalahok.&lt;ref name=&quot;EurovoixWorld2&quot; /&gt;

Noong Mayo 2025, kinumpirma ng Bhutan Broadcasting Service (BBS) ang intensyon nitong lumahok sa Eurovision Asia, na nagsasaad na ang unang paligsahan ay gaganapin sa [[Bangkok]], Taylandiya, na may 18 bansang kalahok. Noong Hunyo 24, inilathala ng EBU ang Brand Impact Report nito para sa Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision, na naglista ng isang adaptasyon sa Asya-Pasipiko bilang nasa ilalim ng &quot;patuloy na pag-unlad&quot;. Noong Agosto, ang lokasyon ay itinalaga ng BBS bilang [[Mumbai]], Indiya, habang sinimulan nitong mag-organisa ng isang pambansang seleksyon na pinamagatang ''Druk Dra'' sa parehong buwan upang piliin ang kanilang kalahok.&lt;ref name=&quot;Aussievision&quot;&gt;{{Cite web |last=Tsinivits |first=Kyriakos |date=25 Agosto 2025 |title=Is Eurovision Asia actually going to happen? |url=https://www.aussievision.net/post/is-eurovision-asia-actually-going-to-happen |access-date=7 Abril 2026 |website=Aussievision |language=en}}&lt;/ref&gt; Bukod pa rito, ang Ho Chi Minh City Television (HTV), na nagsisilbi sa lugar ng [[Lungsod Ho Chi Minh]] sa Biyetnam, ay unang naglaan ng oras para sa isang programang pinamagatang ''Eurovision Asia'' sa Agosto 31.&lt;ref name=&quot;Aussievision&quot; /&gt; Noong Agosto 28, sinabi ni Martin Green, direktor ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision, na &quot;walang mga plano ang nakumpirma o inanunsyo hanggang sa kasalukuyan&quot; para sa paligsahan sa Asya-Pasipiko, na lalong naglilinaw na ang ''Druk Dra'' ay inalis sa ere at binura mula sa mga online platform sa kahilingan ng mga kasosyo ng EBU.&lt;ref name=&quot;EuroTripPod&quot;&gt;{{Cite web |date=28 Agosto 2025 |title=EBU shuts down Eurovision Asia speculation |url=https://eurotrippodcast.com/2025/08/28/ebu-shuts-down-eurovision-asia-speculation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828183848/https://eurotrippodcast.com/2025/08/28/ebu-shuts-down-eurovision-asia-speculation/ |archive-date=28 Agosto 2025 |access-date=7 Abril 2026 |work=The Eurotrip Podcast}}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre, si Marcus Tang ay kinuha ng Voxovation upang maglingkod bilang &quot;Managing Director Asia&quot;.&lt;ref name=&quot;Voxovation&quot;&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.voxovation.com/about |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251129172829/https://www.voxovation.com/about |archive-date=29 Nobyembre 2025 |access-date=7 Abril 2026}}&lt;/ref&gt; Noong ika-15 ng Disyembre, sinabi ni Christer Björkman, Pinuno ng Musika at Tagapagtatag ng Voxovation, sa podcast na ''Eurovision Uncovered'' na ang Eurovision Asia ay patuloy na &quot;masinsinang paghahanda&quot;, na may pag-asang maipapahayag ito sa publiko &quot;sa lalong madaling panahon&quot;.&lt;ref name=&quot;EuroUncovered&quot;&gt;{{Cite web |date=15 December 2025 |title=Eurovision Uncovered Meets Christer Björkman: “There are Challenges in Almost Every Act” |url=https://escinsight.com/2025/12/15/christer-bjorkman-eurovision-production-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215170122/https://escinsight.com/2025/12/15/christer-bjorkman-eurovision-production-interview/ |archive-date=15 Disyembre 2025 |access-date=7 Abril 2026 |work=Eurovision Uncovered Podcast}}&lt;/ref&gt; Sa isang panayam, sinabi ng Direktor ng Eurovision na si Martin Green na pinahahalagahan ng mga pambansang brodkaster sa Asya-Pasipiko ang paligsahan bilang isang paraan ng pagbibigay ng pagkakataon sa mga pambansang bituin ng pop, na inilalarawan ito bilang isang &quot;simpleng paraan&quot;. Sa kahilingan ng mga inaasahang mga kalahok na brodkaster, ang pangalang &quot;Eurovision&quot; ay isinama sa pamagat, kahit na ang paligsahan ay binubuo ng mga kalahok sa Asya-Pasipiko.&lt;ref name=&quot;NYTimes&quot;&gt;{{Cite news |last=Marshall |first=Alex |date=31 Marso 2026 |title=Eurovision Song Contest to Add Asian Edition This Year |url=https://www.nytimes.com/2026/03/31/arts/music/eurovision-song-contest-asia.html |access-date=7 Abril 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

==Pormat==
Binubuo ng iisang palabas, ang mga resulta ay pagpapasyahan sa pamamagitan ng 50/50 na hati ng boto ng mga propesyonal na hurado at boto ng publiko.&lt;ref name=&quot;Pormat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/ |title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November |date=31 Marso 2026 |access-date=7 Abril 2026 |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix.com}}&lt;/ref&gt; Ang bawat kalahok na kalahok ay dapat na wala pang tatlong minuto at itanghal ng hindi hihigit sa anim na tao.&lt;ref name=&quot;Pormat&quot; /&gt; Inaasahang lahat ng kalahok na brodkaster ay mag-oorganisa ng pambansang finals upang mapili ang kanilang kalahok. Ang mananalo ay iimbitahang magtanghal bilang panauhin sa susunod na edisyon ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Europa.&lt;ref name=&quot;NYTimes&quot; /&gt;

==Kasaysayan==
{| class=&quot;wikitable tsx_sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot;
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;autorowspan&quot; | Taon
! rowspan=&quot;2&quot; |Petsa
! rowspan=&quot;2&quot; |Venue, punong lungsod at bansa
! rowspan=&quot;2&quot; |Punong brodkaster
! rowspan=&quot;2&quot; |(Mga) presenter
! rowspan=&quot;2&quot; |Bansang kalahok
! colspan=&quot;3&quot; class=&quot;autorowspan&quot; | Kampeon
|-
!Bansa
!Awit
!Mang-aawit
|-
| [[#Paligsahan sa 2026|2026]]
|Nobyembre 14
|&lt;small&gt;{{flagicon|THA}} One Bangkok Forum, [[Bangkok]], Taylandiya&lt;/small&gt;
|Channel 3
|Woody Milintachinda at Cindy Bishop
|11
|''Iaanunsyo''
|''Iaanunsyo''
|''Iaanunsyo''
|}

==Paligsahan sa 2026==
{{Infobox song contest
| name = Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya
| year = 2026
| image = 
| size = 
| caption = 
| theme =
| semi1 = 
| semi2 = 
| final = {{start date|2026|11|14|df=y}}
| venue = [[One Bangkok|One Bangkok Forum]]&lt;br /&gt;[[Bangkok]], [[Taylandiya]]
| organizer = Voxovation
| president = 
| host_broadcaster = [[Channel 3 HD (Taylandiya)|Channel 3]]
| producer = S20 Productions
| musdirector = 
| presenters = Woody Milintachinda&lt;br&gt;Cindy Bishop
| entries = 11
| finalists = 
| debut = {{Plainlist|
* {{Flag|Bangladesh}}
* {{Flag|Bhutan}}
* {{Flag|Biyetnam}}
* {{Flag|Kambodya}}
* {{Flag|Laos}}
* {{Flag|Malaysia}}
* {{Flag|Mongolia|name=Mongolya}}
* {{Flag|Nepal}}
* {{Flag|Pilipinas}}
* {{Flag|Taylandiya}}
* {{Flag|Timog Korea}}
}}
| return = 
| non-return =
| winner = 
| vote = 
| prev_year = 
| next_year = 
|execsupervisor=Marcus Tang|exproducer=Assaf Blecher&lt;br&gt;Anders Lenhoff&lt;br&gt;Lee Smithurst&lt;br&gt;Christer Björkman}}
Noong ika-29 ng Marso 2026, isang website ang inilunsad, na nagsasabing ang paligsahan ay gaganapin sa ika-14 ng Nobyembre sa Bangkok, na pansamantalang tampok ang siyam na bansa: [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[Biyetnam]], [[Kambodya]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Nepal]], [[Pilipinas]], at [[Taylandiya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovisionasia.com |title=Eurovision Song Contest Asia 2026 — Bangkok |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329001637/https://eurovisionasia.com/ |archive-date=29 Marso 2026 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Pansamantalang inalis ang website pagkalipas ng ilang oras.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mouriquand |first=David |date=30 Marso 2026 |title=A decade in the making: Will Eurovision Asia take place in 2026? |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/30/a-decade-in-the-making-will-eurovision-asia-take-place-in-2026 |access-date=7 Abril 2026 |website=Euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Pormal na inanunsyo ang paligsahan noong ika-31 ng Marso sa ilalim ng pangalang Eurovision Song Contest Asia, na ioorganisa ng EBU at Voxovation kasama ang S2O Productions bilang mga kasosyo, at ang Channel 3 ng Thailand bilang host broadcaster. Ang unang anunsyo ay naglista ng sampung bansa (ang nabanggit kasama ang [[Timog Korea]]) kasama ang kani-kanilang mga kalahok na broadcaster. Gaganapin ito sa ika-14 ng Nobyembre 2026 sa [[One Bangkok|One Bangkok Forum]] sa [[Bangkok]], Taylandiya.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eurovision Song Contest Asia will debut in 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-song-contest-asia-will-debut-november-2026/ |website=Eurovision.com |access-date=7 Abril 2026 |date=31 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Kaur |first1=Baani |title=Eurovision launching Asia edition, grand final to take place in Bangkok in November |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/eurovision-asia-2026-final-bangkok-580901 |website=Channel News Asia |access-date=7 Abril 2026 |date=31 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
===Mga kalahok===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sticky-header&quot;
|+ Mga kalahok ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya 2026&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Eurovision Goes East: Bangkok to Host First-Ever Eurovision Song Contest Asia in 2026 |url=https://www.eurovision.com/newsroom/release/bangkok-to-host-first-ever-eurovision-song-contest-asia-2026/ |access-date=7 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Bansa
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Brodkaster
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Artista
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Kanta
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | Wika
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Proseso ng pagpili
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}}
|-
! scope=&quot;col&quot; | Proseso
! scope=&quot;col&quot; | Petsa
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Bangladesh}}
| NTV
| Beatmosphere
| &quot;Tumi ele&quot; {{small|(তুমি এলে)}}
| [[Wikang Bengali|Bengali]]
| ''Voice of Bangladesh''
| Setyembre 30, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=Setyembre 30, 2026 |title=Bangladesh: Beatmosphere to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/09/30/bangladesh-beatmosphere-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Bhutan}}
| BBS
| Nyendra
| &quot;Lhayi Semo&quot; {{small|(ལྷ་ཡི་སྲས་མོ།)}}
| [[Wikang Dzongkha|Dzongkha]]
| ''Rhythm of Bhutan''
| Agosto 11, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Agosto 11, 2026 |title=Eurovision Song Contest Asia has its first entry |url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-song-contest-asia-has-its-first-entry/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Biyetnam}}
| VTV
| Tóc Tiên
| &quot;Em Tiên&quot;
| [[Wikang Biyetnamita|Biyetnamita]]
| Panloob na pagpili {{small|(artista)}}&lt;br&gt;''The Sound of Vietnam'' {{small|(kanta)}}
| Setyembere 6, 2026 {{small|(artista)}}&lt;br&gt;Oktubre 3, 2026 {{small|(kanta)}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Farren |first=Neil |date=Oktubre 3, 2026 |title=Vietnam: Tóc Tiên to Perform “Em Tiên” at Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/10/03/vietnam-toc-tien-perform-em-tien-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovoix}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Kambodya}}
| TV5
| Monetrey
| &quot;I Let You Go&quot;
| [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Hemer|Hemer]]
| ''Cambodia's Finest Voice''
| Oktubre 17, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oktubre 17, 2026 |title=Monetrey will represent Cambodia at Eurovision Asia |url=https://www.eurovision.com/stories/monetrey-will-represent-cambodia-at-eurovision-asia-2026/ |access-date=2026-10-17 |website=Eurovision Song Contest |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Laos}}
| VTE9
| Thinla
| &quot;Bae&quot;
| Ingles, [[Wikang Lao|Lao]]
| Panloob na pagpili {{small|(artista)}}&lt;br&gt;''Sieng Lao: The One'' {{small|(kanta)}}
| Setyembre 13, 2026 {{small|(artista)}}&lt;br&gt;Setyembre 24, 2026 {{small|(kanta)}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=Setyembre 13, 2026 |title=Laos: Thinla to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/09/13/laos-thinla-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Malaysia}}
| Media Prima
| Aina Abdul
| &quot;Bluest Sky&quot;
| Ingles, [[Wikang Malasyo|Malasyo]]
| Panloob na pagpili
| Agosto 15, 2026 {{small|(artista)}}&lt;br&gt;Oktubre 9, 2026 {{small|(kanta)}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bijuvignesh |first=Darshan |date=Oktubre 7, 2026 |title=🇲🇾 Malaysia: Aina Abdul to Perform &quot;Bluest Sky&quot; at Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/10/07/malaysia-aina-abdul-perform-bluest-sky-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovoix |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Mongolia|name=Mongolya}}
| [[CNBC|CNBC Mongolia]]
| Beck
| &quot;Chamguigeer (Without You)&quot; (Чамгүйгээр)
| [[Wikang Mongol|Mongol]]
| Panloob na pagpili {{small|(artista)}}&lt;br&gt;''Mongolia's Chosen One'' {{small|(kanta)}}
| Oktubre 1, 2026 {{small|(artista)}}&lt;br&gt;Oktubre 10, 2026 {{small|(kanta)}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oktubre 17, 2026 |title=Beck will perform 'Chamguigeer (Without You)' for Mongolia at Eurovision Asia |url=https://eurovisionasia.com/news/beck-to-perform-chamguigeer-without-you-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=eurovisionasia.com}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Nepal}}
| Himalaya TV
| Pratik Himal Rai
| &quot;Ananta maya&quot; (अनन्त माया)
| [[Wikang Nepali|Nepali]]
| ''Nepal Decides''
| Oktubre 7, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oktubre 7, 2026 |title=Pratik Himal Rai will sing for Nepal at Bangkok 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/pratik-himal-rai-sing-for-nepal-bangkok-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Pilipinas}}
| [[ABS-CBN]]
| Carmelle
| &quot;Sobra-Sobra&quot;
| Ingles, [[Wikang Filipino|Filipino]]
| ''Philippine Selection Night''
| Agosto 30, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Conte |first=Davide |date=Agosto 30, 2026 |title=Philippines: Carmelle to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/08/30/philippines-carmelle-to-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Taylandiya}}
| Channel 3
| Mang and Daou
| &quot;Aroma&quot;
| [[Wikang Tailandes|Tailandes]]
| ''Thailand's Chosen One''
| Setyembre 27, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Setyembre 27, 2026 |title=It's MANG x DAOU for Thailand at Eurovision Asia |url=https://www.eurovision.com/stories/its-mang-x-daou-for-thailand-at-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{Flag|Timog Korea}}
| [[ENA (Timog Korea)|ENA]]
| Junhee
| &quot;Deep Dive&quot;
| Ingles
| ''Korea's Next Wave''
| Setyembre 4, 2026
| style=&quot;text-align:center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Washak |first=James |date=Setyembre 4, 2026 |title=South Korea: Junhee to Eurovision Asia |url=https://eurovoix.com/2026/09/04/south-korea-junhee-to-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}&lt;/ref&gt;
|}
===Pagpapalabas===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ Mga brodkaster at komentarista sa mga kalahok na bansa
! scope=&quot;col&quot; | Bansa
! scope=&quot;col&quot; | Brodkaster
! scope=&quot;col&quot; | (Mga) Channel
! scope=&quot;col&quot; | (Mga) Komentarista
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{Flagu|Bangladesh}}
| colspan=&quot;2&quot; | NTV
| {{N/A|}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{Flagu|Malaysia}}
| Media Prima
| TV3
| {{N/A|}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{Flagu|Pilipinas}}
| [[ABS-CBN]]
| [[All TV]], [[A2Z]], [[Kapamilya Channel]], [[Myx]]
| {{N/A|}}
|}

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ Mga brodkaster at komentarista sa mga hindi kalahok na bansa
! scope=&quot;col&quot; | Bansa
! scope=&quot;col&quot; | Brodkaster
! scope=&quot;col&quot; | (Mga) Channel
! scope=&quot;col&quot; | (Mga) Komentarista
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{Flagu|Australya}}
| SBS
| SBS On Demand, SBS2{{efn|Live na pagpapalabas sa SBS On Demand, na may naantalang pagpapalabas sa telebisyon sa SBS2 sa ika-15 ng Nobyembre 2026}}
| Courtney Act
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{Flagu|Polonya}}
| TVP
| TVP2
| Artur Orzech
|}

==Mga nota==
{{Notelist}}

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Musika]]
[[Kategorya:Patimpalak sa pag-awit]]
[[Kategorya:Music festival]]</text>
      <sha1>30m1aqf09jl6hh80mmuejhjs0fk68bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bansa (panlipunan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338863</id>
    <revision>
      <id>2235786</id>
      <parentid>2221178</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29443" sha1="jbrunj3yw7kie5z8nxdapvu9e833yju" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;

{{About|konseptong panlipunan|konseptong pampulitika|Bansa (pampulitika)}}
[[Talaksan:La_Liberté_guidant_le_peuple_-_Eugène_Delacroix_-_Musée_du_Louvre_Peintures_RF_129_-_après_restauration_2024.jpg|thumb|Isa sa mga karaniwang simbolo ng pagkabansa ng [[Pransiya]] si [[Marianne]], ang [[pambansang pagsasatao]] ng bansa.]]
'''Bansâ''', '''bayán''', o '''nasyón''' ang isang uri ng [[panlipunang grupo]] kung saan lumilitaw ang isang kolektibong [[pagkakakilanlan]], tinatawag na [[pambansang pagkakakilanlan]], mula sa kombinasyon ng mga katangiang pare-parehong taglay ng isang partikular na populasyon, kagaya halimbawa ng [[wika]], [[kasaysayan]], [[etnisidad]], [[kultura]], [[teritoryo]], o [[lipunan]]. May mga bansa na nabubuo ayon sa kanilang etnisidad habang may iba namang nabubuo dahil sa [[politika]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Eller |first=Jack David |date=1997 |title=Ethnicity, Culture, and &quot;The Past&quot; |trans-title=Etnisidad, Kultura, at &quot;Ang Nakaraan&quot; |journal=[[Michigan Quarterly Review]] |language=en |volume=36 |issue=4 |hdl=2027/spo.act2080.0036.411}}&lt;/ref&gt;

Madalas na mas politikal ang mga bansa kesa sa mga pangkat-etniko.&lt;ref name=&quot;black&quot;&gt;{{cite dictionary |title=nation |dictionary=[[Black's Law Dictionary]] |publisher=Thomson Reuters |date=2014 |editor-last=Garner |editor-first=Bryan A. |edition=10 |page=1183 |language=en |trans-title=bansa |isbn=978-0-314-61300-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=James |first=Paul |author-link= |url=https://www.academia.edu/40353321 |title=Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community |publisher=[[SAGE Publications]] |year=1996 |location=London |language=en |trans-title=Pagtatatag ng Bansa: Tungo sa Teorya ng Abstraktong Pamayanan |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006234455/https://www.academia.edu/40353321 |archive-date=6 October 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ayon kay [[Benedict Anderson]], isang &quot;politikal na [[pamayanang gawang-isip]]&quot; ang mga bansa, ''gawang-isip'' dahil bagamat hindi makikilala ng mga taong bahagi ng isang bansa ang bawat miyembro nito, pawang iniisip nila na magkaugnay sila sa kanila.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anderson |first=Benedict R. O'G. |title=Imagined communities: reflections on the origin and spread of nationalism |url=https://archive.org/details/imaginedcommunit0000ande_f5f1 |publisher=Verso |year=1991 |isbn=978-0-86091-546-1 |location=London |pages=[https://archive.org/details/imaginedcommunit0000ande_f5f1/page/6 6]–7 |language=en |trans-title=Mga gawang-isip na pamayanan: mga pagninilay sa pinagmulan at pagkalat ng nasyonalismo}}&lt;/ref&gt; Samantala, ayon naman kay [[Anthony D. Smith]], mga pamayanang kultural at politikal ang mga bansa na nagkaroon ng kamalayan ukol sa kanilang [[pagsasarili]], pagkakaisa, at interes.&lt;ref name=&quot;Smith1991&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |url=https://books.google.com/books?id=740O4K52DCwC |title=The Ethnic Origins of Nations |date=8 January 1991 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-16169-1 |page=17 |language=en |trans-title=Ang Etnikong Pinagmulan ng mga Bansa |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Smith |first1=Anthony D. |title=National Identity |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=9780140125658 |location=London |page=99 |language=en |trans-title=Pambansang Pagkakakilanlan}}&lt;/ref&gt; Ginagamit rin ang salitang ''bansa'' sa wikang Tagalog upang [[Bansa (pampulitika)|tumukoy sa politikal na konsepto]] bukod sa panlipunang konsepto nito; sinasalin sa [[wikang Ingles]] ang bansa sa politikal na konteksto bilang {{Lang|en|country}} habang {{Lang|en|nation}} naman ang salin sa panlipunang konteksto ng ''bansa''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=bansa |url=https://www.tagalog.com/dictionary/bansa |access-date=2026-08-05 |website=www.tagalog.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ayon sa ''[[Black's Law Dictionary]]'', ang salitang Ingles na {{Lang|en|nation}} ay tumutukoy sa isang pamayanan ng mga tao na pare-parehong naninirahan sa isang tiyak na teritoryo at organisado sa pamamagitan ng isang malayang pamahalaan.&lt;ref name=&quot;black&quot; /&gt; Kasingkahulugan ito ng {{Lang|en|state}} at {{Lang|en|country}}, isang katangian na ayon kay [[Thomas Hylland Eriksen]] ang nagtatangi sa bansa mula sa ibang mga kolektibong pagkakakilanlan kagaya ng etnisidad.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Eriksen |first1=Thomas Hylland |title=Nationalism and Ethnicity |url=https://archive.org/details/ethnicitynationa0000erik_o6s0 |date=2010 |publisher=Pluto Press |edition=3 |location=London |page=[https://archive.org/details/ethnicitynationa0000erik_o6s0/page/119 119] |language=en |trans-title=Nasyonalismo at Etnisidad}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa konsensong napagkakasunduan ng mga iskolar, pawang [[Gawaing panlipunan|gawang panlipunan]] ang mga bansa, na nakadepende sa kasaysayan, may malayang organisasyon, at di-hamak na isang modernong konsepto.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mylonas |first1=Harris |last2=Tudor |first2=Maya |date=2023 |title=Varieties of Nationalism: Communities, Narratives, Identities |trans-title=Mga Barayti ng Nasyonalismo: Pamayanan, Naratibo, Pagkakakilanlan |url=https://www.cambridge.org/core/elements/varieties-of-nationalism/479019877D9D7F0504AD64F6D9AF102B |journal=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/9781108973298 |isbn=9781108973298 |url-access=subscription |quote= |s2cid=259646325}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mylonas&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mylonas |first1=Harris |last2=Tudor |first2=Maya |date=2021 |title=Nationalism: What We Know and What We Still Need to Know |trans-title=Nasyonalismo: Ano ang Alam Natin at Ano pa ang Dapat Alamin Natin |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=109–132 |doi=10.1146/annurev-polisci-041719-101841 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Sa takbo ng kasaysayan, nakakabit ang mga tao sa kanilang [[kamag-anakan]] at [[tradisyon]] gayundin sa mga otoridad sa kanilang lugar at kinagisnang lupain, ngunit hindi naging isang prominenteng [[ideolohiya]] ang [[pagkamakabansa]] o nasyonalismo, ang paniniwala na dapat maging isa ang politikal na bansa at ang pagkakakilanlan nito, hanggang noon lamang dulo ng ika-18 siglo.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kohn |first1=Hans |url=https://www.britannica.com/topic/nationalism |title=Nationalism |date=2018 |publisher=Encyclopedia Britannica |language=en |trans-title=Nasyonalismo |access-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115182310/https://www.britannica.com/topic/nationalism |archive-date=15 January 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Etimolohiya ==
Isang [[aral na hiram|arál na hiram]] ang salitang ''bansa'' mula sa [[Wikang Malayo|wikang Malay]] na {{Lang|ms|bangsa}},&lt;ref&gt;{{Cite web |title=bansâ |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/index?query=bansa |access-date=2026-08-05 |website=KWF Diksiyonaryo ng Wikang Filipino |publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |language=en}}&lt;/ref&gt; na mula naman sa [[wikang Sanskrit]] na {{Lang|sa-Latn|vaṃśá}} (&quot;anak, kadugo, pangkat&quot;), mula sa [[protowikang Indo-Iranyano]] {{Lang|iir-x-proto|wanćás}} (&quot;biga, kawayan&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mayrhofer |first=Manfred |title=Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen |publisher=Carl Winter Universitätsverlag |year=1996 |volume=2 |location=[[Heidelberg]] |pages=485 |language=de |trans-title=Diksiyonaryo ng Etimolohiya ng Lumang Indo-Aryano |chapter=vam̆́śá- |chapter-url=https://archive.org/details/EtymologischesWrterbuchDesAltindoarischenMayrhoferEWA21992/page/n526/mode/2up}}&lt;/ref&gt; Una itong ipinakilala ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Eusebio T. Daluz]] noong unang bahagi ng ika-20 siglo bilang katumbas ng [[Wikang Kastila|salitang Kastila]] na {{Lang|es|nación}} dahil sa kawalan ng tiyak na katumbas para sa konsepto sa wikang Tagalog noon. Bago ito, karaniwang ginagamit ang salitang ''[[bayan]]'' bilang katumbas sa naturang konsepto, na makikita sa mga salitang kagaya ng ''[[inang-bayan]]'', ''[[Pagkamakabayan|makabayan]]'', at sa paggamit ni [[Andrés Bonifacio|Andres Bonifacio]] sa katagang &quot;[[Republika ng Katagalugan|Haring Bayang Katagalugan]]&quot; upang tumukoy sa buong bansa,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chua |first=Xiao |author-link=Xiao Chua |date=2013-07-14 |title=Haring Bayan: Ang Konseptong Pilipino ng Demokrasya |url=https://halalan.up.edu.ph/haring-bayan-ang-konseptong-pilipino-ng-demokrasya/ |access-date=2026-08-05 |website=UP sa Halalan |publisher=[[Unibersidad ng Pilipinas-Diliman]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; bagamat mas tumutukoy ito sa isang maliit na komunidad ng mga tao kagaya ng mga [[lungsod]] o [[barangay]] at sinasalin bilang katumbas ng salitang Kastila na {{Lang|es|pueblo}}. Nagmula ito sa pinaikling anyo ng salitang ''bahayan''.

Parehong tumutukoy ang ''bansa'' sa pampulitika at panlipunang konsepto. Ayon sa ''[[Pambansang Diksiyonaryo]]'' ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], tumutukoy ang panlipunang kahulugan bilang &quot;komunidad ng mga mamamayan na may iisang lahi, kasaysayan, wika, kultura, at pamahalaan&quot; at [[Bansa (pampulitika)|pampulitikang kahulugan]] bilang &quot;teritoryo ng komunidad na ito&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=bansâ |url=https://diksiyonaryo.ph/search/bansa?page=1 |access-date=2026-08-05 |website=Diksiyonaryo.ph}}&lt;/ref&gt; Depende sa kahulugan, sinasalin ito sa [[wikang Ingles]] bilang {{Lang|en|nation}} para sa panlipunang kahulugan at {{Lang|en|country}} o {{Lang|en|state}} para naman sa pampulitikang kahulugan.  Ginagamit din minsan ang salitang ''nasyon'' para sa panlipunang konsepto, na isang direktang hiram mula sa wikang Kastila.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=nasyón |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/index?query=nasy%C3%B3n |access-date=2026-08-05 |website=KWF Diksiyonaryo ng Wikang Filipino |publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Pagkakaroon ng bansa bago ang ika-18 siglo ===
Napagkakasunduan ng mga [[Araling pangmakabansa|iskolar ng nasyonalismo]] na isang modernong konsepto ang bansa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Gayunpaman, may mga ilang historyador na nagpapalagay sa pagkakaroon ng bansa noon pang [[Gitnang Kapanahunan]] sa [[Europa]], at may minorya rin na naniniwala na umusbong na ang konseptong ito noon pang [[Antikwidad|sinaunang panahon]].

Ipinagpapalagay ni [[Adrian Hastings]] na ang konsepto ng bansa ay maituturing bilang isang konseptong [[Kristiyanismo|Kristiyano]], maliban lamang sa [[mga Hudyo]]. Tiningnan niya ang mga Hudyo bilang halimbawa ng isang &quot;ganap na protobansa&quot; na naglatag sa orihinal na modelo ng pagkabansa; tinukoy niya ang [[sinaunang Israel]] na nakasaad sa [[Tanakh|Hudyong Bibliya]], kahit na nawalan ito ng politikal na soberanya nang halos dalawang milenyo. Pinapanatili ng mga Hudyo ang kanilang pambansang pagkakakilanlan sa pamamagitan ng [[kolektibong alaala]], relihiyon, at sagradong teksto, na humantong kalaunan sa pagkatatag ng [[Zionismo]] at sa modernong [[Israel|estado ng Israel]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |language=en |trans-title=Ang Pagbubuo ng Bansa: Etnisidad, Relihiyon, at Pagkamakabansa}}&lt;/ref&gt; Sinulat ni [[Anthony D. Smith]] na ang mga Hudyo ng [[panahon ng Ikalawang Templo]] ay isang malapit na pagtataya sa tinatamasang uri ng isang bansa noong sinaunang panahon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=National Identity |url=https://archive.org/details/nationalidentity0000smit |date=1993 |publisher=University of Nevada Press |isbn=978-0-87417-204-1 |edition= |series=Ethnonationalism in comparative perspective |location=Reno, Estados Unidos |pages=[https://archive.org/details/nationalidentity0000smit/page/48 48]–50 |language=en |trans-title=Pambansang Pagkakakilanlan}}&lt;/ref&gt;

Ipinagpapalagay naman ni [[Susan Reynolds]] na pawang bansa na sa modernong kahulugan ang marami sa mga kaharian noong Gitnang Kapanahunan sa Europa, bagamat nanatili lamang ang konsepto ng pagkamakabansa sa limitadong bahagdan ng mayayaman at may pinag-aralang uri ng lipunan,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Reynolds |first=Susan |author-link=Susan Reynolds |title=Kingdoms and Communities in Western Europe 900–1300 |url=https://archive.org/details/kingdomscommunit0000reyn_y6u2 |date=1997 |location=Oxford |language=en |trans-title=Mga Kaharian at Pamayanan sa Kanlurang Europa 900–1300}}&lt;/ref&gt; habang tinukoy naman ni Hastings na ginamit ng [[Pitong Kaharian ng Inglatera|mga hari ng Anglo-Sahon]] sa [[Inglatera]] ang nasyonalismo ng masa upang malupig ang mga [[Pananakop ng mga Nordiko sa Kapuluang Britaniko|pananakop]] ng [[mga Nordiko]]. Ayon sa kanya, ginamit ni [[Dakilang Alfredo]] ang wikang biblikal ng kanyang mga batas at noong panahon ng kanyang paghahari ay pinasalin niya ang ilang aklat ng Bibliya sa wikang [[Lumang Ingles]] upang magbigay ng inspirasyon sa mga Ingles upang labanan ang mga mananakop na Nordiko. Dagdag pa ni Hastings, umusbong muli ang pagkamakabansa sa Inglatera matapos ng [[Normandong Pagsakop ng Inglatera|pananakop ng mga Normando]] magmula noong [[Bibliya ni Wycliffe|sinalin muli ang Bibliya sa wikang Ingles noong dekada 1380s]]; aniya, ang unti-unting pagdami ng paggamit sa katagang {{Lang|en|nation}} simula noong unang bahagi ng ika-14 na siglo ay isang matibay na ebidensiya ng pag-usbong ng [[nasyonalismong Ingles]] at ang pagkabansa ng Inglatera noon pang panahon na yon.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gayunpaman, hindi sumasang-ayon sa pananaw ni Hastings si [[John Breuilly]] ukol sa ideya ng pagpapatuloy ng kahulugan ng isang katagang tulad ng &quot;mga Ingles&quot; kung patuloy itong ginagamit.&lt;ref name=&quot;:2&quot; details=&quot;p. 78&quot;&gt;{{cite book |last1=Özkirimli |first1=Umut |title=Theories of Nationalism: A Critical Introduction |url=https://archive.org/details/theoriesofnation0000zkrm |date=2010 |publisher=Palgrave Macmillan |edition=2 |location=London |pages= |language=en |trans-title=Mga Teorya ng Nasyonalismo: Kritikal na Panimula}}&lt;/ref&gt; Sumasang-ayon dito si [[Patrick J. Geary]], na nagsabing ginagamit ng mga may kapangyarihan ang mga katagang yon sa samu't saring kadahilanan na hindi agad masasabing nasyonalismo, kahit na maaari itong akalain ng mga tao bilang ganito nga ang kaso.&lt;ref name=&quot;:2&quot; details=&quot;p. 77&quot; /&gt;

Tinukoy ni [[Florin Curta]] ang bansang [[Bulgarya|Bulgaria]] noong Gitnang Kapanahunan bilang isang posibleng halimbawa. Tinatag ang [[Unang Imperyong Bulgaro]] noong bandang {{CE|680{{ndash}}681}} bilang pagpapatuloy ng nagdaang [[Lumang Dakilang Bulgaria]]. Matapos nitong gawing relihiyon ang [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Ortodoksong Kristiyanismo]] noong {{CE|864}}, naging isa ito sa mga sentro ng kultura ng [[mga Eslabo]] sa Europa. Lalo pang umigting ang pagiging sentro nito nang maimbento ang [[Alpabetong Siriliko|sulat Siriliko]] sa kabisera nitong [[Preslav]] bago sumapit ang ika-10 siglo.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Curta |first=Florin |url=https://books.google.com/books?id=YIAYMNOOe0YC&amp;pg=PR1 |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=9780521815390 |series=Cambridge Medieval Textbooks |pages=221–222 |language=en |trans-title=Timog-silangang Europa sa Gitnang Kapanahunan, 500–1250 |access-date= |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Ipinagpapalagay ni [[Hugh Poulton]] na ang pag-usad ng literasiya sa [[wikang Lumang Pangsimbahang Eslabiko]] sa imperyo ay humantong sa pagpigil sa asimilasyon ng [[mga Timog Eslabo]] sa mga kapitbahay nitong kultura at nagpasimula sa pagkakaroon ng sarili nitong pagkakakilanlan.&lt;ref name=&quot;Poulton2000&quot;&gt;{{cite book |last=Poulton |first=Hugh |url=https://books.google.com/books?id=ppbuavUZKEwC&amp;pg=PA19 |title=Who are the Macedonians? |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |year=2000 |isbn=978-1-85065-534-3 |edition=2 |pages=19–20 |language=en |trans-title=Sino ang mga Masedonyo? |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Nagsimulang maghalo ang minoryang [[mga Bulgar]] at ang mayoryang mga Eslabo na nasa rehiyon mula sa [[Danubio|Ilog Danube]] sa hilaga, [[Dagat Egeo]] sa timog, [[Dagat Adriatiko]] sa kanluran, at sa [[Dagat Itim]] sa silangan upang maging &quot;[[mga Bulgaro]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Karloukovski |first=Vassil |url=http://www.kroraina.com/macedon/mik_6_1.html |title=Srednovekovni gradovi i tvrdini vo Makedonija. Ivan Mikulčiḱ (Skopje, Makedonska civilizacija, 1996) |publisher=Kroraina.com |year=1996 |isbn=978-9989756078 |page=72 |language=mk |script-title=mk:Средновековни градови и тврдини во Македонија. Иван Микулчиќ (Скопје, Македонска цивилизација, 1996) |trans-title=Mga medyebal na lungsod at kuta sa Masedonya. Ivan Mikulcic (Skopje, Sibilisasyong Masedonyo, 1996) |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915012207/http://www.kroraina.com/macedon/mik_6_1.html |archive-date=15 September 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Noong ika-10 siglo, nadebelop ng mga Bulgaro ang isang anyo ng pambansang pagkakakilanlan na malayo sa ideya ng nasyonalismo ngunit nakatulong sa pagpapanatili ng isang hiwalay na entidad sa mga sumunod na siglo.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giatzidis |first=Emil |url=https://books.google.com/books?id=MUVgsK_GfxYC&amp;pg=PA11 |title=An Introduction to Post-Communist Bulgaria: Political, Economic and Social Transformations |publisher=[[Manchester University Press]] |year=2002 |isbn=9780719060953 |language=en |trans-title=Panimula sa Poskomunismong Bulgaria: Mga Pagbabagong Pampulitika, Pang-ekonomiya, at Panlipunan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115223028/https://books.google.com/books?id=MUVgsK_GfxYC&amp;pg=PA11 |archive-date=15 January 2023 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fine |first=John V. A. Jr. |url=https://books.google.com/books?id=Y0NBxG9Id58C&amp;q=Thus+by+Peter%27s+reign+the+Bulgar+and+Slavic+elements+had+merged+to+form+a+Slavic |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |publisher=[[University of Michigan]] |year=1991 |isbn=978-0472081493 |page=165 |language=en |trans-title=Ang Balkan sa Maagang Medyebal: Isang Kritikal na Sarbey mula sa Ikaanim hanggang sa Dulong Ikalabindalawang Siglo |access-date= |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;

Ipinagpapalagay ni [[Azar Gat]] na pawang mga bansa na ang [[Tsina]], [[Korea]], at [[Hapón]] noong Gitnang Kapanahunan sa Europa.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gat |first=Azar |title=Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism |publisher=Oxford University Press |year=2013 |language=en |trans-title=Mga Bansa: Ang Mahabang Kasaysayan at Malalim na Pinagmulan ng Politikal na Etnisidad at Nasyonalismo}}&lt;/ref&gt; Samantala, ipinagpapalagay din ng ilang mga historyador na isang bansa noon pa ang [[mga Serer]], isang etnorelihiyosong pangkat-etniko na matatagpuan sa modernong [[Senegal]], [[Gambia]], at [[Mauritanya|Mauritania]] at isa sa mga pinakamatatandang grupo sa rehiyon ng [[Senegambia (rehiyon)|Senegambia]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gadzekpo |first=Seth Kordzo |title=History of African Civilizations |publisher=Rabbi Books |year=2002 |isbn=9789988778736 |pages=137 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng mga Sibilisasyong Aprikano}}&lt;/ref&gt; Nagmula ang mga Serer sa hilaga sa sinaunang kaharian ng [[Takrur]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; details=&quot;p. 10&quot;&gt;{{Cite book |last=Chavane |first=Bruno A. |title=Villages de l’ancien Tekrour |publisher=Karthala Editions |year=1985 |isbn=9782865371433 |series=Hommes et sociétés. Archéologies africaines |volume=2 |language=fr |trans-title=Mga Nayon ng Sinaunang Takrur}}&lt;/ref&gt; Nakaranas ang mga ito mula noong ika-11 siglo ng [[Persekusyon sa mga Serer|panrelihiyon at pang-etnikong persekusyon mula sa mga Muslim]], na humantong sa paglipat nila sa timog ng Takrur.&lt;ref name=&quot;:3&quot; details=&quot;p. 38&quot; /&gt; Napakalawak ng impluwensiya ng [[Relihiyon ng mga Serer|relihiyon]], [[Kasaysayan ng mga Serer|kasaysayan]], kultura, at tradisyon ng mga Serer sa rehiyon kaya napasulat ang historyador na si [[Charles Becker]] noong 1993:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Becker |first=Charles |title=Vestiges historiques, trémoins matériels du passé clans les pays sereer |publisher=ORSTOM |year=1993 |location=[[Dakar]], Senegal |language=fr |trans-title=Historikal na Bakas: Mga Materyal na Ebidensiya ng Nakaraan sa Lupain ng mga Serer}}&lt;/ref&gt;
{{Quote|text=At panghuli, dapat nating alalahanin ang mahalagang relikong tinatawag na Sereer [mga Serer] sa [[Futa Toro|Fouta]], gayundin sa mga lumang bansa ng mga Ferlo, [[Imperyong Jolof|Jolof]], at [[Kaharian ng Cayor|Kajoor]], na nagpasimula sa migrasyon ng mga sinaunang Sereer, na nag-iwan ng sobrang tinding bakas sa Fouta at nananatili pa rin sa alaala ng mga [[Wikang Pulaar|Halpulaareen]] [mga mananalita ng wikang Pulaar sa Senegal at Gambia].{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|Finally we should remember the important relic call Sereer in Fouta, but also in the former countries of the Ferlo, Jolof and Kajoor, which marked the migration of proto-Sereer, whose imprint on the Fouta was so significant and remains in the memory of the Halpulaareen.}}}}}}

=== Kritisismo ===
Itinuturing ni Geary bilang isang mito ang pag-ugnay sa mga pagkakakilanlan ng mga grupo noong maagang medyebal sa mga modernong grupo. Ayon sa kanya, mali na ipagpalagay na may historikal na pagpapatuloy ang isang grupo dahil lamang ginagamit nito ang parehong pangalan ng naunang grupo. Binatikos niya ang mga historyador dahil hindi nila natutukoy ang mga pagkakaiba sa pagtingin ng mga naunang grupo sa kanilang pagkakakilanlan mula sa mga modernong pagtingin; aniya, sila ay &quot;nabibitag sa parehong historikal na proseso na siya mismong pinag-aaralan natin&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot; details=&quot;pp. 77{{Ndash}}78&quot; /&gt;

Sa parehong pananaw, sinabi ni [[Sami Zubaida]] na namuno ang maraming mga estado at imperyo sa samu't saring mga pangkat-etniko, at hindi agad nangangahulugan na sinusuportahan agad ng mga ito ang namumuno sa kanila batay lamang sa pagkakapareho ng etnisidad ng namumuno at pinamumunuan. Ayon sa kanya, hindi kailanman naging pangunahing basehan ng pagkakakilanlan ang etnisidad para sa taong nasa ilalim ng mga [[Estadong multinasyonal|multinasyonal]] na imperyo.&lt;ref name=&quot;:2&quot; details=&quot;pp. 77{{Ndash}}78&quot; /&gt;

Binatikos ni [[Paul Lawrence]] ang pagbasa ni Hastings sa ''[[Eklesiyastikong Kasaysayan ng Mga Ingles]]'' ni [[Beda|San Beda]] bilang ebidensiya ng isang maagang pambansang pagkakakilanlan ng [[mga Ingles]]. Ayon sa kanya, maaaring iba ang pananaw ng mga tao noong panahon na yon sa ideya ng {{Lang|en|nation}} kesa sa kasalukuyan nitong kahulugan. Itinuro niya na hindi sinasalamin ng mga ganitong dokumento ang pagkakakilanlan ng mga ordinaryong tao, at maaaring nasa pananaw lamang ng [[naghaharing-uri]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lawrence |first1=Paul |title=The Oxford Handbook of the History of Nationalism |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876820-3 |editor1-last=Breuilly |editor1-first=John |location=Oxford |page=715 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayan ng Nasyonalismo |chapter=Nationalism and Historical Writing |trans-chapter=Nasyonalismo at Historikal na Kasulatan}}&lt;/ref&gt;

=== Mga unang modernong bansa ===
{{Main|Estadong bansa}}
Ipinagpapalagay ni [[Philip S. Gorski]] na ang unang modernong [[estadong bansa]] ay ang [[Republikang Olandes]], na nabuo sa pamamagitan ng isang ganap na modernong politikal na pagkamakabansa na nakabatay sa nasyonalismong biblikal.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gorski |first=Philip S. |date=2000 |title=The Mosaic Moment: An Early Modernist Critique of the Modernist Theory of Nationalism |trans-title=Ang Mosaikong Saglit: Isang Maagang Modernistang Kritik sa Modernistang Teorya ng Nasyonalismo |url=https://www.jstor.org/stable/3003771 |url-status=live |journal=[[American Journal of Sociology]] |language=en |volume=105 |pages=1428–68 |doi=10.1086/210435 |jstor=3003771 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204162126/https://www.jstor.org/stable/3003771 |archive-date=4 December 2022 |access-date= |number=5 |s2cid=144002511}}&lt;/ref&gt; Pinalawig pa ito ni [[Diana Muir Appelbaum]] upang ilapat ito sa isang serye ng mga bagong estadong bansang [[Protestantismo|Protestante]] ng ika-16 na siglo.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Appelbaum |first=Diana Muir |url=https://www.academia.edu/4879193 |title=National Identities |date=2013 |volume=15 |page=317 |language=en |trans-title=Pambansang Pagkakakilanlan |chapter=Biblical nationalism and the sixteenth-century states |trans-chapter=Nasyonalismong biblikal at ang mga estado ng ikalabing-anim na siglo |doi=10.1080/14608944.2013.814624}}&lt;/ref&gt; Samantala, naniniwala naman si [[Liah Greenfeld]] na nagmula ang nasyonalismo sa [[Inglatera]] noong pagsapit ng taong 1600; aniya, Inglatera &quot;ang pinakaunang bansa sa mundo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Guilbert |first=Steven |url=http://www.cercles.com/review/R12/kumar7.htm |title=The Making of English National Identity |language=en |trans-title=Ang Pagbubuo sa Pambansang Pagkakakilanlan ng mga Ingles |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201948/http://www.cercles.com/review/R12/kumar7.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Greenfeld |first=Liah |title=Nationalism: Five Roads to Modernity |url=https://archive.org/details/nationalismfiver0000gree_x0x6 |date=1992 |publisher=[[Harvard University Press]] |language=en |trans-title=Nasyonalismo: Limang Daan tungo sa Modernidad}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==
{{Div col|colwidth=22em}}

* [[Bansa (pampulitika)]]
* [[Kabansaan]]
* [[Lahi]]
* [[Lipunan]]
* [[Malayang estado]]
* [[Pagkamakabansa]]
* [[Pagkamakabayan]]
* [[Pagkamamamayan]]
* [[Pamahalaan]]
* [[Republika]]
* [[Taumbayan]]
* [[Tribo]]

{{Div col end}}

== Talababa ==
{{Notelist}}

== Sanggunian ==
{{Reflist}}

== Magbasa pa ==
{{refbegin|2}}
* {{Cite journal|last=Manent|first=Pierre|title=What is a Nation?|trans-title=Ano ang isang Bansa?|lang=en|year=2007 |url=http://www.mmisi.org/IR/42_02/manent.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003636/http://www.mmisi.org/IR/42_02/manent.pdf |archive-date=4 March 2016 |journal=The Intercollegiate Review|volume=XLII|issue=2|pp=23-31}}
* {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|year=1896|chapter=What is a Nation?|trans-chapter=Ano ang isang Bansa?|lang=en|chapter-url=https://archive.org/stream/poetryofcelticra00renauoft#page/60/mode/2up|title=The Poetry of the Celtic Races, and Other Essays|trans-title=Ang Panulaan ng mga Lahing Keltiko, at Ibang mga Sanaysay|publisher=The Walter Scott Publishing Co.|location=London|pp=61-83}}
* {{cite book |last1=Leach |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=iiglDwAAQBAJ |title=Nation-Building and National Identity in Timor-Leste |trans-title=Pagtatatag ng Bansa at Pambansang Pagkakakilanlan sa Timor-Leste|lang=en|date=2016 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=9781315311647 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326152316/https://books.google.com/books?id=iiglDwAAQBAJ |archive-date=26 March 2023 |url-status=live}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://books.google.com/books?id=Pks7AAAAIAAJ |title=The Ethnic Revival in the Modern World |trans-title=Ang Etnikong Pagbubuhay sa Modernong Mundo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |year=1981 |isbn=9780521232678 |location=Cambridge}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://archive.org/details/nationsnationali0000smit |title=Nations and Nationalism in a Global Era |trans-title=Mga Bansa at Pagkamakabansa sa Pandaigdigang Panahon|lang=en|publisher=Polity Press |year=1995 |isbn=9780745610191 |location=Cambridge |url-access=registration}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://books.google.com/books?id=mXhxE1lgmhEC |title=The Nation in History: Historiographical Debates about Ethnicity and Nationalism |trans-title=Ang Bansa sa Kasaysayan: Mga Historiograpikong Pagtatalo ukol sa Etnisidad at Pagkamakabansa|lang=en|publisher=University Press of New England |year=2000 |isbn=9781584650409 |location=Hanover, Alemanya}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://books.google.com/books?id=WUEszleiXNMC |title=Nationalism: Theory, Ideology, History|trans-title=Pagkamakabansa: Teorya, Ideolohiya, Kasaysayan|lang=en|publisher=Polity Press |year=2010 |isbn=9780745651279 |edition=2. |location=Cambridge |orig-year=2001}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://books.google.com/books?id=nAaTAgAAQBAJ |title=Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach|trans-title=Etnosimbolismo at Pagkamakabansa: Kultural na Pagtingin|lang=en |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=9781135999483 |location=London at New York}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Anthony D. |author-link=Anthony D. Smith |url=https://books.google.com/books?id=ZgtEwZUGtggC |title=The Nation Made Real: Art and National Identity in Western Europe, 1600-1850|trans-title=Ang Bansang Ginawang Totoo: Sining at Pambansang Pagkakakilanlan sa Kanlurang Europa, 1600-1850|lang=en |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199662975 |location=Oxford}}
{{refend}}{{Ethnicity}}{{Political philosophy}}</text>
      <sha1>jbrunj3yw7kie5z8nxdapvu9e833yju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asia Rose Simpson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339083</id>
    <revision>
      <id>2235890</id>
      <parentid>2231838</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2235890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10595" sha1="l8ux8wowgodh4vkhj5ze7bb1m5q0cmk" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|name=Asia Rose Simpson|image=Asia Rose Simpson (2026).jpg|image_size=|caption=si Simpson noong 2026|birth_name=Asia Rose Simpson|title={{Ubl|Miss New Mexico Teen USA 2023|[[Miss World Philippines 2026]]}}|competitions={{ubl|Miss New Mexico Teen USA 2023&lt;br&gt;(Nagwagi)|[[Miss Teen USA 2023]]&lt;br&gt;(Walang pagkakalagay)|(Miss Congeniality)|[[Miss World Philippines 2026]]&lt;br&gt;(Nagwagi)|(Beauty With A Purpose)|[[Miss World 2026]]&lt;br&gt;({{abbr|TBD|To be determined}})}}|birth_date=|education=|birth_place=[[Hobbs, New Mexico]], Estados Unidos|occupation=|height=|eye_color=|hair_color=Kayumanggi}}

Si '''Asia Rose Simpson''' (ipinanganak noong 2007 o 2008) ay isang Pilipino-Amerikanong modelo, mananayaw at beauty pageant titleholder na kinoronahan bilang [[Miss World Philippines 2026]]. Siya ang kakatawan sa Pilipinas sa [[Miss World 2026]].

Si Simpson ay nakoronahan din bilang Mss New Mexico Teen USA noong 2023, at naging hinirang bilang Miss Congeniality sa Miss Teen USA 2023.

== Maagang buhay at karera ==
Ipinanganak si Simpson sa Hobbs, New Mexico, Estados Unidos, sa isang pamilya ng mga mananayaw at misyonerong Kristiyano.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Jusay |first=Annalyn S. |date=4 Pebrero 2026 |title=Christian missionary Asia Rose Simpson crowned Miss World Philippines 2026 |url=https://mb.com.ph//2026/02/04/christian-missionary-asia-rose-simpson-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=12 Agosto 2026 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en |archive-date=4 Pebrero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204162738/https://mb.com.ph/2026/02/04/christian-missionary-asia-rose-simpson-crowned-miss-world-philippines-2026 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Tunac |first=Hermes Joy |date=4 Pebrero 2026 |title=Who is Asia Rose Simpson? 5 things about the new Miss World Philippines |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/975286/who-is-asia-rose-simpson-5-things-about-the-new-miss-world-philippines/story/ |access-date=12 Agosto 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Get to know Miss World Philippines 2026 Asia Rose Simpson |url=https://entertainment.inquirer.net/651610/get-to-know-miss-world-philippines-2026-asia-rose-simpson |access-date=12 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang kanyang ama ay si Joseph Simpson, na isang Pilipino, at ang kaniyang ina ay si Brittany Banks, na isang Amerikano. Bilang mga misyonero, madalas maglakbay ang kaniyang pamilya noong bata pa siya.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Dumating siya sa Pilipinas noong siya ay anim na buwan sa [[Roxas, Capiz|Roxas]], [[Capiz]], kung saan siya lumaki.'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Roque |first=Nika |date=4 Pebrero 2026 |title=Quezon City's Asia Rose Simpson is Miss World Philippines 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/975221/quezon-city-s-asia-rose-simpson-is-miss-world-philippines-2026/story/ |access-date=12 Agosto 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}&lt;/ref&gt;''' Kalaunan ay nanirahan ang kaniyang pamilya sa [[Maynila]] at pagkatapos ay [[Lungsod Quezon|sa Lungsod Quezon]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Si Simpson ay nag-aral sa bahay.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Martinez |first=Lance Joseph |date=5 Pebrero 2026 |title=10 Things About the Miss World Philippines 2026 Asia Rose Simpson |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://metro.style/people/2026/2/5/10-things-about-the-miss-world-philippines-2026-asia-rose-simpson-0715 |access-date=12 Agosto 2026}}&lt;/ref&gt; Sa edad na tatlo, sinimulan siyang turuan ng kanyang ama kung paano sumayaw. &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Noong 2016, lumabas siya sa [[Pilipinas Got Talent (season 5)|ikalimang season]] ng ''[[Pilipinas Got Talent]]'' kasama ang kanyang ama at mga kapatid bilang bahagi ng akrobatika na The Simpson Tribe, na kwalipikado para sa pagpapatalsik ng mga hurado ngunit hindi na nakapasok pa. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Uson |first=Melanie |title=Get to know Asia Rose Simpson, the newly crowned Miss World Philippines 2026 |url=https://philstarlife.com/celebrity/685455-get-to-know-asia-rose-simpson-the-newly-crowned-miss-world-philippines-2026?page=4 |access-date=2026-02-03 |website=Philstar Life}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==

=== Miss Teen USA 2023 ===
Bilang kinatawan ng Hobbs, nanalo si Simpson bilang Miss New Mexico Teen USA 2023, na nagbigay-daan sa kanya upang lumahok sa Miss Teen USA 2023. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-06-07 |title=Hobbs native named 2023 Miss New Mexico Teen USA |url=https://www.newswest9.com/article/news/community/hobbs-native-named-2023-miss-new-mexico-teen-usa/513-7f34987e-4f52-42a0-a044-2ea6ac8856b2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608000537/https://www.newswest9.com/article/news/community/hobbs-native-named-2023-miss-new-mexico-teen-usa/513-7f34987e-4f52-42a0-a044-2ea6ac8856b2 |archive-date=2023-06-08 |access-date=2026-02-03 |website=newswest9.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Sa kompetsiyon, napanalunan niya ang Miss Congeniality award ngunit hindi nakapasok sa semifinals. Ang nagwagi ay si UmaSofia Srivastava ng [[New Jersey]], na kalaunan ay bumitiw sa kaniyang pwesto.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-06 |title=UmaSofia Srivastava crowned Miss Teen USA |url=https://americanbazaaronline.com/2023/10/06/umasofia-srivastava-crowned-miss-teen-usa-455191/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928230352/https://americanbazaaronline.com/2023/10/06/umasofia-srivastava-crowned-miss-teen-usa-455191/ |archive-date=2025-09-28 |access-date=2026-02-03 |website=The American Bazaar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Miss World Philippines 2026 ===
Noong Abril 6, 2025, nagwagi si Simpson sa lokal na patimpalak sa Lungsod Quezon para sa Miss World Philippines 2026, na nagbigay-daan sa kaniya upang kumatawan sa lokalidad sa pambansang patimpalak.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2025-04-06 |title=Miss Teen USA alum is Quezon City’s bet for Miss World Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/604343/miss-teen-usa-alum-is-quezon-citys-bet-for-miss-world-philippines-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907142147/https://entertainment.inquirer.net/604343/miss-teen-usa-alum-is-quezon-citys-bet-for-miss-world-philippines-2025 |archive-date=2025-09-07 |access-date=2026-02-03 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt; Sa edad na 18, siya ang pinakabatang kandidata sa edisyong iyon. &lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=2026-02-04 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=2026-02-03 |website=INQUIRER.net |language=en}}&lt;/ref&gt; Bago ang kompetisyon, si Simpson ay naging semi-finalist para sa pito sa sampung fast-track challenges at nagwagi sa dalawa—Beauty with a Purpose at Miss Talent—na nagbigay-daan sa kaniya upang makapasok sa finals. &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Sa pinal na kompetisyon, siya ang itinanghal na Best in Swimsuit, kasama si Valerie West ng Ifugao.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=2026-02-04 |title=Check out the looks of newly crowned Miss World PH Asia Rose Simpson |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/fashion-beauty/26142/check-out-the-looks-of-newly-crowned-miss-world-ph-asia-rose-simpson/photo |access-date=2026-02-04 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagpatuloy siya sa huling ''question-and-answer round'' kung saan tinanong siya kung ang social media ay nakatulong o nakapinsala sa lipunan. Sa kanyang sagot, binigyang-diin niya ang kalusugang pangkaisipan at binanggit ang datos mula sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|World Health Organization]] tungkol sa pagtaas ng mga kabataang laging nakaupo upang ipaliwanag ang kahalagahan ng kanyang inisyatibo. Kinilala niya ang mga benepisyo ng social media at tinapos ang kanyang sagot sa pamamagitan ng panawagan para sa responsableng paggamit nito. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tunac |first=Hermes Joy |date=2026-02-04 |title=Asia Rose Simpson highlights mental health in winning answer at Miss World Philippines 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/healthandwellness/975282/asia-rose-simpson-highlights-mental-health-in-winning-answer-at-miss-world-philippines-2026/story/ |access-date=2026-02-04 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sa pagtatapos ng kaganapan, inanunsyo siya bilang nagwagi, kinoronahan ng kanyang hinalinhan, [[Krishnah Gravidez|si Krishnah Gravidez]] ng [[Baguio]], at naging pinakabatang may hawak ng titulo sa kasaysayan ng patimpalak. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Iglesias |first=Iza |date=2026-02-04 |title=Asia Rose Simpson crowned Miss World Philippines 2026 |url=https://www.manilatimes.net/2026/02/04/entertainment-lifestyle/show-times/asia-rose-simpson-crowned-miss-world-philippines-2026/2271233 |access-date=2026-02-04 |website=The Manila Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss World 2026 ===
{{Pangunahin|Miss World 2026}}
Bilang Miss World Philippines 2026, kinatawan ni Simpson ang Pilipinas sa [[Miss World 2026]], kung saan lumahok siya sa ilalim ng grupong kontinental ng Asya at Oseaniya.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Isinulong sa kaniyang presentasyon para sa ''Beauty With a Purpose'' ang pisikal na gawain bilang paraan ng pagpapabuti ng &quot;pisikal, mental, at emosyonal na kalusugan&quot; at pakikipag-ugnayan sa iba.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Agosto 2026 |title=Asia Rose Simpson vouches for power of sports, dance at Miss World 2026 pageant |url=https://entertainment.inquirer.net/681406/asia-rose-simpson-vouches-for-power-of-sports-dance-at-miss-world-2026-pageant |access-date=6 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Samantala, ang kaniyang lahok sa Hamon sa Talento ay isang ''dance number'' na pinamagatang &quot;Succor,&quot; na nagkuwento tungkol sa kalusugang pangkaisipan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Agosto 2026 |title=Philippine bet Asia Rose Simpson says she's '100% ready' for Miss World |url=https://entertainment.inquirer.net/679655/philippine-bet-asia-rose-simpson-says-shes-100-ready-for-miss-world |access-date=6 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]]
[[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Amerikano]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>l8ux8wowgodh4vkhj5ze7bb1m5q0cmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Relihiyon sa Pilipinas bago ang kolonyalismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339334</id>
    <revision>
      <id>2235798</id>
      <parentid>2222383</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17806" sha1="5y8ihjsosg96felmt3uo8jomgmlwmjv" xml:space="preserve">Bago dumating ang mga mananakop, maraming iba’t ibang relihiyon at paniniwala ang mga tao sa Pilipinas. Karamihan ay katutubong relihiyong animistiko at polyteistiko, kung saan naniniwala sila sa mga diyos, diwata, at espiritu ng mga ninuno. Ang mga ay Anito ang mga espiritu ng ninuno at mga patay, at mga diyos mula sa ilalim ng lupa pati mga rebultong kumakatawan sa kanila. Ang mga Diwata/Bathala ay mga diyos at espiritu ng kalikasan maging mga nilalang na mula sa langit. Naimpluwensiyahan din ang Pilipinas ng Budismo at Hinduismo dahil sa pakikipagkalakalan sa ibang bansa sa Asya.&lt;ref name=&quot;SitoyJr1985&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SoulBook1991&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Ang mga relihiyon sa Pilipinas bago ang kolonisasyon ay binubuo ng iba’t ibang pananampalataya. Ang mga pangunahing relihiyon ay mga katutubong relihiyong polyteistiko na isinasagawa ng mahigit isang daang magkakaibang pangkat etniko sa kapuluan. Naroon din ang Budismo, Hinduismo, at Islam sa ilang bahagi ng mga isla. Marami sa mga tradisyon at sistema ng paniniwala mula sa mga relihiyon ng mga sinaunang Pilipino bago ang kolonisasyon ay patuloy na isinasagawa hanggang ngayon sa pamamagitan ng mga katutubong relihiyong Pilipino, Katolisismong Bayan (Folk Catholicism), Hinduismong Bayan (Folk Hinduism), at iba pa.

Ang orihinal na pananampalataya ng mga tao sa Pilipinas ay ang mga katutubong relihiyong Pilipino. Ang mga sistema ng paniniwala sa loob ng magkakaibang polyteistiko-animistang relihiyong ito ay kalaunan ay naimpluwensiyahan ng Hinduismo at Budismo. Sa pagdating ng Islam noong ika-14 na siglo, unti-unting naging hindi gaanong nangingibabaw ang mga sinaunang relihiyon sa ilang maliliit na bahagi ng timog-kanluran. Noong ika-16 na siglo, sinikap ng mga kolonyalistang Europeo na impluwensiyahan ang mga tao sa pamamagitan ng mga ideolohiyang Kristiyano, partikular sa pamamagitan ng Katolisismo. Sa kabila ng mga pag-atakeng isinagawa ng mga relihiyong Abrahamiko laban sa mga katutubong relihiyong Pilipino sa pamamagitan ng kolonisasyon at mga naging epekto nito, maraming katutubong tradisyong panrelihiyon ang nakaligtas. Marami rin sa mga ito ang naihalo sa mga relihiyong Abrahamiko at naging bahagi ng Katolisismong Bayan at Islam na may mga katutubong impluwensiya.

Ang pinakamaagang mga natuklasang arkeolohikal na pinaniniwalaang may kahulugang panrelihiyon ay ang mga Angono Petroglyph. Ang mga ito ay pangunahing binubuo ng mga simbolikong representasyon at iniuugnay sa mga gawaing may kaugnayan sa pagpapagaling at mga ritwal na nakabatay sa paniniwala sa kaugnayan ng mga bagay at pangyayari sa mga katutubong relihiyong Pilipino.[1] Pinaniniwalaang ang mga pinakamaagang halimbawa nito ay ginamit bago pa ang 2000 BC, noong Panahong Neolitiko ng Pilipinas.[2] Ang pinakamaagang nakasulat na katibayan ay matatagpuan sa Laguna Copperplate Inscription, na tinatayang mula noong humigit-kumulang 900 CE. Ginagamit nito ang kalendaryong lunar na Budista-Hindu.

== Mga katutubong relihiyon ng Pilipinas ==
[[Talaksan:Wodden_Carvings_of_the_Bululs.jpg|right|thumb|180x180px| Mga Anitong gawa sa kahoy ng mga espiritu ng ninuno ( ''[[anito]]'' ) sa isang museo sa [[Bontoc, Mountain Province|Bontoc]], [[Pilipinas]]]]
Ang mga [[Mga katutubong relihiyon sa Pilipinas|katutubong relihiyong-bayan ng Pilipinas]], na sa mga naunang sanggunian ay inuri bilang nakatuon sa animismo, ang pangunahing anyo ng paniniwalang panrelihiyon na isinasagawa sa sinaunang-panahon at unang bahagi ng kasaysayan ng Pilipinas bago dumating ang mga impluwensiyang dayuhan. Sa kasalukuyan, iilan na lamang sa mga katutubong pangkat ang patuloy na nagsasagawa ng mga sinaunang tradisyong ito. Ang terminong animismo ay tumutukoy sa isang kalipunan ng mga paniniwala at kaugaliang pangkultura na nakabatay, sa isang antas, sa ideya na ang mundo ay tinitirhan ng mga espiritu at sobrenatural na nilalang, kapwa mabuti at masama, at na dapat silang igalang sa pamamagitan ng pagsamba. Ang mga espiritung ito ng kalikasan ay ang mga diwata na kalaunan ay tinawag na mga bathala bagama’t nanatili ang karamihan sa kanilang katutubong kahulugan at simbolismo dahil sa impluwensiya ng Hinduismo sa rehiyon.

=== Animismo ===
Ang mga katutubong relihiyong-bayan ng Pilipinas ay mga natatanging katutubong relihiyon ng iba’t ibang pangkat etniko sa Pilipinas, na karamihan ay sumusunod sa mga sistema ng paniniwalang naaayon sa animismo. Naniniwala ang mga sinaunang Pilipino sa pagkakaroon ng isang magkatabing daigdig ng mga espiritu na hindi nakikita ngunit may impluwensiya sa nakikitang mundo. Ikalawa, naniniwala ang mga Pilipino na may mga espiritu (diwata) sa lahat ng dako, mula sa mga dakilang diyos na lumikha ng daigdig hanggang sa maliliit na espiritung naninirahan sa kapaligiran, tulad ng mga puno, bato, at batis.  &lt;ref name=&quot;SitoyJr1985&quot;&gt;{{Cite book |last=Sitoy |first=T. Valentino Jr. |title=A history of Christianity in the Philippines Volume 1: The Initial Encounter |publisher=New Day Publishers |year=1985 |isbn=9711002558 |location=Quezon City, Philippines}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;SoulBook1991&quot;&gt;{{Cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion |last2=Cordero-Fernando |first2=Gilda |author-link2=Gilda Cordero-Fernando |last3=Nakpil-Zialcita |first3=Roberto B. |last4=Feleo |first4=Fernando |date=1991 |publisher=GCF Books, Quezon City |asin=B007FR4S8G}}&lt;/ref&gt;

Sa mga relihiyong ito, mayroong dalawang pangunahing uri ng mga espiritu:

[[Diwata (mitolohiyang Pilipino)|Diwata]] – Tumutukoy sa mga diyos, [[Talaan ng mga diwata at bathala sa mitolohiyang Pilipino|mga bathala]], at mga espiritu ng kalikasan. Nag-ugat ang salita sa mga impluwensiyang Hindu-Buddhist. Nagmula ito sa salitang Sanskrit na devata, na nangangahulugang “makalangit na nilalang” o “diyos.”  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Daniélou |first=Alain |title=The myths and gods of India: the classic work on Hindu polytheism from the Princeton Bollingen series |url=https://archive.org/details/mythsgodsofindia0000dani |date=1991 |publisher=Inner Traditions International; Distributed to the book trade in the U.S. by American International Distribution Corp |isbn=978-0-89281-354-4 |location=Rochester, Vt. : [s.l.]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}&lt;/ref&gt;

'''[[Anito]]''' – tumutukoy sa mga idolo na gawa sa kahoy at mga espiritu o kaluluwa ng mga namatay, lalo na ng mga ninuno. &lt;ref name=&quot;hislop&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hislop |first=Stephen K. |year=1971 |title=Anitism: a survey of religious beliefs native to the Philippines |url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-09-02-1971/hislop-anitism-survey-religious%20beliefs-native-philippines.pdf |journal=Asian Studies |volume=9 |issue=2 |pages=144&amp;ndash;156 |issn=0004-4679}}&lt;/ref&gt;  at sa mga diyos diyosan ng kalupaan, at estatawang tumutukoy sa mga idolo na gawa sa kahoy, &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ripley |first=William Z. |date=October 1900 |title=''The Races of Man''. An Outline of Anthropology and Ethnography. By J. Deniker. (New York: Charles Scribner's Sons. 1900. Pp. xxiii, 611.) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/6.1.110 |journal=The American Historical Review |volume=6 |pages=110–111 |doi=10.1086/ahr/6.1.110 |issn=1937-5239 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ang mga espiritu ng ninuno o espiritu ng mga patay, ay maaaring nagmula sa proto-Malayo-Polynesian qanitu at proto-Austronesian qanicu, na parehong nangangahulugang espiritu ng mga ninuno. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=The Soul book |date=1991 |publisher=GCF Books |isbn=9789719146735}}&lt;/ref&gt; espiritu ng mga patay, [[Demonyo|masasamang espiritu]] at mga [[Petisismo|idolo]] na gawa sa kahoy na kumakatawan sa kanila. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of ANITO |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anito#:~:text=:%20a%20spirit%20especially%20of%20an%20ancestor |access-date=2025-02-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sánchez Velasco |first=Ana Rosa |date=2013-01-22 |title=Estudio de caso. Taller de arteterapia con grupo de mujeres en el CEPI Hispano-Marroquí |journal=Arteterapia. Papeles de arteterapia y educación artística para la inclusión social |volume=7 |doi=10.5209/rev_arte.2012.v7.40768 |issn=1988-8309 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Zialcita |first=Fernando N. |date=2020-10-28 |title=Gilda Cordero-Fernando, 1932–2020 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=68 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.1070 |issn=2244-1638}}&lt;/ref&gt;

Ang paniniwala sa '''''anito''''' o '''''pagsamba sa mga ninuno''''' ay minsang tinutukoy bilang [[Mga katutubong relihiyon sa Pilipinas|anitismo]] sa mga iskolarling panitikan (Espanyol: ''anitismo'' o ''anitería'' ). literal na nangangahulugang pagsamba sa mga '''espiritu ng mga patay''' . &lt;ref name=&quot;hislop&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Vermander |first=Benoît |date=2010-09-15 |title=Michael Rudolph, Ritual Performances as Authenticating Practices: Cultural representations of Taiwan's aborigines in times of political changes |url=https://doi.org/10.4000/chinaperspectives.5323 |journal=China Perspectives |volume=2010 |issue=3 |doi=10.4000/chinaperspectives.5323 |issn=2070-3449}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Corporation |first=Bonnier |url=https://books.google.com/books?id=3CMDAAAAMBAJ |title=Popular Science |date=August 1901 |publisher=Bonnier Corporation |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vfHYAAAAMAAJ |title=Doing Theology with the Festivals and Customs of Asia |date=1994 |publisher=ATESEA |isbn=978-981-00-4859-4 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang salitang ''anitismo'', o ang anyong Hispano-Pilipino ''na anitismo'',  bagama't hindi na ginagamit sa kasalukuyang panahon, ito ay isang sinaunang relihiyong Tagalog, isang patuloy na panawagan at pagsamba sa mga anito, ang mga kaluluwa o espiritu ng kanilang mga ninuno. Mula sa orihinal nitong kahulugan na &quot;espiritu ng ninuno&quot;. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Hislop, Stephen (1817–1863) |date=2018-02-06 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.13366 |work=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/odnb/9780192683120.013.13366 |access-date=2025-02-16}}&lt;/ref&gt;

== Budismo ==
[[Talaksan:Buddhist_Expansion.svg|right|thumb|300x300px| Pagpapalawak ng Budismo sa Asya, mula sa sentro ng Budismo sa hilagang India (madilim na kahel) simula ika-5 siglo BCE, hanggang sa kaharian ng mayoryang Budismo (kahel), at makasaysayang lawak ng impluwensya ng Budismo (dilaw). [[Budismong Mahayana|Mahāyāna]] (pulang palaso), [[Budismong Theravada|Theravāda]] (berdeng palaso), at Tantric - [[Vajrayana|Vajrayāna]] (asul na palaso). Ang mga &quot;Daang Seda&quot; sa kalupaan at pandagat ay magkakaugnay at komplementaryo, na bumubuo sa tinatawag ng mga iskolar na &quot;dakilang bilog ng Budismo&quot;. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Maritime Buddhism |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |url=https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-638 |access-date=30 May 2021 |date=20 December 2018 |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.638 |isbn=9780199340378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219153342/https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-638 |archive-date=19 February 2019}}&lt;/ref&gt;]]Ang mga sinaunang estado sa Pilipinas ay naging tributary states o mga estadong nagbibigay ng buwis o handog sa makapangyarihang Srivijaya Empire, isang imperyong Buddhist na kumontrol sa kalakalan sa mga karagatan ng Timog-Silangang Asya mula ika-6 hanggang ika-13 siglo. Ang pakikipagkalakalan ng mga sinaunang estado ng Pilipinas sa imperyong ito, bago man o noong ika-9 na siglo, ay nakatulong upang maipakilala sa Pilipinas ang Vajrayana Buddhism, isang sangay ng Budismo.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Francisco |first=Juan R. |title=&quot;Indian Influences in the Philippines&quot; |date=1964 |publisher=University of the Philippines |year=1964}}&lt;/ref&gt;


May isang halimbawa ng pinaniniwalaang painting sa kuweba ni Manjusri na matatagpuan sa Tabon Caves sa Palawan.

Noong 1225, isang opisyal ng China na si Zhao Rugua, na namamahala sa kalakalang pandagat sa lalawigan ng Fukien, ay sumulat ng aklat na tinatawag na Zhu Fan Zhi, na nangangahulugang ''“Talaan ng Iba't Ibang Banyaga.”''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=1998-09 |title=Philippines - Barangay. Sixteenth-Century Philippine Culture and Society. By William Henry Scott. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994. Pp. ix, 306. Illustrations, Bibliography, Index. |url=https://doi.org/10.1017/s0022463400007852 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=29 |issue=2 |pages=454–455 |doi=10.1017/s0022463400007852 |issn=0022-4634}}&lt;/ref&gt;

Sa aklat, inilarawan niya ang pakikipagkalakalan sa isang lugar na tinatawag na Ma-i, na sinasabing nasa isla ng Mindoro sa Luzon. Ayon sa kanyang isinulat:&lt;blockquote&gt;Ang bansang Mai ay nasa hilaga ng Borneo. Ang mga katutubo ay nakatira sa malalaking pamayanan sa magkabilang gilid ng isang ilog o sapa. Nagsusuot sila ng telang parang kumot o isang telang pantakip sa katawan at baywang. May mga metal na rebulto ng Buddha na hindi alam kung saan nagmula, at makikita ang mga ito sa mga masukal at ilang lugar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Reid |first=Anthony |date=1998-09 |title=Philippines - Barangay. Sixteenth-Century Philippine Culture and Society. By William Henry Scott. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994. Pp. ix, 306. Illustrations, Bibliography, Index. |url=https://doi.org/10.1017/s0022463400007852 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=29 |issue=2 |pages=454–455 |doi=10.1017/s0022463400007852 |issn=0022-4634}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Pagdating ng mga Malay at Indones ===
Noong ika-12 siglo, dumating ang mga Malay sa Palawan. Karamihan sa mga pamayanan doon ay napasailalim sa pamumuno ng mga pinunong Malay.

Noong ika-13 siglo, dumating naman ang mga Indonesian mula sa Majapahit Empire. Kasama nilang dumating ang impluwensiya ng Budismo.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ang mga natitirang Buddhist na larawan at eskultura mula sa panahong ito ay pangunahing natagpuan sa Tabon Cave. Sa mga bagong pag-aaral ni Philip Maise, natuklasan ang malalaking eskultura at mga pinaniniwalaang painting sa loob ng mga kuweba. Ang mga painting na ito ay sinasabing nagpapakita ng Journey to the West, isang kilalang kuwento sa kulturang Asyano.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hinduismo ==
[[Talaksan:Filippine,_provincia_di_agusan,_immagine_hindu,_statuetta_in_oro_massiccio,_xiii_secolo.jpg|right|thumb| Ang estatwa ng imahen ng Agusan (900–950 CE) na natuklasan noong 1917 sa pampang ng Ilog Wawa malapit sa [[Esperanza, Agusan del Sur|Esperanza]], [[Agusan del Sur]], [[Mindanao]] sa [[Pilipinas]] .]]
Noong unang panahon, ang mga isla ng Timog-Silangang Asya ay madalas puntahan ng mga mangangalakal mula sa India at Indonesia. Dumadaan sila sa mga daungan ng mga isla ng Malay at Indonesia. Dahil dito, kumalat sa Pilipinas ang mga ideya at relihiyon mula sa India, tulad ng Hinduismo at Budismo. Pinaniniwalaang dumating ang mga relihiyong ito sa Pilipinas noong unang milenyo AD at nagpatuloy hanggang sa unang bahagi ng ikalawang milenyo AD. Malaki ang naging papel ng mga kaharian ng Srivijaya at Majapahit sa pagkalat ng mga kulturang ito sa rehiyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suber |first=Peter |date=2006-12-06 |title=Milestone for the Wayback Machine |url=https://doi.org/10.63485/bfv5c-pb120 |access-date=2026-08-28 |website=doi.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=CCP Encyclopedia of Philippine Art {{!}} CCP Encylopedia of Philippine Art |url=https://epa.culturalcenter.gov.ph/ |access-date=2026-08-28 |website=CCP Encyclopedia of Philippine Art}}&lt;/ref&gt;

Isa sa mga ebidensiya ng impluwensiya ng India sa Pilipinas ay ang Golden Tara, isang maliit na gintong rebulto na natagpuan sa Mindanao noong 1917. Natuklasan ito matapos magkaroon ng malakas na bagyo at baha na naglantad sa lugar kung saan ito nakatago.Ang rebulto ay gawa sa 21-karat na ginto at tumitimbang ng humigit-kumulang 1.79 kilo. Tinatayang ginawa ito noong ika-13 hanggang unang bahagi ng ika-14 na siglo. Sa kasalukuyan, makikita ito sa Field Museum of Natural History sa Chicago.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Ayon sa isang pag-aaral noong 1920, maaaring ginawa ng mga lokal na manggagawa sa Mindanao ang rebulto habang ginagaya ang isang rebultong mula sa Java. Posible rin na may kaugnayan ito sa mga taong nagmimina ng ginto sa lugar ng Agusan-Surigao noong ika-14 na siglo. May mga historyador na naniniwalang ang Golden Tara ay maaaring larawan ng isang diyosang Hindu na may kaugnayan kay Shiva. Ipinapakita nito na may naging ugnayan ang kultura at relihiyon ng Pilipinas sa India at Java. Hinduismo Bago Dumating ang mga Espanyol&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Bago dumating at manakop ang mga Espanyol, tinatayang hanggang isang-katlo ng mga Pilipino ay may mga paniniwalang Hindu o sumasamba sa mga diyos na Hindu. Hindi ibig sabihin nito na lahat ng Pilipino ay ganap na Hindu. Sa halip, may ilang paniniwala at gawain mula sa Hinduismo ay nahalo at naisama sa mga lokal na tradisyon at paniniwala.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Mga obserbasyon sa buwan ===
 
== Mga Sanggunian ==
{{Reflist|30em}}
[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)]]
[[Kategorya:Relihiyon sa Pilipinas]]
[[Kategorya:CS1 errors: missing periodical]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]]</text>
      <sha1>5y8ihjsosg96felmt3uo8jomgmlwmjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francis Ford Coppola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339729</id>
    <revision>
      <id>2235788</id>
      <parentid>2226001</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14091" sha1="ncx51cu9uyk5m9hq9bf26uogwv9tvjx" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Francis Ford Coppola|image=Lena Herzog Francis Ford Coppola Wernder Herzog Venice Film Festival (cropped).jpg|caption=Coppola noong 2025|birth_date={{birth date and age|1939|04|07}}|birth_place=[[Detroit]], Michigan&lt;!--Do NOT wikilink, see [[MOS:GEOLINK]].--&gt;, U.S.&lt;!--Do NOT wikilink U.S. as per [[MOS:OVERLINK]]. As per [[Template:Infobox person]], birthplace indicates city, state, then country. No need to spell out &quot;United States; 'U.S.' is fine.--&gt;|education={{plainlist|
* [[Hofstra University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[University of California, Los Angeles]] ([[Master of Fine Arts|MFA]])
}}|occupation={{hlist|Director|producer|screenwriter}}|organization=[[American Zoetrope]]|years_active=1962–present|works={{hlist|[[Francis Ford Coppola filmography|Filmography]]|[[Francis Ford Coppola's unrealized projects|unrealized projects]]}}|spouse={{marriage|[[Eleanor Coppola|Eleanor Neil]]|1963|2024|end=died}}|children={{flatlist|
* [[Gian-Carlo Coppola|Gian-Carlo]]
* [[Roman Coppola|Roman]]
* [[Sofia Coppola|Sofia]]
}}|father=[[Carmine Coppola]]|mother=[[Italia Coppola|Italia Pennino]]|family=[[Coppola family|Coppola]]|awards=[[List of awards and nominations received by Francis Ford Coppola|Full list]]|signature=Francis Ford Coppola Signature.svg}}

Si '''Francis Ford Coppola''' {{IPAc-en|ˈ|k|oʊ|p|əl|ə}} {{Respell|KOH|pə|lə}} ;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 17, 2020 |title=The Godfather, Coda: The Death of Michael Corleone {{!}} Francis Ford Coppola Featurette |url=https://www.youtube.com/watch?v=q4l2STOyqDI&amp;t=15s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406013526/https://www.youtube.com/watch?v=q4l2STOyqDI&amp;t=15s |archive-date=April 6, 2022 |access-date=April 6, 2022 |publisher=Paramount Pictures}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 9, 2021 |title=A Special Message from Director Francis Ford Coppola |url=https://www.youtube.com/watch?v=KHKUpEp_dNI |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406013527/https://www.youtube.com/watch?v=KHKUpEp_dNI |archive-date=April 6, 2022 |access-date=April 6, 2022 |publisher=StudioCanal UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 4, 2010 |title=This Is YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=ojqWclLQOxk&amp;t=58s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406013812/https://www.youtube.com/watch?v=ojqWclLQOxk&amp;t=58s |archive-date=April 6, 2022 |access-date=April 6, 2022 |publisher=YouTube}}&lt;/ref&gt; ipinanganak Abril 7, 1939)&lt;ref&gt;{{Britannica|136867}}&lt;/ref&gt; ay isang Amerikanong tagagawa ng pelikula. Isa sa mga nangungunang pigura ng [[New Hollywood]], si Coppola ay malawak na itinuturing na isa sa pinakadakila at pinaka-maimpluwensyang filmmaker sa kasaysayan ng sinehan.{{Efn|Attributed to multiple sources:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/francis-ford-coppola-10-essential-films |title=Francis Ford Coppola: 10 essential films |work=British Film Institute |date=April 5, 2019 |access-date=September 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111221255/https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/francis-ford-coppola-10-essential-films |archive-date=January 11, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 50 greatest directors and their 100 best movies|url=https://ew.com/article/1996/04/19/50-greatest-directors-and-their-100-best-movies/|website=entertainment weekly.com April 19, 1996|access-date=October 27, 2020|archive-date=October 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029020507/https://ew.com/article/1996/04/19/50-greatest-directors-and-their-100-best-movies/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=BFI – Sight &amp; Sound – Top Ten Poll 2002 Poll – The Critics' Top Ten Directors |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-directors.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623182355/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-directors.html |archive-date=June 23, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Greatest Directors Ever by ''Total Film'' Magazine |publisher=[[Filmsite.org]] |url=http://www.filmsite.org/greatdirectors-totalfilm2.html |access-date=April 19, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702113557/http://www.filmsite.org/greatdirectors-totalfilm.html|archive-date=July 2, 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=https://www.moviemaker.com/25-most-influential-directors-of-all-time-scorsese-kubrick-welles/5/|website=MovieMaker|date=July 7, 2002|access-date=December 2, 2023|archive-date=December 2, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202161918/https://www.moviemaker.com/25-most-influential-directors-of-all-time-scorsese-kubrick-welles/5/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Greatest Film Directors|url=https://www.filmsite.org/directors.html|website=filmsite.org|access-date=December 2, 2023|archive-date=September 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905115334/https://www.filmsite.org/directors.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-28 |title=Where to begin with Francis Ford Coppola |url=https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-francis-ford-coppola |access-date=2025-04-15 |website=BFI |language=en}}&lt;/ref&gt;}} Nakatanggap siya ng iba't ibang parangal kabilang ang limang [[Gawad Academy]], isang [[British Academy Film Awards|Gawad BAFTA]], tatlong [[Golden Globe Awards|Gawad Golden Globe]], at dalawang [[Palme d'Or|Palmes d'Or]], pati na rin ang mga nominasyon para sa dalawang [[Gawad Emmy]] at isang [[Gawad Grammy]]. Pinarangalan din si Coppola ng [[Pang-alaalang Gawad Irving G. Thalberg]] noong 2010, ng [[Kennedy Center Honors]] noong 2024, at ng [[AFI Life Achievement Award]] noong 2025.&lt;ref name=&quot;KennedyCenter&quot;&gt;{{Cite web |title=Francis Ford Coppola |url=https://www.kennedy-center.org/artists/c/co-cz/francis-ford-coppola/ |website=[[The Kennedy Center]]}}&lt;/ref&gt; Apat sa kaniyang mga pelikula ang isinama sa [[National Film Registry]] ng [[Aklatan ng Kongreso]].

Ginawa ni Coppola ang kanyang unang pagganap bilang direktor sa pelikulang ''[[Dementia 13]]'' (1963). Pagkatapos ay idinirek niya ''[[You're a Big Boy Now|ang You're a Big Boy Now]]'' (1966), ''[[Finian's Rainbow (pelikula noong 1968)|Finian's Rainbow]]'' (1968), at ''[[The Rain People]]'' (1970). Matapos ang magkatuwang na pagsulat ng ''[[Patton (pelikula)|Patton]]'' (1970)—kung saan siya at si [[Edmund H. North]] ay nagkamit ng [[Academy Award for Best Original Screenplay|Academy Award para sa Best Original Screenplay]]—ang kaniyang reputasyon bilang isang filmmaker ay napatibay sa paglabas ng ''[[The Godfather]]'' (1972) at ''[[The Godfather Part II]]'' (1974), na parehong nagkamit ng Academy Awards para sa [[Academy Award for Best Picture|Best Picture]], at dahil dito ay nagkamit siya ng [[Academy Award for Best Director|Best Director]]. Binago ng mga pelikula ang [[Pelikulang gangster|genre ng gangster]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barry |first=Langford |title=Film Genre: Hollywood and Beyond |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |page=134}}&lt;/ref&gt; Sa panahong iyon, inilabas ni Coppola ang thriller na ''[[The Conversation]]'' (1974), na nakatanggap ng Palme d'Or sa [[Pistang Pampelikula ng Cannes noong 1974|Cannes Film Festival]] .

== Maagang buhay at edukasyon ==
Si Francis Ford Coppola ay ipinanganak sa [[Detroit]], Michigan, noong Abril 7, 1939, sa ama na si [[Carmine Coppola]] (1910–1991),&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news |last=Saxon |first=Wolfgang |date=April 27, 1991 |title=Carmine Coppola, 80, Conductor And Composer for His Son's Films |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1991/04/27/obituaries/carmine-coppola-80-conductor-and-composer-for-his-son-s-films.html |url-status=live |access-date=February 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230005701/http://www.nytimes.com/1991/04/27/obituaries/carmine-coppola-80-conductor-and-composer-for-his-son-s-films.html |archive-date=December 30, 2016}}&lt;/ref&gt; isang [[Bansi|plautatista]] kasama ang [[Detroit Symphony Orchestra]], at sa ina na [[Italia Coppola|si Italia Coppola]] (née Pennino; 1912–2004), isang pamilya ng mga pangalawang henerasyong Italyanong imigrante. Ang kaniyang mga lolo't lola sa ama ay dumating sa Estados Unidos mula sa [[Bernalda]], sa rehiyon ng [[Basilicata]] sa Italya.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Cowie |first=Peter |title=Coppola: a biography |url=https://archive.org/details/coppola0000unse |publisher=Da Capo Press |year=1988 |isbn=978-0-306-80598-1 |page=[https://archive.org/details/coppola0000unse/page/2 2]}}&lt;/ref&gt; Ang kaniyang lolo sa ina, ang sikat na Italyanong kompositor na si Francesco Pennino, ay lumipat mula sa [[Napoles]], Italya.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cabanatuan |first=Michael |date=January 23, 2004 |title=Italia Coppola – mother of filmmaker |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Italia-Coppola-mother-of-filmmaker-2807695.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325233748/http://www.sfgate.com/bayarea/article/Italia-Coppola-mother-of-filmmaker-2807695.php |archive-date=March 25, 2014 |access-date=May 14, 2014 |publisher=SFGate}}&lt;/ref&gt; Noong panahon ng kapanganakan ni Coppola, ang kanyang ama ay isang arranger at assistant orchestra director para sa ''[[The Ford Sunday Evening Hour]]'', isang isang-oras na concert music radio series na itinataguyod ng [[Ford Motor Company]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 14, 1988 |title=The Dream And Its Men Francis Ford Coppola And George Lucas Immortalize A Legendary Car And Its Inventor on Film |url=http://articles.sun-sentinel.com/1988-08-14/features/8802190745_1_carmine-coppola-preston-tucker-francis-ford-coppola |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616141456/http://articles.sun-sentinel.com/1988-08-14/features/8802190745_1_carmine-coppola-preston-tucker-francis-ford-coppola |archive-date=June 16, 2013 |access-date=May 25, 2013 |website=Sun Sentinel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Francis Ford Coppola |work=[[The New York Times]] |url=http://partners.nytimes.com/books/first/s/schumacher-coppola.html |url-status=dead |access-date=May 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601060422/http://partners.nytimes.com/books/first/s/schumacher-coppola.html |archive-date=June 1, 2013}}&lt;/ref&gt; Si Coppola ay ipinanganak sa Henry Ford Hospital, at ang dalawang koneksiyon na iyon kay [[Henry Ford]] ang nagbigay inspirasyon sa mga Coppola na piliin ang panggitnang pangalan na &quot;Ford&quot; para sa kanilang anak.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=Jenny M. |url=https://books.google.com/books?id=4v8REAAAQBAJ&amp;pg=PT26 |title=The Annotated Godfather (50th Anniversary Edition): The Complete Screenplay, Commentary on Every Scene, Interviews, and Little-Known Facts |date=September 21, 2021 |publisher=Running Press |isbn=978-0-7624-7382-3 |language=en |access-date=June 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240210103504/https://books.google.com/books?id=4v8REAAAQBAJ&amp;pg=PT26#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=February 10, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Delicato |first=Armando |url=https://books.google.com/books?id=d5YD7HqcR0MC&amp;pg=PA76 |title=Italians in Detroit |date=2005 |publisher=Arcadia Publishing |isbn=978-0-7385-3985-0 |language=en |access-date=June 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240210103621/https://books.google.com/books?id=d5YD7HqcR0MC&amp;pg=PA76#v=onepage&amp;q&amp;f=false |archive-date=February 10, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Si Francis ang gitna ng tatlong magkakapatid: ang kanyang nakatatandang kapatid na lalaki ay si [[August Coppola]], at ang kanyang nakababatang kapatid na babae ay ang aktres na si [[Talia Shire]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dalawang taon pagkatapos ng kapanganakan ni Coppola, ang kanyang ama ay hinirang na punong plawtista para sa [[NBC Symphony Orchestra]], sa ilalim ng baton ni [[Arturo Toscanini]], at ang pamilya ay lumipat sa New York. Nanirahan sila sa [[Woodside, Queens]], kung saan ginugol ni Coppola ang natitirang bahagi ng kaniyang pagkabata.

== Mga paboritong pelikula ==
Noong 2012, lumahok si Coppola sa botohan ng mga direktor na ''[[Sight and Sound]]''. Ito ay isinasagawa kada sampung taon upang pumili ng mga pinakamahusay na pelikula sa lahat ng panahon, sa pamamagitan ng paghingi sa mga kontemporaneong direktor na pumili ng sampung pelikulang kanilang mapipili.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Francis Ford Coppola |url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/948 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223004307/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people//sightandsoundpoll2012/voter/948 |archive-date=February 23, 2016 |access-date=July 4, 2022 |website=[[British Film Institute|BFI]]}}&lt;/ref&gt;

Ang mga pinili ni Coppola ay:

{{div col|colwidth=25em}}
* ''[[The Apartment]]'' (Estados Unidos, 1960)
* ''[[Ashes and Diamonds (pelikula)|Ashes and Diamonds]]'' (Polonya, 1958)
* ''[[The Bad Sleep Well]]'' (Hapon, 1960)
* ''[[The Best Years of Our Lives]]'' (Estados Unidos, 1946)
* ''[[I Vitelloni]]'' (Italya, 1953)
* ''[[The King of Comedy (pelikula)|The King of Comedy]]'' (Estados Unidos, 1983)
* ''[[Raging Bull]]'' (Estados Unidos, 1980)
* ''[[Singin' in the Rain]]'' (Estados Unidos, 1952)
* ''[[Sunrise (pelikula noong 1927)|Sunrise]]'' (Estados Unidos, 1927)
* ''[[Yojimbo]]'' (Japan, 1961)
{{div col end}}
 

== Mga tala ==
{{Notelist}}

== Mga sanggunian ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Commons}}

* {{IMDb name|338}}
* [https://www.afi.com/laa/francis-ford-coppola/# AFI biography]
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLgyxfzuf_AtztMfgFg7_m0U6f8b43R77a 50th AFI Life Achievement Award to Francis Ford Coppola] - American Film Institute, April 26, 2025.
{{Francis Ford Coppola|state=expanded}}{{Navboxes}}{{Cannes Film Festival jury presidents}}{{Coppola family}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1939]]
[[Kategorya:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>ncx51cu9uyk5m9hq9bf26uogwv9tvjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Himagsikang panlipunan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339849</id>
    <revision>
      <id>2235827</id>
      <parentid>2227916</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 5 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9118" sha1="b43vbui6te8jjvqqh03eh4qslbmp8gj" xml:space="preserve">Ang mga '''himagsikang panlipunan''' ay mga biglaang pagbabago sa [[Estrukturang panlipunan|estruktura]] at kalikasan ng [[lipunan]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''social revolution'' |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825021913/https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |archive-date=August 25, 2017 |access-date=24 August 2017 |website=oxforddictionaries.com |publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Himagsikan|rebolusyong]] ito ay karaniwang kinikilala bilang nagpabago sa lipunan, [[ekonomiya]], [[kultura]], [[pilosopiya]], at [[teknolohiya]] kasama, bagama't higit pa sa mga [[sistemang pampolitika]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fang |first=Irving E. |title=A History of Mass Communication: Six Information Revolutions |url=https://archive.org/details/historyofmasscom0000fang_c1x9 |date=1997 |publisher=[[Focal Press]] |isbn=0-240-80254-3 |page=xv}}&lt;/ref&gt;

== Pangkalahatang-ideya ==
Sa artikulong &quot;''France, Russia, China: A Structural Analysis of Social Revolutions'',&quot; sinabi ni [[Theda Skocpol]] na ang rebolusyong panlipunan ay isang &quot;kombinasyon ng masusing pagbabagong estruktural at malawakang pambansa at makauring kaguluhan&quot;.{{Sfn|Skocpol|1979}}&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Revolution |encyclopedia=[[International Encyclopedia of Political Science]] |publisher=[[SAGE Publications]] |last=Parsa |first=Misagh |date=2011 |editor-last=Badie |editor-first=Bertrand |volume=7 |pages=2312–2317 |doi=10.4135/9781412994163 |isbn=9781412959636}}&lt;/ref&gt; Narating niya ang kahulugang ito sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng kahulugan ni [[Samuel P. Huntington]] na ito ay &quot;isang mabilis, pundamental, at marahas na pagbabago sa loob ng bansa sa mga nangingibabaw na halaga at mito ng lipunan, sa mga institusyong pampulitika, estrukturang panlipunan, pamumuno, at mga aktibidad at patakaran ng pamahalaan&quot;&lt;ref&gt;Huntington, Samuel P. 1968. Political Order in Changing Societies. New Haven: [[Yale University Press]]., p.264&lt;/ref&gt; at kay [[Vladimir Lenin]], na ang mga rebolusyon ay &quot;mga pagdiriwang ng mga inaapi...[na kumikilos] bilang mga tagalikha ng isang bagong kaayusang panlipunan&quot;.{{Sfn|Skocpol|1979}} Sinasabi rin niya na ang kahulugang ito ay hindi kasama ang maraming rebolusyon, dahil hindi nito natutugunan ang alinman o pareho sa dalawang bahagi ng kahulugang ito.{{Sfn|Skocpol|1979}}

Natukoy ng mga akademiko ang ilang mga salik na nakatulong sa pag-usbong ng mga rebolusyon. Maraming historyador ang naniniwala na ang pag-usbong at paglaganap ng [[Metodismo]] sa Gran Britanya ay pumigil sa pag-unlad ng isang rebolusyon doon.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |year=1957 |title=Methodism and the Threat of Revolution in Britain |journal=[[History Today]] |language=en |volume=7 |issue=5 |quote=Historians have held that religious Revivalism in the late eighteenth century distracted the minds of the English from thoughts of Revolution.}}&lt;/ref&gt; Bukod sa pangangaral ng Ebanghelyong Kristiyano, binisita ni [[John Wesley]] at ng kaniyang mga tagasunod na Metodista ang mga nakakulong, pati na rin ang mga mahihirap at matatanda, at nagtayo ng mga ospital at [[dispensaryo]] na nagbibigay ng libreng pangangalagang pangkalusugan para sa masa.&lt;ref name=&quot;MaddoxVickers2010&quot;&gt;{{Cite book |last=Maddox |first=Randy L. |title=The Cambridge Companion to John Wesley |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_t4v0 |last2=Vickers |first2=Jason E. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-88653-6 |page=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_t4v0/page/179 179] |language=en}}&lt;/ref&gt; Sinabi ng sosyologo na si William H. Swatos na &quot;Binago ng sigasig ng mga Metodista ang mga tao, na hinihikayat silang igiit ang makatuwirang kontrol sa kanilang sariling buhay, habang nagbibigay sa sistema nito ng mutwal na disiplina ng sikolohikong seguridad na kinakailangan para sa awtonomong konsiyensiya at mga liberal na mithiin upang maging internalisado, isang pinagsamang bahagi ng 'mga bagong tao' ... na muling nabuhay ng pangangaral ni Wesley.&quot;&lt;ref name=&quot;Swatos1998&quot;&gt;{{Cite book |last=Swatos |first=William H. |title=Encyclopedia of Religion and Society |url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_j2f3 |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield|Rowman Altamira]] |year=1998 |isbn=978-0-7619-8956-1 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_j2f3/page/385 385] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagsasagawa ng [[Kilusan ng pagtitimpi|pagtitimpi]] sa mga Metodista, pati na rin ang kanilang pagtanggi sa [[Sugal|pagsusugal]], ay nagtulot sa kanila na alisin ang [[pangalawang kahirapan]] at makaipon ng kapital.&lt;ref name=&quot;Swatos1998&quot; /&gt; Ang mga indibidwal na dumadalo sa mga kapilya ng Metodista at mga [[Sunday school]] ay &quot;nagdala sa buhay industriyal at politikal ang mga katangian at talentong kanilang nalinang sa loob ng Metodismo at ginamit ang mga ito para sa mga uring manggagawa sa mga paraang hindi rebolusyonaryo.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thomis |first=Malcom I. |title=Threats of Revolution in Britain 1789–1848 |url=https://archive.org/details/threatsofrevolut0000thom |last2=Holt |first2=Peter |date=1 December 1977 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-349-15817-1 |page=[https://archive.org/details/threatsofrevolut0000thom/page/132 132] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang paglaganap ng Simbahang Metodista sa Gran Britanya, ayon sa awtor at propesor na si Michael Hill, ay &quot;pumuno sa parehong panlipunan ''at'' ideolohikong kakulangan&quot; sa lipunang Ingles, kaya &quot;binuksan ang mga daanan ng panlipunan at ideolohikal na mobilidad ... na gumana laban sa polarisasyon ng lipunang Ingles sa mahigpit na mga uring panlipunan.&quot;&lt;ref name=&quot;Swatos1998&quot; /&gt; Ikinakatuwiran ng historyador na si [[Bernard Semmel]] na &quot;Ang Metodismo ay isang kilusang kontra-rebolusyonaryo na nagtagumpay (sa lawak na nagtagumpay ito) dahil ito ay isang rebolusyon na radikal na naiiba ang uri&quot; na may kakayahang magdulot ng pagbabago sa lipunan sa malawakang saklaw.&lt;ref name=&quot;Swatos1998&quot; /&gt;

== Mga alternatibong teorya ==
Pinag-iiba ni Skocpol ang kanyang teorya mula sa mga [[Sikolohiya|sikolohikong]] teorya ng rebolusyon (&quot;mga pinagsama-samang teoryang sikolohikal&quot;), mga teorya ng mga sistema at halaga, at mga teorya tungkol sa mga tunggalian sa politika.{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Ted Robert Gurr]] at ang kaniyang aklat na ''Why Men Rebel'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng isang teoryang sikolohiko kung saan ang teoryang ito ay nagpapaliwanag ng karahasan bilang resulta ng galit na nagmumula sa kawalan ng kakayahan ng mga indibidwal na makamit o gawin ang mga bagay na pinahahalagahan nila, isang estado na tinatawag na [[relatibong pagkakait]].{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Charles Tilly|Charles Tilly,]] kasama ang aklat na ito ''na Mula sa Mobilisasyon tungo sa Rebolusyon,'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng teorya ng tunggalian sa politika. Ikinakatuwiran niya na ang mga grupong may mga mapagkukunan ng rekurso ay naglalaban-laban para sa kapangyarihang pampolitika, at ang mga pagbabago sa pagkamit sa mga rekurso ay maaaring magresulta sa rebolusyon. {{Sfn|Skocpol|1979}} Tinatalakay ni [[Chalmers Johnson]], sa kaniyang aklat na ''Revolutionary Change'', ang isang modelong nakabatay sa halaga. Ang lipunan ay minodelo sa mga tuntunin ng koordinasyon ng iba't ibang mga pagpapahalagang natanto sa pamamagitan ng sosyalisasyon, mga pamantayan, at mga tuntunin, na siyang nagbibigay-katwiran sa kaayusang pampolitika. Ikinakatuwiran ni Johnson na nangyayari ang rebolusyon kapag ang mga pagpapahalagang ito ay nagiging hindi magkatugma.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran din ni Skocpol na ang mga teoryang [[Marxismo|Marxista]] ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pag-unawa sa mga rebolusyon ngunit kulang ang mga ito ng paliwanag kung kailan nagaganap at hindi nagaganap ang mga rebolusyon, hindi isinasaalang-alang ang papel ng organisasyon ng estado sa mga rebolusyon, sa halip na nakatuon sa mga estruktura ng uri.{{Sfn|Skocpol|1979}}

Ikinakatuwiran ni Skocpol na bagama't maaaring ipaliwanag ang mga rebolusyon sa mga tuntunin ng mga teoryang sosyolohikong ito, mahirap malaman kung aling paliwanag ang totoo dahil ang mga konsepto ay napakalawak. Nagtalo siya na ang isang [[mapaghambing na pananaliksik pangkasaysayan]] na batay sa mga konsepto mula sa sosyolohiya ay kapaki-pakinabang.{{Sfn|Skocpol|1979}}

== Tingnan din ==

* [[Himagsikang Silangang Sumatra]]
* [[Himagsikang Tahimik]]
* [[Himagsikang Rojava]]
* [[Himagsikang Rwanda]]
* [[pista ng Himagsikang Panlipunan]]
* ''[[Sosyolohiya ng Himagsikan (aklat)|Sosyolohiya ng Himagsikan]]''

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

=== Mga akdang binanggit ===

* {{Cite book |last=Skocpol |first=Theda |author-link=Theda Skocpol |title=States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China |url=https://archive.org/details/statessocialrevo0000skoc_p6i4 |date=1979 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge}}
{{Revolutionary socialism}}</text>
      <sha1>b43vbui6te8jjvqqh03eh4qslbmp8gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jose T. Nueno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339900</id>
    <revision>
      <id>2235826</id>
      <parentid>2228725</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="d674e18t6smu2i3pk8tavxtvw2a9u4i" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder|name=Jose T. Nueno|image=José Topacio Nueno's passport application 1924.jpg|caption=|office=Member of the [[House of Representatives of the Philippines|Philippine House of Representatives]] for [[Manila's 1st congressional district|Manila's 1st district]]|term_start=May 25, 1946|term_end=December 30, 1949|predecessor=Engracio Clemeña|successor=Engracio Clemeña|birth_name=Jose Topacio Nueno|birth_date={{birth date|1900|09|30}}|birth_place=[[Imus]], [[Cavite]], [[Insular Government of the Philippine Islands|Philippine Islands]]|death_date={{death year and age|1967|1900}}|party=[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]] (1946–1951; from 1953)|allegiance={{flag|Philippines|1936}}&lt;br&gt;{{flag|United States}}|branch=[[United States Army]]|rank=[[Colonel]]|unit=[[11th Airborne Division]]}}Si '''Jose Topacio Nueno''' (Setyembre 30, 1900 – {{Circa|1967}} ) ay isang Pilipinong abogado, kolumnista, at politiko na nagsilbi bilang miyembro ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] para sa [[unang distritong pangkongreso ng Maynila]] mula 1946 hanggang 1949. Dati siyang naglingkod bilang miyembro ng Lupon ng Munisipyo ng Maynila.

== Maagang buhay ==
Ipinanganak si Nueno noong Setyembre 30, 1900, sa [[Imus]], [[Kabite|Cavite]], kina Felipe Topacio at Dionisia Nueno.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-09-30 |title=Bantayog ni Jose Topacio Nueno, pinasinayaan sa ika-125 anibersaryo ng kapanganakan |url=https://cityofimus.gov.ph/News/458_2025_Sept_BantayogJoseTopacioNueno |access-date=2026-09-09 |website=City Government of Imus |language=fil}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
Mula 1923 hanggang 1925, si Nueno ay bahagi ng delegasyon ng Pilipinas sa Parlamentong Misyong Pangkalayaan sa [[Estados Unidos]]. Kalaunan ay nahalal siya sa Lupon ng Munisipyo ng Maynila at, noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nagsilbi bilang [[Koronel (Estados Unidos)|koronel]] ng [[Pakikidigmang gerilya|gerilya]] sa [[11th Airborne Division]] ng [[Hukbong Katihan ng Estados Unidos]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Nahalal si Nueno sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan ng mga Kinatawan]] noong 1946, na kumakatawan [[unang distritong pangkongreso ng Maynila]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Roster of Philippine Legislators (1907–2019) |url=https://docs.congress.hrep.online/download/docs/roster-legislators.pdf |access-date=2026-09-09 |website=[[House of Representatives of the Philippines]]}}&lt;/ref&gt; Naiulat na nabanggit na naghain siya ng isang resolusyon na pumipigil sa anim na kinatawan na halal ng [[Alyansang Demokratiko (Pilipinas)|Alyansang Demokratiko]], sina [[Jesus Lava]] ng Bulacan; Jose A. Cando at Constancio Padilla ng Nueva Ecija; [[Amado Yuzon]] at [[Luis Taruc]], ang pinuno ng partido, ng Pampanga; at Alejandro Simpaoco ng Tarlac; pati na rin ang kinatawan na halal na si [[Alejo Santos]] ng Bulacan at tatlong senador na halal mula sa [[Partido Nacionalista|Nacionalista Party]], [[Ramon Diokno]], [[José O. Vera|Jose O. Vera]], at [[José E. Romero|Jose E. Romero]], na manungkulan dahil sa mga kasong alegasyong pandaraya sa eleksiyon at terorismo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chapman |first=Abraham |date=1946 |title=Note on the Philippine Elections |url=https://www.jstor.org/stable/2752493 |journal=Pacific Affairs |publisher=Pacific Affairs, University of British Columbia |volume=19 |issue=2 |pages=193–198 |doi=10.2307/2752493 |issn=0030-851X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Saulo |first=Alfredo B. |title=Communism in the Philippines: An Introduction |url=https://archive.org/details/communisminphili0000alfr |publisher=Ateneo Publications Office |year=1969 |location=Manila, Philippines |pages=[https://archive.org/details/communisminphili0000alfr/page/47 47]–48 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong 1949, tumakbo si Nueno para sa [[Senado ng Pilipinas|Senado]] sa ilalim ng pakpak ni [[José Avelino|Avelino]] ng [[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]] at bilang isang independiyenteng kandidato noong 1951, ngunit natalo sa parehong halalan.

Tinangka niyang bumalik sa Kapulungan ng mga Kinatawan noong 1953, kung saan tumakbo siya para sa puwesto sa [[Ikalawang distritong pangkongreso ng Maynila|ikalawang distrito ng Maynila]], ngunit natalo siya kay Joaquin Roces.

== Personal na buhay at pamana ==
[[File:Jose_Topacio_Nueno_Monument,_Imus,_Cavite,_Oct_2025_(1).jpg|left|thumb|200x200px| Ang Jose Topacio Nueno Monument sa [[Imus]], [[Kabite|Cavite]]]]
Namatay si Nueno noong 1967. Isang abenida at isang monumento, na pinasinayaan noong 2025 sa kaniyang bayan sa Imus kasabay ng kanyang ika-125 anibersaryo ng kapanganakan, ang ipinangalan bilang parangal sa kanya.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Manila representatives}}
[[Kategorya:Mga Tagalog]]
[[Kategorya:Namatay noong 1967]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1900]]</text>
      <sha1>d674e18t6smu2i3pk8tavxtvw2a9u4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Casa Hacienda de Mandaloya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339966</id>
    <revision>
      <id>2235785</id>
      <parentid>2233179</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16511" sha1="70x2rs9e8nlb0f00gmzzz416udsuaf7" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name = Casa Hacienda de Mandaloya
| image = Kumbentong Agustino ng Mandaluyong 9458.jpg
| image_alt = 
| image_caption = 
| former_names = Asilo de Mandaloya, San Carlos Seminary
| alternate_names = Lumang Gusali
| status = 
| building_type = institusyonal
| architectural_style = [[Bahay na bato]]
| coordinates = {{coord|dim:30_region:PH_type:landmark|format=dms|display=inline,title}}
| image_map = 
| map_caption = 
| pushpin_map = 
| address = 736 Kalye Heneral Kalentong
| location_town = [[Mandaluyong]]
| location_country = Pilipinas
| altitude = 
| current_tenants = 
| start_date = 
| completion_date = Pebrero 1, 1716
| cost = 
| client = 
| owner = [[Arkidiyosesis ng Manila]]
| affiliation = [[Salesians of Don Bosco]]
| floor_count = 2
| floor_area = 
| other_dimensions = 
}}Ang '''Casa hacienda de Mandaloya'''&lt;ref name=&quot;zuniga&quot;&gt;{{Cite book |last=Martínez de Zúñiga |first=Fr. Joaquín |url=http://www.xeniaeditrice.it/zuñigaIocrpdf.pdf |title=Estadismo de las Islas Filipinas |date=1893 |publisher=Imprenta de la Viuda De M. Minuesa de los Ríos |location=Madrid |page=195 |access-date=27 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;perez&quot;&gt;{{Cite book |last=Pérez |first=Elviro J. |url=https://archive.org/details/catlogobiobibli00peregoog/mode/1up |title=Catálogo bio-bibliográfico de los religiosos Agustinos de la provincia del Santisimo nombre de Jésus de las islas Filipinas desde fundación hasta nuestros dias |date=1901 |publisher=Colegio de Sto. Tomás |location=Manila |page=477 |language=Spanish |access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Isacio Rodríguez, OSA |url=https://www.agustinosvalladolid.es/estudio/investigacion/archivoagustiniano/archivofondos/archivo2004/archivo_2004_04.pdf |title=Las Agustinas Misioneras y el Asilo de Mandaloya (Filipinas) 1883-1890 |last2=Jesús Álvarez, OSA |page=11 |language=Spanish |access-date=6 November 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{Cite web |title=Flora de Filipinas |url=https://bibdigital.rjb.csic.es/records/item/9470-flora-de-filipinas-gran-edicion-atlas-i? |access-date=15 November 2025 |website=Biblioteca Digital |publisher=Real Jardín Botánico}}&lt;/ref&gt; ({{Literal na pagsasalin|Bahay-asyenda ng Madaloya}}) o '''Casa hacienda de Mandaloyon'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hernandez |first=Policarpo F. |title=The Augustinians in the Philippines and Their Contribution to the Printing Press, Philology, Poetry, Religious Literature, History, and Sciences |date=1998 |publisher=[[Colegio San Agustin – Makati|Colegio San Agustin]] |isbn=9789716040586 |location=Makati City |page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ortigas&quot;&gt;{{Cite news |last=Mawis-Aliston |first=Arch. Vittoria Lou |date=22 February 2020 |title=Ortigas Center: The heart of the ‘new revolution’ |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://business.inquirer.net/291107/ortigas-center-the-heart-of-the-new-revolution |access-date=8 October 2025}}&lt;/ref&gt; ({{Literal na pagsasalin|Bahay-asyenda ng Mandaloyon}}) ay isang makasaysayan at pamana na gusali na itinayo noong Pebrero 1, 1716,&lt;ref name=&quot;angels&quot;&gt;{{Cite book |last=Galende |first=Pedro G. |title=Angels in Stone: Architecture of Augustinian Churches in the Philippines |url=https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale |date=1987 |publisher=G.A. Formoso Publishing |isbn=9718575006 |location=Pasay |page=[https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale/page/48 48]}}&lt;/ref&gt; at ang pinakamatandang [[Asyenda|casa hacienda]] na umiiral sa [[Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jose |first=R.T. |title=Spanish Colonial Architecture in the Philippines (1565-1898) |url=https://studylib.net/doc/8250485/the-spanish-colonial-tradition-from-1565-to-1898-the |access-date=8 October 2025 |website=studylib.net}}&lt;/ref&gt; Ito ay matatagpuan sa loob ng kampus ng [[Don Bosco Technical College]] sa [[Mandaluyong]], [[Kalakhang Maynila]].

Sa buong kasaysayan nito, ang gusali ay nagsilbing [[ermitoryo]], ampunan ng mga ulila, kapitolyo ng probinsiya,&lt;ref name=&quot;Rizal&quot;&gt;{{Cite book |last=Tiangco |first=Cesar S. |url=https://books.google.com.ph/books?id=A1MeAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y |title=Rizal Province: A Political History |date=1967 |publisher=Office of the Governor, Rizal Cultural Committee |location=Pasig |page=97, 198}}&lt;/ref&gt; seminaryo ng arkidiyosesis&lt;ref name=&quot;cullum&quot;&gt;{{Cite journal |last=Cullum |first=Leo A. |date=30 September 1970 |title=San Carlos Seminary and the Jesuits |url=https://archium.ateneo.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/phstudies/article/2159/&amp;path_info=5154.pdf |journal=Philippine Studies |volume=18 |issue=3 |page=479–545 |access-date=10 October 2025}}&lt;/ref&gt; at paaralan. Dito nabunyag ang pag-iral at mga lihim ng [[Katipunan]] noong 1896, na humantong sa pagkakatuklas nito ng mga awtoridad na Espanyol na nagpasimula ng [[Himagsikang Pilipino|rebolusyong Pilipino]].&lt;ref name=&quot;NHCP Andres&quot;&gt;{{Cite web |date=4 September 2012 |title=Andres Bonifacio and the Katipunan |url=https://nhcp.gov.ph/andres-bonifacio-and-the-katipunan/ |access-date=8 October 2025 |website=National Historical Commission of the Philippines |publisher=[[National Historical Commission of the Philippines]]}}&lt;/ref&gt;

== Arkitektura ==
[[File:Gran_Escalera_of_the_Casa_Hacienda_de_Mandaloya.jpg|left|thumb|120x120px| Malaking hagdanan]]
Ang gusali ay nagtataglay ng mga elemento ng arkitekturang [[bahay na bato]], at itinayo sa istilo ng isang [[Arkitektura ng mga Californianong misyon|tradisyonal na mission complex]] na may malawak na panloob na patyo. Ang pangunahing (malaking) hagdanan nito, at ang koridor sa ground at second floor ay napanatili sa orihinal nitong estruktura.&lt;ref name=&quot;angels&quot; /&gt;

== Kasaysayan ==
[[File:Plano_de_la_Plaza_de_Manyla_y_sus_contornos_(cropped).png|thumb|Mapa ng ''Maynila at mga karatig-pook nito'' noong 1814 kung saan makikita ang ''Casa hacienda de Mandaloya''.]]

=== Kumbentong Agustino ===
Ang Casa hacienda ng Mandaloya ay nagsimula bilang isang bahay na gawa sa kahoy upang tuluyan ng tagapag-alaga ng mahigit 4,000 ektarya&lt;ref name=&quot;ortigas2&quot;&gt;{{Cite news |last=Mawis-Aliston |first=Arch. Vittoria Lou |date=22 February 2020 |title=Ortigas Center: The heart of the ‘new revolution’ |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://business.inquirer.net/291107/ortigas-center-the-heart-of-the-new-revolution |access-date=8 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pante&quot;&gt;{{Cite book |last=Pante |first=Michael D. |title=A Capital City at the Margins |date=2019 |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=9789715509237 |location=Quezon City |page=48}}&lt;/ref&gt; na lupain ng mga [[Lalawigang Agustino ng Kabanal-banalang Pangalan ni Hesus sa Pilipinas|prayleng Agustino]] sa bayan ng [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana de Sapa]], apat na kilometro sa silangan ng napapaderang Español na lungsod ng [[Intramuros|Maynila]].&lt;ref name=&quot;ilustracion&quot;&gt;{{Cite journal |date=1 January 1860 |title=Parte científica |url=https://digilib.ust.edu.ph/digital/collection/ilusfilipin/id/217 |journal=Ilustración Filipina |language=Spanish |location=Manila |publisher=Imprenta y Litografia de Ramírez y Giraudier |volume=II |issue=1 |page=8 |access-date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt; Noong 1702, pinalaki at pinalitan ang bahay na kahoy gamit ang mga materyales mula sa bahay na bato ni Doña Jeronima Venegas, kung saan bumili ang mga Agustino ng lupa noong 1675 na idadagdag nila sa [[Hacienda de Mandaloya]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fernandez, O.P. |first=Pablo |url=https://repository.mainlib.upd.edu.ph/omekas/s/rare-periodicals/media/121861 |title=History of the Church in the Philippines (1521–1898) |date=1979 |publisher=National Book Store |isbn=9710805169 |page=857 |access-date=17 October 2025}}&lt;/ref&gt; Natapos ang pagtatayo ng casa hacienda noong 1716 na may isang kapilya na inialay sa ''Dulce Nombre de Jesus'' ({{Literal na pagsasalin|Matamis na Pangalan ni Hesus}}).&lt;ref name=&quot;angels2&quot;&gt;{{Cite book |last=Galende |first=Pedro G. |title=Angels in Stone: Architecture of Augustinian Churches in the Philippines |url=https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale |date=1987 |publisher=G.A. Formoso Publishing |isbn=9718575006 |location=Pasay |page=[https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale/page/48 48]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ilustracion&quot; /&gt;

Ang Pribadong Depinitoryo ng mga Agustino sa Pilipinas ay nagpulong sa casa hacienda noong 1770 at 1773.&lt;ref name=&quot;angels3&quot;&gt;{{Cite book |last=Galende |first=Pedro G. |title=Angels in Stone: Architecture of Augustinian Churches in the Philippines |url=https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale |date=1987 |publisher=G.A. Formoso Publishing |isbn=9718575006 |location=Pasay |page=[https://archive.org/details/angelsinstonearc0000gale/page/48 48]}}&lt;/ref&gt; Noong 1882, si Padre [[Celestino Fernández-Villar]] ang magtatapos at pipirma sa kaniyang kontribusyon sa ikatlong edisyon ng ''[[Flora de Filipinas]]'' ni Padre [[Manuel Blanco Ramos|Manuel Blanco]] sa Casa-hacienda de Mandaloya.&lt;ref name=&quot;flora2&quot;&gt;{{Cite web |title=Flora de Filipinas |url=https://bibdigital.rjb.csic.es/records/item/9470-flora-de-filipinas-gran-edicion-atlas-i? |access-date=15 November 2025 |website=Biblioteca Digital |publisher=Real Jardín Botánico}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Celestino Fernández-Villar Alonso |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/16619-celestino-fernandez-villar-alonso |access-date=15 November 2025 |website=Historia Hispánica |publisher=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;

Ang [[epidemya ng kolera noong 1882–1883]] ay pumatay ng sampu-sampung libo sa Maynila at sa mga nakapalibot na lalawigan,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ocampo |first=Ambeth R. |date=15 March 2011 |title=Death in the time of cholera (1882) |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://opinion.inquirer.net/4010/death-in-the-time-of-cholera-1882 |access-date=14 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Worcester |first=Dean C. |url=https://quod.lib.umich.edu/p/philamer/ajw2668.0001.001/21? |title=A History of Asiatic Cholera in the Philippine Islands |date=1909 |publisher=Bureau of Printing |location=Manila |page=19 |access-date=14 October 2025}}&lt;/ref&gt; na nag-iwan ng maraming bata na naulila at namamalimos sa mga lansangan. Bilang tugon sa nakababahalang kalagayan ng mga bata, ang Konfraternidad ng Nuestra Señora de la Consolación—isang grupo ng mga Espanyol na Katolikong matrona sa [[Simbahan ng San Agustin]]—ay tumanggap ng ilang ulila, ngunit kalaunan ay humingi ng tulong sa gobyerno dahil ang gawain ay naging labis na mabigat para sa kanila. Bumaling si [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador-Heneral]] [[Primo de Rivera]] sa mga orden ng relihiyon na may kakayahang pangrelihyon para sa gayong gawain.

=== Asilo de Mandaloya ===
Madaling nakipagtulungan ang mga Agustino upang akuin ang obligasyon na pangalagaan ang mga ulila ng epidemya ng kolera. Nagtayo sila ng pansamantalang silungan para sa mga ulila sa San Marcelino sa [[Paco, Maynila|Paco]]. Di-nagtagal, ang mga ulilang batang lalaki ay inilipat sa Guadalupe sa [[Makati|San Pedro Macati]] at pagkatapos ay sa [[Malabon|Tambobong]], habang ang mga ulilang batang babae ay inilipat sa kanilang ginawang kumbento sa kanilang asyenda sa Mandaloya. Ang casa hacienda ay makikilala bilang ''Asilo de Nuestra Señora de la Consolación de Mandaloya'' ({{Literal na pagsasalin|Asilo ng Mahal na Ina ng Konsolasyon ng Mandaloya}}) o ''Asilo de Mandaloya''.&lt;ref name=&quot;perez2&quot;&gt;{{Cite book |last=Pérez |first=Elviro J. |url=https://archive.org/details/catlogobiobibli00peregoog/mode/1up |title=Catálogo bio-bibliográfico de los religiosos Agustinos de la provincia del Santisimo nombre de Jésus de las islas Filipinas desde fundación hasta nuestros dias |date=1901 |publisher=Colegio de Sto. Tomás |location=Manila |page=477 |language=Spanish |access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;

Upang maalagaan ang mga batang babaeng naulila, inimbatahan nina Padre Salvador Font, Bikaryong Panlalawigan ng mga Agustino sa Maynila, at Padre Jose Tintorer, Superyor Mayor ng Agustino sa España ang mga madre ng ''Beaterio de Mantelatas de San Agustin'' ng [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona, España]]. Dumating ang unang lupon ng mga madre noong Abril 6, 1883 na kinabibilangan ni Madre [[Consuelo Barcelo]], na magtatatag ng ''Congregación de las Hermanas Agustinas Terciarias de Filipinas'' ({{Literal na pagsasalin|Kongregasyon ng mga Agustinong Madreng Tersiyaryo sa Pilipinas}}).

Higit pa sa pangangalaga sa mga ulilang batang babae, binigyan sila ng mga madre ng edukasyong Kristiyano at tinuruan din ng musika, piano, pagpipinta, pagguhit, pananahi, pag-aayos ng buhok, paggawa ng puntas, paglalaba, habang ang kanilang pagbuburda, pananahi, at artipisyal na paggawa ng mga bulaklak ay nagwagi para sa kanila ng mga parangal sa Madrid at Manila Expositions. Di-nagtagal, ang ''asilo'' ay naging isang ''asilo-colegio'' ({{Literal na pagsasalin|asilo-kolehiyo}}). Ang edukasyong natanggap ng mga ulilang batang babae sa asilo-colegio ay naging malawak na alam na kalaunan ay pumayag ang mga madre sa paulit-ulit na kahilingan ng mayayamang pamilya na tanggapin ang mga anak na babae ng mga ''[[peninsulares]]'' at ''[[mestizos]]'' bilang mga naninirahan sa kanilang mga tahanan.&lt;ref name=&quot;zamora&quot;&gt;{{Cite book |last=Zamora |first=Eladio |url=https://archive.org/details/lascorporacione00zamogoog/ |title=Las corporaciones religiosas en Filipinas |date=1901 |publisher=Impr. y librería religiosa de A. Martín |location=Valladolid |page=273 |language=Spanish |access-date=27 October 2025}}&lt;/ref&gt; Noong 1893, sa panahon ng panunungkulan ni Padre. Benito Ubierna, muling pinalaki ang casa hacienda&lt;ref name=&quot;galende2&quot;&gt;{{Cite book |last=Galende |first=Pedro G. |title=Angels in Stone: Augustinian Churches in the Philippines |date=1997 |publisher=San Agustin Museum |isbn=9719157100 |location=Manila |page=42–43}}&lt;/ref&gt; upang mapaunlakan ang lumalaking bilang ng mga naninirahan sa bakuran.

=== Pagkakatuklas sa Katipunan ===
{{Pangunahin|Katipunan#Pagkakatuklas}}
Sa loob ng casa hacienda nabunyag ang pagkakaroon ng lihim na samahan ng [[Katipunan]]. Noong Agosto 19, 1896, si Teodoro Patiño, isang hindi nasisiyahang miyembro ng Katipunan, ay ibinunyag sa kaniyang kapatid na si Honoria, isang ''agraciada''&lt;ref name=&quot;Rizal2&quot;&gt;{{Cite book |last=Tiangco |first=Cesar S. |url=https://books.google.com.ph/books?id=A1MeAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y |title=Rizal Province: A Political History |date=1967 |publisher=Office of the Governor, Rizal Cultural Committee |location=Pasig |page=97, 198}}&lt;/ref&gt; sa kolehiyo ng asilo, ang tungkol sa lihim na samahan at mga plano nito na maglunsad ng isang [[Himagsikang Pilipino|rebolusyon]] upang ibagsak ang pamamahala ng España.&lt;ref name=&quot;NHCP Andres2&quot;&gt;{{Cite web |date=4 September 2012 |title=Andres Bonifacio and the Katipunan |url=https://nhcp.gov.ph/andres-bonifacio-and-the-katipunan/ |access-date=8 October 2025 |website=National Historical Commission of the Philippines |publisher=[[National Historical Commission of the Philippines]]}}&lt;/ref&gt; Dahil sa pagkagulat sa rebelasyon at takot para sa kanilang buhay, ibinahagi ni Honoria ang bagay na ito sa kaniyang prioresa, si Sor Teresa de Jesús, na siya namang nakakumbinsi kay Teodoro na ibunyag ang lahat ng kaniyang nalalaman tungkol sa Katipunan kay Padre. Si Mariano Gil, ang paring Agustino ng [[Simbahan ng Tondo|Tondo]], na ginawa rin ni Teodoro nang araw na iyon. Isang agarang pagsugpo sa Katipunan ang sumunod nang gabing iyon, na naglabas ng hindi mapabubulaanang ebidensiya ng pag-iral ng Katipunan. Ang mga pangyayari noong araw na iyon na nagsimula sa Casa Hacienda ay nagtulak kay [[Andrés Bonifacio]] na isulong ang kanilang mga plano para sa rebolusyon at magdeklara ng isang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayagang pag-aalsa]] pagkalipas ng ilang araw.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Milagros C. Guerrero |last2=Emmanuel N. Encarnacion |last3=Ramon N. Villegas |date=6 June 2003 |title=In Focus: Balintawak: The Cry for a Nationwide Revolution |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/balintawak-the-cry-for-a-nationwide-revolution/ |access-date=6 November 2025 |website=[[National Commission for Culture and the Arts]] |publisher=GOVPH |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625212518/https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/balintawak-the-cry-for-a-nationwide-revolution/ |archive-date=25 Hunyo 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
[[Kategorya:Katipunan]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>70x2rs9e8nlb0f00gmzzz416udsuaf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cervo, Liguria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340005</id>
    <revision>
      <id>2235768</id>
      <parentid>2230481</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="744xwq7x3myi7czb3n3ga5qemtse9np" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Cervo|official_name=Comune di Cervo|native_name=''O Çervo''|image_shield=Cervo-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|43|55|N|8|07|E|region:IT_type:city(1157)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=LIG}}|province=[[Lalawigan ng Imperia|Imperia]] (IM)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=3.39|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Cervesi|elevation_footnotes=|elevation_m=66|saint=[[San Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=18010|area_code=0183|website={{official website|https://www.cervo.com/}}|footnotes=|image_skyline=Cervo Altstadt 20090902.jpg}}Ang '''Cervo''' ({{Langx|lij|O Çervo}}) ay isang maliit, sinaunang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Imperia]], rehiyon ng [[Liguria]], [[Italya]]. Itinayo ito sa tuktok ng isang burol sa kahabaan ng [[Riviera ng Italya]]. Ito ay may humigit-kumulang 1,200 na naninirahan. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] (&quot;Ang mga  pinakamagandang nayon ng Italya&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Liguria |url=https://borghipiubelliditalia.it/liguria/ |access-date=31 July 2023 |language=it}}&lt;/ref&gt;

== Pangkalahatang-tanaw ==
[[File:Cervo083.jpg|left|thumb|200x200px| Sa loob ng [[Museong Etnograpiko ng Kanlurang Liguria]]]]
Ang paninirahan ay nagsimula bilang isang Romanong mansiyon sa kahabaan ng [[Via Julia Augusta]]. Dahan-dahang lumalawak, noong medyebal na panahon, ito ay naging isang [[piyudo]] ng Markes ng [[Clavesana]], na isang sakop ng [[Republika ng Genova]], kung saan si Cervo ay palaging tapat. Ang kasalukuyang katangian ng Cervo ay nagmula pa sa mga panahong ito: ang mga tore at kuta noong ika-16 na siglo ay pinoprotektahan pa rin ang nayon.

Isa sa mga pangunahing atraksiyon nito ay ang magandang [[Estilong Baroko|barokong]] simbahan ni San Juan Bautista, na tinatanaw ang dagat. Ang [[Arkitekturang Romaniko|Romanikong]] Oratorio di Santa Caterina ay naglalaman ng mga [[fresco]] noong ika-18 siglo.&lt;ref name=&quot;whitehouse2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Whitehouse |first=Rosie |title=Liguria |url=https://archive.org/details/liguriabradttrav0000whit |date=2016 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784770105 |edition=2nd |location=Chalfont St Peter, UK |page=[https://archive.org/details/liguriabradttrav0000whit/page/223 223]}}&lt;/ref&gt; Ang medyebal na kuta ng Clavesana ay matatagpuan sa [[Museong Etnograpiko ng Kanlurang Liguria|Ethnographic Museum of Western Liguria]] at sa [[Palazzo Viale-Citati]].

Dati, ang mga naninirahan dito ay kumikita mula sa pangingisda ng korales sa mga dagat ng [[Corsica|Corsican]] at [[Cerdeña]], bukod pa sa pagtatanim ng olibo at paglalayag, ngunit ang modernong ekonomiya ng Cervo ay nakabatay sa turismo at agrikultura.

== Kakambal na bayan/kinakapatid na lungsod ==
Ang Cervo ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa:

* {{Flagicon|Spain}}[[Cervo, Lugo]], España (2008)

== Sa kulturang popular ==
Bahagi ng pelikulang Aleman noong 1993 na ''[[Stalingrad (pelikula noong 1993)|Stalingrad]]'' ay kinunan sa Cervo.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stalingrad |url=http://filmsamerican.com/Stalingrad/ |access-date=13 December 2016 |publisher=Films American |quote=Errors in geography: At the beginning of the movie &quot;Porto Cervo&quot; is indicated as the location where the German army is located. But the city is clearly Cervo, in Liguria. Porto Cervo is in Sardinia.}}{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== Tingnan din ==

* [[Steria (sapa)|Steria]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commonscatinline|Cervo (comune, Italy)}}

* {{Official website}}
* [http://www.sommerakademie-cervo.de Summer music academy]
{{Province of Imperia}}
[[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>744xwq7x3myi7czb3n3ga5qemtse9np</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cipressa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340011</id>
    <revision>
      <id>2235820</id>
      <parentid>2230487</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3206" sha1="qc7wd7o8kjup87mri5ywdt9aug0jhxu" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Cipressa|official_name=Comune di Cipressa|native_name=''A Çipressa''|image_shield=Cipressa-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|43|51|N|7|56|E|type:city(1,183)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng Imperia|Imperia]] (IM)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=9.5|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=18017|area_code=0183|website=|footnotes=|image_skyline=Cipressa.jpg}}Ang '''Cipressa''' ({{Langx|lij|A Çipressa}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Imperia]], rehiyon ng [[Liguria]], [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|100|km|mi}} timog-kanluran ng [[Genova]] at mga {{Convert|9|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Imperia, Liguria|Imperia]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 1,183 at may lawak na {{Convert|9.5|km2|mi2}}.&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;

Ang Cipressa ang nagbigay ng pangalan nito sa isa sa dalawang akyatan na tampok sa mga huling kilometro ng prestihiyosong [[karera ng pagbibisikleta]] sa [[Milan–Sanremo]]. Kilala bilang ''Ang Cipressa'', ang pag-akyat ay idinagdag noong 1982 upang patatagin ang ruta bago ang huling pag-akyat sa [[Poggio di San Remo|Poggio]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cossins |first=Peter |title=The Monuments |year=2015 |url=https://archive.org/details/monumentsgritglo0000pete |publisher=Bloomsbury Press |isbn=9781408846834}}&lt;/ref&gt; Nagsisimula ang pag-akyat sa Dagat Mediteraneo sa [[San Lorenzo al Mare]], pag-akyat sa Cipressa sa pamamagitan ng via Cipressa, sa pamamagitan ng Provinciale at sa pamamagitan ng Matteotti. Ang kampana ng simbahan ng Cipressa ang siyang nagmamarka sa pagtatapos ng pag-akyat, at naging isang kilalang palatandaan sa pagbibisikleta.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hood |first=Edmond |title=SanRemo’07: The Cipressa And Poggio Up Close |url=https://pezcyclingnews.com/racing/racenews-07/sanremo07-the-cipressa-and-poggio-up-close/ |access-date=16 March 2025 |website=PEZ Cycling}}&lt;/ref&gt;

Ang Cipressa ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Civezza]], [[Costarainera]], [[Pietrabruna]], [[Pompeiana]], [[San Lorenzo al Mare]], [[Santo Stefano al Mare]], at [[Terzorio]]. Ang ''[[frazione]]'' nito ma Lingueglietta ay isa sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] (&quot;Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Liguria |url=https://borghipiubelliditalia.it/liguria/ |access-date=31 July 2023 |language=it}}&lt;/ref&gt;

== Ebolusyong demograpiko ==
{{historical populations|1861|1366|1871|1256|1881|1112|1901|948|1911|795|1921|789|1931|726|1936|753|1951|879|1961|1082|1971|1019|1981|1047|1991|1119|2001|1157|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}}

== Mga sanggunian ==
&lt;references /&gt;
{{Province of Imperia}}
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>qc7wd7o8kjup87mri5ywdt9aug0jhxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vega</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340012</id>
    <revision>
      <id>2235811</id>
      <parentid>2230636</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13084" sha1="7ten8o8io6djj2gbyydfza5nppj4d72" xml:space="preserve">{{Starbox begin}}
{{Starbox image
 | image=
&lt;div style=&quot;position: relative&quot;&gt;[[File:Lyra constellation map.svg|250px|alt=Diagram showing star positions and boundaries of the Cetus constellation and its surroundings]]
     &lt;div style=&quot;position: absolute; left: 140px; top: 130px&quot;&gt;[[File:Cercle rouge 100%.svg|25px]]&lt;/div&gt;
     &lt;/div&gt;
 | caption=Lokasyon ng Vega (nakabilog).
}}
{{Starbox observe
| epoch=[[J2000.0]]
| constell=[[Lyra]]
| pronounce={{IPAc-en|'|v|iː|g|@}}&lt;ref&gt;{{OED|Vega}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kunitzsch/&gt; or {{IPAc-en|'|v|ei|g|@}}
| ra={{RA|18|36|56.33635}}&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| dec={{DEC|+38|47|01.2802}}&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| appmag_v=+0.026&lt;ref name=bohlin/&gt; (−0.02{{snd}}+0.07)&lt;ref name=gcvs/&gt;
}}
{{Starbox character
| type=[[Bituing pangunahing sekwensiya|Pangunahing sekwensiya]]&lt;ref name=zorec2012/&gt;
| class=A0Va&lt;ref name=gray2003/&gt;
| b-v=0.00&lt;ref name=ducati/&gt;
| u-b=0.00&lt;ref name=ducati/&gt;
}}
{{Starbox astrometry
| radial_v=−13.9 ± 0.9 &lt;ref name=rgcrv1966/&gt;
| prop_mo_ra=200.94&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| prop_mo_dec=286.23&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| parallax=130.23
| p_error=0.36
| parallax_footnote=&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| absmag_v=+0.582&lt;ref name=&quot;Gatewood2008&quot;/&gt;
}}
{{Starbox detail
| mass={{val|2.15|0.10|0.15}}&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| radius={{val|2.726|0.006}} (ekwadoryal), {{val|2.418|0.008}} (polo)&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| rotational_velocity={{val|21.3|0.2}}&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| rotation={{val|16.3|ul=hours}}&lt;ref name=petit2022/&gt;
| luminosity={{val|47.2|0.2}}&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| temperature={{val|10070|90|fmt=commas}} (polo), {{val|8910|130|fmt=commas}} (ekwadoryal)&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| age_myr={{val|700|150|75}}&lt;ref name=monnier2012/&gt;
| metal_fe=−0.5&lt;ref name=aaa391_3_1039/&gt;
| gravity=4.1± 0.1&lt;ref name=apj645_1_664/&gt;
}}
{{Starbox catalog
| names = Wega&lt;ref name=allen1963/&gt;, Lucida Lyrae&lt;ref name=&quot;kendall1845&quot;/&gt;, Alpha Lyrae, α Lyrae, 3 Lyrae, BD+38°3238, HD 172167, GJ 721, HIP 91262, HR 7001, LTT 15486, SAO 67174&lt;ref name=SIMBAD/&gt;
}}
{{Starbox reference
|Simbad=Vega
}}
{{Starbox end}}

Ang '''Vega''' ay ang pinakamaliwanag na [[bituin]] sa hilagang [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Lyra]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Miller |first=James |date= |title=Vega Star Facts: Type, Size, Color &amp; Distance |url=https://www.astronomytrek.com/stars/vega/ |access-date=2026-09-30 |website=Astronomy Trek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date= |title=Vega (α Lyr): Star Type, Facts, Name, Location, Constellation {{!}} Star Facts |url=https://www.star-facts.com/vega/ |access-date=2026-09-30 |website=Star Facts |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Taglay nito ang ''[[Pagtatalaga ng Bayer|Bayer designation]]'' na α Lyrae, na isinusulat din bilang Alpha Lyrae at pinaikli bilang Alpha Lyr o α Lyr. Medyo itong malapit sa [[Sistemang Solar]], na layong nasa 25 [[Sinag-taon|taong-liwanag]] (7.7 [[Parsec|parsecs]]) mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vega |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Starlog/vega.html |access-date=2026-09-30 |website=hyperphysics.phy-astr.gsu.edu}}&lt;/ref&gt; Ito ang ikalimang pinakamaliwanag na bituin sa kalangitan sa gabi, at ikalawang pinakamaliwanag na bituin sa [[Hilagang Hating-globo|hilagang hemisperyo]], pagkatapos ng [[Arcturus]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |date=2026-05-10 |title=Blue-white Vega is the sky’s 5th-brightest star |url=https://earthsky.org/tonight/look-for-vega-in-the-northeast-in-springtime/ |access-date=2026-10-01 |website=EarthSky |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Ang Vega ang naging bituin sa [[Hilagang Polo|hilagang polo]] noong humigit-kumulang 12,000 BCE, at muli itong magiging gayon sa paligid ng taong 13,724, kung kailan magiging +84° 14′ ang [[deklinasyon]] nito, na wala pang anim na digri mula sa polo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Howell |first=Elizabeth |date=2018-11-09 |title=Vega: The North Star of the Past and the Future |url=https://www.space.com/21719-vega.html |access-date=2026-09-30 |website=Space.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang Vega ang unang bituin, maliban sa Araw, na nakuhanan ng larawan at spectrum nito.&lt;ref name=barger_white2000&gt;{{cite book | display-authors=1 | last1=Barger | first1=M. Susan | last2=White | first2=William B. | date=2000 |orig-date=1991 | title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science | publisher=JHU Press | page=88 | isbn=978-0-8018-6458-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=paps24_166&gt;{{cite journal | last=Barker | first=George F. | title=On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra | journal=Proceedings of the American Philosophical Society | date=1887 | volume=24 | pages=166–172 }}&lt;/ref&gt; Isa rin ito sa mga unang bituin na tinantiya ang layo gamit ang mga sukat ng [[paralaks]]. Ginamit ang Vega bilang batayan sa pagkakalibrate ng iskala ng liwanag na [[Potometriya (astronomiya)|potometriko]], o sukat ng liwanag ng mga bituin. Isa rin ito sa mga bituin na ginamit upang itakda ang ''[[Zero point (potometriya)|zero point]]'' ng [[sistemang potometriko ng UBV]].

Noong 2005, nakakuha ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Spitzer]] ng mga detalyadong [[infrared]] na larawan ng [[alikabok]] sa paligid ng Vega. Ipinakita ng mga larawan na umaabot ang alikabok hanggang sa humigit-kumulang 815 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] mula sa bituin kapag sinusukat ng [[alonghaba]] na 160 μm. Mas malawak ang disk na ito kaysa sa dating inaakala, at halos bilog ito at walang malinaw na kumpol ng alikabok. Ang mga partikulo ng alikabok ay may sukat na humigit-kumulang 1–50 μm. Tinatayang ang kabuuang [[masa]] ng alikabok ay 3{{e|-3}} ng [[masa ng Daigdig]], o humigit-kumulang 7.5 beses ng masa ng [[sinturon ng asteroyd]].&lt;ref name=Su2024/&gt;

== Galeriya ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Talaksan:Vega compared with the Sun.jpg|Paghahambing ng laki ng Vega (kaliwa) sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] (kanan).
Talaksan:Star-Vega.png|Larawan ng Vega na kinunan noong Marso 2025.
Talaksan:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|Ang debris disk sa paligid ng Vega na nakunan ng JWST MIRI at ALMA.&lt;ref name=Su2024&gt;{{cite journal|last1 = Su| first1 = Kate Y. L.|first2=Andras |last2=Gaspar |first3=George H. |last3=Rieke |first4=Renu |last4=Malhotra |first5=Luca |last5=Matra |first6=Schuyler Grace |last6=Wolff |first7=Jarron M. |last7=Leisenring |first8=Charles |last8=Beichman |first9=Marie |last9=Ygouf| date = 31 Oktubre 2024| title = Imaging of the Vega Debris System using JWST/MIRI| journal = The Astrophysical Journal| volume = 977| issue = 2| page = 277| doi = 10.3847/1538-4357/ad8cde| doi-access = free| arxiv = 2410.23636| bibcode = 2024ApJ...977..277S}}&lt;/ref&gt;
Talaksan:Summer triangle.png|[[Asterismong Triangulong Tag-init]]: Ang Vega, [[Altair]], at [[Deneb]].
&lt;/gallery&gt;

== Tingnan din ==
* [[Sirius]]
* [[Procyon]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=Kunitzsch&gt;{{cite book
 |last1=Kunitzsch |first1=Paul
 |last2=Smart |first2=Tim
 |date = 2006 |edition = 2nd rev.
 |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations
 |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts
 |isbn = 978-1-931559-44-7
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=aaa474_2_653&gt;{{cite journal | last=van Leeuwen | first=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=Nobyembre 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357  | doi-access=free| bibcode=2007A&amp;A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=aaa391_3_1039&gt;{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kinman | first1=T. | last2=Castelli | first2=F. | title=The determination of T&lt;sub&gt;eff&lt;/sub&gt; for metal-poor A-type stars using V and 2MASS J, H and K magnitudes | journal=Astronomy and Astrophysics | date=2002 | volume=391 | issue=3 | pages=1039–1052 | doi=10.1051/0004-6361:20020806 | bibcode=2002A&amp;A...391.1039K | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=bohlin&gt;{{cite journal|bibcode=2004AJ....127.3508B|title=Hubble Space Telescope Absolute Spectrophotometry of Vega from the Far-Ultraviolet to the Infrared|journal=The Astronomical Journal|volume=127|issue=6|pages=3508–3515|last1=Bohlin|first1=R. C.|last2=Gilliland|first2=R. L.|year=2004|doi=10.1086/420715|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gcvs&gt;{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|page=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=zorec2012&gt;{{cite journal |last1=Zorec |first1=J. |last2=Royer |first2=F. |title=Rotational velocities of A-type stars. IV. Evolution of rotational velocities |journal=Astronomy and Astrophysics |date=2012 |volume=537 |pages=A120 |doi=10.1051/0004-6361/201117691  |doi-access=free|arxiv=1201.2052 |bibcode=2012A&amp;A...537A.120Z }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gray2003&gt;{{cite journal|bibcode=2003AJ....126.2048G|arxiv=astro-ph/0308182|title=Contributions to the Nearby Stars (NStars) Project: Spectroscopy of Stars Earlier than M0 within 40 parsecs: The Northern Sample I|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=4|pages=2048|last1=Gray|first1=R. O.|last2=Corbally|first2=C. J.|last3=Garrison|first3=R. F.|last4=McFadden|first4=M. T.|last5=Robinson|first5=P. E.|year=2003|doi=10.1086/378365|s2cid=119417105}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ducati&gt;{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues|volume=2237|last=Ducati|first=J. R.|year=2002}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=rgcrv1966&gt;{{cite conference | first=D. S. | last=Evans | contribution=The Revision of the General Catalogue of Radial Velocities | title=Proceedings from IAU Symposium no. 30 | journal=Determination of Radial Velocities and Their Applications | volume=30 | page=57 | date=Hunyo 20–24, 1966 | place=London, England | bibcode=1967IAUS...30...57E }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Gatewood2008&quot;&gt;{{cite journal|bibcode=2008AJ....136..452G|doi = 10.1088/0004-6256/136/1/452|title = Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions|journal = The Astronomical Journal|volume = 136|issue = 1|pages = 452–460|year = 2008|last1 = Gatewood|first1 = George|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=monnier2012&gt;{{Cite journal |last1=Monnier |first1=J. D. |last2=Che |first2=Xiao |last3=Zhao |first3=Ming |last4=Ekstrom |first4=S. |last5=Maestro |first5=V. |last6=Aufdenberg |first6=J. |last7=Baron |first7=F. |last8=Georgy |first8=C. |last9=Kraus |first9=S. |last10=McAlister |first10=H. |last11=Pedretti |first11=E. |last12=Ridgway |first12=S. |last13=Sturmann |first13=J. |last14=Sturmann |first14=L. |last15=Brummelaar |first15=T. ten |date=2012 |title=Resolving Vega and the inclination controversy with CHARA/MIRC |arxiv=1211.6055 |bibcode=2012ApJ...761L...3M |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=1 |pages=L3 |doi=10.1088/2041-8205/761/1/L3 |issn=2041-8205}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=petit2022&gt;{{cite journal| bibcode=2022A&amp;A...666A..20P | title=A decade-long magnetic monitoring of Vega | last1=Petit | first1=P. | last2=Böhm | first2=T. | last3=Folsom | first3=C. P. | last4=Lignières | first4=F. | last5=Cang | first5=T. | journal=Astronomy and Astrophysics | year=2022 | volume=666 | pages=A20 | doi=10.1051/0004-6361/202143000  | doi-access=free| arxiv=2208.09196 | s2cid=251710497 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=apj645_1_664&gt;{{cite journal | display-authors=1 | last1=Aufdenberg | first1=J.P. | last2=Mérand | first2=A. | last3=Coudé du Foresto | first3=V. | last4=Absil | first4=O. | last5=Di Folco | first5=E. | last6=Kervella | first6=P. | last7=Ridgway | first7=S. T. | last8=Berger | first8=D. H. | last9=ten Brummelaar | first9=T. A. | title=First results from the CHARA Array: VII. Long-Baseline Interferometric Measurements of Vega Consistent with a Pole-On, Rapidly Rotating Star? | journal=Astrophysical Journal | date=2006 | volume=645 | issue=1 | pages=664–675 | doi=10.1086/504149 | bibcode=2006ApJ...645..664A | arxiv=astro-ph/0603327 | s2cid=13501650 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=allen1963&gt;{{cite book | first=Richard Hinckley | last=Allen | date=1963 | title=Star Names: Their Lore and Meaning | publisher=Courier Dover Publications | isbn=((978-0-486-21079-7)) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/starnamestheirlo00alle }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kendall1845&gt;{{cite book | first=E. Otis | last=Kendall | date=1845 | title=Uranography: Or, A Description of the Heavens; Designed for Academics and Schools; Accompanied by an Atlas of the Heavens | publisher=Oxford University Press | location=Philadelphia }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=SIMBAD&gt;{{cite journal | author=Staff |url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=vega | title=V* alf Lyr – Variable Star | journal=SIMBAD }}&lt;/ref&gt;

}}

{{usbong|Astronomiya}}

[[Kategorya:Mga bituin]]
[[Kategorya:Lyra (konstelasyon)]]</text>
      <sha1>7ten8o8io6djj2gbyydfza5nppj4d72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rukbat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340048</id>
    <revision>
      <id>2235807</id>
      <parentid>2230638</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7626" sha1="5uxne7pf054vl5gnhav1chkuaenu87q" xml:space="preserve">{{Starbox begin
| name = Rukbat
}}
{{Starbox image
| image = 
   &lt;div style=&quot;position: relative&quot;&gt;[[File:Sagittarius IAU.svg|250px|alt=Diagram showing star positions and boundaries of the Cetus constellation and its surroundings]]
     &lt;div style=&quot;position: absolute; left: 99px; top: 182px&quot;&gt;[[File:Cercle rouge 100%.svg|12px]]&lt;/div&gt;
     &lt;/div&gt;
 | caption=Lokasyon ng Rukbat (nakabilog).
}}
{{Starbox observe
| epoch       = J2000
| ra          = {{RA|19|23|53.17483}}&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| dec         = {{DEC|−40|36|57.3705}}&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| appmag_v    = +3.97&lt;ref name=clpl4_99/&gt;
| constell    = [[Sagittarius (konstelasyon)|Sagittarius]]
}}
{{Starbox character
| type        = [[Bituing pangunahing sekwensiya|Pangunahing sekwensiya]]&lt;ref name=zorec2012/&gt;
| class       = B8&amp;nbsp;V&lt;ref name=msom1962/&gt;
| b-v         = −0.10&lt;ref name=clpl4_99/&gt;
| u-b         = −0.33&lt;ref name=clpl4_99/&gt;
| variable    = 
}}
{{Starbox astrometry
| radial_v    = −0.7&lt;ref name=rgcrv/&gt;
| prop_mo_ra  = +30.49&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| prop_mo_dec = −119.21&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| parallax    = 17.94
| p_error     = 0.22
| parallax_footnote =&lt;ref name=aaa474_2_653/&gt;
| absmag_v    = +0.23&lt;ref name=Anderson2012/&gt;
}}
{{Starbox detail
| mass        = 2.95&lt;ref name=David2015/&gt;
| radius      = 2.69&lt;ref name=McCarthy2012/&gt;{{efn|name=radius}}
| luminosity  = 130&lt;ref name=McCarthy2012/&gt;
| temperature = {{Val|12387|421|fmt=commas}}&lt;ref name=David2015/&gt;
| metal_fe    = −0.02&lt;ref name=&quot;aaa490&quot; /&gt;
| rotational_velocity = 71&lt;ref name=David2015/&gt;
| gravity     = 4.11&lt;ref name=David2015/&gt;
| age_myr     = 33&lt;ref name=David2015/&gt;
}}
{{Starbox catalog
| names = Rukbat, α Sgr, CD−40°13245, FK5 728, GC 26737, HD 181869, HIP 95347, HR 7348, SAO 325060, PPM 353699
}}
{{Starbox reference
 | Simbad = HD+181869
}}
{{Starbox end}}

Ang '''Rukbat''' (''[[Pagtatalaga ng Bayer|Bayer designation]]'': '''α Sagittarii''', dinaglat bilang '''Alpha Sgr''' o '''α Sgr''')&lt;ref name=Kunitzsch&gt;{{cite book
  |last1=Kunitzsch |first1=Paul
  |last2=Smart |first2=Tim
  |date = 2006  |edition = 2nd rev.
  |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations
  |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts
  |isbn = 978-1-931559-44-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAU-CSN&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt | title=IAU Catalog of Star Names |access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt; ay isang bituin na matatagpuan sa layong 182 [[Sinag-taon|taong-liwanag]] mula sa [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Sagittarius (konstelasyon)|Sagittarius]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date= |title=Rukbat (Alpha Sagittarii) {{!}} Star Facts |url=https://www.star-facts.com/rukbat-alpha-sagittarii/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |first= |title=Rukbat (Alpha Sagittarii) Star Facts (Distance, Colour &amp; more) |language=en-US |work=Universe Guide |url=https://www.universeguide.com/star/95347/alrami |access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt; Isa itong asul na [[Bituing pangunahing sekwensiya|bituing unano]] na kabilang sa uri B. Hindi ito partikular na maliwanag sa kalangitan kapag minamasdan ng mata, na may [[maliwanag na kalakhan]] na +3.97.&lt;ref name=clpl4_99/&gt;

Ang bituin ay may [[epektibong temperatura]] na humigit-kumulang dalawang beses kaysa sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at halos tatlong beses ang [[masa]] nito. Ang [[Kaliwanagan|liwanag]] nito ay humigit-kumulang 130 beses kaysa sa Araw. Batay sa labis na pagbuga nito ng radiyasyong [[infrared]], maaaring mayroon itong debris disk, katulad ng [[Vega]].&lt;ref name=&quot;aaa490&quot;/&gt; Isa itong sistemang binaryong ispektroskopiko na isang linya lamang ang nakikita sa spectrum.

== Tingnan din ==

* [[25 Arietis]]
* [[Alpha Ceti]]
* [[Procyon]]

== Tala ==
{{notelist|

{{efn|1=Nakuha ang radius sa pamamagitan ng pagmultiply ng diyametrong anggulo sa distansya; 107.5*0.00048 arcseconds*52.1 pc = 2.69 R☉.|name=radius}}

}}


== Mga sanggunian ==
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=aaa474_2_653&gt;{{citation | first1=Floor | last1=van Leeuwen |date=Nobyembre 2007 | title=Validation of the new Hipparcos reduction | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | bibcode=2007A&amp;A...474..653V | arxiv=0708.1752v1 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | journal=Astronomy and Astrophysics | s2cid=18759600 }} ''Tala:'' tingnan ang katalogong VizieR [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?I/311 I/311].&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=clpl4_99&gt;{{citation | display-authors=1 | last1=Johnson | first1=H. L. | last2=Iriarte | first2=B. | last3=Mitchell | first3=R. I. | last4=Wisniewskj | first4=W. Z. | title=UBVRIJKL photometry of the bright stars | journal=Communications of the Lunar and Planetary Laboratory | volume=4 | issue=99 | date=1966 | page=99 | bibcode=1966CoLPL...4...99J }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=zorec2012&gt;{{cite journal |last1=Zorec |first1=J. |last2=Royer |first2=F. |title=Rotational velocities of A-type stars. IV. Evolution of rotational velocities |journal=Astronomy and Astrophysics |date=2012 |volume=537 |pages=A120 |doi=10.1051/0004-6361/201117691  |doi-access=free|arxiv=1201.2052 |bibcode=2012A&amp;A...537A.120Z }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=msom1962&gt;{{citation | last=Buscombe | first=W. | title=Spectral classification of Southern fundamental stars | journal=Mount Stromlo Observatory Mimeogram | volume=4 | date=1962 | page=1 | bibcode=1962MtSOM...4....1B }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Anderson2012&gt;{{citation
 | title=XHIP: An extended hipparcos compilation
 | last1=Anderson | first1=E. | last2=Francis | first2=Ch.
 | journal=Astronomy Letters
 | volume=38 | issue=5 | pages=331 | year=2012
 | bibcode=2012AstL...38..331A | doi=10.1134/S1063773712050015
 | arxiv=1108.4971 | s2cid=119257644 | postscript=. }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=rgcrv&gt;{{citation | last=Evans | first=D. S. | date=Hunyo 20–24, 1966 | editor1-last=Batten | editor1-first=Alan Henry | editor2-last=Heard | editor2-first=John Frederick | title=The Revision of the General Catalogue of Radial Velocities | journal=Determination of Radial Velocities and Their Applications, Proceedings from IAU Symposium No. 30 | volume=30 | pages=57| location=University of Toronto | publisher=[[Pandaigdigang Unyong Astronomiko]] | bibcode=1967IAUS...30...57E }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=David2015&gt;{{citation
 | last1=David | first1=Trevor J. | last2=Hillenbrand | first2=Lynne A.
 | title=The Ages of Early-Type Stars: Strömgren Photometric Methods Calibrated, Validated, Tested, and Applied to Hosts and Prospective Hosts of Directly Imaged Exoplanets
 | journal=The Astrophysical Journal
 | volume=804 | issue=2 | pages=146 | year=2015
 | bibcode=2015ApJ...804..146D | doi=10.1088/0004-637X/804/2/146
 | arxiv=1501.03154 | s2cid=33401607 | postscript=. }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=McCarthy2012&gt;{{cite journal
 | title=The Sizes of the Nearest Young Stars
 | last1=McCarthy | first1=K. | last2=White | first2=R. J.
 | journal=The Astronomical Journal
 | volume=143 | issue=6 | pages=134
 | date=Hunyo 2012
 | bibcode=2012AJ....143..134M | doi=10.1088/0004-6256/143/6/134
 | arxiv=1201.6600 | s2cid=118538522 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;aaa490&quot;&gt;{{citation | display-authors=1 | last1=Saffe | first1=C. | last2=Gómez | first2=M. | last3=Pintado | first3=O. | last4=González | first4=E. | title=Spectroscopic metallicities of Vega-like stars | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=490 | issue=1 |date=Oktubre 2008 | pages=297–305  | doi=10.1051/0004-6361:200810260 | bibcode=2008A&amp;A...490..297S |arxiv = 0805.3936 | s2cid=15059920 }}&lt;/ref&gt;

}}

{{usbong|Astronomiya}}

[[Kategorya:Mga bituin]]
[[Kategorya:Sagittarius (konstelasyon)]]</text>
      <sha1>5uxne7pf054vl5gnhav1chkuaenu87q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alassio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340071</id>
    <revision>
      <id>2235813</id>
      <parentid>2230692</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="q2w4o0j00ekjzoph11gfb0qlz8ab23x" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Alassio|official_name=Città di Alassio|native_name={{native name|lij|Arasce}}|image_size=|image_flag=Alassio-Bandiera.svg|image_shield=Coat of Arms of Alassio.svg|shield_alt=|nickname=Ang Lungsod ng [[Pader ng Alassio|Muretto]]&quot;|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|44|00|N|08|10|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng Savona|Savona]] (SV)|frazioni=Moglio, Solva, Caso|mayor_party=Independent|mayor=Marco Melgrati|area_footnotes=|area_total_km2=17|population_footnotes=|population_demonym=Alassians (in italian: alassini)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nam |first=Vincenzo |url=https://archive.org/details/alassioitsflora00vinc |title=Alassio and its Flora |date=1892 |publisher=Alassio : J. Ottino |others=Field Museum of Natural History Library}}&lt;/ref&gt;|elevation_footnotes=|elevation_m=6|istat=|saint=[[St. Ambrose]]|day=7 December|postal_code=17021|area_code=0182|website={{Official website|http://www.comune.alassio.sv.it/}}|footnotes=|image_skyline=Alassio from Capo Mele.jpg}}Ang '''Alassio''' ({{IPA|it|aˈlassjo|lang|it-Alassio.ogg}} {{Langx|lij|Arasce}}   {{IPA|lij|aˈɾaʃːe||Pronuncia di Alassio in Ligure di Moglio.ogg}} o {{Lang|lij|Arasci}}) &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Frisoni |first=Gaetano |author-link=:it:Gaetano Frisoni |title=Dizionario Genovese-Italiano e Italiano-Genovese |publisher=Nuova Editrice Genovese |year=1910 |location=Genoa |language=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TIG - Risultati |url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=alassio |access-date=2024-08-27 |website=www.zeneize.net}}&lt;/ref&gt; ay isang bayang resort sa [[Riviera ng Italya]]. Ito ay nasa [[Lalawigan ng Savona]] na matatagpuan sa kanlurang baybayin ng [[Liguria]], [[Hilagang Italya|Hilagang]] [[Italya]], humigit-kumulang {{Convert|80|km|0|abbr=off}} mula sa hangganan ng [[Pransiya]].

Kilala ang Alassio dahil sa natural at magagandang tanawin nito. Ang sentro ng bayan ay tinatawid ng isang kalsadang may bato na ginawa para sa mga naglalakad na kilala bilang Budello.

Ang bayan ay may mabuhanging dalampasigan, asul na dagat at maraming bar at restawran sa tabing-dagat. Ang Alassio ay mayroon ding pier na kilala bilang {{Lang|it|Molo di Alassio}} o {{Lang|it|Pontile Bestoso}} na nag-aalok ng mga tanawin ng bayan. Ang bayan ay sikat dahil sa {{Lang|it|[[Alassio wall|Muretto di Alassio]]}} nito, isang pader na may mga lagda sa mga may kulay na seramikong baldosa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ALASSIO {{!}} The Muretto |url=http://www.alassio.eu/en/muretto-di-alassio.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421114536/http://www.alassio.eu/en/muretto-di-alassio.php |archive-date=21 April 2021 |access-date=2020-08-17 |website=alassio.eu}}&lt;/ref&gt;

Matatagpuan ang Alassio sa {{Lang|it|Riviera di Ponente}} (kanlurang bahagi ng Italian Riviera), at mayroon itong maliit na daungan ng turista (porticciolo) na ipinangalan kay [[Luca Ferrari]]. Kilala ito bilang isang resort pangkalusugan sa taglamig at paliguan sa tag-araw, at sa maraming otel.{{Sfn|Chisholm|1911}}

Si Alassio ang simula ng stage 7 ng [[2023 Giro Donne]] na napanalunan ni [[Annemiek van Vleuten]].

== Ugnayang pandaigdig ==

=== Kakambal na bayan – Kinakapatid na lungsod ===
[[Kinakapatid na lungsod|Kakambal]] ng Alassio ang:

* {{Flagicon|ITA}}[[La Thuile, Lambak Aosta|La Thuile]], Italya (2013)

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga pinagkuhanan ==

* {{Cite EB1911|wstitle=Alassio}}
* {{Cite book |last=Kennedy |first=Michael |author-link=Michael Kennedy (music critic) |title=Portrait of Elgar |url=https://archive.org/details/portraitofelgaro00unse |date=1987 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-284017-7 |edition=Third}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commons category}}

*  {{Cite NIE|wstitle=Alassio|short=x}}
* [https://italian-riviera.com/en/alassio/ Alassio Travel Guide] {{In lang|it|en|fr}}
{{Province of Savona}}
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>q2w4o0j00ekjzoph11gfb0qlz8ab23x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gusaling First United</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340121</id>
    <revision>
      <id>2235771</id>
      <parentid>2230838</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8964" sha1="slp5r4u538p5ipr7fdtc279k65z2a0p" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name = Gusaling First United
| native_name = 
| native_name_lang = 
| former_names = 
| alternate_names = Gusaling Perez-Samanillo
| status = Complete
| image = Regina Building and First United Building (Escolta, Binondo, Manila; 2014-11-07).jpg
| caption = Patsada ng Gusaling First United (kanan)
| map_caption = Location in [[Manila]]##Location in [[Metro Manila]]##Location in [[Luzon]]##Location in the Philippines
| altitude = 
| building_type = [[Commercial building|Commercial]]
| architectural_style = [[Art deco]]
| structural_system = 
| cost = 
| ren_cost = 
| client = 
| owner = Sylianteng family&lt;br /&gt;[[United Coconut Planters Bank]]&lt;br /&gt;Tanco family
| current_tenants = 
| landlord = 
| location = 
| address = 413 Kalye Escolta
| location_town = [[Binondo, Maynila]]
| location_country = [[Pilipinas]]
| coordinates = {{coord|14.5987|N|120.9794|E|dim:30_region:PH_type:landmark|format=dms|display=inline,title}}
| groundbreaking_date = 
| completion_date = 1928
| opened_date = 
| inauguration_date = 
| renovation_date = 
| destruction_date = 
| height = 
| architectural = 
| observatory = 
| other_dimensions = 
| floor_count = 
| floor_area = 
| seating_type = 
| seating_capacity = 
| elevator_count = 
| architect = [[Andrés Luna de San Pedro|Andres P. Luna, FPIA]]
| architecture_firm = 
| structural_engineer = 
| services_engineer = 
| civil_engineer = 
| other_designers = 
| quantity_surveyor = 
| main_contractor = 
| awards = 
| designations = 
| ren_architect = 
| ren_firm = 
| ren_str_engineer = 
| ren_serv_engineer = 
| ren_civ_engineer = 
| ren_oth_designers = 
| ren_qty_surveyor = 
| ren_awards = 
| parking = 
| embedded = 
| references = 
}}

Ang '''Gusaling First United''' (lit. Unang Nagkakaisa), dating kilala at karaniwang tinutukoy pa rin bilang '''Gusali ng Perez-Samanillo''', ay isang gusaling [[Art Deco]] sa [[Kalye Escolta]] sa [[Binondo]], [[Maynila]], [[Pilipinas]]. Ito ay dinisenyo ni [[Andres Luna de San Pedro|Andrés P. Luna]], ang anak ng kilalang pintor na si [[Juan Luna|Juan N. Luna]], at ito ang pinakamataas na gusali sa Maynila nang matapos ito noong 1928.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Lico |first=Gerard |title=Arkitekturang Filipino: A History of Architecture and Urbanism in the Philippines |url=https://archive.org/details/arkitekturangfil0000lico |publisher=The University of the Philippines Press |year=2008 |isbn=978-971-542-579-7 |location=Quezon City |pages=[https://archive.org/details/arkitekturangfil0000lico/page/329 329], 338}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Mga unang taon ===
[[File:Perez-Samanillo_Building_historical_marker.jpg|alt=Plaque which reads: PEREZ-SAMANILLO BUILDING BUILT BY LUIS PEREZ SAMANILLO BASED ON THE ARCHITECTURAL DESIGN OF ANDRES LUNA DE SAN PEDRO, 1928. AWARDED THE MOST BEAUTIFUL OFFICE BUILDING BY THE CITY GOVERNMENT OF MANILA, 1928. ACQUIRED BY FIRST UNITED BUILDING CORPORATION, 1968. ONE OF THE REMAINING STRUCTURES IN ESCOLTA BUILT DURING THE 20TH CENTURY.|left|thumb| Panandang kasaysayan na inilagay noong 2018]]
Ang Gusaling First United, na kilala rin bilang Gusaling Perez–Samanillo, ay itinayo noong 1928 para kay Luis Perez Samanillo noong panahong ang Escolta ay itinuturing na isang sentro ng pananalapi. Lumipat ang Erlanger &amp; Galinger, at ang Kompanyang Hale Shoe sa gusali noong Pebrero 1928, at sinundan ito ng tindahan ng mga panindang gawa sa katad na Riu Hermanos. Noong 1936, nagtayo ng tindahan ang Berg's Department Store sa ground floor ng gusali. Ang Gusaling Perez–Samanillo ay naglaman din ng mga misyong diplomatiko kung saan ang mga konsulado ng [[Pransiya]] at [[Panama]] ay naging mga nangungupahan ng gusali noong 1933.&lt;ref name=&quot;keeping&quot;&gt;{{Cite news |last=Alano |first=Ching M. |date=9 June 2019 |title=Keeping memory alive, one heritage building at a time |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/lifestyle/sunday-life/2019/06/09/1924746/keeping-memory-alive-one-heritage-building-time |access-date=15 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Ang gusali ay naiwang lubhang napinsala matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ngunit kalaunan ay naayos.&lt;ref name=&quot;keeping&quot; /&gt; Noong 1951, binili ng negosyanteng Tsino na si Sy Lian Teng ng pamilyang Sylianteng ang Berg's mula sa orihinal nitong may-ari na Aleman, si Ernest Berg.&lt;ref name=&quot;championing&quot;&gt;{{Cite news |last=Silvestre |first=Jojo G. |date=5 February 2019 |title=Championing Escolta heritage |work=Daily Tribune |url=https://tribune.net.ph/index.php/2019/02/05/championing-escolta-heritage/ |access-date=15 September 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Gusaling First United ===
Ang Gusaling Perez-Samanillo ay ipinagbili noong bandang 1964&lt;ref name=&quot;keeping&quot; /&gt; Binili ito ni [[José Cojuangco]], na nagmamay-ari ng [[United Coconut Planters Bank|United Bank]] at nangungupahan sa gusali, noong 1968. Hawak ng mga Cojuangco ang gusali sa loob ng 11 taon. Noong 1979, ang mga bahagi ng gusali ay nakuha ni [[Eduardo Cojuangco Jr.|Danding Cojuangco]] at ng pamilyang Sylianteng.&lt;ref name=&quot;championing&quot; /&gt;
[[File:Stairwell_inside_First_United_Building.jpg|alt=Looking down the middle of a stairwell|thumb| Hagdanan sa loob]]
Noong dekada '70 hanggang '80, ang gusali ay naging tahanan ng iba't ibang studio ng produksiyon ng pelikula tulad ng RVQ Productions ng komedyanteng si [[Dolphy]] (1974–2012), Nora Villamor (NV) Productions ng aktres at prodyuser na si [[Nora Aunor]] (1973–1985), GC Films na iniuugnay kina Rolando at [[Gabby Concepcion]] (1982-1984), at Essex Films ni [[Danny Zialcita]].&lt;ref name=&quot;keeping&quot; /&gt; Ang Berg's Department Store, isang pangunahing palatandaan sa Escolta, ay nagsara noong 1982.&lt;ref name=&quot;stirring&quot;&gt;{{Cite news |date=29 August 2020 |title=Escolta is cautiously stirring back to life |work=Inquirer Lifestyle |url=https://lifestyle.inquirer.net/369702/escolta-is-cautiously-stirring-back-to-life/ |access-date=15 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;championing&quot; /&gt;

Gumawa ng malay na pagsisikap ang mga Sylianteng upang mapanatili ang gusali sa pamamagitan ng isang pamamaraang &quot; [[mapang-angkop na muling paggamit]]&quot; (''adaptive reuse'').&lt;ref name=&quot;stirring&quot; /&gt; Ang Museong Pampamayanan ng Gusaling First United ay itinatag upang parangalan ang kahilingan ni Sy Lian Teng, ang patriyarka ng pamilya, na magtayo ng isang museo gamit ang kaniyang koleksiyon ng mga lumang larawan at iba pang mga materyales sa arkibal. Binuksan ang museo noong Mayo 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yu |first=Anson |date=31 May 2021 |title=First United Building Community Museum |url=https://tulay.ph/2021/05/31/first-united-building-community-museum/ |access-date=15 September 2021 |website=Tulay}}&lt;/ref&gt; Itinatampok nito ang kasaysayan ng Escolta bilang isang pangunahing distrito ng pamimili at pananalapi sa Maynila.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 June 2016 |title=A small museum tucked away in Old Manila is more than meets the eye |language=en |work=CNN Philippines |url=https://cnnphilippines.com/life/culture/arts/2016/06/07/escolta-museum.html |url-status=dead |access-date=15 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609144432/http://cnnphilippines.com/life/culture/arts/2016/06/07/escolta-museum.html |archive-date=June 9, 2016}}&lt;/ref&gt;

Pagkalipas ng isang taon, ang [[HUB: Make Lab]], isang [[Ingkubasyon sa negosyo|ingkubasyon]] para sa mga [[Malilikhaing industriya|malikhaing]] startup na katulad ng [[Chelsea Market]] kasama ang Fred's Revolucion, isang bar na pinapatakbo ng mga artista at ang The Den Coffee &amp; Contemporary Culture, isang kapihan at espasyo para sa mga kontemporaryong artista, ay pawang binuksan noong 2016 matapos ang matagumpay na pagsisikap ng Escolta Commercial Association Inc. na buhayin muli ang kalye kasama ang Escolta Block Party na isinasagawa dalawang beses sa isang buwan.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Manahan |first=Tats Rejante |date=8 May 2019 |title=Escolta: Former queen of Manila streets becomes the ‘Hub’ |work=Inquirer Lifestyle |url=https://lifestyle.inquirer.net/334478/escolta-former-queen-of-manila-streets-becomes-the-hub/ |access-date=15 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jaucian |first=Don |date=27 May 2016 |title=An Old Manila space for new business ideas |language=en |work=CNN Philippines |url=https://cnnphilippines.com/life/culture/businesslife/2016/05/27/hub-make-lab.html |url-status=dead |access-date=15 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530093925/http://cnnphilippines.com/life/culture/businesslife/2016/05/27/hub-make-lab.html |archive-date=May 30, 2016}}&lt;/ref&gt; Naantala ang kanilang operasyon noong panahon ng [[Pandemya ng COVID-19|pandemyang COVID-19]] noong 2020 ngunit mula noon, ang HUB: Make Lab at ang mga kapatid nitong nangungupahan ay muling nagbukas ng kanilang operasyon.&lt;ref name=&quot;stirring&quot; /&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commonscatinline|First United Building}}{{Binondo}}
[[Kategorya:Arktitekturang Art Deco sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]</text>
      <sha1>slp5r4u538p5ipr7fdtc279k65z2a0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mapang-angkop na muling paggamit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340122</id>
    <revision>
      <id>2235777</id>
      <parentid>2231528</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9164" sha1="niesz7scdrev2ugzjvcsrywv9boe3wx" xml:space="preserve">[[File:2110_19th_Street,_NW.JPG|thumb| Isang abandonadong gusali sa [[Washington, DC]] na ginagawang mga mararangyang condominium.]]
Ang '''mapang-angkop na muling paggamit''' o '''adaptive reuse''' ay ang [[muling paggamit]] (o pagbabago) ng isang umiiral na gusali para sa isang layunin maliban sa kung para saan ito orihinal na itinayo o dinisenyo.&lt;ref&gt;Arfa, F., Zijlstra, H., Lubelli, B., &amp; Quist, W. (2022). ''Adaptive Reuse of Heritage Buildings: From a Literature Review to a Model of Practice''. ''Historic Environment: Policy and Practice'', 13(2), 148–170. https://doi.org/10.1080/17567505.2022.2058551&lt;/ref&gt; Ang mapang-angkop na muling paggamit ng mga gusali ay maaaring maging isang mabisang alternatibo sa bagong konstruksiyon sa mga tuntunin ng gastos, estetika, at pagpapanatili bukod sa iba pang mga benepisyo.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Arfa |first=Fatemeh Hedieh |last2=Lubelli |first2=Barbara |last3=Zijlstra |first3=Hielkje |last4=Quist |first4=Wido |date=2022-01-22 |title=Criteria of &quot;Effectiveness&quot; and Related Aspects in Adaptive Reuse Projects of Heritage Buildings |journal=Sustainability |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=1251 |bibcode=2022Sust...14.1251A |doi=10.3390/su14031251 |issn=2071-1050 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Kahulugan ==
Ang mapang-angkop na muling paggamit ay binibigyang kahulugan bilang ang prosesong estetika na nag-aangkop sa mga gusali para sa mga bagong gamit habang pinapanatili ang kanilang mga makasaysayang katangian.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Caves |first=R. W. |url=https://books.google.com/books?id=xrD1iuM_2LgC&amp;q=%E2%80%9Cadaptive%20reuse%22 |title=Encyclopedia of the City |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-25225-6 |page=6}}&lt;/ref&gt; Ang paggamit ng modelo ng mapang-angkop na muling paggamit ay maaaring magpahaba ng buhay ng isang gusali, mula sa simula hanggang sa katapusan, sa pamamagitan ng pagpapanatili ng lahat o halos kabuuan ng sistema ng gusali, kabilang ang estruktura, ang shell at maging ang mga materyales sa loob.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Joachim, M. 2002, ''Adaptive reuse'', Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts, 1 Oct. 2011 {{Cite web |url=http://www.archinode.com/lcaadapt.html |title=Archive copy |access-date=2 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124032526/http://www.archinode.com/lcaadapt.html |archive-date=24 Enero 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang ganitong uri ng muling pagpapasigla ay hindi lamang limitado sa mga gusaling may makasaysayang kahalagahan at maaaring maging isang estratehiyang gagamitin sa kaso ng mga lumang gusali.

== Mga bentaha ng mapang-angkop na muling paggamit ==
Karaniwang ikinakategorya sa ilalim ng mga benepisyong ''pang-ekonomiya'', ''panlipunan'', ''kultural at pangkasaysayan'', at ''pangkapaligiran''.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite journal |last=Aigwi |first=Itohan Esther |last2=Duberia |first2=Ahmed |last3=Nwadike |first3=Amarachukwu Nnadozie |date=2023-03-01 |title=Adaptive reuse of existing buildings as a sustainable tool for climate change mitigation within the built environment |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213138822009936 |journal=Sustainable Energy Technologies and Assessments |language=en |volume=56 |bibcode=2023SETA...5602945A |doi=10.1016/j.seta.2022.102945 |issn=2213-1388 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ang pinakamahalagang benepisyo ng mapang-angkop na muling paggamit ng mga kasalukuyang gusali ay kinabibilangan ng mas maraming oportunidad sa ekonomiya, urbanong muling pagbuhay, napreserbang kultural at makasaysayang pamana, nabawasang basura mula sa demolisyon sa landfill, mas mataas na [[episyenteng paggamit sa enerhiya]], mas mahabang kapakinabangan at pagiging mabisa sa gastos ng gusali, pinahusay na halaga ng ari-arian, pinahusay na kalidad ng buhay, nabawasang buga ng carbon, at mas mababang pagkonsumo ng enerhiya.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Nakikita ng ilang [[tagaplano ng lungsod]] ang mapang-angkop na muling paggamit bilang isang mabisang paraan upang mabawasan ang [[Urban sprawl|paglawak ng lungsod]] at epekto sa kapaligiran. Ayon kina Yung at Chan, &quot;ang mapang-angkop na muling paggamit ay isang bagong uri ng napapanatiling muling pagsilang ng lungsod, dahil sinasaklaw nito ang buhay ng gusali at iniiwasan ang basura mula sa pagkasira, hinihikayat ang mga pagresiklo ng nakagawiang dinamismo at naghahatid din ng malaking kita sa lipunan at ekonomiya sa mundo&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yung |first=Esther H.K. |last2=Chan |first2=Edwin H.W. |date=2012-07-01 |title=Implementation challenges to the adaptive reuse of heritage buildings: Towards the goals of sustainable, low carbon cities |journal=Habitat International |volume=36 |issue=3 |pages=352–361 |bibcode=2012HabI...36..352Y |doi=10.1016/j.habitatint.2011.11.001 |issn=0197-3975 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

Ang muling pagpapasigla ng umiiral na habi sa pamamagitan ng paghahanap ng bagong gamit o layunin para sa mga lumang gusali ay maaaring maging isang kahanga-hangang mapagkukunan sa isang komunidad sa pamamagitan ng &quot;pagpapanatiling abala at mahalaga ang mga kapitbahayan&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last=Dorothy A. |first=Henehan |title=Building change-of-use: renovating, adapting and altering commercial, institutional, and industrial properties |url=https://archive.org/details/buildingchangeof0000hene |date=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-138481-0 |oclc=249653004}}&lt;/ref&gt; Ang muling paggamit ng mga lumang bakanteng gusali para sa ibang layunin ay bumubuo ng isang napakahalagang aspeto ng anumang programa ng muling pagsasaayos ng lungsod.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal |last=Yakubu |first=I. E. |last2=Egbelakin |first2=T. |last3=Dizhur |first3=D. |last4=Ingham |first4=J. |last5=Sungho Park |first5=K. |last6=Phipps |first6=R. |date=2017 |title=Why are older inner-city buildings vacant? Implications for town centre regeneration. |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/20651958 |journal=Journal of Urban Regeneration and Renewal |volume=11 |issue=1 |pages=44–59 |doi=10.69554/CNJK4560}}&lt;/ref&gt; Ang pag-aampon ng deskarteng mapang-angkop na muling paggamit para sa muling pagpapaunlad ng mga lumang bakanteng gusali ay nagbibigay ng karagdagang benepisyo sa pagbabagong-buhay ng isang urban area sa isang napapanatiling paraan, sa pamamagitan ng pagbabago ng mga gusaling ito tungo sa mga magagamit at madaling puntahan na mga yunit.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Ang estratehiyang mapang-angkop na muling paggamit ay magbibigay-daan din sa lokal na awtoridad at mga may-ari ng mga lumang bakanteng gusali sa mga urban area na mabawasan ang kanilang mga gastos sa ekonomiya, lipunan, at kapaligiran, sa paghahangad ng patuloy na pagpapalawak at pag-unlad ng lungsod.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

Samakatuwid, ang konserbasyon ng mga itinayong pamana sa pamamagitan ng mapang-angkop na muling paggamit ay maaaring gamitin upang itaguyod ang napapanatiling pag-unlad ng kasaysayan at kultura ng mga urbanong pook.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;Aigwi, I. E., Egbelakin, T., &amp; Ingham, J. (2018). Efficacy of adaptive reuse for the redevelopment of underutilised historical buildings: Towards the regeneration of New Zealand's provincial town centres. International Journal of Building Pathology and Adaptation, 36(4), 385-407.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sciencedirect.com&quot;&gt;{{Cite journal |last=Aigwi |first=Itohan Esther |last2=Egbelakin |first2=Temitope |last3=Ingham |first3=Jason |last4=Phipps |first4=Robyn |last5=Rotimi |first5=James |last6=Filippova |first6=Olga |date=2019-07-01 |title=A performance-based framework to prioritise underutilised historical buildings for adaptive reuse interventions in New Zealand |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221067071930455X |journal=Sustainable Cities and Society |language=en |volume=48 |bibcode=2019SusCS..4801547A |doi=10.1016/j.scs.2019.101547 |issn=2210-6707}}&lt;/ref&gt; Nakasaad din ang mga parametro upang unahin ang mga makasaysayang gusali para sa mapang-angkop na muling paggamit at ang paglalarawan ng mga stakeholder sa mapang-angkop na muling paggamit.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last=Aigwi |first=Itohan Esther |last2=Ingham |first2=Jason |last3=Phipps |first3=Robyn |last4=Filippova |first4=Olga |date=2020-07-01 |title=Identifying parameters for a performance-based framework: Towards prioritising underutilised historical buildings for adaptive reuse in New Zealand |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275119305360 |journal=Cities |language=en |volume=102 |doi=10.1016/j.cities.2020.102756 |issn=0264-2751}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;doi.org&quot;&gt;{{Cite journal |last=Aigwi |first=Itohan Esther |last2=Phipps |first2=Robyn |last3=Ingham |first3=Jason |last4=Filippova |first4=Olga |date=2021-04-01 |title=Characterisation of Adaptive Reuse Stakeholders and the Effectiveness of Collaborative Rationality Towards Building Resilient Urban Areas |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/16443909 |journal=Systemic Practice and Action Research |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=141–151 |doi=10.1007/s11213-020-09521-0 |issn=1573-9295}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Pagpapanatili]]
[[Kategorya:Aralin at pagpaplanong urbano]]</text>
      <sha1>niesz7scdrev2ugzjvcsrywv9boe3wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Republika ng Noli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340125</id>
    <revision>
      <id>2235818</id>
      <parentid>2230853</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="dydn85oqoy13r7phph5v9t8gt6aslhx" xml:space="preserve">Ang '''Republika ng Noli''' ({{Langx|it|Repubblica di Noli}}; {{Langx|lij|Repubbrica de Nöi}}) ay isang [[Mga republikang pandagat|republikang pandagat]] ng Italya sa [[Kanlurang Europa]] na nakasentro sa lungsod ng [[Noli, Liguria|Noli]], sa [[Liguria]], at umiral mula 1192 hanggang 1797. Ang lugar na ito ngayon ay nasa [[Lalawigan ng Savona]], Italya. Upang protektahan ang sarili mula sa mga posibleng pag-atake at pananakop ng [[Savona]] at [[Markesado ng Finale]], nakipag-alyansa ang Noli noong 1202 sa [[Republika ng Genova]] sa isang uri ng protektorado, sa katunayan, ipinapakita ng mga dokumento noong panahong iyon na ang ugnayan ay pantay at hindi isa sa pagpapasakop.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=De Negri |first=Teofilo Ossian |title=Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico |publisher=Aldo Martello Editore |pages=320 |language=it}}&lt;/ref&gt; Dahil sa alyansa, nagkaroon ng lumalaking kahalagahan ang Republika ng Noli kaya noong 1239, isang diyosesis ang itinatag doon ni [[Papa Gregorio IX]].

== Kasaysayan ==
Ang Republika ng Noli ay itinatag noong 1192. Pagkatapos ng 10 taon ng pag-iral, ang maliit na republikang pandagat ay nakipag-alyansa sa mas malaki at mas makapangyarihang kalapit na [[Republika ng Genova|Republikang Genoves]], na nagbigay sa Noli ng katayuan bilang isang protektorado ng Genoves hanggang sa pagkabuwag nito noong 1797. Sa buong kasaysayan nito, ang Noli ay pinamunuan ng isang [[Podestà]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vivaldo |first=Lorenzo |title=Storia di Noli |year=1994 |pages=34 |language=italian}}&lt;/ref&gt; Ito ay nakapanatili sa loob ng 605 taon bago ito sinakop ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon]] noong 1797.{{Sfn|Facaros|Pauls|2006}}

Ang maliit na republika ay pinalawak sa pagitan ng Capo Noli at sa dulo ng Vescovado, kasama ang mga nayon ng [[Voze]] at [[Tosse (Noli)|Tosse]]: sa pinakamaganda nito, ang mga kalapit na teritoryo ng [[Vado Ligure|Vado]], [[Mallare]], [[Orco (Orco Feglino)|Orco]], [[Segno (Vado Ligure)|Segno]] at ang [[Pulo ng Bergeggi]] ay bahagi nito. Ito ay hangganan sa kanluran kasama ang Markesado ng Finale (ang bantay sa hangganan ay nakatalaga sa tore ng mga mangkukulam, na umiiral pa rin), at sa hilagang-silangan kasama ang [[Republika ng Genova]], na [[Protektorado|nagpoprotekta]] dito. Ito ay may ibabaw na lugar na 4 km² - 4 na kilometro ang haba sa kahabaan ng baybayin, 1.5 kilometro ang lapad patungo sa mga bundok. Noong ikalabing walong siglo mayroon itong 1,534 na naninirahan, kung saan 1,050 ang naninirahan sa nayon, 184 sa Tosse at 300 sa Voze, ang dalawang nayon sa bundok na bahagi ng republika.&lt;ref&gt;AA. VV., ''Noli percorsi storici'', p.&amp;nbsp;20.&lt;/ref&gt;

== Ekonomiya ==
Sa kabila ng maliit na sukat nito, ang magandang pantalan ng barko at daungan ng Noli ay nagbigay-daan upang maging isang makapangyarihan sa komersiyo.{{Sfn|Flag Institute|}} Mayroon itong magandang ugnayang pangkalakalan sa Genova, dahil kinailangan nitong magbayad ng isang sentimo para mapayagang makipagkalakalan sa Genova, samantalang ang mga Español ay kinailangan magbayad ng 60 sentimo para mapayagang makipagkalakalan.{{Sfn|Epstein|2001}}

== Militar ==
Ang mahusay na pagawaan ng barko ng Noli ay nagbigay-daan sa kanila upang maging isang kapangyarihang pandagat, sa kabila ng maliit nitong laki.{{Sfn|Flag Institute|}} Ang alyansa sa Genova ay nagbigay dito ng malaking proteksiyon, lalo na't ginamit ng Genova ang daungan ng Noli upang kanlungan ang kanilang mga barko.{{Sfn|Finley|2001}}

Nabatid na noong isang labanan sa Savona, sinalakay ng Noli ang bayan ng [[Spotorno]], na pagmamay-ari nila, noong 1227.{{Sfn|Whitehouse|2016}}

== Ugnayang panlabas ==
Noong 1202, ang Noli ay pinagbantaan ng Kondado ng [[Savona]]. Bilang tugon, bumuo ang Noli ng isang kompederasyon kasama ang makapangyarihang [[Republika ng Genova]].{{Sfn|Finley|2001}}{{Sfn|Facaros|Pauls|2006}} Pinanatili ng Noli ang alyansang ito hanggang ito ay binuwag noong 1797.{{Sfn|Flag Institute|}}

== Watawat ==
Ang bandila ng Noli ay unang nilikha noong ika-13 siglo, na may puting krus at pulang likuran, ang eksaktong kabaligtaran ng bandila ng Genova. Marami sa mga barkong pangkalakal ng Noli ang piniling lumipad sa ilalim ng bandilang Genoves, dahil mas iginagalang ito.{{Sfn|Flag Institute|}}

== Relihiyon ==
Noong 1239, nagtalaga ang Papa ng isang obispo sa Noli.{{Sfn|Whitehouse|2016}}

== Mga sanggunian ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

== Mga Pinagkuhanan ==

* {{Cite book |last=Epstein |first=Steven A. |title=Genoa &amp; the Genoese, 958–1528 |date=2001 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=9780807849927 |location=Chapel Hill}}
* {{Cite book |last=Facaros |first=Dana |title=Italian Riviera &amp; Piemonte |url=https://archive.org/details/italianrivierapi0000faca_n7q8 |last2=Pauls |first2=Michael |date=2006 |publisher=Cadogan Guides |isbn=9781860113086 |location=London}}
* {{Cite book |last=Finley |first=Amy |title=Adventure guide the Italian Riviera San Remo, Portofino, Genoa |url=https://archive.org/details/italianrivierasa0000finl |date=2001 |publisher=Hunter Publishing, Inc. |isbn=9781588435774 |location=Edison, New Jersey}}
* {{Cite book |last=Whitehouse |first=Rosie |title=Liguria |url=https://archive.org/details/liguriabradttrav0000whit |date=2016 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=9781784770105}}

== Mga link ==

* {{Cite web |last=Breschi |first=Roberto |title=Small and Very Small States in Italy that Lasted Beyond 1700 - A Vexillological Survey |url=https://www.flaginstitute.org/pdfs/Roberto%20Breschi.pdf |access-date=24 March 2017 |website=Flaginstitute.org |ref=CITEREFFlag Institute}}
{{Former monarchies Italian peninsula}}{{Maritime Republics}}
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]</text>
      <sha1>dydn85oqoy13r7phph5v9t8gt6aslhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Pier d'Isonzo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340223</id>
    <revision>
      <id>2235740</id>
      <parentid>2231127</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2235740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3529" sha1="9lz25jksk7s17y3sl4igrfy4wiusqe1" xml:space="preserve">
{{Infobox Commune Italya|name=San Pier d'Isonzo|official_name=Comune di San Pier d'Isonzo|native_name={{native name|vec|San Piero}}|image_size=|image_shield=SanPierd'Isonzo-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|51|N|13|28|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Friul-Venecia Julia]]|province=[[Lalawigan ng Gorizia|Gorizia]] (GO)|frazioni=Cassegliano, San Zanut&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statuto di San Pier d'Isonzo |url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-go-san-pier-disonzo.pdf |website=dait.interno.gov.it |access-date=24 May 2024}}&lt;/ref&gt;|mayor_party=|mayor=Claudio Bignolin (since 2021)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anagrafe degli Amministratori Locali e Regionali |url=https://amministratori.interno.gov.it/index.php?page=InfoCarica&amp;ente=Comune&amp;IdCarica=3267175&amp;IdAnagrafica=940296&amp;DataRicerca=24%2F05%2F2024&amp;ProvinciaDesc=GORIZIA&amp;ComuneDesc=SAN+PIER+D%27ISONZO |website=amministratori.interno.gov.it |access-date=24 May 2024}}&lt;/ref&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=9|population_footnotes=&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bilancio demografico mensile |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |website=demo.istat.it |access-date=24 May 2024}}&lt;/ref&gt;|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=18|saint=San Pedro at San Pablo|day=|postal_code=34070|area_code=0481|website=|footnotes=|image_skyline=Campanile San Pier Isonzo.jpg}}Ang '''San Pier d'Isonzo''' ([[Wikang Veneto|Bisiacco]]: {{Lang|vec|San Piero}} ; {{Langx|fur|San Pieri dai Bisiacs}}) ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Gorizia|Rehiyonal na Entidad Pangdesentralisasyon ng Gorizia]], rehiyon ng [[Friul-Venecia Julia]], [[Hilagang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay nasa hangganan ng [[Turriaco]]. Ang nayon ay unang lumitaw sa isang dokumentong patriyarkal noong 1247.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sito |url=https://www.comune.sanpierdisonzo.go.it/it/novita-42161/notizie-42162/san-pier-disonzo-110630 |access-date=24 May 2024 |website=www.comune.sanpierdisonzo.go.it |language=it}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
[[File:Chiesa_Cassegliano.jpg|left|thumb|Ang maliit na simbahan ng San Silvestre sa Cassegliano.]]
Ang pagkakatuklas ng mga piraso ng mosaic, barya, ladrilyo, at amphora ay naninirahan na simula pa noong panahon ng mga Romano, at nagmumungkahi ito ng presensiya ng pamilyang Cassi, kung saan nagmula ang pangalan ng nayon ng Cassegliano. Sa panlabas na pader ng maliit na simbahan na inialay kay San Silvestre, na itinayo sa ibabaw ng isang naunang istruktura na mula pa noong ika-14 na siglo, ay isang piraso ng lapida mula sa panahon ng Imperyo na natagpuan sa lugar. Mayroon ding dalawa pang simbahan sa Cassegliano, na naitala sa mga sinaunang dokumento, na nawasak noong baha noong 1492.

== Mga monumento at tanawin ==
Sa nayon ng Cassegliano, ang [[Arkitekturang Neoklasiko|neoklasikong]] Palazzo Prandi (Villa Sbruglio) ay sumasailalim pa rin sa pagpapanumbalik. Nariyan din ang maliit na simbahan ng San Zanut (&quot;San Giovannino&quot; sa Friulian), na inialay kay [[Juan Bautista]], na malamang ay upang protektahan ang lugar mula sa madalas na pagbaha ng Ilog Isonzo. Isang altar na panata mula sa panahon ng Imperyo na inialay sa pagsamba sa diyos na si Isonzo ang natuklasan sa malapit.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{Province of Gorizia}}
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>9lz25jksk7s17y3sl4igrfy4wiusqe1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340240</id>
    <revision>
      <id>2235782</id>
      <parentid>2234712</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4441" sha1="lwckfgqzlpk2vskqx3m74414trapgbz" xml:space="preserve">{{Infobox Commune Italya|name=Buja|official_name=Comune di Buja|native_name={{native name|fur|Buie}}|image_size=|image_shield=|shield_alt=|image_map=Map of comune of Buja (province of Udine, region Friuli-Venezia Giulia, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Location of the municipality of Buja in the former province of Udine|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|13|N|13|8|E|type:city(6,758)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Friuli-Venecia Julia]]|province=[[Lalawigan ng Udine|Udine]] (UD)|frazioni=Avilla, San Floreano, Sopramonte, Solaris, Madonna, Urbignacco, Santo Stefano, Collosomano, Sottocostoia, Ursinins Grande, Ursinins Piccolo, Monte, Arba, Caspigello, Campo Garzolino, Saletti, Tomba, Sala, Sottocolle, Ca' Martino|mayor_party=|mayor=Silvia Maria Pezzetta|area_footnotes=|area_total_km2=27.9|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;|population_demonym=Buiesi|elevation_footnotes=|elevation_m=215|saint=Santa Ermagora at San Fortunato|day=Hulyo 12|postal_code=33030|area_code=0432|website={{official website|https://comune.buja.ud.it/}}|footnotes=|image_skyline=7827 - Monte di Buia.JPG|image_caption=Sinaunang simbahan ng San Lorenzo}}Ang '''Buja''' ({{Langx|fur|Buje}} o {{Lang|fur|Buie}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Udine|Rehiyonal na Entidad Pangdesentralisasyon ng Udine]], rehiyon ng [[Friul-Venecia Julia]], [[Hilagang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Trieste]] at mga {{Convert|20|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Udine]].

Ang Buja ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Artegna]], [[Colloredo di Monte Albano]], [[Gemona del Friuli]], [[Majano]], [[Osoppo]], at [[Treppo Grande]].

== Kasaysayan ==
 
Ayon sa isang kopya ng dokumento noong ika-12 siglo na may petsang Agosto 4, 792, si Buja (''Boga'') ay ibinigay kay Patriarch [[Paulino ng Aquilea|Paulino II ng Aquilea]] ni [[Carlomagno]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Capitolare di Ratisbona |url=http://www.albumdibuja.it/easyne2/LYT.aspx?Code=BUJA&amp;IDLYT=265&amp;ST=SQL&amp;SQL=ID_Documento=9 |access-date=14 September 2022 |website=Album di Buja |publisher=Progetto Album di Buja |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914163230/http://www.albumdibuja.it/easyne2/LYT.aspx?Code=BUJA&amp;IDLYT=265&amp;ST=SQL&amp;SQL=ID_Documento=9 |archive-date=14 Septiyembre 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 1371, ipinagkaloob ni Patriyarka Marquard ng Randeck ang Buia sa sarili nitong katayuang komunal, na nagtatag ng isang Konseho ng Dalawampu't Apat na taun-taon ay humahalal ng isang alkalde mula sa mga miyembro nito.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Martin |first=John Jeffries |title=Venice reconsidered : the history and civilization of an Italian city-state, 1297-1797 |url=https://archive.org/details/venicereconsider0000unse |last2=Romano |first2=Dennis |date=2000 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=9780801876448 |location=Baltimore}}&lt;/ref&gt;

=== Mga simbolo ===
Kinilala ang eskudo de armas at ang bandila sa pamamagitan ng atas ng Punong Ministro noong Mayo 16, 1929.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buja, decreto 1929-05-16 DCG, riconoscimento di stemma e gonfalone |url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?1151 |access-date=2024-03-31 |website=Archivio Centrale dello Stato |language=it}}&lt;/ref&gt;

&quot;Azure, isang ox passant, au naturel, na may tatlong leeg na nakatihaya, hawak sa kaliwang paa nito ang isang lilang bandera, na may dalang krus na pilak. Ang kalasag ay dapat palamutian ng korona ng Munisipalidad.&quot; Ang bandila ay isang lilang tela.

== Mga kakambal na bayan ==
[[Kinakapatid na lungsod|Kakambal]] ng Buja ang:

* {{Flagicon|Italy}} [[Aprilia, Lazio|Aprilia]], Italya, mula noong 1997
* {{Flagicon|Germany}} [[Vilsbiburg]], Alemanya, mula noong 2001
* {{Flagicon|France}} [[Domont]], Pransiya, simula noong 2008

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* {{Official website|https://www.comune.buia.ud.it/}}  {{In lang|it}}
{{Commons category|Buja}}

* {{OSM relation|179194}}
{{Province of Udine}}
[[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]]
[[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>lwckfgqzlpk2vskqx3m74414trapgbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kababaihan sa STEM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340272</id>
    <revision>
      <id>2235829</id>
      <parentid>2231469</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17014" sha1="jhyayisg1f2w3qf87xir5ar61sgkba6" xml:space="preserve">[[File:Ainhoa_Murua_Ugarte_biokimikaria_laborategian_01.jpg|right|thumb|200x200px| Biokimika na si {{Interlanguage link|Ainhoa Murua Ugarte|es|vertical-align=sup}} sa trabaho sa kaniyang laboratoryo]]
Maraming iskolar at tagagawa ng patakaran ang nagsabing ang mga larangan ng [[siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika]] (STEM) ay nanatiling pangunahing kalalakihan na may mababang partisipasyon sa [[Babae|kababaihan]] simula nang itatag ang mga larangang ito noong ika-18 siglo sa [[Panahon ng Kaliwanagan]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kasuga |first=Reichi |date=1970 |title=Enlightement in Our Delusive Life |journal=Journal of Indian and Buddhist Studies (Indogaku Bukkyogaku Kenkyu) |volume=19 |issue=1 |pages=379–383 |doi=10.4259/ibk.19.379 |issn=1884-0051 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Sinusuri ng mga iskolar ang iba't ibang dahilan para sa patuloy na pagkakaroon ng [[disparidad ng kasarian]] sa mga larangan ng STEM. Ang mga taong tumitingin sa pagkakaibang ito bilang resulta ng mga puwersang [[Pagtatangi|diskriminasyon]] ay naghahanap din ng mga paraan upang maitama ang pagkakaibang ito sa loob ng mga larangan ng STEM. Ang mga propesyon sa STEM ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang mga propesyon na may mataas na antas ng suweldo at may pangkalahatang kaakit-akit na karera.&lt;ref&gt;Gürer, Denise and Camp, Tracy (2001). [http://women.acm.org/archives/documents/finalreport.pdf Investigating the Incredible Shrinking Pipeline for Women in Computer Science. Final Report – NSF Project 9812016.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902142849/http://women.acm.org/archives/documents/finalreport.pdf|date=2011-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CeciWilliams2010&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ceci |first=S.J. |last2=Williams |first2=W.M. |year=2010 |title=Sex Differences in Math-Intensive fields |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=19 |issue=5 |pages=275–279 |doi=10.1177/0963721410383241 |pmc=2997703 |pmid=21152367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CeciWilliams2009&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ceci |first=S.J. |last2=Williams |first2=W.M. |last3=Barnett |first3=S.M. |year=2009 |title=Women's underrepresentation in science: Sociocultural and biological considerations |journal=[[Psychological Bulletin]] |volume=135 |issue=2 |pages=218–261 |doi=10.1037/a0014412 |pmid=19254079}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Diekman2010&quot;&gt;{{Cite journal |last=Diekman |first=A.B. |last2=Brown |first2=E.R. |last3=Johnston |first3=A.M. |last4=Clark |first4=E.K. |year=2010 |title=Seeking Congruity Between Goals and Roles |journal=[[Psychological Science]] |volume=21 |issue=8 |pages=1051–1057 |doi=10.1177/0956797610377342 |pmid=20631322}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Griffith2010&quot;&gt;{{Cite journal |last=Griffith |first=A.L. |year=2010 |title=Persistence of women and minorities in STEM field majors: Is it the school that matters? |journal=Economics of Education Review |volume=29 |issue=6 |pages=911–922 |doi=10.1016/j.econedurev.2010.06.010}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Limitado ang pakikilahok ng kababaihan sa agham, teknolohiya, at inhinyeriya&lt;ref name=&quot;Science_Museum_Women_in_Science&quot;&gt;{{Cite web |title=Women in Science |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/women-science |access-date=30 March 2023 |website=Science Museum (London) |publisher=Science Museum Group |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohney1991&quot;&gt;{{Cite book |last=Mohney |first=Denise |url=https://core.ac.uk/download/pdf/59207533.pdf |title=The Limitations of Women in Science at Six Midwestern Colleges due to the Adherence to Conceptions of Gender Differences Between the Sexes in the Years of 1880 through 1940 |date=1991 |publisher=Illinois Wesleyan University |access-date=30 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bonhomme |first=Edna |title=Women in science should be the norm, not the exception |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/8/women-in-science-should-be-the-norm-not-the-exception |access-date=30 March 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; at hindi rin gaanong naiuulat sa halos buong kasaysayan.&lt;ref name=&quot;lostwomenofscience_mission&quot;&gt;{{Cite web |title=Mission |url=https://www.lostwomenofscience.org/mission |access-date=29 March 2023 |website=www.lostwomenofscience.org |publisher=Lost women of science |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dominus&quot;&gt;{{Cite web |last=Dominus |first=Susan |last2=Dominus |first2=Susan |title=Women Scientists Were Written Out of History. It's Margaret Rossiter's Lifelong Mission to Fix That |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/unheralded-women-scientists-finally-getting-their-due-180973082/ |website=Smithsonian Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; Ganito ang nangyari, maliban sa mga eksepsiyon, hanggang sa magsimula ang malawakang mga pagbabago noong bandang dekada '70. Tinalakay ng mga iskolar ang mga posibleng dahilan at mekanismo sa likod ng mga limitasyon tulad ng nakaugat mga [[gampaning pangkasarian]],&lt;ref name=&quot;Law&quot;&gt;{{Cite journal |last=Law |first=Fidelia |last2=McGuire |first2=Luke |last3=Winterbottom |first3=Mark |last4=Rutland |first4=Adam |date=10 May 2021 |title=Children's Gender Stereotypes in STEM Following a One-Shot Growth Mindset Intervention in a Science Museum |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |doi=10.3389/fpsyg.2021.641695 |pmc=8141795 |pmid=34040559 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[seksismo]],&lt;ref name=&quot;Wiliams_HBR&quot;&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Joan C. |date=24 March 2015 |title=The 5 Biases Pushing Women Out of STEM |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2015/03/the-5-biases-pushing-women-out-of-stem}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Korol&quot;&gt;{{Cite web |last=Korol |first=Karen J. Morenz |date=22 February 2019 |title=Is it really just sexism? An alternative argument for why women leave STEM |url=https://medium.com/@kjmorenz/is-it-really-just-sexism-an-alternative-argument-for-why-women-leave-stem-cccdf066d8b1 |website=Medium |language=en}}&lt;/ref&gt; at mga [[pangkasariang pagkakaiba sa sikolohiya]].&lt;ref name=&quot;Coenen_JEP&quot;&gt;{{Cite journal |last=Coenen |first=Johan |last2=Borghans |first2=Lex |last3=Diris |first3=Ron |date=1 June 2021 |title=Personality traits, preferences and educational choices: A focus on STEM |url=https://cris.maastrichtuniversity.nl/en/publications/609f8ec9-f39c-48e0-89b0-523304765f51 |journal=Journal of Economic Psychology |volume=84 |doi=10.1016/j.joep.2021.102361 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Russo |first=Daniel |last2=Stol |first2=Klaas-Jan |date=March 2022 |title=Gender Differences in Personality Traits of Software Engineers |url=https://vbn.aau.dk/da/publications/921a3ded-4d2e-4f84-9b07-cf0936b12130 |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=48 |issue=3 |pages=819–834 |bibcode=2022ITSEn..48..819R |doi=10.1109/TSE.2020.3003413 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Stewart-Williams |first=Steve |last2=Halsey |first2=Lewis G |date=January 2021 |title=Men, women and STEM: Why the differences and what should be done? |url=https://psyarxiv.com/ms524/ |journal=European Journal of Personality |volume=35 |issue=1 |pages=3–39 |doi=10.1177/0890207020962326 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Su2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Su |first=Rong |last2=Rounds |first2=James |date=25 February 2015 |title=All STEM fields are not created equal: People and things interests explain gender disparities across STEM fields |journal=Frontiers in Psychology |volume=6 |page=189 |doi=10.3389/fpsyg.2015.00189 |pmc=4340183 |pmid=25762964 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Nagkaroon din ng pagsisikap sa mga historyador ng agham na tuklasin ang mga kontribusyon ng kababaihan na hindi gaanong naiuulat.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tourne |first=Isabelle |title=The women scientists forgotten by history |url=https://phys.org/news/2022-05-women-scientists-forgotten-history.html |website=phys.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mission |url=https://www.lostwomenofscience.org/mission |access-date=29 March 2023 |website=www.lostwomenofscience.org |publisher=Lost women of science |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Magazine |first=Smithsonian |last2=Dominus |first2=Susan |title=Women Scientists Were Written Out of History. It's Margaret Rossiter's Lifelong Mission to Fix That |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/unheralded-women-scientists-finally-getting-their-due-180973082/ |website=Smithsonian Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang &quot;Kababaihang Computer&quot; sa NASA noong dekada '50 at '60 ay isang grupo ng mga kababaihang kilala bilang &quot;mga computer&quot; na nagsagawa ng mahahalagang kalkulasyon para sa pananaliksik sa aeronautika at kalawakan. Nagtrabaho sila bilang mga matematiko, inhinyero, at mapanuri, na naglatag ng pundasyon para sa maagang paggalugad sa kalawakan, kahit na ang kanilang mga kontribusyon ay madalas na hindi napapansin.&lt;ref&gt;The &quot;Computers&quot; Who Helped Launch NASA's Space Program. (2017). Smithsonian Magazine. Smithsonian{{Failed verification|date=November 2025|reason=Searching for various parts of this title yields no useful results in Academic Search Ultimate (EBSCOhost), Gale General OneFile, Access World News (NewsBank), eLibrary (ProQuest), and PressReader, all of which have full-text coverage for 2017. Searching for &quot;Computer Women&quot; finds no results whatsoever. Searching for &quot;Women Computers&quot; finds one result in some of the databases: &quot;Margot Lee Shetterly / SMALL TALK&quot; (ProQuest 1858580448, Gale A478640083), in vol. 47, no. 9 (Jan-Feb 2017), p. 16, and while this article, a short interview, is relevant, it only partially supports these statements.}}&lt;/ref&gt;

Ang terminong ''STEM'' ay unang ginamit noong 2001,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Halinen |first=Judith |title=STEM, Description, Development, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/STEM-education |access-date=29 March 2023 |website=www.britannica.com |publisher=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; pangunahin na may kaugnayan sa pagpili ng edukasyon at karera. Iba't iba ang kasaysayan ng iba't ibang larangan ng STEM, ngunit ang pakikilahok ng kababaihan, bagama't limitado, ay nasaksihan na sa buong kasaysayan. Ang agham, [[protoagham]], at matematika ay isinasagawa na mula pa noong sinaunang panahon, at sa panahong ito, ang mga kababaihan ay nakapag-ambag sa mga larangan tulad ng [[medisina]], [[botanika]], [[astronomiya]], [[alhebra]], at [[heometriya]]. Noong Gitnang Kapanahunan sa Europa at Gitnang Silangan, ang mga [[monasteryo]] ng mga Kristiyano at mga [[Madrasa|madrasang Muslim]] ay mga lugar kung saan maaaring mag-aral ang kababaihan sa mga asignaturang tulad ng matematika at pag-aaral ng kalikasan.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ISRN Botany |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/2753 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lee |first=Vicki L. |title=Beyond Behaviorism |date=1988 |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |isbn=0-8058-0115-4 |location=Hillsdale, New Jersey |pages=1–7 |chapter=Chapter 1: Psychology as Protoscience |doi=10.4324/9781315630601-1 |lccn=88-320 |oclc=17484384 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315630601-1/psychology-protoscience-vicki-lee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2023-01-16 |title=Acknowledgment to the Reviewers of Astronomy in 2022 |journal=Astronomy |volume=2 |issue=1 |page=14 |bibcode=2023Astro...2...14E |doi=10.3390/astronomy2010002 |issn=2674-0346 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Algebra |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/5708 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Geometry |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/7958 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Patrick Greene |first=J. |title=Medieval Monasteries |url=https://archive.org/details/medievalmonaster0000gree |date=1992 |isbn=978-1-4725-9945-2 |chapter=Archaeology and monasteries |doi=10.5040/9781472599452.ch-002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Borker |first=Hem |title=Madrasas and the Making of Islamic Womanhood |date=2018-08-23 |pages=1–26 |chapter=Introduction |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780199484225.003.0001 |isbn=978-0-19-948422-5}}&lt;/ref&gt; Si [[Ada Lovelace]], isang Ingles na matematiko, ay madalas na kinikilala bilang ang unang computer programmer sa mundo. Noong kalagitnaan ng 1800s, nagtrabaho siya sa iminungkahing mekanikal na kompyuter ni [[Charles Babbage]], ang Makinang Analitiko. Lumikha siya ng isang algotimo na nilayong iproseso ng makina, na siyang dahilan kung bakit siya naging pioneer sa larangan ng agham pangkompiyuter.&lt;ref&gt;Somers, M. (2016). Ada Lovelace: The First Computer Programmer.{{Failed verification|date=November 2025|reason=Is this a book, or what? https://search.worldcat.org/search?q=Somers+%22Ada+Lovelace%22 has no results, and searching Google doesn't seem to find anything useful either.}}&lt;/ref&gt;

Ang mga unibersidad sa tradisyong Kristiyano ay nagsimula bilang mga lugar ng edukasyon para sa mga propesyonal na [[klero]] na hindi nagpapahintulot ng mga kababaihan, at ang kaugalian ng pagbabawal sa mga kababaihan ay nagpatuloy kahit na lumawak ang mga misyon ng mga unibersidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carlton |first=Genevieve |title=A History of Women in Higher Education {{!}} BestColleges |url=https://www.bestcolleges.com/news/analysis/2021/03/21/history-women-higher-education/ |access-date=14 April 2023 |website=www.bestcolleges.com |publisher=bestcolleges.com}}&lt;/ref&gt; Dahil ang mga kababaihan ay karaniwang pinagbabawalan sa pormal na mas mataas na edukasyon hanggang sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, napakahirap para sa kanila na pumasok sa mga espesyalisadong disiplina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Timeline: 100 years of women's history at Oxford - University of Oxford |url=https://www.ox.ac.uk/about/oxford-people/women-at-oxford/centenary-womens-timeline |access-date=29 March 2023 |website=www.ox.ac.uk |publisher=Oxford University |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708220404/https://www.ox.ac.uk/about/oxford-people/women-at-oxford/centenary-womens-timeline |archive-date=8 Hulyo 2025 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang pag-unlad ng teknolohiyang industriyal ay pinangungunahan ng mga kalalakihan, at ang mga unang teknikal na tagumpay, tulad ng pag-imbento ng makinang singaw, ay pangunahing dahil sa mga kalalakihan.&lt;ref name=&quot;Peterson_livescience&quot;&gt;{{Cite web |last=Peterson |first=Elizabeth |date=19 March 2014 |title=Who Invented the Steam Engine? |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |access-date=30 March 2023 |website=livescience.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, maraming halimbawa ng mga [[Kasaysayan ng kababaihan sa inhinyeriya|ambag ng kababaihan sa inhenyeriya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Barilla |title=The Role of Women in the Industrial Revolution Tsongas Industrial History Center UMass Lowell |url=https://www.uml.edu/tsongas/barilla-taylor/women-industrial-revolution.aspx |access-date=30 March 2023 |website=www.uml.edu |publisher=Tsongas Industrial History Center}}&lt;/ref&gt;

Sa simula, ang isang &quot;kompyuter&quot; ay isang [[Computer (trabaho)|taong nagsasagawa ng mga kalkulasyon]], na kadalasang isang babae.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wexler |first=Kara |date=25 October 2022 |title=Women Known as 'Computers' |url=https://www.fi.edu/en/blog/women-known-computers |access-date=18 April 2023 |website=The Franklin Institute |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang pagtatrabaho bilang isang kompyuter ay nangangailangan ng pagiging masigasig, katumpakan, at bilis.&lt;ref name=&quot;grier-pioneer&quot;&gt;{{Cite journal |last=Grier |first=David Alan |date=March 1, 2001 |title=Human Computers: The First Pioneers of the Information Age |journal=Endeavour |volume=25 |issue=1 |pages=28–32 |doi=10.1016/S0160-9327(00)01338-7 |pmid=11314458}}&lt;/ref&gt; Ang ilang kababaihan na sa simula ay nagtrabaho bilang mga computer na tao ay kalaunan ay umunlad mula sa paggawa ng mas simpleng mga kalkulasyon patungo sa mas mataas na antas ng trabaho, kung saan tinukoy nila ang mga gawain at algoritmo at sinuri ang mga resulta.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grier |first=David Alan |url=http://www.pupress.princeton.edu/titles/7999.html |title=When Computers Were Human |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-691-09157-0 |access-date=January 24, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821120909/http://www.pupress.princeton.edu/titles/7999.html |archive-date=August 21, 2006}}&lt;/ref&gt;

Ang mga antas ng pakikilahok ng kababaihan sa mga larangan ng STEM ay nagsimulang tumaas nang kapansin-pansin noong dekada '70 at '80.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Women Are Nearly Half of U.S. Workforce but Only 27% of STEM Workers |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/01/women-making-gains-in-stem-occupations-but-still-underrepresented.html |access-date=14 April 2023 |website=Census.gov |publisher=US Census Bureau}}&lt;/ref&gt; Ang ilang larangan, tulad ng bioteknolohiya, ngayon ay may halos 50% na partisipasyon ng kababaihan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=March 2023 |title=Women build strength in numbers |journal=Nature Biotechnology |volume=41 |issue=3 |page=301 |doi=10.1038/s41587-023-01727-6 |pmid=36890200 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
[[Kategorya:Estereotipo sa kababaihan]]</text>
      <sha1>jhyayisg1f2w3qf87xir5ar61sgkba6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hilagang Italya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340284</id>
    <revision>
      <id>2235792</id>
      <parentid>2231446</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8024" sha1="bv3ywgllucnupt4rmlpqxv7k8gezscq" xml:space="preserve">Ang '''Hilagang Italya''' ({{Langx|it|Italia Settentrionale}}, {{Langx|it|Nord Italia}}, {{Langx|it|Alta Italia}}) ay isang rehiyong heograpiko at kultural sa hilagang bahagi ng [[Italya]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Castagnoli |first=Adriana |title=Culture politiche e territorio in Italia: 1945–2000 |publisher=Angeli |year=2004 |isbn=978-8846452337 |location=Milano |page=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mangiameli&quot;&gt;{{Cite book |last=Mangiameli |first=Stelio |title=Il regionalismo italiano tra tradizioni unitarie e processi di federalismo |publisher=Giuffrè |year=2012 |isbn=978-8814174131 |location=Milano}}&lt;/ref&gt; Tinutukoy ng [[Institusyong Pambansa ng Estadistika ng Italya]] ang rehiyon bilang sumasaklaw sa apat na hilagang-kanlurang rehiyon ng [[Piamonte]], [[Lambak Aosta]], [[Liguria]], at [[Lombardia|Lombardy]] bilang karagdagan sa apat na hilagang-silangang [[Mga rehiyon ng Italya|rehiyon]] ng [[Trentino-Alto Adigio|Trentino-Alto Adigio/Südtirol]], [[Veneto]], [[Friul-Venecia Julia]], at [[Emilia-Romaña]].&lt;ref name=&quot;2022 Istat Yearbook&quot;&gt;{{Cite web |title=Italy 2022 Statistical Yearbook |url=https://www.istat.it/storage/ASI/2022/ASI_2022.pdf |access-date=18 October 2023 |publisher=[[Italian National Institute of Statistics]] |page=IX |language=Italian}}&lt;/ref&gt;

May populasyon na 27.5 milyon sa lawak na {{Convert|120312.72|km2|mi2|abbr=on}}  noong 2026, ang rehiyon ay sumasaklaw sa 39.8% ng Italya at naglalaman ng 46.8% ng populasyon nito.&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;[https://demo.istat.it/app/?i=POS&amp;l=en &quot;Resident population&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;area&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;1135&quot;&gt;[https://www.istat.it/it/archivio/156224 &quot;Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011&quot;] (in Italian). &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;1136&quot;&gt;[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]].&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Dalawa sa pinakamalaking kalakhang pook ng Italya, ang [[Milan]] at [[Turin]], ay matatagpuan sa rehiyon. Ang GDP ng Hilagang Italya ay tinatayang nasa [[Euro|€]]1 trilyon noong 2021, na bumubuo sa 56.5% ng ekonomiya ng Italya.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table?lang=en |access-date=18 October 2023 |publisher=[[Eurostat]]}}&lt;/ref&gt;

Ang Hilagang Italya ay may mayaman at natatanging kultura.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Allen |first=Beverly |title=Revisioning Italy: national identity and global culture |url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve |last2=Russo |first2=Mary |date=1998 |publisher=[[University of Minnesota Press]] |isbn=978-0816627264 |location=Minneapolis |page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/259 257]}}&lt;/ref&gt; Tatlumpu't pito sa limampu't siyam na [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya]] ang matatagpuan sa rehiyon. Mga wikang [[Mga wikang Retoromanse|Retoromanse]] at [[Mga wikang Galoitaliko|Galoitaliko]] ang sinasalita sa rehiyon, kabaligtaran ng mga wikang [[Mga wikang Italo-Dalmata|Italo-Dalmata]] na sinasalita sa iba pang bahagi ng Italya. Ang [[wikang Veneto]] ay minsang itinuturing na bahagi ng mga wikang Italo-Dalmata, ngunit ang ilang pangunahing publikasyon tulad ng ''[[Ethnologue]]'' (na tinutukoy ng [[UNESCO]] sa pahina nito tungkol sa mga wikang nanganganib na mapuksa) at ''[[Glottolog]]'' ay inihahanay ito bilang Galoitaliko.&lt;ref name=&quot;Ethnologue vec&quot;&gt;{{Cite web |title=Venetian |url=https://www.ethnologue.com/language/vec |website=Ethnologue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Glottolog 4.2.1 – Venetian |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/vene1258 |website=glottolog.org}}&lt;/ref&gt;

== Kahulugan at toponimo ==
[[File:Gallia_cisalpina_-_Shepherd_png.png|left|thumb|Mga teritoryo ng [[Cisalpine Gaul]] noong bandang 100 BC, bago ang [[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pagpapalawak ng mga Romano sa Italya]] &lt;ref&gt;The Historical Atlas by William R. Shepherd, 1911 edition&lt;/ref&gt;]]
Ang Hilagang Italya ay tinawag sa iba't ibang termino sa iba't ibang panahon ng kasaysayan. Noong sinaunang panahon, ang mga terminong [[Galia Cisalpina]], Gallia Citerior, o Gallia Togata ay ginamit upang tukuyin ang bahagi ng [[Italya]] na tinirhan ng mga [[Mga Selta|Selta]] ([[Mga Galo|Galo]]) sa pagitan ng ika-4 at ika-3 siglo BK. [[Pananakop ng mga Romano sa Italya|Nasakop ng Republikang Romano]] noong dekada 220 BK, ito ay isang [[lalawigang Romano]] mula noong mga 81&amp;#x20;BK hanggang 42&amp;#x20;BK, nang ito ay pinagsama sa [[Italia Romana|Romanong Italya]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Williams |first=J. H. C. |url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&amp;q=beyond+the+Rubicon |title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-815300-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&amp;dq=beyond+the+Rubicon&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA |archive-date=2020-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRR&quot;&gt;{{Cite book |last=Long |first=George |title=Decline of the Roman republic: Volume 2 |url=https://archive.org/details/declineofromanre0002geor |year=1866 |location=London}}&lt;/ref&gt; Hanggang sa panahong iyon, ito ay itinuturing na bahagi ng [[Galia]], tiyak na ang bahaging iyon ng Galia sa &quot;dulong bahagi ng [[Alpes]]&quot; (mula sa pananaw ng mga Romano), kabaligtaran ng [[Galia Narbonense]] (&quot;sa kabilang bahagi ng Alpes&quot;).

Pagkatapos ng [[pagbagsak ng Imperyong Romano]] at ang paninirahan ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo,]] ginamit ang pangalang Langobardia Maior, noong [[maagang Gitnang Kapanahunan]], upang tukuyin ang mga nasasakupan ng [[Kingdom of the Lombards|Kaharian ng Lombard]] sa hilagang Italya na may kabesera na [[Pavia, Lombardia|Pavia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2008 |title=Langobardia minor |url=https://www.storiadigitale.it/langobardia-minor/ |access-date=5 October 2023 |language=it}}&lt;/ref&gt; Ang mga teritoryong Lombardo sa kabila nito ay tinawag na Langobardia Minor, na binubuo ng mga dukado ng [[Dukado ng Spoleto|Spoleto]] at [[Dukado ng Benevento|Benevento]].

Noong [[huling Gitnang Kapanahunan]], pagkatapos ng pagbagsak ng hilagang bahagi ng Kahariang Lombardo kay [[Carlomagno]], ang terminong Longobardia ay ginamit upang tumukoy sa hilagang Italya sa loob ng medyebal na [[Kaharian ng Italya (Banal na Imperyong Romano)|Kaharian ng Italya]]. Nang mahati ang lugar sa mga rehiyonal na estado, ang terminong Lombardia ay kalaunan ay lumipat upang ipahiwatig lamang ang lugar ng mga Dukado ng [[Dukado ng Milan|Milan]], [[Dukado ng Mantua|Mantua]], [[Dukado ng Parma at Plasencia|Parma]], at [[Dukado ng Modena at Reggio|Modena]] at kalaunan ay sa lugar lamang sa paligid ng [[Lombardia|Milan]].

Higit pang mga kamakailan, ang terminong ''Alta Italia'' (Italyano para sa 'Mataas na Italya') ay naging malawakang ginamit, para dito ng [[Pambansang Komiteng Pagpapalaya para sa Hilagang Italya|Comitato di Liberazione Nazionale Alta Italia]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Noong dekada '60, ang terminong ''[[Padania]]'' ay nagsimulang gamitin minsan bilang kasingkahulugan ng [[Lambak Po]] sa heograpiya. Ang terminong ito ay bihirang lumitaw hanggang sa mga unang taon ng dekada 1990, nang ang [[Lega Nord]], na noon ay isang partidong politikal na humihiwalay, ay iminungkahi ang ''Padania'' bilang isang posibleng pangalan para sa isang malayang estado sa hilagang Italya, na nagbigay sa termino ng isang malakas na konotasyong pampolitika.

== Tingnan din ==

* [[Katimugang Italya]]

== Mga sanggunian ==
[[Kategorya:Mga rehiyon ng Italya]]
[[Kategorya:Heograpiya ng Italya]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>bv3ywgllucnupt4rmlpqxv7k8gezscq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paghinga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340306</id>
    <revision>
      <id>2235802</id>
      <parentid>2231565</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3067" sha1="s5im75qu2ly14ipzc56f6yzhdyqnxan" xml:space="preserve">Ang '''paghinga''' (o '''pagpapahangin''') ay ang [[Neurosiyensiya ng ritmo|ritmikong proseso]] ng paglanghap ng hangin sa mga [[Baga (anatomiya)|baga]] na nagbibigay ng oksiheno, at [[Pagbuga ng hangin|pagbuga]] ng hangin na nag-aalis ng [[dioksido de karbono]], sa proseso [[pagpapalitan ng gas]].

Lahat ng [[Respirasyong aerobyo|aerobyong]] organismo ay nangangailangan ng oxygen para sa [[respirasyong selular]], na kumukuha ng enerhiya mula sa [[pagkain]] at naglalabas ng carbon dioxide bilang isang [[Basura|basurang produkto]]. Ang panlabas na respirasyon (paghinga) ay nagdadala ng hangin sa [[Albeolo pulmonar|albeolo]] kung saan ang mga gas ay gumagalaw sa pamamagitan ng [[dipusiyon]]; ang [[Sistemang sirkulatoryo|sistema ng sirkulasyon]] ay naghahatid ng oksiheno at dioksido de karbono sa pagitan ng mga baga at mga tisyu.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th |location=Philadelphia, Pennsylvania |page=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pocock2&quot;&gt;{{Cite book |last=Pocock |first=Gillian |title=Human physiology: the basis of medicine |url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4 |last2=Richards |first2=Christopher D. |date=2006 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-856878-0 |edition=3rd |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/311 311]}}&lt;/ref&gt;

== Komposisyon ==
Ang hanging nilalanghap ay binubuo ng 78% [[nitroheno]], 20.95% oksiheno at kaunting iba pang mga gas kabilang ang [[argon]], dioksido de karbono, [[Niyon|neon]], [[elyo]], at [[Idrohino|idroheno]].&lt;ref name=&quot;NASA&quot;&gt;{{Cite web |title=Earth Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |publisher=NASA}}&lt;/ref&gt;

== Lipunan at kultura ==
Ang salitang &quot;espiritu&quot; ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''spiritus'', na nangangahulugang hininga. Sa kasaysayan, ang hininga ay madalas na isinasaalang-alang sa mga tuntunin ng konsepto ng puwersa ng buhay. Tinutukoy ng [[Bibliyang Ebreo]] ang paghinga ng Diyos ng hininga ng buhay sa luwad upang gawing kaluluwang may buhay ([[nephesh]]) si Adan. Tinutukoy rin nito ang hininga bilang pagbabalik sa Diyos kapag ang isang mortal ay namatay. Ang mga katagang espiritu, [[prana]], ang Polinesiong [[Mana (mitong pandagat)|mana]], ang Ebreong [[ruach]] at ang [[Psyche (sikolohiya)|psyche]] sa [[sikolohiya]] ay may kaugnayan sa konsepto ng hininga.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=psych-, psycho-, -psyche, -psychic, -psychical, -psychically - Word Information |url=https://wordinfo.info/unit/2730?spage=14&amp;letter=P |website=wordinfo.info}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|30em}}

== Mga panlabas na link ==

* {{Commonscatinline}}
* {{wikiquote-inline}}
{{Respiratory physiology}}{{Circulatory and respiratory system symptoms and signs}}{{Authority control}}
[[Kategorya:Mga gas]]
[[Kategorya:Katawan ng tao]]
[[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]]</text>
      <sha1>s5im75qu2ly14ipzc56f6yzhdyqnxan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trimurti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340426</id>
    <revision>
      <id>2235823</id>
      <parentid>2231952</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4231" sha1="k3vs8ux0m7f3kcxfz2kzv3w9ap96el6" xml:space="preserve">[[File:UgrataraTemple2.jpeg|thumb| Ang Eskultura ni Trimurti sa Templo ng Ugratara]]
[[File:Trimurti,_Hoysalesvara_Temple,_Halebidu.jpg|thumb| [[Relyebe (sining)|Relyebe]] ng Trimurti sa [[templong Hoysaleswara]] sa [[Halebidu]]]]
Ang '''Trimurti'''{{Efn|{{IPAc-en|t|r|ɪ|ˈ|m|ʊər|t|i}};&lt;ref&gt;{{Cite Dictionary.com|Trimurti}}&lt;/ref&gt; {{langx|sa|त्रिमूर्ति|translit=trimūrti|translit-std=IAST}}, {{lit|three forms|trinity}}}} ay ang [[Tripleng Diyos|tatluhang diyos]] na may [[Para Brahman|kataas-taasang kabanalan]] sa [[Hinduismo]],{{sfnp|Grimes|1995}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jansen |first=Eva Rudy |title=The Book of Hindu Imagery |url=https://archive.org/details/bookofhinduimage00evar |publisher=Binkey Kok Publications BV |year=2003 |isbn=90-74597-07-6 |location=Havelte, Holland}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli (Editorial Chairman) |author-link=Sarvepalli Radhakrishnan |title=The Cultural Heritage of India |publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture |year=1956 |location=Calcutta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Winternitz |first=Maurice |title=History of Indian Literature |publisher=Oriental Books Reprint Corporation |year=1972 |location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; kung saan ang mga kosmikong tungkulin ng [[Creation ex nihilo|paglikha]], pangangalaga, at pagkawasak ay [[Personipikasyon|binibigyang-katauhan]] bilang isang tatluhang diyos. Kadalasan, ang mga katawagan ay kay [[Brahma]] na lumikha, [[Vishnu|kay Vishnu]] na tagapangalaga, at kay [[Siva|Shiva]] na tagawasak.{{Sfnp|Zimmer|1972}}{{Efn|[[Brahma]] is {{tlit|sa|IAST|Śvetāmbara}} ({{langx|sa|श्वेताम्बर|lit=white-clad}}), [[Maha Vishnu]] is {{lang|sa-latn|Pitamber}} ({{langx|sa|translit=Pītāmbara|translit-std=IAST|पीताम्बर|label=none|lit=yellow-laden}}) and [[Shiva]] is {{tlit|sa|IAST|Vāgambara}} ({{langx|sa|वागम्बर|label=none|lit=speech-clad}}): &quot;The {{IAST|Purāṇas}}&quot; in {{harvp|Flood|2003|p=139}}.}}

Ang simbolo ng Om sa Hinduismo ay itinuturing na may parunggit sa Trimurti, kung saan ang mga ponemang A, U, at M ng salita ay itinuturing na nagpapahiwatig ng paglikha, pangangalaga at pagkawasak, na nagsasama-sama upang kumatawan sa [[Brahman]].&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rztlAAAAIAAJ&amp;dq=om+trimurti+-wikipedia&amp;pg=PA224 |title=Young Scientist: A Practical Journal for Amateurs |publisher=Industrial Publication Company. |year=1852}}&lt;/ref&gt; Ang [[Tridevi]] ay ang trinidad ng mga diyosa na konsorte ng Trimurti,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bahubali |date=18 March 2023 |title=Tridevi – the three supreme Goddess in Hinduism |url=https://www.hindufaqs.com/tridevi-the-three-supreme-goddess-in-hinduism/ |access-date=2022-03-01 |publisher=Hindufaqs.com}}&lt;/ref&gt; o kung minsan ay isang pambabaeng bersiyon ng Trimurti.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=de-Gaia |first=Susan |url=https://books.google.com/books?id=HxjOEAAAQBAJ&amp;pg=PA336 |title=Encyclopedia of Women in World Religions [2 volumes]: Faith and Culture across History [2 volumes] |date=2018-11-16 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-4408-4850-6 |pages=336 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga pananaw sa loob ng Hinduismo ==
Ang salitang 'trimurti' ay nangangahulugang 'tatlong anyo'. Sa trimurti, si Brahma ang lumikha, si Vishnu ang tagapangalaga at si Shiva ang tagawasak.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hindu gods – the trimurti - Nature of God and existence in Hinduism - GCSE Religious Studies Revision - Eduqas |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z44bcj6/revision/3#:~:text=The%20word%20%27trimurti%27%20means%20%27,and%20Shiva%20is%20the%20destroyer}}&lt;/ref&gt;

Alalahaning ang pagkakaiba ng Brahman (na may 'n'), na tumutukoy sa Kasukdulang Realidad, at Brahma (na walang 'n'), na tumutukoy sa diyos na lumikha.

== Mga talababa ==
{{Notelist}}

== Mga sanggunian ==

=== Mga sitasyon ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

== Mga panlabas na link ==

* {{Commonscatinline|Trimurti}}
{{HinduMythology}}{{Hindudharma}}{{Hinduism footer small}}{{Names of God}}
[[Kategorya:Mga diyos ng Hinduismo]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Sanskrito]]
[[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]]</text>
      <sha1>k3vs8ux0m7f3kcxfz2kzv3w9ap96el6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagkabulok na radyoaktibo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340494</id>
    <revision>
      <id>2235774</id>
      <parentid>2232143</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="6bm2gdzoihmuymuv6ar7641m53b38e5" xml:space="preserve">Ang '''pagkabulok na radyoaktibo''' (kilala rin bilang '''pagkabulok na nuklear''', '''radioaktibidad''', '''desintegrasyong radyoaktibo''', o '''desintegrasyong nuklear''', o ''radioactive decay'' sa Ingles) ay ang proseso kung saan ang isang hindi matatag na [[atomikong nukleo]] ay nawawalan ng enerhiya sa pamamagitan ng [[Radiyasyon|radyasyon]]. Ang isang materyal na naglalaman ng hindi matatag na nuclei ay itinuturing na ''radyoaktibo''. Tatlo sa mga pinakakaraniwang uri ng pagkabulok ay ang pagkabulok na [[Pagkabulok na alpha|alpha]], [[Pagkabulok na beta|beta]], at [[Sinag gamma|gamma]]. Ang [[Interaksiyong mahina|mahinang puwersa]] ang [[Interaksyong pundamental|mekanismong]] responsable para sa pagkabulok na beta, habang ang dalawa pa ay pinamamahalaan ng mga puwersang [[Elektromagnetismo|elektromagnetiko]] at [[Puwersang nukleo|nukleo]].&lt;ref name=&quot;edp&quot;&gt;{{Cite web |title=Radioactivity: Weak Forces |url=https://www.radioactivity.eu.com/site/pages/Weak_Forces.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812235150/https://www.radioactivity.eu.com/site/pages/Weak_Forces.htm |archive-date=12 August 2021 |access-date=4 March 2020 |website=Radioactivity |publisher=EDP Sciences}}&lt;/ref&gt;

Ang pagkabulok na radyoaktibo ay isang [[Pagkaalisaga|random]] na proseso sa antas ng mga atomo lamang. Ayon sa [[Mekanikang quantum|teoryang quantum]], imposibleng hulaan kung kailan mabubulok ang isang partikular na atomo, gaano man katagal na umiiral ang atomo.&lt;ref name=&quot;IntroductionToHealthPhysics&quot;&gt;{{Cite book |last=Stabin |first=Michael G. |title=Radiation Protection and Dosimetry: An Introduction to Health Physics |publisher=[[Springer Publishing|Springer]] |year=2007 |isbn=978-0-387-49982-6 |editor-last=Stabin |editor-first=Michael G. |chapter=3 |doi=10.1007/978-0-387-49983-3 |chapter-url=https://cds.cern.ch/record/1105894}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RadiationOncologyPrimer&quot;&gt;{{Cite book |last=Best |first=Lara |title=Radiation Oncology Primer and Review |url=https://archive.org/details/radiationoncolog0000rodr |last2=Rodrigues |first2=George |last3=Velker |first3=Vikram |publisher=[[Demos Medical Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-62070-004-4 |chapter=1.3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Loveland |first=W. |title=Modern Nuclear Chemistry |last2=Morrissey |first2=D. |last3=Seaborg |first3=G.T. |author-link3=Glenn T. Seaborg |publisher=Wiley-Interscience |year=2006 |isbn=978-0-471-11532-8 |page=57 |bibcode=2005mnc..book.....L}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, para sa isang makabuluhang bilang ng magkakaparehong mga atomo, ang pangkalahatang tantos ng pagkabulok ay maaaring ipahayag bilang isang [[decay constant]] o bilang isang [[kalahating-buhay]]. Ang kalahating-buhay ng mga isotopong radyoaktibo ay may malawak na saklaw: mula halos madalian hanggang sa mas mahaba kaysa sa [[gulang ng uniberso]].

Ang nabubulok na nukleo ay tinatawag na magulang na [[radyoisotopo]] (o magulang na [[Isotope|isotopo]]), at ang proseso ay lumilikha ng kahit isang [[Produkto ng pagkabulok|anak na nukleido]]. Maliban sa pagkabulok na gamma o [[kombersiyong internal]] mula sa isang nuklear na [[estadong sabik]], ang pagkabulok ay isang [[transmutasyong nuklear]] na nagreresulta sa isang anak na naglalaman ng ibang bilang ng mga [[proton]] o [[neutron]] (o pareho). Kapag nagbabago ang bilang ng mga proton, nalilikha ang isang atomo ng ibang [[Elemento (kimika)|kimikang elementong]].

== Mga sanggunian ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}{{Radiation|state=uncollapsed}}{{Marie &amp; Pierre Curie}}</text>
      <sha1>6bm2gdzoihmuymuv6ar7641m53b38e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Automaton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340508</id>
    <revision>
      <id>2235795</id>
      <parentid>2232254</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9708" sha1="d5g6cx4rhdypiw0dj1e55xqvuzhgncn" xml:space="preserve">[[File:Mechanical_Pinochio.gif|thumb| Awtomatong [[Pinocchio]]]]
Isang '''automaton''' ({{IPAc-en|ɑː|ˈ|t|ɑː|m|ə|t|ɑː|n}} ; pl. '''automata''') ay isang [[Makina|makinang]] kusang gumagana o mekanismo ng kontrol na idinisenyo upang awtomatikong sumunod sa isang pagkakasunod-sunod ng mga operasyon o tumugon sa mga paunang natukoy na tagubilin.&lt;ref name=&quot;definition&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-04 |title=Definition of AUTOMATON |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/automaton |access-date=2024-01-25 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Ang ilang automaton, tulad ng mga [[Jacquemart (tanyedor ng kampana)|tanyedor ng kampana]] sa mga mekanikal na orasan, ay idinisenyo upang magbigay ng ilusyon sa kaswal na tagamasid na ang mga ito ay gumagana sa ilalim ng kanilang sariling kapangyarihan o kagustuhan, tulad ng isang mekanikal na [[robot]]. Ang terminong ito ay matagal nang karaniwang iniuugnay sa mga awtomatikong [[puppet]] na kahawig ng mga gumagalaw na tao o hayop, na ginawa upang pahangain at/o aliwin ang mga tao.

Ang mga [[animatronika]] ay isang modernong uri ng automata na may [[Elektronika|elektroniko]], na kadalasang ginagamit para sa paglalarawan ng mga karakter o nilalang sa mga pelikula at sa mga atraksiyon sa liwasang may-tema.

== Etimolohiya ==
Ang salitang ''{{Linktext|automaton}}'' ay ang Latinisasyon ng [[Wikang Sinaunang Griyego|Sinaunang Griyegong]] {{Transliteration|grc|automaton}} ({{Lang|grc|{{linktext|αὐτόματον}}}}), na nangangahulugang &quot;pagkilos ayon sa sariling kagustuhan&quot;. Una itong ginamit ni [[Homer]] upang ilarawan ang isang awtomatikong pagbubukas ng pinto,&lt;ref&gt;Homer, [[Iliad]], 5.749&lt;/ref&gt; o awtomatikong paggalaw ng mga tripod na may gulong.&lt;ref&gt;Homer, Iliad, 18.376&lt;/ref&gt; Mas madalas itong ginagamit upang ilarawan ang mga makinang gumagalaw na hindi elektroniko, lalo na iyong mga ginawa upang maging kamukha ng mga kilos ng tao o hayop, tulad ng mga jack sa mga lumang pampublikong [[orasan]], o ang [[Cuculidae|kuko]] at anumang iba pang animated na pigura sa isang [[orasang kuko]].

== Kasaysayan ==
[[File:Hero_-_De_automatis,_1589_-_116959.jpg|thumb|Ang aklat na ''Hinggil sa Automata'' ni [[Heron ng Alehandriya|Heron ng Alejandria]] (1589)]]
[[File:Antikythera_Fragment_A_(Front).webp|right|thumb|Ang [[mekanismong Antikythera]] mula noong {{Circa|200–80 BC}} ay dinisenyo upang kalkulahin ang mga posisyon ng mga bagay na pang-astronomiya.]]

=== Sinauna ===
Maraming halimbawa ng automata sa [[mitolohiyang Griyego]]: Si [[Hephaistos|Hefesto]] ang lumikha ng [[Talaan ng mga Griyegong mitolohikong nilalang|automata]] para sa kaniyang pagawaan;&lt;ref&gt;Him she found sweating with toil as he moved to and fro about his bellows in eager haste; for he was fashioning tripods, twenty in all, to stand around the wall of his well-builded hall, and golden wheels had he set beneath the base of each that of themselves they might enter the gathering of the gods at his wish and again return to his house, a wonder to behold. ''Homer, Iliad'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:18.360-18.387 18.371{{ndash}}376] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108104928/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:18.360-18.387|date=2023-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;he{{nbsp}}... went forth halting; but there moved swiftly to support their lord handmaidens wrought of gold in the semblance of living maids. In them is understanding in their hearts, and in them speech and strength, and they know cunning handiwork by gift of the immortal gods. These busily moved to support their lord{{nbsp}}... ''Homer, Iliad'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:18.388-18.427 18.417{{ndash}}421] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230108104930/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:18.388-18.427|date=2023-01-08}}&lt;/ref&gt; Si [[Talos (mito)|Talos]] ay isang artipisyal na tao na gawa sa bronse; Si Haring [[Alsinoo]] ng mga [[Phaiakian]] ay gumamit ng mga asong bantay na ginto at pilak.&lt;ref&gt;The automatones of Greek Mythology [http://www.theoi.com/Ther/Automotones.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106003132/http://www.theoi.com/Ther/Automotones.html|date=2013-11-06}} at the ''Theoi Project''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hyginus. Astronomica 2.1&lt;/ref&gt; Ayon kay [[Aristoteles]], gumamit si [[Dedalo]] ng [[asoge]] upang mapagalaw ang kaniyang estatwa ni [[Aphrodite]] na gawa sa kahoy.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Aristotle |url=https://archive.org/stream/aristotledeanima005947mbp/aristotledeanima005947mbp_djvu.txt |title=De Anima |publisher=Cambridge University Press |year=1907 |chapter=Chapter 3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Daedalus |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=daedalus-bio-1&amp;highlight=automata |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108174445/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=daedalus-bio-1&amp;highlight=automata |archive-date=2022-11-08 |access-date=2022-11-08}}&lt;/ref&gt; Sa iba pang mga alamat ng Griyego, gumamit siya ng asoge upang magtalaga ng boses sa kaniyang mga gumagalaw na estatwa.

Ang mga automata sa [[Panahong Helenistiko|mundong Helenistiko]] ay inilaan bilang mga kagamitan, laruan, panooring pangrelihiyon, o [[Prototype|mga prototipo]] para sa pagpapakita ng mga pangunahing prinsipyong siyentipiko. Maraming automata na pinapagana ng tubig ang ginawa ni [[Tesibius]], isang Griyegong imbentor at ang unang pinuno ng [[Dakilang Aklatan ng Alejandria]]; halimbawa, ''&quot;gumamit siya ng tubig upang magpatunog ng sipol at gumawa ng galaw ng isang modelo ng kuwago. Siya ang nag-imbento ng unang 'cuckoo clock ' sa mundo''.{{Efn|This &quot;first cuckoo clock&quot; was further stated and described in the 2007 book ''The Rise and Fall of Alexandria: Birthplace of the Modern World'' by Justin Pollard and Howard Reid on page 132: ''&quot;Soon Ctesibius's clocks were smothered in stopcocks and valves, controlling a host of devices from bells to puppets to mechanical doves that sang to mark the passing of each hour – the very first cuckoo clock!&quot;''}} Nagpatuloy ang tradisyong ito sa [[Kasaysayan ng Alejandria|Alejandria]] kasama ang mga imbentor tulad ng [[Mga sinaunang Griyegong matematiko|Griyegong]] matematiko na si [[Heron ng Alehandriya|Heron ng Alejandria]] (minsan ay kilala bilang Heron), na ang mga sulatin tungkol sa [[idrawlika]], [[numatika]], at [[mekanika]] ay naglalarawan ng mga [[Sipon (kagamitan)|sipon]], isang [[Kagamitang pag-aapula ng apoy|makinang pang-apula ng apoy]], isang [[idrawlis]], ang [[eolipila]], at isang napoprogramang kariton.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Noel Sharkey |title=The programmable robot from Ancient Greece |date=July 4, 2007 |url=https://www.newscientist.com/article/mg19526111-600-the-programmable-robot-of-ancient-greece/ |volume=2611 |publisher=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Brett |first=Gerard |title=The Automata in the Byzantine &quot;Throne of Solomon&quot; |date=July 1954 |work=Speculum |volume=29 |issue=3 |pages=477–487 |postscript=. |doi=10.2307/2846790 |issn=0038-7134 |jstor=2846790}}&lt;/ref&gt; Si [[Filon ng Bisansiyo]] ay naging tanyag dahil sa kaniyang mga imbensiyon.

=== Renasimyento at maagang moderno ===
Nasaksihan ng [[Renasimiyento|Renasimyento]] ang isang malaking muling pagkabuhay ng interes sa automata. Ang mga tratado ni Heron ay pinamatnugutan at isinalin sa Latin at Italyano. Ang mga idrawliko at numatikong automata, katulad ng mga inilarawan ni Heron, ay nilikha para sa mga [[groto]] sa hardin.

Si [[Giovanni Fontana (engineer)|Giovanni Fontana]], isang inhinyerong [[Padua|Paduano]] noong 1420, ay bumuo ng ''Bellicorum instrumentorum liber''{{Efn|Full title: ''Bellicorum instrumentorum liber, cum figuris et fictitys litoris conscriptus'', Latin for &quot;Illustrated and encrypted book of war instruments&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=''Bellicorum Instrumentorum Liber'' {{!}} The Faith of a Heretic|url=http://www.krauselabs.net/writings/bellicorum-instrumentorum-liber/|website=www.krauselabs.net|date=5 November 2015 |access-date=23 November 2016}}&lt;/ref&gt;}} na kinabibilangan ng isang puppet ng isang [[Camelidae|kamelyo]] na minamaneho ng isang nakadamit na primata na doble ang taas ng isang tao at isang automaton ni Maria Magdalena.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Genesis Redux: Essays in the History and Philosophy of Artificial Life |url=https://archive.org/details/genesisreduxessa0000unse |date=2007 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226720807 |editor-last=Riskin |editor-first=Jessica |edition=[Online-Ausg.]. |location=Chicago [u.a.]}}&lt;/ref&gt; Lumikha rin siya ng mga mekanikal na demonyo at mga automata ng hayop na pinapaandar ng kohete.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Grafton |first=Anthony |title=Genesis Redux |date=2007 |pages=46–62 |chapter=The Devil as Automaton |chapter-url=http://dx.doi.org/10.7208/chicago/9780226720838.003.0003 |publisher=University of Chicago Press |doi=10.7208/chicago/9780226720838.003.0003 |isbn=978-0-226-72081-4 |access-date=2024-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Battisti |first=Eugenio |title=Le macchine cifrate di Giovanni Fontana: con la riproduzione del Cod. icon. 242 della Bayerische Staatsbibliothek di Monaco di Baviera e la decrittazione di esso e del Cod. lat. nouv. acq. 635 della Bibliothèque nationale di Parigi |last2=Saccaro Del Buffa Battisti |first2=Giuseppa |last3=Fontana |first3=Giovanni |date=1984 |publisher=Arcadia Edizioni |isbn=978-88-85684-06-5 |location=Milano}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>d5g6cx4rhdypiw0dj1e55xqvuzhgncn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galatea (mitolohikong estatwa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340509</id>
    <revision>
      <id>2235783</id>
      <parentid>2232258</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6909" sha1="p216eb3glliz72i2g0w5yxwji8s8gmx" xml:space="preserve">[[File:Falconet_-_Pygmalion_&amp;_Galatee_(1763)-black_bg.jpg|thumb| Eskultura ni [[Étienne Maurice Falconet|Falconet]] noong 1763 ''na Pygmalion at Galatea'' ([[Museong Pansining Walters]], [[Baltimore, Maryland|Baltimore]])]]
Sa [[Mitolohiyang Romano|mitolohiyang]] [[Mitolohiyang Griyego|Griyego]] at Romano, '''Galatea''' ( {{IPAc-en|ˌ|g|æ|l|ə|ˈ|t|iː|ə}} ; {{Langx|grc|Γαλάτεια|Galáteia|siyang gatas-puti}})&lt;ref&gt;{{usurped|[https://web.archive.org/web/20071013063755/http://ancientlibrary.com/smith-bio/1315.html Galene in the Smith Classics Dictionary]}}. The suffix ''-teia'' or ''-theia'' means &quot;''[[goddess]]''&quot;, as in other Nereid names: Amatheia, Psamathe, Leukotheia, Pasitheia, etc. Hesiod has both a Galene (&quot;Calm-Sea&quot;) and a Galateia named as [[Nereid|Nereids]]. Galateia as &quot;sea-calm Goddess&quot; seems a likely inference; the reasoning for Galateia as Milky-White comes from the adjectival form of ''galaktos, galakteia''.&lt;/ref&gt; ay ang post-antigong pangalan na popular na ginagamit sa estatwang inukit mula sa garing na [[alabastro]] at minahal ni [[Pygmalion]] ng [[Tsipre]], na nabuhay sa pamamagitan ng kagustuhan ni [[Aphrodite]], ang diyosa ng Tsipre. Sa mga natitirang klasikong sanggunian, ang estatwang ito ay walang wastong pangalan, kung saan ang &quot;Galatea&quot; ay itinatag ng mga manunulat noong ika-labingwalong siglo, bagaman ang pangalan ngayon ay mahigpit na nakatali sa estatwa mula noon.

== Etimolohiya ==
Bagaman ang pangalang &quot;Galatea&quot; ay naging mahigpit na nauugnay sa estatwa ni Pygmalion na tila antigo na, ang paggamit nito kaugnay ni Pygmalion ay nagmula sa isang manunulat na post-klasiko. Walang umiiral na sinaunang teksto ang bumabanggit sa pangalan ng estatwa,&lt;ref&gt;Helen H. Law, &quot;The name Galatea in the Pygmalion myth&quot;, ''[[The Classical Journal]]'', '''27''' (1932), pp. 337–342&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reinhold&quot;&gt;{{Cite journal |last=Reinhold |first=Meyer |author-link=Meyer Reinhold |date=May 1971 |title=The Naming of Pygmalion's Animated Statue |journal=[[The Classical Journal]] |volume=66 |pages=316–319 |jstor=3296568}} Reinhold notes that the first edition of Lemprière's ''[[Bibliotheca Classica]]'' (1788), does not have an entry for &quot;Galatea&quot;, which was inserted in later editions.&lt;/ref&gt; bagaman binanggit ni [[Pausanias (heograpo)|Pausanias]] ang isang estatwa ni Calm, [[Galene]] ({{Langx|grc|Γαλήνη}}).&lt;ref&gt;[[Pausanias (geographer)|Pausanias]], ''Description of Greece'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0525.tlg001.perseus-eng1:2.1.9 2.1.9]&lt;/ref&gt; Hanggang 1763 pa lamang, isang eskultura ng paksang ipinakita ni [[Étienne Maurice Falconet|Falconet]] sa [[Paris Salon]] (''tingnan ang ilustrasyon'') ang may pamagat na {{Lang|fr|Pygmalion aux pieds de sa statue qui s'anime}} (&quot;Pygmalion sa paanan ng kaniyang estatwa na nabuhay&quot;). Ang eskulturang iyon, na kasalukuyang nasa [[Museong Pansining Walters]] sa [[Baltimore, Maryland|Baltimore]], ay taglay na ngayon ang inaasahang modernong titulong ''Pygmalion at Galatea''.
Ayon kay [[Meyer Reinhold]], ang pangalang &quot;Galatea&quot; ay unang nabigyan ng malawakang sirkulasyon sa ''scène lyrique'' ni [[Jean-Jacques Rousseau]] noong 1762, ang ''Pygmalion''. Ang pangalan ay naging karaniwan sa mga kathang-isip na [[pastoral]], dahil sa kilalang mito nina [[Acis at Galatea]]; isa sa mga tauhan ni [[Honoré d'Urfé]] sa ''[[L'Astrée]]'' ay isang Galatea, bagaman hindi ang eskulturang ito.
[[File:Pygmalion_&amp;_Galatea_(Louis_Gauffier).jpg|thumb|''[[Pygmalion at Galatea (Gauffier)|Pygmalion at Galatea]]'' ni [[Louis Gauffier]], 1797]]

== Mito ==
Ang kuwento ni Pygmalion ay unang lumitaw sa isang akdang [[Panahong Elenistiko|Elenistiko]], ang kasaysayan ng Tsipre ni [[Filostefano]], na pinamagatang &quot;De Cypro&quot;.{{Sfn|Reinhold|1971}} Ito ay muling isinalaysay sa ''*Metamorphoses*'' ni [[Ovid|Ovidio]],&lt;ref&gt;''[[Metamorphoses]]'' x.243ff.&lt;/ref&gt; kung saan ang haring Pygmalion ay ginawang isang eskultor na umibig sa isang estatwang marmol na ginawa niya gamit ang sarili niyang mga kamay. Bilang sagot sa kaniyang mga panalangin, binigyang-buhay ito ng diyosang si [[Aphrodite]] at pinag-isa ang mag-asawa sa kasal. Ito ang nanatiling klasikong salaysay hanggang sa katapusan ng ikalabimpitong siglo. Ang [[Trope (literatura)|trope]] ng animadong estatwa ay naging uso noong ika-labingwalong siglo.&lt;ref&gt;J.L. Carr, &quot;Pygmalion and the ''philosophes'': the animated statue in eighteenth-century France&quot; ''[[Journal of the Warburg and Courtauld Institutes]]'' '''23''' (1960), pp. 239–255.&lt;/ref&gt;

Ang ''[[Daemon (mitolohiya)|daemon]]'' ng diyosa ni Pygmalion, na nagbibigay-buhay sa [[Idolo|imahen ng kaniyang kulto]], ay nagkaanak sa kaniya ng isang anak na lalaki na sina [[Paphos (mitolohiya)|Paphus]]—ang [[Eponimo|kaparehong pangalan]] ng lungsod ng [[Paphos]]—at Metharme. Hinggil sa &quot;kalugud-lugod na ugnayang ito&quot;, sinabi ni Meyer Reinhold, &quot;maaaring mayroong nakatagong natitirang bahagi ng sinaunang kulto ng [[Cibeles|Dakilang Diyosa]] at ng kaniyang konsorte&quot;.&lt;ref name=&quot;Reinhold2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Reinhold |first=Meyer |author-link=Meyer Reinhold |date=May 1971 |title=The Naming of Pygmalion's Animated Statue |journal=[[The Classical Journal]] |volume=66 |pages=316–319 |jstor=3296568}} Reinhold notes that the first edition of Lemprière's ''[[Bibliotheca Classica]]'' (1788), does not have an entry for &quot;Galatea&quot;, which was inserted in later editions.&lt;/ref&gt;

Si [[Ciniras]], marahil ang anak ni Paphus,&lt;ref&gt;According to the Roman [[Gaius Julius Hyginus|Hyginus]], ''Fabula'' 142, Cinyras was a son of Paphus, thus legitimate in the patrineal manner, but ''[[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|Bibliotheke]]'' makes Cinyras an interloper, arriving with some of his people from [[Syria]] on the nearest coast of Asia, thus a suitor from outside, in the matrilineal manner; the conflict is instructive.&lt;/ref&gt; o marahil ang matagumpay na manliligaw ni Metharme, ang nagtatag ng lungsod ng Paphos sa Tsipre, sa ilalim ng patronato ni Aphrodite, at nagtayo ng dakilang templo para sa diyosa doon.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamilton |first=Edith |author-link=Edith Hamilton |title=[[Mythology (book)|Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes]] |publisher=[[New American Library|Mentor Books]] |year=1969 |isbn=0-451-62803-9 |edition=Renewal |location=New York |pages=[https://archive.org/details/mythologytimeles0000hami_m8j1/page/112 112]–115 |chapter=Eight Brief Tales of Lovers}}&lt;/ref&gt;

Sa ''Bibliotheke'', ang Elenistikong koleksiyon ng mito na matagal nang iniuugnay kay Apollodorus, binanggit ang isang anak na babae ni Pygmalion na nagngangalang Metharme.&lt;ref&gt;''[[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|Bibliotheke]]'', iii.14.3.&lt;/ref&gt; Siya ang asawa ni Cinyras, at ang ina ni [[Adonis]], na minamahal ni Aphrodite, bagaman si [[Mirra (mitolohiya)|Mirra]], anak na babae ni Cinyras, ay mas karaniwang tinutukoy bilang ina ni Adonis.

== Mga sanggunian ==</text>
      <sha1>p216eb3glliz72i2g0w5yxwji8s8gmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marlene Dietrich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340558</id>
    <revision>
      <id>2235812</id>
      <parentid>2232907</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="f22xdw6s3kpsk9l2buwrm56jwuizmio" xml:space="preserve">Si '''Marie Magdalene''' &quot; '''Marlene''' &quot; '''Dietrich''' &lt;ref name=&quot;Born&quot;&gt;Born as Maria Magdalena, not Marie Magdalene, according to Dietrich's biography by her daughter, Maria Riva {{Harvard citation|Riva|1993}}; however, Dietrich's biography by Charlotte Chandler cites &quot;Marie Magdalene&quot; as her birth name {{Harvard citation|Chandler|2011}}.&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|m|ɑːr|ˈ|l|eɪ|n|ə|_|ˈ|d|iː|t|r|ɪ|x}}{{IPA|de|maʁˈleːnə ˈdiːtʁɪç|lang|De-Marlene Dietrich.ogg}} ; Disyembre 27, 1901 – Mayo 6, 1992) &lt;ref name=&quot;nytimesobit&quot;&gt;{{Cite news |last=Flint |first=Peter B. |date=7 May 1992 |title=Marlene Dietrich, 90, Symbol of Glamour, Dies |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6D7163CF934A35756C0A964958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all}}&lt;/ref&gt; ay isang Aleman at Amerikanong aktres at mang-aawit na ang karera ay tumagal ng halos pitong dekada.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Marlene Dietrich – The Ultimate Gay Icon |work=The Cinema Museum, London |url=http://www.cinemamuseum.org.uk/2017/marlene-strides-the-stage-again-for-pride-2/ |access-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106073848/http://www.cinemamuseum.org.uk/2017/marlene-strides-the-stage-again-for-pride-2/ |archive-date=6 January 2018}}&lt;/ref&gt; Noong dekada 1920 sa Berlin, nagtanghal siya sa entablado at sa mga [[pelikulang tahimik]]. Ang kaniyang pagganap bilang Lola Lola sa pelikulang ''[[The Blue Angel]]'' (1930) ni Josef von Sternberg ay nagdala sa kanya ng pandaigdigang pagkilala at isang kontrata sa [[Paramount Pictures]]. Si Dietrich ay gumanap sa maraming pelikulang [[Sine ng Estados Unidos|Hollywood]], kabilang ang anim na papel na idinirek ni Sternberg: ''[[Morocco (pelikula)|Morocco]]'' (1930) (ang kaniyang tanging nominasyon sa [[Academy Award for Best Actress|Academy Award]]), ''[[Dishonored (pelikula)|Dishonored]]'' (1931), ''[[Shanghai Express (pelikula)|Shanghai Express]]'' at ''[[Blonde Venus]]'' (parehong 1932), ''[[The Scarlet Empress]]'' (1934), at ''[[The Devil Is a Woman (pelikula noong 1935)|The Devil Is a Woman]]'' (1935). Sa buong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], isa siyang kilalang tagapag-aliw sa Estados Unidos. Bagaman nagpakita siya ng mga kapansin-pansing pagganap sa ilang pelikula pagkatapos ng digmaan, kabilang ang ''[[A Foreign Affair]]'' (1948) ni [[Billy Wilder]], ''[[Stage Fright (pelikula noong 1950)|Stage Fright]]'' (1950) ni [[Alfred Hitchcock]], ''[[Witness for the Prosecution (pelikula noong 1957)|Witness for the Prosecution]]'' (1957) ni Billy Wilder, ''[[Touch of Evil]]'' (1958) ni [[Orson Welles]], at ''[[Judgment at Nuremberg]]'' (1961) ni [[Stanley Kramer]], ginugol niya ang halos buong dekada '50 hanggang '70 sa paglilibot sa mundo bilang isang marquee live-show na tagapagtanghal.

Nakilala si Dietrich sa kaniyang mga gawaing makatao noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, kung saan pinatira niya ang mga Aleman at Pranses na ipinatapon, nagbibigay ng suportang pinansiyal, at nagtataguyod ng kanilang pagkamamamayang Amerikano. Para sa kaniyang pagsisikap na mapabuti ang moral sa mga pangunahing linya noong panahon ng digmaan, nakatanggap siya ng iba't ibang parangal mula sa Estados Unidos, Pransiya, Belhika, at Israel. Noong 1999, pinangalanan ng [[Suriang Pelikula ng Amerika]] si Dietrich bilang ikasiyam na [[AFI's 100 Years...100 Stars|pinakadakilang babaeng alamat sa pelikula]] sa [[Ginintuang Panahon ng Hollywood|klasikong sineng Hollywood]].&lt;ref name=&quot;afi&quot;&gt;{{Cite news |title=AFI's 50 Greatest American Screen Legends |publisher=[[American Film Institute]] |url=http://www.afi.com/100years/stars.aspx |access-date=30 August 2014}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==

=== Mga sitasyon ===
{{Reflist|refs=&lt;ref name=TheStar2019-09-17&gt;{{cite news
| url          = https://www.thestar.com/entertainment/stage/opinion/2019/09/17/stars-embrace-playing-marlene-dietrich-and-edith-piaf-the-kind-of-women-everybodys-trying-to-be-right-now.html
| title        = Edith Piaf, 'the kind of women everybody's trying to be right now'
| work         = [[Toronto Star]]
| author       = Carly Maga
| date         = 17 September 2019
| archive-url  = https://web.archive.org/web/20190918063714/https://www.thestar.com/entertainment/stage/opinion/2019/09/17/stars-embrace-playing-marlene-dietrich-and-edith-piaf-the-kind-of-women-everybodys-trying-to-be-right-now.html
| archive-date = 18 September 2019
| access-date  = 12 December 2019
| url-status   = live
| quote        = &lt;!-- The friendship — and perhaps more — between Piaf and Dietrich is much more mysterious. --&gt; The latter was notably present at Piaf's 1952 wedding to singer Jacques Pills, but the women's relationship began in the 1940s as Piaf was first trying to break into American entertainment and Dietrich took the sparrow under her wing, so to speak. &lt;!-- The ensuing decades, in which these two performers became intensely close confidantes, was first explored in Daniel Grosse Boymann and Thomas Kahry's 2014 German-language musical, which interweaves their story with 20 of their songs like {{'}}La Vie En Rose,{{'}} {{'}}Non, Je Ne Regrette Rien{{'}}, {{'}}Where Have All the Flowers Gone?{{'}}, and {{'}}Lili Marlene{{'}}, and toured throughout Germany and Europe. --&gt;
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;springer&quot;&gt;{{cite book
  |last      = Schmadel | first = Lutz D.
  |title = Dictionary of Minor Planet Names |url      = https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm_k0v7 |publisher = Springer Berlin Heidelberg
  |page      = 87
  |date      = 2007
  |isbn      = 978-3-540-00238-3
  |doi       = 10.1007/978-3-540-29925-7_1011 |chapter = (1010) Marlene }}&lt;/ref&gt;}}

== Mga panlabas na link ==
{{Commons category}}

* {{Official website|https://marlene.com}}
* Marlene Dietrich at the Internet Broadway Database 
* {{IMDb name|17}}
* [https://archive.org/stream/MarleneDietrichFBIFiles/Marlene%20Dietrich%20FBI%20Files#page/n0/mode/2up Marlene Dietrich FBI Files]
* Spring, Kelly. [https://web.archive.org/web/20171031201957/http://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/marie-dietrich &quot;Marlene Dietrich&quot;]. National Women's History Museum. 2017.
{{Marlene Dietrich}}{{Special Tony Award}}
[[Kategorya:Mga mamamayang naturalisado ng Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga emigranteng Aleman na nagpunta sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Namatay noong 1992]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1901]]
[[Kategorya:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>f22xdw6s3kpsk9l2buwrm56jwuizmio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pilosopiyang Aleman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340562</id>
    <revision>
      <id>2235770</id>
      <parentid>2232918</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261020)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>2235770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9680" sha1="5pibkxa5fz2k8dbvb20nmlb1m6kg1ix" xml:space="preserve">Ang '''pilosopiyang Aleman''' ay [[pilosopiya]] sa [[Alemanya]], ng [[mga Aleman]], at sa [[wikang Aleman]], isang bahagi ng [[Kultura ng Alemanya|kulturang Aleman]].

Ang mga pilosopong Aleman ay mahalaga sa mga pangunahing kilusang pilosopikal tulad ng [[Rasyonalismo|rasyonalistang]] si [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]], mga ideyalista at [[Romantisismong Aleman|romantisistang]] [[Idealismong Aleman|Aleman]] tulad nina [[Immanuel Kant]] at [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Materyalismong diyalektiko|materyalismong diyalektikong]] si [[Karl Marx]], at [[Eksistensiyalismo|eksistensiyalistang]] si [[Friedrich Nietzsche]].&lt;ref&gt;Lowith, Karl. ''From Hegel to Nietzsche'', 1991, p. 370–375.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pinkard, Terry P. ''German philosophy, 1760–1860: the legacy of idealism'', 2002, ch. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenny, Anthony. ''Oxford Illustrated History of Western Philosophy'', 2001, p. 220–224.&lt;/ref&gt;
Naimpluwensiyahan ng pilosopiyang Aleman ang parehong kontemporaneong mga paaralang pilosopikal: ang [[Pilosopiyang mapanuri|pilosopiyang analitiko]] tulad nina [[Gottlob Frege]], [[Ludwig Wittgenstein]], at ang [[Positibismong lohikal|lohikal na positibistang]] [[Sirkulong Viena]]; at ang [[Pilosopiyang kontinental|kontinental]] [[Penomenolohiya (pilosopiya)|na penomenolohiya]] at [[ermeneutika]] tulad nina [[Edmund Husserl]], [[Martin Heidegger]], at [[teoryang kritikal]] ng [[Paaralang Frankfurt]]. Sina Heidegger at Wittgenstein ay dalawa sa mga pinaka-maimpluwensiyang pilosopo noong ika-20 siglo. Natural lamang, karamihan sa mga unibersidad sa Alemanya ay nag-aaral ng pilosopiyang kontinental.
[[File:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|213x213px|Manuskritong Carolingia, {{Circa|831}}. Si [[Rabanus Maurus]] (kaliwa), kasama si [[Alcuino ng York|Alcuino]] (gitna), na iniaalay ang kanyang gawain kay Arsobispo [[Otgar ng Maguncia]] (kanan)]]

== Gitnang Kapanahunan ==
Ang [[pilosopiyang medyebal]] ay kadalasang [[pilosopiyang Kristiyano]] at nakatali sa [[teolohiya]]. Ang unang kontrobersiya sa pilosopiya ng mga Aleman ay nangyari noong [[Renasimyentong Carolingia]] noong taong 848,{{Efn|While [[Ambrose|Saint Ambrose]] (c. 339–397) was born in modern-day Germany, German philosophy starts much later.&lt;ref name=beck/&gt;}} nang ang diakono sa [[Mga Benedictino|Benedictinong]] [[Abadia ng Fulda]] sa [[Hesse]], si [[Rabanus Maurus]] ({{Circa}} 780–856), na kilala bilang &quot;unang guro ng Alemanya&quot;, at isang estudyante ng paboritong iskolar ni [[Carlomagno]] na si [[Alcuino ng York]], ay tumugon sa doktrina ni [[Gottschalk ng Orbais]] ng [[Predetestinaryanismo|dobleng predestinasyon]].&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{EB1911|wstitle=Hrabanus Maurus Magnentius|volume=13|page=842|inline=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Cyclopædia of Education: a Dictionary of Information for the Use of Teachers, School Officers, Parents, and Others.&lt;/ref&gt;

=== Aristotelianismo at Neoplatonismo ===
Ang [[Literasi|literasiya]] sa [[Wikang Latin|Latin]] ay humina nang husto kaya isinalin ni [[Notker Labeo]] ( {{Circa}} 950–1022) ang mga akdang Romanong [[Neoplatonismo|Neoplatonistang]] nina [[Boethius]], [[Martianus Capella|Capella]], at ilan mula kay [[Aristoteles]], na siyang nakaimbento ng unang bokabularyo ng pilosopiyang [[Wikang Aleman|Aleman]].&lt;ref&gt;Scherer, W. (1886).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Periods of European Literature.&lt;/ref&gt;{{Efn|At [[St. Emmeram's Abbey|St. Emmeram's]] in [[Regensburg]], [[Otloh of Sankt Emmeram]] (c. 1010–c. 1072) and [[Manegold of Lautenbach]] (c. 1030–c. 1103) were [[Antiphilosophy|opponents of philosophy]].&lt;ref&gt;Poirel, Dominique (2021). Anti-dialecticians in the Middle Ages: Historiographic Myth or Reality? In Julie Brumberg-Chaumont &amp; Claude Rosental, Logical Skills: Social-Historical Perspectives. Cham: Springer Verlag. pp. 121-135.
&lt;/ref&gt; By the twelfth century, all the monks at St. Emmeram's were illiterate.&lt;ref name=beck&gt;{{cite journal|journal=Cambridge Encyclopedia of Philosophy|title=German philosophy|author=[[Lewis White Beck]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Constable, G. (1998). Three Studies in Medieval Religious and Social Thought: The Interpretation of Mary and Martha, the Ideal of the Imitation of Christ, the Orders of Society. United Kingdom: Cambridge University Press. p. 313&lt;/ref&gt; Otloh preferred the study of music.&lt;ref&gt;Von Simson, O. G., Simson, O. v. (1988). The Gothic Cathedral: Origins of Gothic Architecture and the Medieval Concept of Order - Expanded Edition. United States: Princeton University Press. p.40-41&lt;/ref&gt;}}

Ang ilang pilosopong Aleman ng [[Renasimyento noong ika-12 siglo]] noong [[Mataas na Gitnang Kapanahunan]] ay nagsisimula kay [[Ugo ng San Victor]] ( {{Circa}} 1096–1141), na nag-aral sa [[Abadia ng Saint-Victor, Paris|Abadia ng Saint Victor]] sa [[Paris]], at isang Neoplatonikong [[Mistisismong Kristiyano|mistiko]] na naimpluwensyahan ng ''[[Timaeus (diyalogo)|Timaeus]]'' ni [[Platon|Plato]] at [[Pseudo-Dionysio ang Areopagita]], ang &quot;[[prohenitor]] ng ... [[teolohiyang negatibo]].&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Critchley |first=Simon |title=On Mysticism: The Experience of Ecstasy |publisher=[[Profile Books]] |year=2024 |isbn=978-1800816930 |edition=1st |pages=71}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thomson, R. (2007).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite EB1911|wstitle=Hugh of St Victor|volume=13|page=858}}&lt;/ref&gt;

Si [[Oton ng Frisinga]] ({{Circa}} 1111–1158) ay malamang na estudyante ni Hugh&lt;ref&gt;Lapina, E. (2015).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shopkow, L. (1997).&lt;/ref&gt; at ipinakilala sa mga Aleman ang [[Logica nuova|bago]] at [[Organon|kompletong]] [[Lohika ng terminos|lohika ni Aristoteles]].&lt;ref&gt;{{EB1911|wstitle=Otto of Freising|volume=20|pages=375–376|first=Arthur William|last=Holland}}&lt;/ref&gt; Naimpluwensiyahan din ni Hugh ang [[Pilosopiyang Italyano|Italyanong]] si [[Pedro Lombardo]] (c. 1096–1160), ang may-akda ng ''[[Libri quattuor sententiarum|Sentensiyas]]'' (c. 1150).&lt;ref&gt;A Companion to the Abbey of Saint Victor in Paris.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Handbook of Church History: From the High Middle Ages to the eve of the Reformation.&lt;/ref&gt;

Ang neoplatonista na madre at polimata na si [[Hildegard ng Bingen|Hildegard von Bingen]] ({{Circa|1098}}) na tinaguriang &quot; [[Sibyl]] ng [[Ilog Rin|Rimo]] &quot; ay marunong ng Latin at sumulat tungkol sa teolohiya, [[kosmolohiya]], at [[pilosopiyang natural]] ([[agham]]).{{Efn|She has also become recognized as one of the Middle Ages best musicians and composers, ever since [[Gothic Voices]] recorded ''[[A Feather on the Breath of God]]'' (1982).&lt;ref&gt;The Sounds and Sights of Performance in Early Music: Essays in Honour of Timothy J. McGee. (2017). United Kingdom: Taylor &amp; Francis. p. 256&lt;/ref&gt;}} Sa mga akdang tulad ng ''[[Scivias]]'' (1151), isinulat niya na ang Diyos ay nagbigay ng [[Viriditas|luntiang]] buhay.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Pharos: &quot;Review and Reflections&quot; |url=http://alphaomegaalpha.org/pharos/PDFs/2014-2-Books.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618155258/https://alphaomegaalpha.org/pharos/PDFs/2014-2-Books.pdf |archive-date=18 June 2021 |access-date=1 February 2019}}&lt;/ref&gt;
[[File:AlbertusMagnus.jpg|thumb|216x216px|San Alberto Dakila, sa isang [[fresco]] ni [[Tomaso da Modena]] (1352).]]

==== Alberto ang Dakila ====
Ang iba pang mga akda ni Aristoteles ay naging makukuha mula sa mga [[Paaralan ng mga Tagasalin ng Toledo|tagasalin]] sa [[Pilosopiyang Español|España]], isa na rito si [[Hermannus Alemannus|Herman na Aleman]]. Ang pinakatanyag na [[Eskolastika|Eskolastikong]] Aleman, ang [[Ordeng Dominikano|Dominikanong]] prayle na si [[Albertus Magnus|San Alberto Dakila]] ( {{Circa}} 1200–1280), ay nagturo ng ''[[Pisika (Aristoteles)|Pisika]]'' at ''[[Etikang Nikomakea]]'' sa Paris at [[Colonia]].&lt;ref&gt;Mercier, D., Parker, T. L. (1922).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Richard, E. (1911).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Resnick, I. M., Kitchell Jr., K. F. (2022).&lt;/ref&gt; Naimpluwensiyahan niya ang mga estudyanteng tulad ng Neoplatonistang si [[Teodorico ng Freiberg]] ( {{Circa|1250}} – {{Circa|1311}} ),&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Glick |first=Thomas F. |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalsciencet0000unse |last2=Livesey |first2=Steven |last3=Wallis |first3=Faith |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-0415969307 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/medievalsciencet0000unse/page/473 473]}}&lt;/ref&gt; [[Pilosopiyang Italyano|Italyanong]] Aristotelikong si Santo [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] ({{Circa|1225}}),&lt;ref&gt;Cary, H. F. (1906).&lt;/ref&gt; at ang tagasalin ni Aristotle si [[Guillermo ng Moerbeke]] (c. 1225–c. 1286).&lt;ref&gt;Encyclopedia Britannica Online, s.v. &quot;William of Moerbeke,&quot; last modified July 29, 2026,&lt;/ref&gt;
[[File:Lucas_Cranach_d.Ä._-_Martin_Luther,_1528_(Veste_Coburg).jpg|left|thumb|253x253px|Larawan ni Martin Luther]]

=== Si Luther at ang Reporma ===
Ang propesor ng [[Unibersidad ng Halle-Wittenberg Martin Luther|Unibersidad ng Wittenberg]] na si [[Martin Luther]] (1483–1546) ang nagpasimula ng [[Repormang Protestante|Reporma]] at isa sa mga pinakamaimpluwensiyang pigura sa kasaysayan ng [[Kasaysayan ng kabihasnang Kanluranin|Kanluran]] at [[Kasaysayan ng Kristiyanismo|Kristiyano]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hillerbrand |first=Hans J. |date=14 February 2024 |title=Martin Luther |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther |access-date=29 March 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nelson |first=Robert H. |url=https://books.google.com/books?id=MdoKEAAAQBAJ&amp;pg=PA64 |title=Lutheranism and the Nordic Spirit of Social Democracy: A Different Protestant Ethic |publisher=Aarhus University Press |year=2017 |isbn=9788771844160 |page=64}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Kultura ng Alemanya]]</text>
      <sha1>5pibkxa5fz2k8dbvb20nmlb1m6kg1ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>USCIS Visa Bulletin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340584</id>
    <revision>
      <id>2235834</id>
      <parentid>2233677</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T23:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="ak5o9bn1cf9i70ftaabqnxtzlexhs8k" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>ak5o9bn1cf9i70ftaabqnxtzlexhs8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235870</id>
      <parentid>2235834</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5599" sha1="6pjolb1j8ii3ply8tpyhmbw9nyobx9l" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Unemployment ||
|-
|5th Set Aside Infrastructure ||
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>6pjolb1j8ii3ply8tpyhmbw9nyobx9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235871</id>
      <parentid>2235870</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso */</comment>
      <origin>2235871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5563" sha1="ddyi9qrvr8v059j5ilesj2g6cw6v30x" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment ||
|-
|5th Set Aside Infrastructure ||
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>ddyi9qrvr8v059j5ilesj2g6cw6v30x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235872</id>
      <parentid>2235871</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso */</comment>
      <origin>2235872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5559" sha1="bn0srqmhw2bysje7ui46rb0uh392eg5" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>bn0srqmhw2bysje7ui46rb0uh392eg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235875</id>
      <parentid>2235872</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="bed8xsxere9dkgmogrkdeur8huxix9k" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL24 || 01PEB24 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 15MAR26 || 01JAN23 || 15ENE15 || 15MAR26 || 15MAR26
|-
|3rd || 01AGO24 || 01ABR24 || 15ENE15 || 01AGO24 || 01AGO24
|-
|Ibang Manggawa || 01HUN22 || 01OKT20 || 15ENE15 || 01HUN22 || 01HUN22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 01ENE25 || 01ENE25 || 01ENE15 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 01MAR24 || 01MAY24 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>bed8xsxere9dkgmogrkdeur8huxix9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235876</id>
      <parentid>2235875</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T04:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya */</comment>
      <origin>2235876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6364" sha1="odlztmxwi5fx5u3czrh5mep6wwk2iwb" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
{{Current|[[Bisa]]|date=Oktubre 2026}}
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL24 || 01PEB24 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 15MAR26 || 01JAN23 || 15ENE15 || 15MAR26 || 15MAR26
|-
|3rd || 01AGO24 || 01ABR24 || 15ENE15 || 01AGO24 || 01AGO24
|-
|Ibang Manggawa || 01HUN22 || 01OKT20 || 15ENE15 || 01HUN22 || 01HUN22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 01ENE25 || 01ENE25 || 01ENE15 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 01MAR24 || 01MAY24 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

{{Uncategorized}}</text>
      <sha1>odlztmxwi5fx5u3czrh5mep6wwk2iwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235879</id>
      <parentid>2235876</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2235879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6511" sha1="jy0vr6n2zm2wm239k38o7by8kftqdii" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
{{Current|[[Bisa]]|date=Oktubre 2026}}
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL24 || 01PEB24 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 15MAR26 || 01JAN23 || 15ENE15 || 15MAR26 || 15MAR26
|-
|3rd || 01AGO24 || 01ABR24 || 15ENE15 || 01AGO24 || 01AGO24
|-
|Ibang Manggawa || 01HUN22 || 01OKT20 || 15ENE15 || 01HUN22 || 01HUN22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 01ENE25 || 01ENE25 || 01ENE15 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 01MAR24 || 01MAY24 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Ugnayang panlabas ng Estados Unidos]]
[[Kategorya:Batas sa pandarayuhan ng Estados Unidos]]
[[Kategorya:Patakaran sa bisa ayon sa bansa|Estados Unidos]]</text>
      <sha1>jy0vr6n2zm2wm239k38o7by8kftqdii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2235880</id>
      <parentid>2235879</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sanggunian */</comment>
      <origin>2235880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6457" sha1="oj8xyexxvz3e5kt8d7cs2z7bq2o6iyd" xml:space="preserve">{{multiple image
|direction = horizontal
|header = USCIS Visa Bulletin&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;
|align = right
|total_width = 300
|image1 = Flag of the United States (DDD-F-416E specifications).svg
|caption1 = Ang bandila ng Estados Unidos
|image2 = U.S. Department of State official seal.svg
|caption2 = Ang logo ng US State Department
}}

Ang '''The Visa Bulletin''' ng '''USCIS''', ay ang buwanang pam-publikong inilalabas ng U.S. State Department na nagsasaad kung kailan umaabante ang takbo at proseso ng bawat Visa sa bawat bansa. Upang mag isyu at makakuha ng Green Card (Berdeng kard) na mag apply para sa mga aplikanteng pupunta sa [[Estados Unidos]].&lt;ref&gt;&lt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin/2027/visa-bulletin-for-october-2026.html&lt;/ref&gt;

Sa buong mundo o ang &quot;All Countries Chargeability&quot; ay ang mga aplikanteng nag-apply para makakuha ng Green Card papunta sa Amerika, ay umaabot ng mahigit 6 hanggang 8 na taon pag hihintay, maliban sa apat na bansa ang mga: [[Tsina]], [[India]], [[Mehiko]] at [[Pilipinas]]. Ang Mehiko at Pilipinas ay ang isa sa mga bansang ''oversubscribed'' o ang may pinakamahabang bilang nang naka-pila upang maging imigrante sa Amerika. Ay naghihintay ng mahigit 10-13 taon.&lt;ref&gt;https://www.boundless.com/blog/visa-bulletin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://travel.state.gov/content/travel/en/legal/visa-law0/visa-bulletin.html&lt;/ref&gt;

==Presensya para sa Pamilyang Isponsor (Porm I-130)==
===Ika-una: ({{color|darkgreen|F1}})===
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na walang asawa ng isang U.S Citizen, 21 taon gulang pataas. Ay higit na nag hihintay mula 6-8 na taon para sa pangkalahatang bansa maliban sa Pilipinas na nag hihintay ng 10-13 taon at Mehiko ay 15-18 na taon.

===Pangalawa===
; A. ({{color|blue|F2A}})
* Ang F2A ay para sa mga (''Spouses of Unamarried Child under 21 of age &amp; Permanent Resident'') ay para sa mga ikinasal at may mga anak na 21 taon gulang pababa.
; B. ({{color|darkblue|F2B}})
* Para sa mga (''Unmarried Son &amp; Daughters'' of Permanent Resident (LPR)) matatandang anak na walang asawa ng isang Lawful Permanent Resident o Green Card Holder.

===Pangatlo; ({{color|gold|F3}})===
* Para sa mga (''Married Son &amp; Daughters'' of U.S. Citizen) matandang anak na may asawa ng isang U.S. Citizen, 21 taon gulang pataas, ay ikinasal bago makalapag sa Amerika. Ay nag hihintay ng mahigit 20+ taon para sa mga Pilipino.

===Pang-apat; ({{red|F4}})===
* Para sa mga (''Brothers &amp; Sisters of U.S. Citizen'') mga kapatid ng isang U.S. Citizen. Ay mahigit nag hihintay ng mahigit 20-25+ na taon. Ay ang pinakamatagal sa bawat kategorya.

==Pinal na aksyon ng petsa sa bawat pamilya==
{{Current|[[Bisa]]|date=Oktubre 2026}}
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 22ENE20 || 22ENE20 || 22ENE20 || 08SET08 || 01NOB13
|-
| {{color|blue|F2A}} || 22SET26 || 22SET26 || 22SET26 || 22MAR26 || 22SET26
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 22AGO19 || 22AGO19 || 22AGO19 || 15MAY[[2010|10]] || 01OKT13
|-
| {{color|gold|F3}} || 22OKT14 || 22OKT14 || 22OKT14 || 01HUL01 || 22HUL06
|-
| {{red|F4}} || 22OKT11 || 22OKT11 || 15DIS06 || 22ABR01 || 15MAY08
|}

==Petsa ng pag-petisyon para sa pamilyang inisponsor ng aplikasyong visa ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
| {{color|darkgreen|F1}} || 01PEB20 || 01PEB20 || 01PEB20 || 01DIS[[2008|08]] || 22ABR15
|-
| {{color|blue|F2A}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
| {{color|darkblue|F2B}} || 01SET19  || 01SET19 || 01SET19 || 22MAR11 || 01OKT14
|-
| {{color|gold|F3}} || 01NOB14 || 01NOB14 || 01NOB14 || 01DIS[[2002|02]] || 22OKT[[2006|06]]
|-
| {{red|F4}} || 01NOB11 || 01NOB11 || 01PEB[[2007|07]] || 30ABR[[2001|01]] || 22MAR[[2009|09]]
|}

==Pinal na aksyon para sa mga empleyado base sa pananam na kaso ==
; Kasalukuyang Oktubre 2026
{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL13 || 01PEB13 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 01ENE25 || 01OKT25 || 01NOB13 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|3rd || 15MAY24 || 08ENE22 || 01ENE14 || 15MAY24 || 15AUG23
|-
|Ibang Manggawa || 01ENE22 || 01OKT19 || 01ENE14 || 01ENE22 || 01ENE22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 16DIS16 || 16DIS23 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=font:size:100%
|'''Pamilyang Isponsor'''
|'''Lahat ng bansa maliban sa nakalista'''
|'''[[Kalupaang Tsina]]'''
|'''[[Indiya]]'''
|'''[[Mehiko]]'''
|'''[[Pilipinas]]'''
|-
|1st || {{green|KASALUKUYAN}} || 01HUL24 || 01PEB24 || {{green|KASALUKUYAN}} || {{green|KASALUKUYAN}}
|-
|2nd || 15MAR26 || 01JAN23 || 15ENE15 || 15MAR26 || 15MAR26
|-
|3rd || 01AGO24 || 01ABR24 || 15ENE15 || 01AGO24 || 01AGO24
|-
|Ibang Manggawa || 01HUN22 || 01OKT20 || 15ENE15 || 01HUN22 || 01HUN22
|-
|4th || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22 || 15DIS22
|-
|Certain Religous Workers || 01ENE25 || 01ENE25 || 01ENE15 || 01ENE25 || 01ENE25
|-
|5th Unreserved || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || 01MAR24 || 01MAY24 || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;4&quot;|{{green|KASALUKUYAN}}
|-
|5th Set Aside Rural || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} || rowspan=&quot;3&quot;|{{green|KASALUKUYAN}} 
|-
|5th Set Aside Unemployment 
|-
|5th Set Aside Infrastructure 
|}

==Sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Ugnayang panlabas ng Estados Unidos]]
[[Kategorya:Patakaran sa bisa ayon sa bansa|Estados Unidos]]</text>
      <sha1>oj8xyexxvz3e5kt8d7cs2z7bq2o6iyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heath Jornales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340641</id>
    <revision>
      <id>2235762</id>
      <parentid>2234810</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yan Fam</username>
        <id>164490</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga pelikula */</comment>
      <origin>2235762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19144" sha1="hm8try8fu6721qa4sdzce3mpf4w6avl" xml:space="preserve">
{{Infobox person|name=Heath Jornales|image=|caption=|birth_name=Heath Michael Estrada Jornales|birth_date={{birth date and age|2009|05|05}}|birth_place=[[Taguig]], Pilipinas|occupation={{hlist|Aktor|Mang-aawit|Manunulat ng kanta|Dalubhasa sa sining panlaban}}|years_active=2024–kasalukuyan|agent=[[Sparkle GMA Artist Center|Sparkle]] (2024–kasalukuyan)|website=[https://open.spotify.com/artist/0WQPqE63gnCCUhV3BzypCu Heath Jornales on Spotify]|parents=[[Michael Roy Jornales]] (ama)}}Si '''Heath Michael Jornales''' (ipinanganak noong 5 Mayo 2009) ay isang Pilipinong aktor, mang-aawit, at manunulat ng kanta. Siya ay isang talento mula sa [[Sparkle GMA Artist Center]]. Si Jornales ay naging ''housemate'' sa ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]'', kung saan siya nagtapos bilang ''Kapuso Second Big Placer''. Kalaunan ay lumabas siya sa seryeng dramang pangkabataan na ''[[You're My Favorite Song]]'' at inilabas ang kaniyang ''extended play'' na nakapangalan sa kaniyang sarili, ang ''Heath Journales'', noong 2026.

== Maaga at personal na buhay ==
Ipinangnak si Heath Jornales noong 5 Mayo 2009, sa [[Taguig]], Pilipinas. Siya ang pangalawa sa tatlong magkakapatid at nag-iisang anak na lalaki. Mayroon siyang dalawang kapatid na babae, sina Heather at Harah.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=DelaCruz |first=Liezel |date=24 Oktubre 2025 |title=Heath Jornales can throw a punch and steal your heart—get to know the &quot;PBB Collab 2.0&quot; housemate |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/24/heath-jornales-can-throw-a-punch-and-steal-your-heart-get-to-know-the-pbb-collab-2-0-housemate-0115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902061741/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/24/heath-jornales-can-throw-a-punch-and-steal-your-heart-get-to-know-the-pbb-collab-2-0-housemate-0115 |archive-date=2 Setyembre 2026 |access-date=15 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang kaniyang ama ay ang aktor, ''martial artist'', at ''fight director'' na si Michael Roy Jornales. Ang kanyang ina, si Jemalene &quot;Jem&quot; Estrada, ay isang dating aktres bago umalis sa industriya ng libangan upang magtuon sa kaniyang pamilya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Oktubre 2025 |title=Michael Roy Jornales very different from son Heath Michael |url=https://www.pep.ph/news/local/189089/michael-roy-jornales-son-heath-michael-a734-20251011-lfrm |access-date=16 Oktubre 2026 |publisher=PEP.ph |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nagkaroon ng interes si Jornales sa [[sining pandigma]] dahil sa kaniyang ama. Nagsanay siya sa ilang mga sining pandigma, kabilang ang [[taekwondo]], Muay Thai, [[boksing]], [[Jiujitsu|jiu-jitsu]], [[arnis]], at nunchaku. Nagpahayag din siya ng interes sa pagsali sa mga papel na aksyon at nasisiyahan sa pagmomotorsiklo bilang libangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Geli |first=Bianca |title=Heath Jornales as multi-talented actor |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/heath-jornales-as-a-multi-talented-actor/27267/372371/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Natapos ni Jornales ang ''junior high school'' sa KeyEd Learning Center. Kalaunan ay nag-aral siya sa ika-11 Baitang bilang isang estudyanteng nag-aaral sa bahay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |title=Who is Heath Jornales, the first Kapuso male housemate of 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0?' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963516/heath-jornales-pinoy-big-brother/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagpahayag siya ng interes sa musika at iba pang malikhaing gawain. Tumutugtog siya ng gitara at may interes sa pagguhit, animasyon, at mga proyektong ''stop-motion''. Mahilig din siya sa pagpatin, basketbol, putbol, at badminton.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aduna |first=Dayne |date=25 Marso 2026 |title=Heath Jornales: Rising Heartthrob of PBB |url=https://vman-sea.com/vmen/heath-jornales-rising-heartthrob-pbb/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=VMAN SEA |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Ruiz |first=Marah |last2=Acar |first2=Aedrianne |last3=Chua |first3=EJ |last4=Javier |first4=Kristian Eric |date=23 Mayo 2026 |orig-date=8 Hunyo 2025 |title=Meet Heath Jornales: Newbie actor and future heartthrob |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/meet-heath-jornales-newbie-actor-and-future-heartthrob/24087/360754/ |access-date=16 Oktubre 2026 |publisher=GMA Entertainment |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==

=== Maagang karera ===
Nagsimulang lumabas si Jornales sa mga patalastas sa telebisyon sa edad na siyam. Kalaunan ay sinimulan niya ang kaniyang karera sa pag-arte sa [[GMA Network]]. Lumabas siya sa ilang mga produksiyon ng GMA kasama ang ''[[Lolong]]'' bilang si Niño at ''[[Pepito Manaloto]]'' bilang si Buwie Tiangco.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Kalaunan ay gumanap siya bilang si Gelo sa ''Mga Batang Riles'' at si Caleb Salvador sa ''[[Encantadia Chronicles: Sang'gre]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Geli |first=Bianca |date=21 Hunyo 2026 |title=Heath Jornales as a multi-talented actor |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/heath-jornales-as-a-multi-talented-actor/27267/372362/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=GMA Network |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Pangunahing karera ===
Noong 2025, sumali si Jornales sa ''reality television series'' na ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]'' bilang isang housemate mula sa ahensyang [[Sparkle GMA Artist Center|Sparkle]]. Nakaabante siya sa Big Night at naging tanging lalaking Kapuso ''housemate'' na nakapasok sa Big 4. Siya ang itinanghal na ''Kapuso Second Big Placer'', na nakakuha ng 24.25% ng mga boto ng publiko. Nanatili siya sa entablado kasama ang kapwa Kapuso housemate na si Caprice Cayetano noong mga huling anunsyo.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=28 Pebrero 2026 |title=Caprice Cayetano, Heath Jornales share a victorious hug during Big Night |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/978270/caprice-cayetano-heath-jornales-share-a-victorious-hug-during-big-night/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA News Online |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=28 Pebrero 2026 |title=Heath Jornales, Krystal Mejes named 2nd big placers of 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/978249/heath-jornales-krystal-mejes-named-2nd-big-placers-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong 2026, lumabas si Jornales sa seryeng pantelebisyon sa primetime na ''Never Say Die'' bilang si Keith.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruiz |first=Marah |date=6 Abril 2026 |title=Heath Jornales, lalabas ngayong gabi sa 'Never Say Die' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/heath-jornales-lalabas-ngayong-gabi-sa-never-say-die/131989/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=tl}}&lt;/ref&gt; Noong Hunyo, gumanap siya bilang si Miguel Miraflor sa seryeng pangkabataan na ''[[You're My Favorite Song]]'', na siyang unang pangunahing papel niya sa isang produksiyong pantelebisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=27 Abril 2026 |title=Caprice Cayetano, Heath Jornales excited for 'You're My Favorite Song' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/985521/caprice-cayetano-heath-jornales-you-re-my-favorite-song/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 Hunyo 2026 |title=Caprice Cayetano, Heath Jornales star in new series 'You're My Favorite Song' |url=https://businessmirror.com.ph/2026/06/25/caprice-cayetano-heath-jornales-star-in-new-series-youre-my-favorite-song/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Business Mirror |language=en}}&lt;/ref&gt;

Kalaunan ay sumali si Jornales sa mga tauhan ng seryeng aksyon ''na Taskforce Firewall'' sa isang paulit-ulit na papel. Inanunsyo rin siya bilang bahagi ng mga tauhan ng dramang ''Hari ng Tondo''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=5 Agosto 2026 |title=Heath Jornales to join 'Taskforce Firewall' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/997453/heath-jornales-to-join-taskforce-firewall/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Musika ==
Si Heath ay isa ring mang-aawit at manunulat ng kanta. Nagsimula siyang magsulat ng mga kanta sa edad na 13. Sa kaniyang paglahok sa ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]'', itinanghal niya ang ilan sa kanIyang mga orihinal na komposisyon. Noong Hulyo 2026, inilabas niya ang kaniyang ''extended play'' na nakapangalan sa kaniyang sarili, ang ''Heath Jornales'', isang ''extended play'' na may anim na ''track'' na inilabas sa ilalim ng [[Star Music|StarPop]]. Minarkahan ng ''extended play'' ang kaniyang unang pagtatanghal bilang isang ''recording artist''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=20 Hulyo 2026 |title=Ex-'PBB' housemate Heath Jornales drops extended play |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/music/2026/7/20/ex-pbb-housemate-heath-jornales-drops-extended-play-1107 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Kasama sa EP ang mga orihinal na kantang ''&quot;Back to You (Acoustic Version)&quot;'', ''&quot;Back to You (Main Version)&quot;'', ''&quot;Far Away&quot;'', ''&quot;Promised Land&quot;'', ''&quot;Coffee Shop&quot;'', at ''&quot;Ikaw Pa Rin Hanggang Ngayon&quot;''. Umabot ito sa numero uno sa ''iTunes Philippines Albums Chart''. Ang kaniyang ''debut single na'' ''&quot;Back to You&quot;'' ay umabot sa isang milyong mga ''stream'' noong Hunyo 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Almazan |first=Faye |date=18 Hulyo 2026 |title=Heath Jornales's self-titled EP reaches No. 1 on iTunes PH Albums chart |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/heath-jornaless-self-titled-ep-reaches-no-1-on-itunes-ph-albums-chart/135919/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Isinulat ni Journales ang ''&quot;Coffee Shop&quot;'' noong 2023 habang kasama ang isang kaibigan at naglalaro ng mga larong bidyo. Kalaunan ay itinanghal niya ang kaniyang mga kanta sa ''[[Unang Hirit]]'' at ''[[It's Showtime]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=3 Marso 2026 |title=Heath Jornales shares story behind original song 'Coffee Shop' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/978515/heath-jornales-shares-story-behind-original-song-coffee-shop/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carreon |first=Mark Joseph F. |date=18 Agosto 2026 |title=Heath Jornales brings heartthrob vibes backstage at 'It's Showtime' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/heath-jornales-brings-heartthrob-vibes-backstage-at-its-showtime/27759/378164/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Iba pang mga gawain ==
Noong 19 Abril 2026, ginanap ni Jornales ang kaniyang unang ''fan convention'', ang ''Heath Wave: The Ultimate Fan Jam'', sa [[SM City North EDSA|SM North EDSA Skydome]]. Kasama sa kaganapan ang mga pagtatanghal at demonstrasyon ng taekwondo, boksing, at arnis.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=12 Mayo 2026 |title=Heath Jornales Steals Hearts With 'Back To You' |url=https://pulpmagazine.com/article/2302 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=Pulp Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;

Noong Hulyo 2026, ang kaniyang unang solo concert, ''ang Heath's Time'', ay inilipat sa 5 Setyembre 2026, mula sa 19 Hulyo, sa [[New Frontier Theater]] sa Lungsod Quezon. Inorganisa ang konsiyerto ng [[Star Music|StarPop]] at [[Sparkle GMA Artist Center]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=9 Hulyo 2026 |title=Heath Jornales solo concert rescheduled to September |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/994282/heath-jornales-solo-concert-rescheduled-to-september/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Diskograpiya ==

=== Mga ''extend play'' ===

* ''Heath Jornales'' (2026)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 Hulyo 2026 |title=Heath Jornales' upcoming EP to include songs he performed inside PBB house |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/995069/heath-jornales-ep-track-list/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Mga ''single'' ===

* &quot;Balik sa Iyo&quot; (2026)
** Pangunahing Bersyon
** Bersyong Akustiko

=== Iba pang mga kanta ===

* &quot;Mga Gabi ng Tag-init&quot;
* &quot;Lupang Pangako&quot;
* &quot;Tindahan ng Kape&quot;
* &quot;Ikaw Pa Rin Hanggang Ngayon&quot;
* &quot;Malayo&quot;

== Pilmograpiya ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Leyenda
| style=&quot;background:#ffc;&quot; | {{Dagger|alt=Films that have not yet been released}}
| Tumutukoy sa mga pelikulang hindi pa nailalabas
|}

=== Mga pelikula ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Taon
! scope=&quot;col&quot; | Pamagat
! scope=&quot;col&quot; | Tungkulin
! scope=&quot;col&quot; | Mga tala
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2026
| ''[[Amir (film)|Amir]]''
| Jamal
| Pansuportang tungkulin, entry sa MMFF 2026
|&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Carreon|first=Mark Joseph F.|title=Caprice Cayetano at Heath Jornales, muling magsasama sa MMFF film na 'Amir'|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/caprice-cayetano-at-heath-jornales-muling-magsasama-sa-mmff-film-na-amir/140019/|date=October 19, 2026|website=GMA Entertainment|access-date=October 20, 2026|language=tl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 Oktubre 2026 |title=GMA Pictures, Brightburn Entertainment, Columbia Pictures team up for distribution of MMFF entry 'Amir' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/gma-pictures-brightburn-entertainment-columbia-pictures-team-up-for-distribution-of-mmff-entry-amir/139925/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Telebisyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Year
!Title
!Tungkulin
!Mga tala
!{{Abbr|Sang.|Sanggunian}}
|-
|2024
|''[[Pepito Manaloto]]''
|Buwie Tiangco
|Panauhing tungkulin - Ep. 108
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2025
|''[[Lolong (seryeng pantelebisyon)|Lolong: Bayani ng Bayan]]'' Season 2
|Niño
|Panauhing tungkulin - Ep. 66-67
|-
|''Mga Batang Riles''
|Gelo
|Pabalik-balik na tungkulin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Mayo 2025 |title=Mga Batang Riles: Gelo, nalinlang ni Matos! (Episode 101) |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/videos/mga-batang-riles-gelo-nalinlang-ni-matos-episode-101/282363/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Encantadia Chronicles: Sang'gre]]''
|Caleb Salvador
|Pansuportang tungkulin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Geli |first=Bianca |date=21 Hunyo 2026 |title=Heath Jornales as a multi-talented actor |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/heath-jornales-as-a-multi-talented-actor/27267/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|2025–2026
|''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]''
| rowspan=&quot;3&quot; |Kaniyang sarili
|''Housemate'' (''Second Big Placer'')
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=24 Oktubre 2025 |title=Heath Jornales can throw a punch and steal your heart—get to know the &quot;PBB Collab 2.0&quot; housemate |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/24/heath-jornales-can-throw-a-punch-and-steal-your-heart-get-to-know-the-pbb-collab-2-0-housemate-0115 |access-date=September 2, 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2025–kasalukuyan
|''TiktoClock''
|Panauhin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 Marso 2026 |title=TiktoClock: CapHeath, may AYUDA NG KILIG sa Tiktropa! |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/videos/tiktoclock-capheath-may-ayuda-ng-kilig-sa-tiktropa/310741/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Family Feud (game show sa Pilipinas)|Family Feud]]''
|Panauhing manlalaro - EP. 138, 957, 1035
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aquino |first=Maine |date=13 Hulyo 2026 |title=Heath Jornales at iba pang stars ng 'You're My Favorite Song,' manalo kaya sa team of Gen Z content creators? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/heath-jornales-at-iba-pang-stars-ng-youre-my-favorite-song-manalo-kaya-sa-team-of-gen-z-content-creators/135681/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2026
|''Never Say Die''
|Keith
|Panauhing tungkulin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruiz |first=Marah |date=12 Marso 2026 |title=Heath Jornales, mapapanood sa 'Never Say Die' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/heath-jornales-mapapanood-sa-never-say-die/131271/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=tl}}&lt;/ref&gt;
|-
|''You're My Favorite Song''
|Miguel Miraflor
|Pangunahing tungkulin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Hunyo 2026 |title=Caprice Cayetano, Heath Jornales star in “You’re My Favorite Song’’ |url=https://www.gmanetwork.com/regionaltv/features/114464/caprice-cayetano-heath-jornales-star-in-youre-my-favorite-song/story/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Regional TV |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Taskforce Firewall''
|Gilbert
|Pabalik-balik na tungkulin
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruiz |first=Marah |date=10 Agosto 2026 |title=Karakter ni Heath Jornales sa 'Taskforce Firewall,' kilalanin |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/karakter-ni-heath-jornales-sa-taskforce-firewall-kilalanin/136927/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|''Fast Talk with Boy Abunda''
|Kaniyang sarili
|Guest - Ep. 804, 877, 924
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Hunyo 2026 |title=Fast Talk with Boy Abunda: 'You're My Favorite Song' stars |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/videos/fast-talk-with-boy-abunda-youre-my-favorite-song-stars-online-exclusive/320745/ |access-date=16 Oktubre 2026 |website=GMA Entertainment |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|TBA
|''Hari ng Tondo''
|Kiel Ventura
|''TBA''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=GMA News |date=May 20, 2026 |title=Ruru Madrid, Dennis Trillo to headline upcoming series 'Hari ng Tondo' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/988360/ruru-madrid-dennis-trillo-to-headline-upcoming-series-hari-ng-tondo/story/ |access-date=September 2, 2026 |publisher=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Mga panlabas na kawing ==

* {{IMDb name|nm16713022}}
[[Kategorya:Talaan ng mga kalahok sa Pinoy Big Brother]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Articles with hCards]]
[[Kategorya:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>hm8try8fu6721qa4sdzce3mpf4w6avl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga planetang menor: 95001–96000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340683</id>
    <revision>
      <id>2235766</id>
      <timestamp>2026-10-20T15:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: {{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=95001}}{{TOC001|prefix=95}}  == 95001–95100 == {{Anchor|001}} {{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}} |-bgcolor=#fefefe | 95001 || {{mp|2001 YG|141}} || — || Disyembre 17, 2001 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95001}} |-id=002 bgcolor=#e9e9e9 | 95002 || {{mp|2001 YM|145}} || — || Disyembre 17, 2001 || Socorro, NM|S...</comment>
      <origin>2235766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181365" sha1="08b6qiefoqefh7se3b6xm1bhtqyaigz" xml:space="preserve">{{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=95001}}{{TOC001|prefix=95}}

== 95001–95100 ==
{{Anchor|001}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}}
|-bgcolor=#fefefe
| 95001 || {{mp|2001 YG|141}} || — || Disyembre 17, 2001 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95001}}
|-id=002 bgcolor=#e9e9e9
| 95002 || {{mp|2001 YM|145}} || — || Disyembre 17, 2001 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95002}}
|-id=003 bgcolor=#e9e9e9
| 95003 || {{mp|2001 YA|150}} || — || Disyembre 19, 2001 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95003}}
|-id=004 bgcolor=#fefefe
| 95004 || {{mp|2001 YS|151}} || — || Disyembre 19, 2001 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95004}}
|-id=005 bgcolor=#fefefe
| 95005 || {{mp|2001 YY|154}} || — || Disyembre 20, 2001 || Palomar || NEAT || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95005}}
|-id=006 bgcolor=#fefefe
| 95006 || 2002 AQ || — || Enero 5, 2002 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 1.5 km || {{M+J|95006}}
|-id=007 bgcolor=#fefefe
| 95007 || 2002 AR || — || Enero 5, 2002 || Oizumi || T. Kobayashi || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95007}}
|-id=008 bgcolor=#fefefe
| 95008 Ivanobertini || {{mp|2002 AH|1}} || {{MoMP|95008|Ivanobertini}} || Enero 4, 2002 || [[Stazione osservativa di Asiago Cima Ekar|Cima Ekar]] || [[Asiago-DLR Asteroid Survey|ADAS]] || {{·}} || align=right | 1.5 km || {{M+J|95008}}
|-id=009 bgcolor=#fefefe
| 95009 || {{mp|2002 AJ|1}} || — || Enero 4, 2002 || Cima Ekar || ADAS || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95009}}
|-id=010 bgcolor=#fefefe
| 95010 || {{mp|2002 AR|1}} || — || Enero 6, 2002 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95010}}
|-id=011 bgcolor=#fefefe
| 95011 || {{mp|2002 AS|1}} || — || Enero 6, 2002 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95011}}
|-id=012 bgcolor=#fefefe
| 95012 || {{mp|2002 AT|1}} || — || Enero 6, 2002 || Oizumi || T. Kobayashi || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95012}}
|-id=013 bgcolor=#fefefe
| 95013 || {{mp|2002 AU|1}} || — || Enero 6, 2002 || Oizumi || T. Kobayashi || [[Massalia family|MAS]] || align=right | 2.2 km || {{M+J|95013}}
|-id=014 bgcolor=#fefefe
| 95014 || {{mp|2002 AL|3}} || — || Enero 4, 2002 || [[George Observatory|Needville]] || A. Cruz, P. G. A. Garossino || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95014}}
|-id=015 bgcolor=#fefefe
| 95015 || {{mp|2002 AS|3}} || — || Enero 8, 2002 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95015}}
|-id=016 bgcolor=#e9e9e9
| 95016 Kimjeongho || {{mp|2002 AA|9}} || {{MoMP|95016|Kimjeongho}} || Enero 9, 2002 || [[Bohyunsan Optical Astronomy Observatory|Bohyunsan]] || Jeon, Y.-B. || {{LoMP|11882|(11882)}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95016}}
|-id=017 bgcolor=#fefefe
| 95017 || {{mp|2002 AX|9}} || — || Enero 11, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95017}}
|-id=018 bgcolor=#fefefe
| 95018 || {{mp|2002 AZ|9}} || — || Enero 11, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|95018}}
|-id=019 bgcolor=#fefefe
| 95019 || {{mp|2002 AR|10}} || — || Enero 5, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95019}}
|-id=020 bgcolor=#e9e9e9
| 95020 Nencini || {{mp|2002 AV|12}} || {{MoMP|95020|Nencini}} || Enero 10, 2002 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Fabrizio Bernardi|F. Bernardi]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|95020}}
|-id=021 bgcolor=#fefefe
| 95021 || {{mp|2002 AE|14}} || — || Enero 12, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|95021}}
|-id=022 bgcolor=#e9e9e9
| 95022 || {{mp|2002 AG|14}} || — || Enero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95022}}
|-id=023 bgcolor=#fefefe
| 95023 || {{mp|2002 AE|16}} || — || Enero 4, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95023}}
|-id=024 bgcolor=#fefefe
| 95024 Ericaellingson || {{mp|2002 AH|18}} || {{MoMP|95024|Ericaellingson}} || Enero 8, 2002 || [[Stazione osservativa di Asiago Cima Ekar|Cima Ekar]] || [[Asiago-DLR Asteroid Survey|ADAS]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95024}}
|-id=025 bgcolor=#fefefe
| 95025 || {{mp|2002 AV|20}} || — || Enero 7, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95025}}
|-id=026 bgcolor=#fefefe
| 95026 || {{mp|2002 AG|21}} || — || Enero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95026}}
|-id=027 bgcolor=#fefefe
| 95027 || {{mp|2002 AG|23}} || — || Enero 5, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95027}}
|-id=028 bgcolor=#fefefe
| 95028 || {{mp|2002 AY|23}} || — || Enero 7, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|95028}}
|-id=029 bgcolor=#fefefe
| 95029 || {{mp|2002 AA|24}} || — || Enero 7, 2002 || Palomar || NEAT || NYS || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95029}}
|-id=030 bgcolor=#e9e9e9
| 95030 || {{mp|2002 AP|25}} || — || Enero 8, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95030}}
|-id=031 bgcolor=#fefefe
| 95031 || {{mp|2002 AV|26}} || — || Enero 13, 2002 || [[Observatorio Astronómico de Mallorca|Majorca]] || [[Jaume Nomen|J. Nomen]] || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95031}}
|-id=032 bgcolor=#fefefe
| 95032 || {{mp|2002 AW|26}} || — || Enero 9, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95032}}
|-id=033 bgcolor=#e9e9e9
| 95033 || {{mp|2002 AX|26}} || — || Enero 12, 2002 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95033}}
|-id=034 bgcolor=#e9e9e9
| 95034 || {{mp|2002 AY|26}} || — || Enero 14, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|95034}}
|-id=035 bgcolor=#fefefe
| 95035 || {{mp|2002 AA|27}} || — || Enero 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95035}}
|-id=036 bgcolor=#fefefe
| 95036 || {{mp|2002 AC|27}} || — || Enero 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95036}}
|-id=037 bgcolor=#e9e9e9
| 95037 || {{mp|2002 AF|27}} || — || Enero 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|95037}}
|-id=038 bgcolor=#e9e9e9
| 95038 || {{mp|2002 AN|27}} || — || Enero 5, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95038}}
|-id=039 bgcolor=#fefefe
| 95039 || {{mp|2002 AO|27}} || — || Enero 5, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95039}}
|-id=040 bgcolor=#fefefe
| 95040 || {{mp|2002 AC|28}} || — || Enero 7, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95040}}
|-id=041 bgcolor=#fefefe
| 95041 || {{mp|2002 AY|30}} || — || Enero 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95041}}
|-id=042 bgcolor=#fefefe
| 95042 || {{mp|2002 AH|31}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95042}}
|-id=043 bgcolor=#e9e9e9
| 95043 || {{mp|2002 AU|33}} || — || Enero 12, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95043}}
|-id=044 bgcolor=#fefefe
| 95044 || {{mp|2002 AP|35}} || — || Enero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|95044}}
|-id=045 bgcolor=#fefefe
| 95045 || {{mp|2002 AM|36}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95045}}
|-id=046 bgcolor=#e9e9e9
| 95046 || {{mp|2002 AY|36}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95046}}
|-id=047 bgcolor=#e9e9e9
| 95047 || {{mp|2002 AL|37}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95047}}
|-id=048 bgcolor=#e9e9e9
| 95048 || {{mp|2002 AE|40}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95048}}
|-id=049 bgcolor=#e9e9e9
| 95049 || {{mp|2002 AQ|41}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95049}}
|-id=050 bgcolor=#fefefe
| 95050 || {{mp|2002 AU|42}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95050}}
|-id=051 bgcolor=#e9e9e9
| 95051 || {{mp|2002 AD|45}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95051}}
|-id=052 bgcolor=#fefefe
| 95052 || {{mp|2002 AS|45}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95052}}
|-id=053 bgcolor=#e9e9e9
| 95053 || {{mp|2002 AF|46}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95053}}
|-id=054 bgcolor=#e9e9e9
| 95054 || {{mp|2002 AF|48}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95054}}
|-id=055 bgcolor=#fefefe
| 95055 || {{mp|2002 AL|50}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95055}}
|-id=056 bgcolor=#e9e9e9
| 95056 || {{mp|2002 AS|50}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|95056}}
|-id=057 bgcolor=#fefefe
| 95057 || {{mp|2002 AF|53}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95057}}
|-id=058 bgcolor=#d6d6d6
| 95058 || {{mp|2002 AM|58}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95058}}
|-id=059 bgcolor=#e9e9e9
| 95059 || {{mp|2002 AH|59}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|95059}}
|-id=060 bgcolor=#e9e9e9
| 95060 || {{mp|2002 AJ|59}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|95060}}
|-id=061 bgcolor=#e9e9e9
| 95061 || {{mp|2002 AR|59}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|95061}}
|-id=062 bgcolor=#e9e9e9
| 95062 || {{mp|2002 AW|59}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|95062}}
|-id=063 bgcolor=#fefefe
| 95063 || {{mp|2002 AV|61}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|95063}}
|-id=064 bgcolor=#fefefe
| 95064 || {{mp|2002 AD|62}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95064}}
|-id=065 bgcolor=#e9e9e9
| 95065 || {{mp|2002 AG|63}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95065}}
|-id=066 bgcolor=#fefefe
| 95066 || {{mp|2002 AH|63}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95066}}
|-id=067 bgcolor=#fefefe
| 95067 || {{mp|2002 AZ|63}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|95067}}
|-id=068 bgcolor=#fefefe
| 95068 || {{mp|2002 AD|65}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95068}}
|-id=069 bgcolor=#e9e9e9
| 95069 || {{mp|2002 AM|65}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95069}}
|-id=070 bgcolor=#e9e9e9
| 95070 || {{mp|2002 AQ|65}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|95070}}
|-id=071 bgcolor=#fefefe
| 95071 || {{mp|2002 AT|66}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95071}}
|-id=072 bgcolor=#e9e9e9
| 95072 ČVUT || {{mp|2002 AW|66}} || {{MoMP|95072|ČVUT}} || Enero 15, 2002 || [[Kleť Observatory|Kleť]] || [[Miloš Tichý|M. Tichý]] || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|95072}}
|-id=073 bgcolor=#fefefe
| 95073 || {{mp|2002 AP|70}} || — || Enero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95073}}
|-id=074 bgcolor=#fefefe
| 95074 || {{mp|2002 AW|70}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#407|CLA]] || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95074}}
|-id=075 bgcolor=#fefefe
| 95075 || {{mp|2002 AC|72}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95075}}
|-id=076 bgcolor=#fefefe
| 95076 || {{mp|2002 AS|72}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95076}}
|-id=077 bgcolor=#fefefe
| 95077 || {{mp|2002 AO|73}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95077}}
|-id=078 bgcolor=#fefefe
| 95078 || {{mp|2002 AP|76}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95078}}
|-id=079 bgcolor=#fefefe
| 95079 || {{mp|2002 AO|78}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95079}}
|-id=080 bgcolor=#fefefe
| 95080 || {{mp|2002 AZ|80}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95080}}
|-id=081 bgcolor=#fefefe
| 95081 || {{mp|2002 AK|82}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95081}}
|-id=082 bgcolor=#fefefe
| 95082 || {{mp|2002 AS|83}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95082}}
|-id=083 bgcolor=#fefefe
| 95083 || {{mp|2002 AZ|85}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|95083}}
|-id=084 bgcolor=#e9e9e9
| 95084 || {{mp|2002 AG|87}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95084}}
|-id=085 bgcolor=#e9e9e9
| 95085 || {{mp|2002 AJ|87}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95085}}
|-id=086 bgcolor=#fefefe
| 95086 || {{mp|2002 AJ|89}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 1.6 km || {{M+J|95086}}
|-id=087 bgcolor=#fa8072
| 95087 || {{mp|2002 AQ|89}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95087}}
|-id=088 bgcolor=#fefefe
| 95088 || {{mp|2002 AC|96}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95088}}
|-id=089 bgcolor=#fefefe
| 95089 || {{mp|2002 AZ|97}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95089}}
|-id=090 bgcolor=#e9e9e9
| 95090 || {{mp|2002 AF|99}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95090}}
|-id=091 bgcolor=#e9e9e9
| 95091 || {{mp|2002 AM|99}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95091}}
|-id=092 bgcolor=#e9e9e9
| 95092 || {{mp|2002 AC|100}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95092}}
|-id=093 bgcolor=#e9e9e9
| 95093 || {{mp|2002 AB|101}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95093}}
|-id=094 bgcolor=#e9e9e9
| 95094 || {{mp|2002 AM|102}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95094}}
|-id=095 bgcolor=#e9e9e9
| 95095 || {{mp|2002 AH|105}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|95095}}
|-id=096 bgcolor=#fefefe
| 95096 || {{mp|2002 AM|105}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|95096}}
|-id=097 bgcolor=#fefefe
| 95097 || {{mp|2002 AW|106}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95097}}
|-id=098 bgcolor=#fefefe
| 95098 || {{mp|2002 AB|111}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95098}}
|-id=099 bgcolor=#d6d6d6
| 95099 || {{mp|2002 AK|111}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|95099}}
|-id=100 bgcolor=#fefefe
| 95100 || {{mp|2002 AF|112}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95100}}
|}

== 95101–95200 ==
{{Anchor|101}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 95101 || {{mp|2002 AH|113}} || — || Enero 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95101}}
|-id=102 bgcolor=#fefefe
| 95102 || {{mp|2002 AS|113}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95102}}
|-id=103 bgcolor=#fefefe
| 95103 || {{mp|2002 AP|114}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95103}}
|-id=104 bgcolor=#fefefe
| 95104 || {{mp|2002 AN|116}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95104}}
|-id=105 bgcolor=#e9e9e9
| 95105 || {{mp|2002 AY|116}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95105}}
|-id=106 bgcolor=#fefefe
| 95106 || {{mp|2002 AP|117}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95106}}
|-id=107 bgcolor=#fefefe
| 95107 || {{mp|2002 AJ|118}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95107}}
|-id=108 bgcolor=#e9e9e9
| 95108 || {{mp|2002 AL|118}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|95108}}
|-id=109 bgcolor=#fefefe
| 95109 || {{mp|2002 AP|118}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95109}}
|-id=110 bgcolor=#fefefe
| 95110 || {{mp|2002 AR|118}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95110}}
|-id=111 bgcolor=#fefefe
| 95111 || {{mp|2002 AV|120}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95111}}
|-id=112 bgcolor=#fefefe
| 95112 || {{mp|2002 AE|121}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95112}}
|-id=113 bgcolor=#d6d6d6
| 95113 || {{mp|2002 AG|121}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|95113}}
|-id=114 bgcolor=#e9e9e9
| 95114 || {{mp|2002 AM|121}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|95114}}
|-id=115 bgcolor=#e9e9e9
| 95115 || {{mp|2002 AK|122}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|95115}}
|-id=116 bgcolor=#fefefe
| 95116 || {{mp|2002 AP|122}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|95116}}
|-id=117 bgcolor=#e9e9e9
| 95117 || {{mp|2002 AQ|122}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|95117}}
|-id=118 bgcolor=#fefefe
| 95118 || {{mp|2002 AL|124}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95118}}
|-id=119 bgcolor=#fefefe
| 95119 || {{mp|2002 AB|126}} || — || Enero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|95119}}
|-id=120 bgcolor=#e9e9e9
| 95120 || {{mp|2002 AW|127}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95120}}
|-id=121 bgcolor=#e9e9e9
| 95121 || {{mp|2002 AL|130}} || — || Enero 12, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95121}}
|-id=122 bgcolor=#fefefe
| 95122 || {{mp|2002 AQ|135}} || — || Enero 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95122}}
|-id=123 bgcolor=#e9e9e9
| 95123 || {{mp|2002 AP|139}} || — || Enero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95123}}
|-id=124 bgcolor=#fefefe
| 95124 || {{mp|2002 AK|141}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|95124}}
|-id=125 bgcolor=#fefefe
| 95125 || {{mp|2002 AE|143}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95125}}
|-id=126 bgcolor=#fefefe
| 95126 || {{mp|2002 AZ|148}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95126}}
|-id=127 bgcolor=#e9e9e9
| 95127 || {{mp|2002 AL|150}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95127}}
|-id=128 bgcolor=#e9e9e9
| 95128 || {{mp|2002 AR|152}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95128}}
|-id=129 bgcolor=#fefefe
| 95129 || {{mp|2002 AQ|153}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95129}}
|-id=130 bgcolor=#fefefe
| 95130 || {{mp|2002 AH|155}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95130}}
|-id=131 bgcolor=#fefefe
| 95131 || {{mp|2002 AK|155}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]]{{·}}{{Interloper|404}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|95131}}
|-id=132 bgcolor=#d6d6d6
| 95132 || {{mp|2002 AO|155}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|95132}}
|-id=133 bgcolor=#e9e9e9
| 95133 || {{mp|2002 AB|156}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95133}}
|-id=134 bgcolor=#e9e9e9
| 95134 || {{mp|2002 AN|156}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95134}}
|-id=135 bgcolor=#e9e9e9
| 95135 || {{mp|2002 AM|158}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95135}}
|-id=136 bgcolor=#e9e9e9
| 95136 || {{mp|2002 AD|159}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95136}}
|-id=137 bgcolor=#fefefe
| 95137 || {{mp|2002 AH|159}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95137}}
|-id=138 bgcolor=#e9e9e9
| 95138 || {{mp|2002 AD|160}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|12739|(12739)}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95138}}
|-id=139 bgcolor=#e9e9e9
| 95139 || {{mp|2002 AF|160}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95139}}
|-id=140 bgcolor=#fefefe
| 95140 || {{mp|2002 AB|162}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95140}}
|-id=141 bgcolor=#fefefe
| 95141 || {{mp|2002 AG|162}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95141}}
|-id=142 bgcolor=#fefefe
| 95142 || {{mp|2002 AF|163}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95142}}
|-id=143 bgcolor=#fefefe
| 95143 || {{mp|2002 AQ|164}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Fast rotator (asteroid)#95143|fast]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95143}}
|-id=144 bgcolor=#e9e9e9
| 95144 || {{mp|2002 AG|165}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95144}}
|-id=145 bgcolor=#fefefe
| 95145 || {{mp|2002 AQ|165}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95145}}
|-id=146 bgcolor=#e9e9e9
| 95146 || {{mp|2002 AV|165}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95146}}
|-id=147 bgcolor=#e9e9e9
| 95147 || {{mp|2002 AP|166}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|95147}}
|-id=148 bgcolor=#e9e9e9
| 95148 || {{mp|2002 AH|167}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|95148}}
|-id=149 bgcolor=#e9e9e9
| 95149 || {{mp|2002 AL|167}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95149}}
|-id=150 bgcolor=#e9e9e9
| 95150 || {{mp|2002 AQ|167}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|95150}}
|-id=151 bgcolor=#fefefe
| 95151 || {{mp|2002 AU|167}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95151}}
|-id=152 bgcolor=#fefefe
| 95152 || {{mp|2002 AX|167}} || — || Enero 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.3 km || {{M+J|95152}}
|-id=153 bgcolor=#e9e9e9
| 95153 || {{mp|2002 AP|170}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95153}}
|-id=154 bgcolor=#e9e9e9
| 95154 || {{mp|2002 AZ|170}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95154}}
|-id=155 bgcolor=#e9e9e9
| 95155 || {{mp|2002 AH|175}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95155}}
|-id=156 bgcolor=#e9e9e9
| 95156 || {{mp|2002 AK|175}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|95156}}
|-id=157 bgcolor=#e9e9e9
| 95157 || {{mp|2002 AU|175}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|95157}}
|-id=158 bgcolor=#fefefe
| 95158 || {{mp|2002 AZ|177}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95158}}
|-id=159 bgcolor=#e9e9e9
| 95159 || {{mp|2002 AE|178}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95159}}
|-id=160 bgcolor=#fefefe
| 95160 || {{mp|2002 AG|178}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|95160}}
|-id=161 bgcolor=#e9e9e9
| 95161 || {{mp|2002 AS|178}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95161}}
|-id=162 bgcolor=#fefefe
| 95162 || {{mp|2002 AV|178}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95162}}
|-id=163 bgcolor=#fefefe
| 95163 || {{mp|2002 AZ|178}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95163}}
|-id=164 bgcolor=#e9e9e9
| 95164 || {{mp|2002 AB|179}} || — || Enero 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95164}}
|-id=165 bgcolor=#e9e9e9
| 95165 || {{mp|2002 AH|180}} || — || Enero 12, 2002 || [[Mount Nyukasa station|Nyukasa]] || Nyukasa || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95165}}
|-id=166 bgcolor=#e9e9e9
| 95166 || {{mp|2002 AO|183}} || — || Enero 6, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95166}}
|-id=167 bgcolor=#e9e9e9
| 95167 || {{mp|2002 AT|184}} || — || Enero 7, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95167}}
|-id=168 bgcolor=#fefefe
| 95168 || {{mp|2002 AX|185}} || — || Enero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95168}}
|-id=169 bgcolor=#fefefe
| 95169 || {{mp|2002 AC|186}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95169}}
|-id=170 bgcolor=#fefefe
| 95170 || {{mp|2002 AL|187}} || — || Enero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95170}}
|-id=171 bgcolor=#fefefe
| 95171 || {{mp|2002 AT|188}} || — || Enero 10, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95171}}
|-id=172 bgcolor=#e9e9e9
| 95172 || {{mp|2002 AZ|190}} || — || Enero 11, 2002 || Palomar || NEAT || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|95172}}
|-id=173 bgcolor=#d6d6d6
| 95173 || {{mp|2002 AD|191}} || — || Enero 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|95173}}
|-id=174 bgcolor=#fefefe
| 95174 || {{mp|2002 AD|192}} || — || Enero 12, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95174}}
|-id=175 bgcolor=#e9e9e9
| 95175 || {{mp|2002 AJ|192}} || — || Enero 12, 2002 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|95175}}
|-id=176 bgcolor=#e9e9e9
| 95176 || {{mp|2002 AJ|196}} || — || Enero 12, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95176}}
|-id=177 bgcolor=#fefefe
| 95177 || {{mp|2002 AT|197}} || — || Enero 14, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95177}}
|-id=178 bgcolor=#e9e9e9
| 95178 || {{mp|2002 AD|202}} || — || Enero 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95178}}
|-id=179 bgcolor=#fefefe
| [[95179 Berkó]] || 2002 BO || {{MoMP|95179|Berkó}} || Enero 16, 2002 || [[Piszkéstető Station|Piszkéstető]] || [[Krisztián Sárneczky|K. Sárneczky]], [[Zsuzsanna Heiner|Z. Heiner]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95179}}
|-id=180 bgcolor=#fefefe
| 95180 || {{mp|2002 BJ|4}} || — || Enero 19, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|95180}}
|-id=181 bgcolor=#fefefe
| 95181 || {{mp|2002 BP|4}} || — || Enero 19, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95181}}
|-id=182 bgcolor=#e9e9e9
| 95182 || {{mp|2002 BZ|4}} || — || Enero 19, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95182}}
|-id=183 bgcolor=#e9e9e9
| 95183 || {{mp|2002 BB|9}} || — || Enero 18, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|95183}}
|-id=184 bgcolor=#fefefe
| 95184 || {{mp|2002 BL|10}} || — || Enero 18, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95184}}
|-id=185 bgcolor=#fefefe
| 95185 || {{mp|2002 BN|10}} || — || Enero 18, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95185}}
|-id=186 bgcolor=#fefefe
| 95186 || {{mp|2002 BT|10}} || — || Enero 18, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95186}}
|-id=187 bgcolor=#d6d6d6
| 95187 || {{mp|2002 BD|11}} || — || Enero 18, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#608|BRA]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95187}}
|-id=188 bgcolor=#d6d6d6
| 95188 || {{mp|2002 BK|11}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|95188}}
|-id=189 bgcolor=#fefefe
| 95189 || {{mp|2002 BM|11}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95189}}
|-id=190 bgcolor=#fefefe
| 95190 || {{mp|2002 BZ|11}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95190}}
|-id=191 bgcolor=#fefefe
| 95191 || {{mp|2002 BB|12}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95191}}
|-id=192 bgcolor=#e9e9e9
| 95192 || {{mp|2002 BS|12}} || — || Enero 20, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95192}}
|-id=193 bgcolor=#e9e9e9
| 95193 || {{mp|2002 BU|13}} || — || Enero 19, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|95193}}
|-id=194 bgcolor=#e9e9e9
| 95194 || {{mp|2002 BB|14}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|95194}}
|-id=195 bgcolor=#e9e9e9
| 95195 || {{mp|2002 BB|16}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|95195}}
|-id=196 bgcolor=#d6d6d6
| 95196 || {{mp|2002 BS|16}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95196}}
|-id=197 bgcolor=#e9e9e9
| 95197 || {{mp|2002 BV|16}} || — || Enero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95197}}
|-id=198 bgcolor=#fefefe
| 95198 || {{mp|2002 BN|17}} || — || Enero 21, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95198}}
|-id=199 bgcolor=#d6d6d6
| 95199 || {{mp|2002 BD|19}} || — || Enero 21, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|95199}}
|-id=200 bgcolor=#e9e9e9
| 95200 || {{mp|2002 BF|19}} || — || Enero 21, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95200}}
|}

== 95201–95300 ==
{{Anchor|201}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 95201 || {{mp|2002 BJ|19}} || — || Enero 21, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|95201}}
|-id=202 bgcolor=#fefefe
| 95202 || {{mp|2002 BR|21}} || — || Enero 25, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|95202}}
|-id=203 bgcolor=#e9e9e9
| 95203 || {{mp|2002 BU|22}} || — || Enero 23, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|95203}}
|-id=204 bgcolor=#e9e9e9
| 95204 || {{mp|2002 BY|22}} || — || Enero 23, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|95204}}
|-id=205 bgcolor=#fefefe
| 95205 || {{mp|2002 BR|24}} || — || Enero 23, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95205}}
|-id=206 bgcolor=#e9e9e9
| 95206 || {{mp|2002 BM|25}} || — || Enero 25, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95206}}
|-id=207 bgcolor=#d6d6d6
| 95207 || {{mp|2002 BG|29}} || — || Enero 20, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 8.3 km || {{M+J|95207}}
|-id=208 bgcolor=#d6d6d6
| 95208 || {{mp|2002 BM|31}} || — || Enero 23, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95208}}
|-id=209 bgcolor=#d6d6d6
| 95209 || 2002 CW || — || Pebrero 2, 2002 || [[Stazione osservativa di Asiago Cima Ekar|Cima Ekar]] || [[Asiago-DLR Asteroid Survey|ADAS]] || EOS || align=right | 3.7 km || {{M+J|95209}}
|-id=210 bgcolor=#e9e9e9
| 95210 || {{mp|2002 CJ|1}} || — || Pebrero 3, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|95210}}
|-id=211 bgcolor=#e9e9e9
| 95211 || {{mp|2002 CJ|2}} || — || Pebrero 3, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95211}}
|-id=212 bgcolor=#fefefe
| 95212 || {{mp|2002 CW|3}} || — || Pebrero 3, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95212}}
|-id=213 bgcolor=#e9e9e9
| 95213 || {{mp|2002 CN|6}} || — || Pebrero 1, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95213}}
|-id=214 bgcolor=#e9e9e9
| 95214 || {{mp|2002 CQ|7}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|95214}}
|-id=215 bgcolor=#e9e9e9
| 95215 || {{mp|2002 CA|8}} || — || Pebrero 3, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95215}}
|-id=216 bgcolor=#fefefe
| 95216 || {{mp|2002 CU|8}} || — || Pebrero 5, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|95216}}
|-id=217 bgcolor=#d6d6d6
| 95217 || {{mp|2002 CD|11}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.9 km || {{M+J|95217}}
|-id=218 bgcolor=#e9e9e9
| 95218 || {{mp|2002 CO|14}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Ametlla de Mar Observatory|Ametlla de Mar]] || [[Jaume Nomen|J. Nomen]] || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|95218}}
|-id=219 bgcolor=#d6d6d6
| 95219 Borgman || {{mp|2002 CT|14}} || {{MoMP|95219|Borgman}} || Pebrero 8, 2002 || [[George Observatory|Needville]] || Needville || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|95219}}
|-id=220 bgcolor=#e9e9e9
| 95220 || {{mp|2002 CQ|15}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]], [[Paulo R. Holvorcem|P. R. Holvorcem]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|95220}}
|-id=221 bgcolor=#d6d6d6
| 95221 || {{mp|2002 CW|15}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95221}}
|-id=222 bgcolor=#fefefe
| 95222 || {{mp|2002 CZ|16}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95222}}
|-id=223 bgcolor=#e9e9e9
| 95223 || {{mp|2002 CU|22}} || — || Pebrero 5, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|95223}}
|-id=224 bgcolor=#e9e9e9
| 95224 || {{mp|2002 CA|23}} || — || Pebrero 5, 2002 || [[Haleakala]] || NEAT || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|95224}}
|-id=225 bgcolor=#e9e9e9
| 95225 || {{mp|2002 CH|23}} || — || Pebrero 5, 2002 || Haleakala || NEAT || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|95225}}
|-id=226 bgcolor=#fefefe
| 95226 || {{mp|2002 CP|23}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95226}}
|-id=227 bgcolor=#fefefe
| 95227 || {{mp|2002 CO|25}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95227}}
|-id=228 bgcolor=#e9e9e9
| 95228 || {{mp|2002 CS|29}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|95228}}
|-id=229 bgcolor=#fefefe
| 95229 || {{mp|2002 CA|30}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95229}}
|-id=230 bgcolor=#e9e9e9
| 95230 || {{mp|2002 CK|30}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|95230}}
|-id=231 bgcolor=#e9e9e9
| 95231 || {{mp|2002 CL|30}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95231}}
|-id=232 bgcolor=#d6d6d6
| 95232 || {{mp|2002 CX|31}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.2 km'' || {{M+J|95232}}
|-id=233 bgcolor=#d6d6d6
| 95233 || {{mp|2002 CS|37}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|95233}}
|-id=234 bgcolor=#e9e9e9
| 95234 || {{mp|2002 CP|38}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95234}}
|-id=235 bgcolor=#d6d6d6
| 95235 || {{mp|2002 CL|39}} || — || Pebrero 11, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95235}}
|-id=236 bgcolor=#e9e9e9
| 95236 || {{mp|2002 CL|40}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95236}}
|-id=237 bgcolor=#d6d6d6
| 95237 || {{mp|2002 CO|40}} || — || Pebrero 7, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95237}}
|-id=238 bgcolor=#d6d6d6
| 95238 || {{mp|2002 CH|43}} || — || Pebrero 12, 2002 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]], [[Paulo R. Holvorcem|P. R. Holvorcem]] || {{·}} || align=right | ''8.8 km'' || {{M+J|95238}}
|-id=239 bgcolor=#e9e9e9
| 95239 || {{mp|2002 CH|46}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95239}}
|-id=240 bgcolor=#d6d6d6
| 95240 || {{mp|2002 CW|47}} || — || Pebrero 3, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 9.9 km || {{M+J|95240}}
|-id=241 bgcolor=#d6d6d6
| 95241 || {{mp|2002 CF|50}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95241}}
|-id=242 bgcolor=#d6d6d6
| 95242 || {{mp|2002 CK|51}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|95242}}
|-id=243 bgcolor=#e9e9e9
| 95243 || {{mp|2002 CL|51}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95243}}
|-id=244 bgcolor=#d6d6d6
| 95244 || {{mp|2002 CM|51}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|95244}}
|-id=245 bgcolor=#d6d6d6
| 95245 || {{mp|2002 CV|51}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|95245}}
|-id=246 bgcolor=#d6d6d6
| 95246 || {{mp|2002 CB|52}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 8.5 km || {{M+J|95246}}
|-id=247 bgcolor=#d6d6d6
| 95247 Schalansky || {{mp|2002 CH|52}} || {{MoMP|95247|Schalansky}} || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|95247}}
|-id=248 bgcolor=#e9e9e9
| 95248 || {{mp|2002 CS|54}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95248}}
|-id=249 bgcolor=#d6d6d6
| 95249 || {{mp|2002 CC|55}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|95249}}
|-id=250 bgcolor=#e9e9e9
| 95250 || {{mp|2002 CQ|55}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95250}}
|-id=251 bgcolor=#fefefe
| 95251 || {{mp|2002 CR|55}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95251}}
|-id=252 bgcolor=#e9e9e9
| 95252 || {{mp|2002 CW|55}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.4 km || {{M+J|95252}}
|-id=253 bgcolor=#d6d6d6
| 95253 || {{mp|2002 CD|56}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|95253}}
|-id=254 bgcolor=#e9e9e9
| 95254 || {{mp|2002 CM|56}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95254}}
|-id=255 bgcolor=#d6d6d6
| 95255 || {{mp|2002 CU|56}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.4 km'' || {{M+J|95255}}
|-id=256 bgcolor=#e9e9e9
| 95256 || {{mp|2002 CZ|57}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95256}}
|-id=257 bgcolor=#d6d6d6
| 95257 || {{mp|2002 CD|59}} || — || Pebrero 12, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95257}}
|-id=258 bgcolor=#d6d6d6
| 95258 || {{mp|2002 CE|59}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|95258}}
|-id=259 bgcolor=#fefefe
| 95259 || {{mp|2002 CG|59}} || — || Pebrero 12, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95259}}
|-id=260 bgcolor=#d6d6d6
| 95260 || {{mp|2002 CS|59}} || — || Pebrero 13, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|95260}}
|-id=261 bgcolor=#d6d6d6
| 95261 || {{mp|2002 CD|61}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''6.4 km'' || {{M+J|95261}}
|-id=262 bgcolor=#e9e9e9
| 95262 || {{mp|2002 CL|61}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95262}}
|-id=263 bgcolor=#fefefe
| 95263 || {{mp|2002 CW|61}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95263}}
|-id=264 bgcolor=#e9e9e9
| 95264 || {{mp|2002 CF|63}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95264}}
|-id=265 bgcolor=#d6d6d6
| 95265 || {{mp|2002 CT|63}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95265}}
|-id=266 bgcolor=#fefefe
| 95266 || {{mp|2002 CL|64}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|95266}}
|-id=267 bgcolor=#e9e9e9
| 95267 || {{mp|2002 CQ|66}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95267}}
|-id=268 bgcolor=#fefefe
| 95268 || {{mp|2002 CB|68}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95268}}
|-id=269 bgcolor=#e9e9e9
| 95269 || {{mp|2002 CO|68}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95269}}
|-id=270 bgcolor=#fefefe
| 95270 || {{mp|2002 CQ|68}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|95270}}
|-id=271 bgcolor=#e9e9e9
| 95271 || {{mp|2002 CH|69}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#535|WIT]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95271}}
|-id=272 bgcolor=#e9e9e9
| 95272 || {{mp|2002 CB|70}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95272}}
|-id=273 bgcolor=#d6d6d6
| 95273 || {{mp|2002 CR|72}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95273}}
|-id=274 bgcolor=#fefefe
| 95274 || {{mp|2002 CU|72}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95274}}
|-id=275 bgcolor=#d6d6d6
| 95275 || {{mp|2002 CN|73}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|95275}}
|-id=276 bgcolor=#d6d6d6
| 95276 || {{mp|2002 CZ|73}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95276}}
|-id=277 bgcolor=#d6d6d6
| 95277 || {{mp|2002 CH|75}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|95277}}
|-id=278 bgcolor=#e9e9e9
| 95278 || {{mp|2002 CC|76}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95278}}
|-id=279 bgcolor=#e9e9e9
| 95279 || {{mp|2002 CO|76}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95279}}
|-id=280 bgcolor=#fefefe
| 95280 || {{mp|2002 CD|79}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95280}}
|-id=281 bgcolor=#e9e9e9
| 95281 || {{mp|2002 CR|79}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95281}}
|-id=282 bgcolor=#e9e9e9
| 95282 || {{mp|2002 CX|79}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95282}}
|-id=283 bgcolor=#d6d6d6
| 95283 || {{mp|2002 CO|81}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95283}}
|-id=284 bgcolor=#d6d6d6
| 95284 || {{mp|2002 CH|83}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95284}}
|-id=285 bgcolor=#fefefe
| 95285 || {{mp|2002 CP|83}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95285}}
|-id=286 bgcolor=#e9e9e9
| 95286 || {{mp|2002 CL|84}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95286}}
|-id=287 bgcolor=#e9e9e9
| 95287 || {{mp|2002 CN|84}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|29841|(29841)}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95287}}
|-id=288 bgcolor=#e9e9e9
| 95288 || {{mp|2002 CG|85}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95288}}
|-id=289 bgcolor=#d6d6d6
| 95289 || {{mp|2002 CG|88}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95289}}
|-id=290 bgcolor=#e9e9e9
| 95290 || {{mp|2002 CJ|88}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95290}}
|-id=291 bgcolor=#e9e9e9
| 95291 || {{mp|2002 CP|88}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95291}}
|-id=292 bgcolor=#d6d6d6
| 95292 || {{mp|2002 CM|89}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95292}}
|-id=293 bgcolor=#e9e9e9
| 95293 || {{mp|2002 CB|90}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95293}}
|-id=294 bgcolor=#e9e9e9
| 95294 || {{mp|2002 CG|90}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95294}}
|-id=295 bgcolor=#d6d6d6
| 95295 || {{mp|2002 CM|91}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95295}}
|-id=296 bgcolor=#d6d6d6
| 95296 || {{mp|2002 CQ|91}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|95296}}
|-id=297 bgcolor=#e9e9e9
| 95297 || {{mp|2002 CW|91}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95297}}
|-id=298 bgcolor=#d6d6d6
| 95298 || {{mp|2002 CL|93}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|95298}}
|-id=299 bgcolor=#e9e9e9
| 95299 || {{mp|2002 CO|93}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95299}}
|-id=300 bgcolor=#d6d6d6
| 95300 || {{mp|2002 CD|96}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.8 km || {{M+J|95300}}
|}

== 95301–95400 ==
{{Anchor|301}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 95301 || {{mp|2002 CS|96}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95301}}
|-id=302 bgcolor=#d6d6d6
| 95302 || {{mp|2002 CN|97}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95302}}
|-id=303 bgcolor=#e9e9e9
| 95303 || {{mp|2002 CC|98}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|95303}}
|-id=304 bgcolor=#e9e9e9
| 95304 || {{mp|2002 CQ|98}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#515|AST]] || align=right | 4.9 km || {{M+J|95304}}
|-id=305 bgcolor=#d6d6d6
| 95305 || {{mp|2002 CJ|99}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.8 km'' || {{M+J|95305}}
|-id=306 bgcolor=#e9e9e9
| 95306 || {{mp|2002 CS|99}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95306}}
|-id=307 bgcolor=#fefefe
| 95307 || {{mp|2002 CP|101}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95307}}
|-id=308 bgcolor=#e9e9e9
| 95308 || {{mp|2002 CW|101}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|95308}}
|-id=309 bgcolor=#d6d6d6
| 95309 || {{mp|2002 CY|101}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95309}}
|-id=310 bgcolor=#e9e9e9
| 95310 || {{mp|2002 CP|102}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|95310}}
|-id=311 bgcolor=#d6d6d6
| 95311 || {{mp|2002 CZ|102}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|95311}}
|-id=312 bgcolor=#d6d6d6
| 95312 || {{mp|2002 CD|103}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|95312}}
|-id=313 bgcolor=#d6d6d6
| 95313 || {{mp|2002 CA|104}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.9 km || {{M+J|95313}}
|-id=314 bgcolor=#e9e9e9
| 95314 || {{mp|2002 CM|104}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|95314}}
|-id=315 bgcolor=#d6d6d6
| 95315 || {{mp|2002 CT|104}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|95315}}
|-id=316 bgcolor=#d6d6d6
| 95316 || {{mp|2002 CB|105}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95316}}
|-id=317 bgcolor=#d6d6d6
| 95317 || {{mp|2002 CJ|106}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95317}}
|-id=318 bgcolor=#d6d6d6
| 95318 || {{mp|2002 CF|107}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#603|SYL]]{{·}}[[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 8.2 km || {{M+J|95318}}
|-id=319 bgcolor=#fefefe
| 95319 || {{mp|2002 CH|107}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95319}}
|-id=320 bgcolor=#e9e9e9
| 95320 || {{mp|2002 CR|107}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95320}}
|-id=321 bgcolor=#d6d6d6
| 95321 || {{mp|2002 CB|108}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.7 km || {{M+J|95321}}
|-id=322 bgcolor=#e9e9e9
| 95322 || {{mp|2002 CE|108}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|95322}}
|-id=323 bgcolor=#e9e9e9
| 95323 || {{mp|2002 CS|108}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#95323|slow]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|95323}}
|-id=324 bgcolor=#e9e9e9
| 95324 || {{mp|2002 CU|108}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95324}}
|-id=325 bgcolor=#d6d6d6
| 95325 || {{mp|2002 CR|109}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95325}}
|-id=326 bgcolor=#d6d6d6
| 95326 || {{mp|2002 CC|110}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|95326}}
|-id=327 bgcolor=#d6d6d6
| 95327 || {{mp|2002 CM|110}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95327}}
|-id=328 bgcolor=#e9e9e9
| 95328 || {{mp|2002 CE|111}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|95328}}
|-id=329 bgcolor=#d6d6d6
| 95329 || {{mp|2002 CQ|111}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95329}}
|-id=330 bgcolor=#e9e9e9
| 95330 || {{mp|2002 CC|114}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|95330}}
|-id=331 bgcolor=#fefefe
| 95331 || {{mp|2002 CH|114}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|95331}}
|-id=332 bgcolor=#d6d6d6
| 95332 || {{mp|2002 CQ|117}} || — || Pebrero 9, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''7.8 km'' || {{M+J|95332}}
|-id=333 bgcolor=#d6d6d6
| 95333 || {{mp|2002 CA|118}} || — || Pebrero 14, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|95333}}
|-id=334 bgcolor=#e9e9e9
| 95334 || {{mp|2002 CD|118}} || — || Pebrero 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95334}}
|-id=335 bgcolor=#d6d6d6
| 95335 || {{mp|2002 CU|118}} || — || Pebrero 3, 2002 || [[Observatoire Royal de Belgique|Uccle]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]], [[Henri Debehogne|H. Debehogne]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95335}}
|-id=336 bgcolor=#e9e9e9
| 95336 || {{mp|2002 CM|122}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95336}}
|-id=337 bgcolor=#d6d6d6
| 95337 || {{mp|2002 CO|125}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|95337}}
|-id=338 bgcolor=#fefefe
| 95338 || {{mp|2002 CC|126}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95338}}
|-id=339 bgcolor=#e9e9e9
| 95339 || {{mp|2002 CW|127}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|21344|(21344)}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95339}}
|-id=340 bgcolor=#fefefe
| 95340 || {{mp|2002 CR|129}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95340}}
|-id=341 bgcolor=#e9e9e9
| 95341 || {{mp|2002 CP|130}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95341}}
|-id=342 bgcolor=#d6d6d6
| 95342 || {{mp|2002 CW|132}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95342}}
|-id=343 bgcolor=#e9e9e9
| 95343 || {{mp|2002 CM|133}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95343}}
|-id=344 bgcolor=#d6d6d6
| 95344 || {{mp|2002 CX|133}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95344}}
|-id=345 bgcolor=#e9e9e9
| 95345 || {{mp|2002 CZ|133}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.0 km || {{M+J|95345}}
|-id=346 bgcolor=#fefefe
| 95346 || {{mp|2002 CY|134}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95346}}
|-id=347 bgcolor=#fefefe
| 95347 || {{mp|2002 CR|136}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95347}}
|-id=348 bgcolor=#e9e9e9
| 95348 || {{mp|2002 CM|137}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95348}}
|-id=349 bgcolor=#e9e9e9
| 95349 || {{mp|2002 CT|137}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95349}}
|-id=350 bgcolor=#fefefe
| 95350 || {{mp|2002 CJ|138}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95350}}
|-id=351 bgcolor=#e9e9e9
| 95351 || {{mp|2002 CT|138}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95351}}
|-id=352 bgcolor=#e9e9e9
| 95352 || {{mp|2002 CW|138}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95352}}
|-id=353 bgcolor=#e9e9e9
| 95353 || {{mp|2002 CY|138}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95353}}
|-id=354 bgcolor=#e9e9e9
| 95354 || {{mp|2002 CV|140}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|95354}}
|-id=355 bgcolor=#e9e9e9
| 95355 || {{mp|2002 CQ|141}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#95355|slow]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|95355}}
|-id=356 bgcolor=#d6d6d6
| 95356 || {{mp|2002 CU|141}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#617|THB]] || align=right | 9.0 km || {{M+J|95356}}
|-id=357 bgcolor=#fefefe
| 95357 || {{mp|2002 CS|143}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95357}}
|-id=358 bgcolor=#d6d6d6
| 95358 || {{mp|2002 CV|143}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#630|AEG]] || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|95358}}
|-id=359 bgcolor=#e9e9e9
| 95359 || {{mp|2002 CN|144}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95359}}
|-id=360 bgcolor=#d6d6d6
| 95360 || {{mp|2002 CV|144}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|95360}}
|-id=361 bgcolor=#d6d6d6
| 95361 || {{mp|2002 CC|145}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95361}}
|-id=362 bgcolor=#d6d6d6
| 95362 || {{mp|2002 CH|146}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95362}}
|-id=363 bgcolor=#d6d6d6
| 95363 || {{mp|2002 CF|147}} || — || Pebrero 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 8.5 km || {{M+J|95363}}
|-id=364 bgcolor=#d6d6d6
| 95364 || {{mp|2002 CX|151}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95364}}
|-id=365 bgcolor=#d6d6d6
| 95365 || {{mp|2002 CS|155}} || — || Pebrero 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95365}}
|-id=366 bgcolor=#fefefe
| 95366 || {{mp|2002 CK|156}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95366}}
|-id=367 bgcolor=#d6d6d6
| 95367 || {{mp|2002 CS|157}} || — || Pebrero 7, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.0 km || {{M+J|95367}}
|-id=368 bgcolor=#fefefe
| 95368 || {{mp|2002 CT|160}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|95368}}
|-id=369 bgcolor=#fefefe
| 95369 || {{mp|2002 CX|160}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95369}}
|-id=370 bgcolor=#e9e9e9
| 95370 || {{mp|2002 CB|161}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95370}}
|-id=371 bgcolor=#e9e9e9
| 95371 || {{mp|2002 CH|162}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95371}}
|-id=372 bgcolor=#e9e9e9
| 95372 || {{mp|2002 CJ|162}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95372}}
|-id=373 bgcolor=#e9e9e9
| 95373 || {{mp|2002 CK|163}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95373}}
|-id=374 bgcolor=#fefefe
| 95374 || {{mp|2002 CU|163}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95374}}
|-id=375 bgcolor=#fefefe
| 95375 || {{mp|2002 CH|165}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95375}}
|-id=376 bgcolor=#e9e9e9
| 95376 || {{mp|2002 CL|165}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95376}}
|-id=377 bgcolor=#e9e9e9
| 95377 || {{mp|2002 CR|165}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95377}}
|-id=378 bgcolor=#fefefe
| 95378 || {{mp|2002 CT|166}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|95378}}
|-id=379 bgcolor=#d6d6d6
| 95379 || {{mp|2002 CC|167}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95379}}
|-id=380 bgcolor=#e9e9e9
| 95380 || {{mp|2002 CN|167}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|95380}}
|-id=381 bgcolor=#d6d6d6
| 95381 || {{mp|2002 CN|169}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|95381}}
|-id=382 bgcolor=#fefefe
| 95382 || {{mp|2002 CT|169}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95382}}
|-id=383 bgcolor=#e9e9e9
| 95383 || {{mp|2002 CC|170}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|95383}}
|-id=384 bgcolor=#d6d6d6
| 95384 || {{mp|2002 CG|170}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|95384}}
|-id=385 bgcolor=#d6d6d6
| 95385 || {{mp|2002 CQ|170}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|95385}}
|-id=386 bgcolor=#e9e9e9
| 95386 || {{mp|2002 CR|170}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95386}}
|-id=387 bgcolor=#e9e9e9
| 95387 || {{mp|2002 CN|171}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|95387}}
|-id=388 bgcolor=#d6d6d6
| 95388 || {{mp|2002 CF|172}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95388}}
|-id=389 bgcolor=#e9e9e9
| 95389 || {{mp|2002 CS|173}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95389}}
|-id=390 bgcolor=#d6d6d6
| 95390 || {{mp|2002 CO|174}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95390}}
|-id=391 bgcolor=#e9e9e9
| 95391 || {{mp|2002 CY|174}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Juno clump|JUN]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|95391}}
|-id=392 bgcolor=#e9e9e9
| 95392 || {{mp|2002 CW|178}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95392}}
|-id=393 bgcolor=#e9e9e9
| 95393 || {{mp|2002 CU|183}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95393}}
|-id=394 bgcolor=#e9e9e9
| 95394 || {{mp|2002 CX|184}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95394}}
|-id=395 bgcolor=#e9e9e9
| 95395 || {{mp|2002 CS|187}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95395}}
|-id=396 bgcolor=#e9e9e9
| 95396 || {{mp|2002 CG|188}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95396}}
|-id=397 bgcolor=#e9e9e9
| 95397 || {{mp|2002 CZ|192}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|12739|(12739)}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95397}}
|-id=398 bgcolor=#e9e9e9
| 95398 || {{mp|2002 CF|196}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|95398}}
|-id=399 bgcolor=#fefefe
| 95399 || {{mp|2002 CR|198}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95399}}
|-id=400 bgcolor=#e9e9e9
| 95400 || {{mp|2002 CC|199}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95400}}
|}

== 95401–95500 ==
{{Anchor|401}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 95401 || {{mp|2002 CK|199}} || — || Pebrero 10, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|95401}}
|-id=402 bgcolor=#d6d6d6
| 95402 || {{mp|2002 CS|199}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|95402}}
|-id=403 bgcolor=#d6d6d6
| 95403 || {{mp|2002 CC|207}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95403}}
|-id=404 bgcolor=#e9e9e9
| 95404 || {{mp|2002 CO|207}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95404}}
|-id=405 bgcolor=#d6d6d6
| 95405 || {{mp|2002 CN|210}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95405}}
|-id=406 bgcolor=#e9e9e9
| 95406 || {{mp|2002 CE|212}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95406}}
|-id=407 bgcolor=#e9e9e9
| 95407 || {{mp|2002 CJ|212}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95407}}
|-id=408 bgcolor=#d6d6d6
| 95408 || {{mp|2002 CT|213}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95408}}
|-id=409 bgcolor=#d6d6d6
| 95409 || {{mp|2002 CN|215}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|95409}}
|-id=410 bgcolor=#d6d6d6
| 95410 || {{mp|2002 CJ|217}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|95410}}
|-id=411 bgcolor=#d6d6d6
| 95411 || {{mp|2002 CY|218}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95411}}
|-id=412 bgcolor=#d6d6d6
| 95412 || {{mp|2002 CV|219}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|95412}}
|-id=413 bgcolor=#e9e9e9
| 95413 || {{mp|2002 CB|220}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95413}}
|-id=414 bgcolor=#d6d6d6
| 95414 || {{mp|2002 CR|220}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95414}}
|-id=415 bgcolor=#e9e9e9
| 95415 || {{mp|2002 CX|220}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95415}}
|-id=416 bgcolor=#d6d6d6
| 95416 || {{mp|2002 CN|221}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95416}}
|-id=417 bgcolor=#d6d6d6
| 95417 || {{mp|2002 CP|221}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|95417}}
|-id=418 bgcolor=#e9e9e9
| 95418 || {{mp|2002 CD|224}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|95418}}
|-id=419 bgcolor=#e9e9e9
| 95419 || {{mp|2002 CH|224}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95419}}
|-id=420 bgcolor=#e9e9e9
| 95420 || {{mp|2002 CQ|226}} || — || Pebrero 5, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95420}}
|-id=421 bgcolor=#e9e9e9
| 95421 || {{mp|2002 CG|229}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|95421}}
|-id=422 bgcolor=#e9e9e9
| 95422 || {{mp|2002 CG|232}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|95422}}
|-id=423 bgcolor=#d6d6d6
| 95423 || {{mp|2002 CB|236}} || — || Pebrero 9, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 9.1 km || {{M+J|95423}}
|-id=424 bgcolor=#d6d6d6
| 95424 || {{mp|2002 CY|236}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 9.2 km || {{M+J|95424}}
|-id=425 bgcolor=#d6d6d6
| 95425 || {{mp|2002 CE|237}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|95425}}
|-id=426 bgcolor=#d6d6d6
| 95426 || {{mp|2002 CM|237}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95426}}
|-id=427 bgcolor=#d6d6d6
| 95427 || {{mp|2002 CP|237}} || — || Pebrero 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 9.0 km || {{M+J|95427}}
|-id=428 bgcolor=#fefefe
| 95428 || {{mp|2002 CF|238}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|95428}}
|-id=429 bgcolor=#e9e9e9
| 95429 || {{mp|2002 CV|238}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|95429}}
|-id=430 bgcolor=#d6d6d6
| 95430 || {{mp|2002 CW|238}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|95430}}
|-id=431 bgcolor=#d6d6d6
| 95431 || {{mp|2002 CZ|240}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95431}}
|-id=432 bgcolor=#e9e9e9
| 95432 || {{mp|2002 CW|241}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95432}}
|-id=433 bgcolor=#fefefe
| 95433 || {{mp|2002 CH|242}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95433}}
|-id=434 bgcolor=#d6d6d6
| 95434 || {{mp|2002 CL|242}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95434}}
|-id=435 bgcolor=#fefefe
| 95435 || {{mp|2002 CK|243}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95435}}
|-id=436 bgcolor=#d6d6d6
| 95436 || {{mp|2002 CN|243}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 7.5 km || {{M+J|95436}}
|-id=437 bgcolor=#fefefe
| 95437 || {{mp|2002 CQ|243}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95437}}
|-id=438 bgcolor=#d6d6d6
| 95438 || {{mp|2002 CD|244}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.7 km || {{M+J|95438}}
|-id=439 bgcolor=#e9e9e9
| 95439 || {{mp|2002 CJ|244}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95439}}
|-id=440 bgcolor=#d6d6d6
| 95440 || {{mp|2002 CS|244}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 8.1 km || {{M+J|95440}}
|-id=441 bgcolor=#d6d6d6
| 95441 || {{mp|2002 CW|244}} || — || Pebrero 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|95441}}
|-id=442 bgcolor=#d6d6d6
| 95442 || {{mp|2002 CS|247}} || — || Pebrero 15, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|95442}}
|-id=443 bgcolor=#d6d6d6
| 95443 || {{mp|2002 CW|247}} || — || Pebrero 15, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.3 km'' || {{M+J|95443}}
|-id=444 bgcolor=#e9e9e9
| 95444 || {{mp|2002 CO|248}} || — || Pebrero 14, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#535|WIT]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95444}}
|-id=445 bgcolor=#e9e9e9
| 95445 || {{mp|2002 CM|254}} || — || Pebrero 5, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95445}}
|-id=446 bgcolor=#d6d6d6
| 95446 || {{mp|2002 CW|254}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95446}}
|-id=447 bgcolor=#e9e9e9
| 95447 || {{mp|2002 CY|255}} || — || Pebrero 6, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|95447}}
|-id=448 bgcolor=#e9e9e9
| 95448 || {{mp|2002 CY|256}} || — || Pebrero 4, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95448}}
|-id=449 bgcolor=#e9e9e9
| 95449 Frederickgregory || {{mp|2002 CJ|261}} || {{MoMP|95449|Frederickgregory}} || Pebrero 7, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Marc Buie|M. W. Buie]] || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95449}}
|-id=450 bgcolor=#fefefe
| 95450 || {{mp|2002 CP|272}} || — || Pebrero 8, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95450}}
|-id=451 bgcolor=#d6d6d6
| 95451 || {{mp|2002 CV|277}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95451}}
|-id=452 bgcolor=#e9e9e9
| 95452 || {{mp|2002 CO|280}} || — || Pebrero 7, 2002 || [[Haleakala]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|95452}}
|-id=453 bgcolor=#e9e9e9
| 95453 || {{mp|2002 CK|284}} || — || Pebrero 9, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95453}}
|-id=454 bgcolor=#e9e9e9
| 95454 || {{mp|2002 CE|289}} || — || Pebrero 10, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95454}}
|-id=455 bgcolor=#d6d6d6
| 95455 || {{mp|2002 CY|295}} || — || Pebrero 10, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Slow rotator (asteroid)#95455|slow]] || align=right | 8.3 km || {{M+J|95455}}
|-id=456 bgcolor=#d6d6d6
| 95456 || {{mp|2002 CC|301}} || — || Pebrero 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|95456}}
|-id=457 bgcolor=#d6d6d6
| 95457 || {{mp|2002 CD|303}} || — || Pebrero 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.9 km'' || {{M+J|95457}}
|-id=458 bgcolor=#e9e9e9
| 95458 || {{mp|2002 CD|307}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95458}}
|-id=459 bgcolor=#fefefe
| 95459 || {{mp|2002 CF|307}} || — || Pebrero 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95459}}
|-id=460 bgcolor=#fefefe
| 95460 || 2002 DR || — || Pebrero 17, 2002 || [[Oaxaca Observatory|Oaxaca]] || Roe, J. M. || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95460}}
|-id=461 bgcolor=#d6d6d6
| 95461 || {{mp|2002 DZ|2}} || — || Pebrero 21, 2002 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]], [[Paulo R. Holvorcem|P. R. Holvorcem]] || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|95461}}
|-id=462 bgcolor=#e9e9e9
| 95462 || {{mp|2002 DK|5}} || — || Pebrero 16, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95462}}
|-id=463 bgcolor=#e9e9e9
| 95463 || {{mp|2002 DS|5}} || — || Pebrero 16, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95463}}
|-id=464 bgcolor=#e9e9e9
| 95464 || {{mp|2002 DY|7}} || — || Pebrero 19, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|95464}}
|-id=465 bgcolor=#d6d6d6
| 95465 || {{mp|2002 DR|8}} || — || Pebrero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 8.8 km || {{M+J|95465}}
|-id=466 bgcolor=#d6d6d6
| 95466 || {{mp|2002 DB|10}} || — || Pebrero 19, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#617|THB]] || align=right | 7.6 km || {{M+J|95466}}
|-id=467 bgcolor=#e9e9e9
| 95467 || {{mp|2002 DP|10}} || — || Pebrero 20, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95467}}
|-id=468 bgcolor=#fefefe
| 95468 || {{mp|2002 DT|10}} || — || Pebrero 20, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95468}}
|-id=469 bgcolor=#d6d6d6
| 95469 || {{mp|2002 DS|18}} || — || Pebrero 22, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95469}}
|-id=470 bgcolor=#e9e9e9
| 95470 || {{mp|2002 DW|18}} || — || Pebrero 20, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95470}}
|-id=471 bgcolor=#e9e9e9
| 95471 || 2002 EE || — || Marso 3, 2002 || [[Farpoint Observatory|Farpoint]] || [[Gary Hug|G. Hug]] || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|95471}}
|-id=472 bgcolor=#e9e9e9
| 95472 || {{mp|2002 EG|1}} || — || Marso 5, 2002 || Farpoint || [[Farpoint Observatory|Farpoint]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95472}}
|-id=473 bgcolor=#e9e9e9
| 95473 || {{mp|2002 EX|2}} || — || Marso 6, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95473}}
|-id=474 bgcolor=#e9e9e9
| 95474 Andreajbarbieri || {{mp|2002 EE|4}} || {{MoMP|95474|Andreajbarbieri}} || Marso 10, 2002 || [[Stazione osservativa di Asiago Cima Ekar|Cima Ekar]] || [[Asiago-DLR Asteroid Survey|ADAS]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95474}}
|-id=475 bgcolor=#d6d6d6
| 95475 || {{mp|2002 EB|5}} || — || Marso 10, 2002 || Cima Ekar || ADAS || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95475}}
|-id=476 bgcolor=#e9e9e9
| 95476 || {{mp|2002 EY|7}} || — || Marso 11, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95476}}
|-id=477 bgcolor=#d6d6d6
| 95477 || {{mp|2002 ED|11}} || — || Marso 14, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 9.5 km || {{M+J|95477}}
|-id=478 bgcolor=#d6d6d6
| 95478 || {{mp|2002 EK|12}} || — || Marso 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{LoMP|22805|(22805)}} || align=right | ''7.5 km'' || {{M+J|95478}}
|-id=479 bgcolor=#e9e9e9
| 95479 || {{mp|2002 ET|13}} || — || Marso 3, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95479}}
|-id=480 bgcolor=#e9e9e9
| 95480 || {{mp|2002 ER|15}} || — || Marso 5, 2002 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95480}}
|-id=481 bgcolor=#e9e9e9
| 95481 || {{mp|2002 EG|16}} || — || Marso 6, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95481}}
|-id=482 bgcolor=#d6d6d6
| 95482 || {{mp|2002 EB|19}} || — || Marso 6, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95482}}
|-id=483 bgcolor=#d6d6d6
| 95483 || {{mp|2002 EE|19}} || — || Marso 9, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 8.9 km || {{M+J|95483}}
|-id=484 bgcolor=#e9e9e9
| 95484 || {{mp|2002 EF|22}} || — || Marso 10, 2002 || [[Haleakala]] || NEAT || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|95484}}
|-id=485 bgcolor=#d6d6d6
| 95485 || {{mp|2002 ES|22}} || — || Marso 10, 2002 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95485}}
|-id=486 bgcolor=#e9e9e9
| 95486 || {{mp|2002 ED|23}} || — || Marso 5, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95486}}
|-id=487 bgcolor=#d6d6d6
| 95487 || {{mp|2002 ER|24}} || — || Marso 5, 2002 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95487}}
|-id=488 bgcolor=#d6d6d6
| 95488 || {{mp|2002 EV|25}} || — || Marso 10, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95488}}
|-id=489 bgcolor=#e9e9e9
| 95489 || {{mp|2002 EK|29}} || — || Marso 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95489}}
|-id=490 bgcolor=#d6d6d6
| 95490 || {{mp|2002 EX|29}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|95490}}
|-id=491 bgcolor=#e9e9e9
| 95491 || {{mp|2002 EK|30}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95491}}
|-id=492 bgcolor=#e9e9e9
| 95492 || {{mp|2002 EQ|30}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95492}}
|-id=493 bgcolor=#e9e9e9
| 95493 || {{mp|2002 ES|30}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.0 km || {{M+J|95493}}
|-id=494 bgcolor=#d6d6d6
| 95494 || {{mp|2002 ES|31}} || — || Marso 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95494}}
|-id=495 bgcolor=#d6d6d6
| 95495 || {{mp|2002 EK|32}} || — || Marso 10, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95495}}
|-id=496 bgcolor=#e9e9e9
| 95496 || {{mp|2002 ET|34}} || — || Marso 11, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|95496}}
|-id=497 bgcolor=#d6d6d6
| 95497 || {{mp|2002 EB|35}} || — || Marso 11, 2002 || Palomar || NEAT || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|95497}}
|-id=498 bgcolor=#d6d6d6
| 95498 || {{mp|2002 EG|35}} || — || Marso 11, 2002 || [[Haleakala]] || NEAT || {{·}} || align=right | 9.2 km || {{M+J|95498}}
|-id=499 bgcolor=#d6d6d6
| 95499 || {{mp|2002 ED|38}} || — || Marso 10, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95499}}
|-id=500 bgcolor=#e9e9e9
| 95500 || {{mp|2002 EJ|41}} || — || Marso 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|95500}}
|}

== 95501–95600 ==
{{Anchor|501}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 95501 || {{mp|2002 EK|41}} || — || Marso 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|95501}}
|-id=502 bgcolor=#e9e9e9
| 95502 || {{mp|2002 EA|43}} || — || Marso 12, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|95502}}
|-id=503 bgcolor=#d6d6d6
| 95503 || {{mp|2002 EE|43}} || — || Marso 12, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|95503}}
|-id=504 bgcolor=#e9e9e9
| 95504 || {{mp|2002 EC|45}} || — || Marso 10, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95504}}
|-id=505 bgcolor=#d6d6d6
| 95505 || {{mp|2002 EM|45}} || — || Marso 11, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|95505}}
|-id=506 bgcolor=#d6d6d6
| 95506 || {{mp|2002 EH|48}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95506}}
|-id=507 bgcolor=#d6d6d6
| 95507 || {{mp|2002 EO|48}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|95507}}
|-id=508 bgcolor=#d6d6d6
| 95508 || {{mp|2002 EU|49}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95508}}
|-id=509 bgcolor=#d6d6d6
| 95509 || {{mp|2002 ER|50}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95509}}
|-id=510 bgcolor=#e9e9e9
| 95510 || {{mp|2002 EL|51}} || — || Marso 12, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{LoMP|12739|(12739)}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95510}}
|-id=511 bgcolor=#e9e9e9
| 95511 || {{mp|2002 EB|52}} || — || Marso 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95511}}
|-id=512 bgcolor=#e9e9e9
| 95512 || {{mp|2002 EH|52}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|95512}}
|-id=513 bgcolor=#e9e9e9
| 95513 || {{mp|2002 ER|52}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|95513}}
|-id=514 bgcolor=#e9e9e9
| 95514 || {{mp|2002 EZ|54}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95514}}
|-id=515 bgcolor=#d6d6d6
| 95515 || {{mp|2002 EW|56}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95515}}
|-id=516 bgcolor=#e9e9e9
| 95516 || {{mp|2002 EA|57}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|95516}}
|-id=517 bgcolor=#e9e9e9
| 95517 || {{mp|2002 EO|60}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95517}}
|-id=518 bgcolor=#d6d6d6
| 95518 || {{mp|2002 EF|61}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#904|LUT]] || align=right | 7.5 km || {{M+J|95518}}
|-id=519 bgcolor=#e9e9e9
| 95519 || {{mp|2002 EB|63}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|95519}}
|-id=520 bgcolor=#e9e9e9
| 95520 || {{mp|2002 ED|67}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95520}}
|-id=521 bgcolor=#d6d6d6
| 95521 || {{mp|2002 ER|68}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95521}}
|-id=522 bgcolor=#e9e9e9
| 95522 || {{mp|2002 EQ|69}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95522}}
|-id=523 bgcolor=#d6d6d6
| 95523 || {{mp|2002 EK|70}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|95523}}
|-id=524 bgcolor=#e9e9e9
| 95524 || {{mp|2002 EN|70}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95524}}
|-id=525 bgcolor=#e9e9e9
| 95525 || {{mp|2002 EZ|70}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95525}}
|-id=526 bgcolor=#d6d6d6
| 95526 || {{mp|2002 EA|72}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95526}}
|-id=527 bgcolor=#d6d6d6
| 95527 || {{mp|2002 EN|73}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95527}}
|-id=528 bgcolor=#e9e9e9
| 95528 || {{mp|2002 EX|73}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95528}}
|-id=529 bgcolor=#d6d6d6
| 95529 || {{mp|2002 EZ|73}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95529}}
|-id=530 bgcolor=#d6d6d6
| 95530 || {{mp|2002 EF|75}} || — || Marso 13, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 7.4 km || {{M+J|95530}}
|-id=531 bgcolor=#fefefe
| 95531 || {{mp|2002 EN|75}} || — || Marso 14, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95531}}
|-id=532 bgcolor=#d6d6d6
| 95532 || {{mp|2002 EA|76}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|95532}}
|-id=533 bgcolor=#e9e9e9
| 95533 || {{mp|2002 EB|76}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || [[FIN tbl#508|AEO]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95533}}
|-id=534 bgcolor=#e9e9e9
| 95534 || {{mp|2002 EL|78}} || — || Marso 11, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{LoMP|18466|(18466)}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95534}}
|-id=535 bgcolor=#d6d6d6
| 95535 || {{mp|2002 EK|82}} || — || Marso 13, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95535}}
|-id=536 bgcolor=#e9e9e9
| 95536 || {{mp|2002 EB|83}} || — || Marso 13, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95536}}
|-id=537 bgcolor=#d6d6d6
| 95537 || {{mp|2002 EV|83}} || — || Marso 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|95537}}
|-id=538 bgcolor=#d6d6d6
| 95538 || {{mp|2002 EC|84}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|95538}}
|-id=539 bgcolor=#e9e9e9
| 95539 || {{mp|2002 EH|84}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95539}}
|-id=540 bgcolor=#d6d6d6
| 95540 || {{mp|2002 EC|86}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95540}}
|-id=541 bgcolor=#d6d6d6
| 95541 || {{mp|2002 EK|86}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95541}}
|-id=542 bgcolor=#d6d6d6
| 95542 || {{mp|2002 EU|86}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.4 km || {{M+J|95542}}
|-id=543 bgcolor=#d6d6d6
| 95543 || {{mp|2002 ED|87}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.9 km'' || {{M+J|95543}}
|-id=544 bgcolor=#e9e9e9
| 95544 || {{mp|2002 EG|87}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95544}}
|-id=545 bgcolor=#d6d6d6
| 95545 || {{mp|2002 EA|88}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95545}}
|-id=546 bgcolor=#d6d6d6
| 95546 || {{mp|2002 EE|88}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95546}}
|-id=547 bgcolor=#e9e9e9
| 95547 || {{mp|2002 EK|88}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95547}}
|-id=548 bgcolor=#e9e9e9
| 95548 || {{mp|2002 EX|88}} || — || Marso 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95548}}
|-id=549 bgcolor=#d6d6d6
| 95549 || {{mp|2002 EK|89}} || — || Marso 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.5 km || {{M+J|95549}}
|-id=550 bgcolor=#d6d6d6
| 95550 || {{mp|2002 ET|89}} || — || Marso 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.1 km'' || {{M+J|95550}}
|-id=551 bgcolor=#d6d6d6
| 95551 || {{mp|2002 EB|93}} || — || Marso 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|95551}}
|-id=552 bgcolor=#e9e9e9
| 95552 || {{mp|2002 EU|93}} || — || Marso 14, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 4.5 km || {{M+J|95552}}
|-id=553 bgcolor=#e9e9e9
| 95553 || {{mp|2002 EU|94}} || — || Marso 14, 2002 || Socorro || LINEAR || PAD || align=right | 3.4 km || {{M+J|95553}}
|-id=554 bgcolor=#d6d6d6
| 95554 || {{mp|2002 EZ|94}} || — || Marso 14, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95554}}
|-id=555 bgcolor=#d6d6d6
| 95555 || {{mp|2002 EZ|96}} || — || Marso 14, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95555}}
|-id=556 bgcolor=#d6d6d6
| 95556 || {{mp|2002 EA|97}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95556}}
|-id=557 bgcolor=#e9e9e9
| 95557 || {{mp|2002 EB|97}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|95557}}
|-id=558 bgcolor=#d6d6d6
| 95558 || {{mp|2002 EF|97}} || — || Marso 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 9.9 km || {{M+J|95558}}
|-id=559 bgcolor=#e9e9e9
| 95559 || {{mp|2002 EK|98}} || — || Marso 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95559}}
|-id=560 bgcolor=#e9e9e9
| 95560 || {{mp|2002 EX|98}} || — || Marso 15, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|95560}}
|-id=561 bgcolor=#d6d6d6
| 95561 || {{mp|2002 EV|100}} || — || Marso 5, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95561}}
|-id=562 bgcolor=#e9e9e9
| 95562 || {{mp|2002 ES|101}} || — || Marso 6, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95562}}
|-id=563 bgcolor=#d6d6d6
| 95563 || {{mp|2002 EU|101}} || — || Marso 6, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|95563}}
|-id=564 bgcolor=#e9e9e9
| 95564 || {{mp|2002 EL|102}} || — || Marso 6, 2002 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95564}}
|-id=565 bgcolor=#d6d6d6
| 95565 || {{mp|2002 EL|106}} || — || Marso 9, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|95565}}
|-id=566 bgcolor=#d6d6d6
| 95566 || {{mp|2002 EC|108}} || — || Marso 9, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95566}}
|-id=567 bgcolor=#d6d6d6
| 95567 || {{mp|2002 EN|108}} || — || Marso 9, 2002 || Palomar || NEAT || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|95567}}
|-id=568 bgcolor=#d6d6d6
| 95568 || {{mp|2002 EZ|108}} || — || Marso 9, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95568}}
|-id=569 bgcolor=#c2ffff
| 95569 || {{mp|2002 EC|114}} || — || Marso 10, 2002 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Greek camp|L4]] || align=right | 14 km || {{M+J|95569}}
|-id=570 bgcolor=#d6d6d6
| 95570 || {{mp|2002 ED|115}} || — || Marso 10, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|95570}}
|-id=571 bgcolor=#d6d6d6
| 95571 || {{mp|2002 EC|125}} || — || Marso 12, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|95571}}
|-id=572 bgcolor=#d6d6d6
| 95572 || {{mp|2002 EJ|130}} || — || Marso 12, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 8.2 km || {{M+J|95572}}
|-id=573 bgcolor=#e9e9e9
| 95573 || {{mp|2002 EW|130}} || — || Marso 12, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95573}}
|-id=574 bgcolor=#e9e9e9
| 95574 || {{mp|2002 EQ|139}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95574}}
|-id=575 bgcolor=#d6d6d6
| 95575 || {{mp|2002 ER|140}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95575}}
|-id=576 bgcolor=#d6d6d6
| 95576 || {{mp|2002 EQ|142}} || — || Marso 12, 2002 || Palomar || NEAT || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95576}}
|-id=577 bgcolor=#e9e9e9
| 95577 || {{mp|2002 EJ|146}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95577}}
|-id=578 bgcolor=#fefefe
| 95578 || {{mp|2002 EX|146}} || — || Marso 14, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95578}}
|-id=579 bgcolor=#d6d6d6
| 95579 || {{mp|2002 EB|148}} || — || Marso 15, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 5.9 km || {{M+J|95579}}
|-id=580 bgcolor=#d6d6d6
| 95580 || {{mp|2002 EA|153}} || — || Marso 15, 2002 || Palomar || NEAT || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95580}}
|-id=581 bgcolor=#d6d6d6
| 95581 || {{mp|2002 EH|153}} || — || Marso 15, 2002 || Palomar || NEAT || EOS || align=right | 4.7 km || {{M+J|95581}}
|-id=582 bgcolor=#d6d6d6
| 95582 || {{mp|2002 EJ|153}} || — || Marso 15, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|95582}}
|-id=583 bgcolor=#e9e9e9
| 95583 || {{mp|2002 ES|155}} || — || Marso 9, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#535|WIT]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95583}}
|-id=584 bgcolor=#e9e9e9
| 95584 || {{mp|2002 FK|2}} || — || Marso 19, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | 3.0 km || {{M+J|95584}}
|-id=585 bgcolor=#d6d6d6
| 95585 || {{mp|2002 FV|3}} || — || Marso 20, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95585}}
|-id=586 bgcolor=#d6d6d6
| 95586 || {{mp|2002 FN|8}} || — || Marso 16, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|95586}}
|-id=587 bgcolor=#e9e9e9
| 95587 || {{mp|2002 FB|9}} || — || Marso 16, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95587}}
|-id=588 bgcolor=#d6d6d6
| 95588 || {{mp|2002 FF|9}} || — || Marso 16, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95588}}
|-id=589 bgcolor=#d6d6d6
| 95589 || {{mp|2002 FN|9}} || — || Marso 16, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.6 km'' || {{M+J|95589}}
|-id=590 bgcolor=#e9e9e9
| 95590 || {{mp|2002 FQ|9}} || — || Marso 16, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|95590}}
|-id=591 bgcolor=#e9e9e9
| 95591 || {{mp|2002 FX|9}} || — || Marso 16, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|95591}}
|-id=592 bgcolor=#d6d6d6
| 95592 || {{mp|2002 FL|10}} || — || Marso 17, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95592}}
|-id=593 bgcolor=#d6d6d6
| 95593 Ažusienis || {{mp|2002 FU|10}} || {{MoMP|95593|Ažusienis}} || Marso 16, 2002 || [[Molėtų astronomijos observatorija|Moletai]] || [[Kazimieras Černis|K. Černis]], Zdanavicius, J. || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|95593}}
|-id=594 bgcolor=#d6d6d6
| 95594 || {{mp|2002 FS|13}} || — || Marso 16, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''8.9 km'' || {{M+J|95594}}
|-id=595 bgcolor=#d6d6d6
| 95595 || {{mp|2002 FE|15}} || — || Marso 16, 2002 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''8.5 km'' || {{M+J|95595}}
|-id=596 bgcolor=#d6d6d6
| 95596 || {{mp|2002 FL|16}} || — || Marso 16, 2002 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|95596}}
|-id=597 bgcolor=#e9e9e9
| 95597 || {{mp|2002 FB|21}} || — || Marso 19, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#537|WAT]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|95597}}
|-id=598 bgcolor=#fefefe
| 95598 || {{mp|2002 FK|24}} || — || Marso 19, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|95598}}
|-id=599 bgcolor=#d6d6d6
| 95599 || {{mp|2002 FZ|26}} || — || Marso 20, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|95599}}
|-id=600 bgcolor=#d6d6d6
| 95600 || {{mp|2002 FK|27}} || — || Marso 20, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95600}}
|}

== 95601–95700 ==
{{Anchor|601}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 95601 || {{mp|2002 FJ|28}} || — || Marso 20, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95601}}
|-id=602 bgcolor=#d6d6d6
| 95602 || {{mp|2002 FB|29}} || — || Marso 20, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 9.8 km || {{M+J|95602}}
|-id=603 bgcolor=#d6d6d6
| 95603 || {{mp|2002 FT|29}} || — || Marso 20, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|95603}}
|-id=604 bgcolor=#d6d6d6
| 95604 || {{mp|2002 FG|30}} || — || Marso 20, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95604}}
|-id=605 bgcolor=#d6d6d6
| 95605 || {{mp|2002 FL|30}} || — || Marso 20, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95605}}
|-id=606 bgcolor=#d6d6d6
| 95606 || {{mp|2002 FW|30}} || — || Marso 20, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|95606}}
|-id=607 bgcolor=#d6d6d6
| 95607 || {{mp|2002 FZ|31}} || — || Marso 20, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|95607}}
|-id=608 bgcolor=#e9e9e9
| 95608 || {{mp|2002 FL|34}} || — || Marso 20, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|95608}}
|-id=609 bgcolor=#e9e9e9
| 95609 || {{mp|2002 FN|34}} || — || Marso 20, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95609}}
|-id=610 bgcolor=#e9e9e9
| 95610 || {{mp|2002 FQ|34}} || — || Marso 20, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|95610}}
|-id=611 bgcolor=#d6d6d6
| 95611 || {{mp|2002 FS|34}} || — || Marso 20, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95611}}
|-id=612 bgcolor=#d6d6d6
| 95612 || {{mp|2002 FA|35}} || — || Marso 20, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|95612}}
|-id=613 bgcolor=#e9e9e9
| 95613 || {{mp|2002 FG|37}} || — || Marso 30, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95613}}
|-id=614 bgcolor=#d6d6d6
| 95614 || {{mp|2002 FQ|37}} || — || Marso 31, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95614}}
|-id=615 bgcolor=#d6d6d6
| 95615 || {{mp|2002 FY|38}} || — || Marso 31, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|95615}}
|-id=616 bgcolor=#e9e9e9
| 95616 || {{mp|2002 GJ|7}} || — || Abril 14, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | 1.8 km || {{M+J|95616}}
|-id=617 bgcolor=#e9e9e9
| 95617 || {{mp|2002 GP|7}} || — || Abril 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|95617}}
|-id=618 bgcolor=#d6d6d6
| 95618 || {{mp|2002 GW|7}} || — || Abril 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 8.5 km || {{M+J|95618}}
|-id=619 bgcolor=#d6d6d6
| 95619 || {{mp|2002 GZ|7}} || — || Abril 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|95619}}
|-id=620 bgcolor=#e9e9e9
| 95620 || {{mp|2002 GC|9}} || — || Abril 14, 2002 || Desert Eagle || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|95620}}
|-id=621 bgcolor=#e9e9e9
| 95621 || {{mp|2002 GP|14}} || — || Abril 15, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.9 km || {{M+J|95621}}
|-id=622 bgcolor=#d6d6d6
| 95622 || {{mp|2002 GU|18}} || — || Abril 14, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|95622}}
|-id=623 bgcolor=#e9e9e9
| 95623 || {{mp|2002 GT|23}} || — || Abril 15, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95623}}
|-id=624 bgcolor=#e9e9e9
| 95624 || {{mp|2002 GP|24}} || — || Abril 13, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95624}}
|-id=625 bgcolor=#c2e0ff
| 95625 || {{mp|2002 GX|32}} || — || Abril 8, 2002 || [[Cerro Tololo Inter-American Observatory|Cerro Tololo]] || [[Marc Buie|M. W. Buie]], [[Amy B. Jordan (astronomer)|A. B. Jordan]], [[James L. Elliot|J. L. Elliot]] || [[Resonant trans-Neptunian object|res]]{{·}}[[Resonant trans-Neptunian object#Other resonances|3:7]] || align=right | ''132 km'' || {{M+J|95625}}
|-id=626 bgcolor=#c7ff8f
| [[(95626) 2002 GZ32|95626]] || {{mp|2002 GZ|32}} || — || Abril 13, 2002 || [[Mauna Kea Observatory|Mauna Kea]] || [[Mauna Kea Observatories|Mauna Kea]] || [[Centaur (small Solar System body)|centaur]] || align=right | 230 km || {{M+J|95626}}
|-id=627 bgcolor=#e9e9e9
| 95627 || {{mp|2002 GK|34}} || — || Abril 1, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|95627}}
|-id=628 bgcolor=#d6d6d6
| 95628 || {{mp|2002 GA|35}} || — || Abril 2, 2002 || Palomar || NEAT || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | ''6.9 km'' || {{M+J|95628}}
|-id=629 bgcolor=#d6d6d6
| 95629 || {{mp|2002 GM|35}} || — || Abril 2, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 8.1 km || {{M+J|95629}}
|-id=630 bgcolor=#d6d6d6
| 95630 || {{mp|2002 GY|35}} || — || Abril 2, 2002 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95630}}
|-id=631 bgcolor=#e9e9e9
| 95631 || {{mp|2002 GR|37}} || — || Abril 3, 2002 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95631}}
|-id=632 bgcolor=#d6d6d6
| 95632 || {{mp|2002 GO|42}} || — || Abril 4, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95632}}
|-id=633 bgcolor=#d6d6d6
| 95633 || {{mp|2002 GX|42}} || — || Abril 4, 2002 || Palomar || NEAT || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95633}}
|-id=634 bgcolor=#e9e9e9
| 95634 || {{mp|2002 GO|48}} || — || Abril 4, 2002 || [[Haleakala]] || NEAT || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|95634}}
|-id=635 bgcolor=#d6d6d6
| 95635 || {{mp|2002 GC|51}} || — || Abril 5, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95635}}
|-id=636 bgcolor=#d6d6d6
| 95636 || {{mp|2002 GA|55}} || — || Abril 5, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95636}}
|-id=637 bgcolor=#e9e9e9
| 95637 || {{mp|2002 GQ|55}} || — || Abril 5, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|95637}}
|-id=638 bgcolor=#d6d6d6
| 95638 || {{mp|2002 GP|63}} || — || Abril 8, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95638}}
|-id=639 bgcolor=#d6d6d6
| 95639 || {{mp|2002 GE|67}} || — || Abril 8, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95639}}
|-id=640 bgcolor=#d6d6d6
| 95640 || {{mp|2002 GC|80}} || — || Abril 10, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Fast rotator (asteroid)#95640|fast]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|95640}}
|-id=641 bgcolor=#d6d6d6
| 95641 || {{mp|2002 GS|81}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]]{{·}}fast || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95641}}
|-id=642 bgcolor=#d6d6d6
| 95642 || {{mp|2002 GV|82}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|95642}}
|-id=643 bgcolor=#d6d6d6
| 95643 || {{mp|2002 GT|83}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95643}}
|-id=644 bgcolor=#e9e9e9
| 95644 || {{mp|2002 GC|88}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|95644}}
|-id=645 bgcolor=#d6d6d6
| 95645 || {{mp|2002 GR|88}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|95645}}
|-id=646 bgcolor=#e9e9e9
| 95646 || {{mp|2002 GX|93}} || — || Abril 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95646}}
|-id=647 bgcolor=#d6d6d6
| 95647 || {{mp|2002 GO|95}} || — || Abril 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|95647}}
|-id=648 bgcolor=#d6d6d6
| 95648 || {{mp|2002 GX|97}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|95648}}
|-id=649 bgcolor=#d6d6d6
| 95649 || {{mp|2002 GX|98}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|95649}}
|-id=650 bgcolor=#d6d6d6
| 95650 || {{mp|2002 GA|99}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95650}}
|-id=651 bgcolor=#d6d6d6
| 95651 || {{mp|2002 GQ|101}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|95651}}
|-id=652 bgcolor=#d6d6d6
| 95652 || {{mp|2002 GF|102}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.3 km || {{M+J|95652}}
|-id=653 bgcolor=#d6d6d6
| 95653 || {{mp|2002 GM|106}} || — || Abril 11, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#611|NAE]] || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|95653}}
|-id=654 bgcolor=#e9e9e9
| 95654 || {{mp|2002 GG|107}} || — || Abril 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|95654}}
|-id=655 bgcolor=#d6d6d6
| 95655 || {{mp|2002 GL|108}} || — || Abril 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95655}}
|-id=656 bgcolor=#d6d6d6
| 95656 || {{mp|2002 GL|109}} || — || Abril 11, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95656}}
|-id=657 bgcolor=#d6d6d6
| 95657 || {{mp|2002 GX|109}} || — || Abril 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95657}}
|-id=658 bgcolor=#d6d6d6
| 95658 || {{mp|2002 GF|115}} || — || Abril 11, 2002 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95658}}
|-id=659 bgcolor=#e9e9e9
| 95659 || {{mp|2002 GF|123}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95659}}
|-id=660 bgcolor=#e9e9e9
| 95660 || {{mp|2002 GE|125}} || — || Abril 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|95660}}
|-id=661 bgcolor=#e9e9e9
| 95661 || {{mp|2002 GX|125}} || — || Abril 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95661}}
|-id=662 bgcolor=#e9e9e9
| 95662 || {{mp|2002 GE|132}} || — || Abril 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95662}}
|-id=663 bgcolor=#e9e9e9
| 95663 || {{mp|2002 GB|133}} || — || Abril 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|95663}}
|-id=664 bgcolor=#d6d6d6
| 95664 || {{mp|2002 GD|136}} || — || Abril 12, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95664}}
|-id=665 bgcolor=#d6d6d6
| 95665 || {{mp|2002 GO|139}} || — || Abril 13, 2002 || [[George Observatory|Needville]] || P. G. A. Garossino, A. Cruz || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95665}}
|-id=666 bgcolor=#e9e9e9
| 95666 || {{mp|2002 GZ|141}} || — || Abril 13, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95666}}
|-id=667 bgcolor=#e9e9e9
| 95667 || {{mp|2002 GO|146}} || — || Abril 13, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95667}}
|-id=668 bgcolor=#e9e9e9
| 95668 || {{mp|2002 GT|160}} || — || Abril 15, 2002 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95668}}
|-id=669 bgcolor=#d6d6d6
| 95669 || {{mp|2002 GE|161}} || — || Abril 15, 2002 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''8.6 km'' || {{M+J|95669}}
|-id=670 bgcolor=#d6d6d6
| 95670 || {{mp|2002 GR|161}} || — || Abril 14, 2002 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 8.0 km || {{M+J|95670}}
|-id=671 bgcolor=#d6d6d6
| 95671 || {{mp|2002 GC|163}} || — || Abril 14, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95671}}
|-id=672 bgcolor=#d6d6d6
| 95672 || {{mp|2002 GX|170}} || — || Abril 10, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 9.3 km || {{M+J|95672}}
|-id=673 bgcolor=#d6d6d6
| 95673 || {{mp|2002 GY|170}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|95673}}
|-id=674 bgcolor=#d6d6d6
| 95674 || {{mp|2002 GW|173}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Nocturna|(1298)]] || align=right | ''7.3 km'' || {{M+J|95674}}
|-id=675 bgcolor=#e9e9e9
| 95675 || {{mp|2002 GZ|173}} || — || Abril 10, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.0 km || {{M+J|95675}}
|-id=676 bgcolor=#d6d6d6
| 95676 || {{mp|2002 GR|174}} || — || Abril 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.9 km || {{M+J|95676}}
|-id=677 bgcolor=#fefefe
| 95677 || {{mp|2002 GJ|177}} || — || Abril 12, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || White, M., [[Michael Collins (astronomer)|M. Collins]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95677}}
|-id=678 bgcolor=#d6d6d6
| 95678 || 2002 HM || — || Abril 16, 2002 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95678}}
|-id=679 bgcolor=#d6d6d6
| 95679 || 2002 HX || — || Abril 16, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 9.7 km || {{M+J|95679}}
|-id=680 bgcolor=#e9e9e9
| 95680 || {{mp|2002 HU|2}} || — || Abril 16, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.3 km || {{M+J|95680}}
|-id=681 bgcolor=#d6d6d6
| 95681 || {{mp|2002 HP|9}} || — || Abril 17, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95681}}
|-id=682 bgcolor=#d6d6d6
| 95682 || {{mp|2002 HZ|16}} || — || Abril 19, 2002 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95682}}
|-id=683 bgcolor=#d6d6d6
| 95683 || 2002 JA || — || Mayo 2, 2002 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Robert H. McNaught|R. H. McNaught]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95683}}
|-id=684 bgcolor=#e9e9e9
| 95684 || {{mp|2002 JN|14}} || — || Mayo 7, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|95684}}
|-id=685 bgcolor=#d6d6d6
| 95685 || {{mp|2002 JW|20}} || — || Mayo 8, 2002 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | ''6.3 km'' || {{M+J|95685}}
|-id=686 bgcolor=#d6d6d6
| 95686 || {{mp|2002 JZ|21}} || — || Mayo 6, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''7.3 km'' || {{M+J|95686}}
|-id=687 bgcolor=#e9e9e9
| 95687 || {{mp|2002 JK|23}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95687}}
|-id=688 bgcolor=#d6d6d6
| 95688 || {{mp|2002 JO|25}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.8 km || {{M+J|95688}}
|-id=689 bgcolor=#e9e9e9
| 95689 || {{mp|2002 JG|40}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|95689}}
|-id=690 bgcolor=#d6d6d6
| 95690 || {{mp|2002 JG|44}} || — || Mayo 9, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|95690}}
|-id=691 bgcolor=#d6d6d6
| 95691 || {{mp|2002 JK|46}} || — || Mayo 9, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95691}}
|-id=692 bgcolor=#e9e9e9
| 95692 || {{mp|2002 JD|62}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|95692}}
|-id=693 bgcolor=#d6d6d6
| 95693 || {{mp|2002 JA|70}} || — || Mayo 7, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''9.4 km'' || {{M+J|95693}}
|-id=694 bgcolor=#e9e9e9
| 95694 || {{mp|2002 JS|70}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|95694}}
|-id=695 bgcolor=#d6d6d6
| 95695 || {{mp|2002 JV|70}} || — || Mayo 8, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.2 km || {{M+J|95695}}
|-id=696 bgcolor=#fa8072
| 95696 || {{mp|2002 JU|75}} || — || Mayo 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95696}}
|-id=697 bgcolor=#d6d6d6
| 95697 || {{mp|2002 JQ|77}} || — || Mayo 11, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95697}}
|-id=698 bgcolor=#e9e9e9
| 95698 || {{mp|2002 JM|79}} || — || Mayo 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|95698}}
|-id=699 bgcolor=#d6d6d6
| 95699 || {{mp|2002 JA|84}} || — || Mayo 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|95699}}
|-id=700 bgcolor=#d6d6d6
| 95700 || {{mp|2002 JP|88}} || — || Mayo 11, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#614|TEL]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95700}}
|}

== 95701–95800 ==
{{Anchor|701}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 95701 || {{mp|2002 JH|109}} || — || Mayo 11, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''8.6 km'' || {{M+J|95701}}
|-id=702 bgcolor=#e9e9e9
| 95702 || {{mp|2002 JY|112}} || — || Mayo 13, 2002 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.4 km || {{M+J|95702}}
|-id=703 bgcolor=#d6d6d6
| 95703 || {{mp|2002 JY|122}} || — || Mayo 6, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''6.7 km'' || {{M+J|95703}}
|-id=704 bgcolor=#e9e9e9
| 95704 || {{mp|2002 JS|124}} || — || Mayo 6, 2002 || Palomar || NEAT || [[Slow rotator (asteroid)#95704|slow]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|95704}}
|-id=705 bgcolor=#d6d6d6
| 95705 || {{mp|2002 JA|133}} || — || Mayo 9, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95705}}
|-id=706 bgcolor=#d6d6d6
| 95706 || {{mp|2002 JQ|135}} || — || Mayo 9, 2002 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95706}}
|-id=707 bgcolor=#e9e9e9
| 95707 || {{mp|2002 KZ|1}} || — || Mayo 16, 2002 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|95707}}
|-id=708 bgcolor=#e9e9e9
| 95708 || {{mp|2002 KM|2}} || — || Mayo 17, 2002 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.9 km || {{M+J|95708}}
|-id=709 bgcolor=#d6d6d6
| 95709 || {{mp|2002 LM|3}} || — || Hunyo 3, 2002 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''6.6 km'' || {{M+J|95709}}
|-id=710 bgcolor=#fefefe
| 95710 || {{mp|2002 UJ|38}} || — || Oktubre 31, 2002 || [[George Observatory|Needville]] || [[Joseph A. Dellinger|J. Dellinger]], W. G. Dillon || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95710}}
|-id=711 bgcolor=#fa8072
| 95711 || 2003 AK || — || Enero 1, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Slow rotator (asteroid)#95711|slow]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|95711}}
|-id=712 bgcolor=#fefefe
| 95712 || {{mp|2003 AT|2}} || — || Enero 2, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95712}}
|-id=713 bgcolor=#e9e9e9
| 95713 || {{mp|2003 AJ|60}} || — || Enero 5, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95713}}
|-id=714 bgcolor=#e9e9e9
| 95714 || {{mp|2003 AB|80}} || — || Enero 12, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95714}}
|-id=715 bgcolor=#fefefe
| 95715 || {{mp|2003 BJ|17}} || — || Enero 26, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95715}}
|-id=716 bgcolor=#fefefe
| 95716 || {{mp|2003 BS|20}} || — || Enero 27, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|95716}}
|-id=717 bgcolor=#e9e9e9
| 95717 || {{mp|2003 BK|25}} || — || Enero 25, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95717}}
|-id=718 bgcolor=#fefefe
| 95718 || {{mp|2003 BX|26}} || — || Enero 26, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 1.3 km || {{M+J|95718}}
|-id=719 bgcolor=#fefefe
| 95719 || {{mp|2003 BG|35}} || — || Enero 27, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95719}}
|-id=720 bgcolor=#fefefe
| 95720 || {{mp|2003 BZ|62}} || — || Enero 28, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95720}}
|-id=721 bgcolor=#fefefe
| 95721 || {{mp|2003 CT|7}} || — || Pebrero 1, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|95721}}
|-id=722 bgcolor=#fefefe
| 95722 || {{mp|2003 CG|13}} || — || Pebrero 3, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|95722}}
|-id=723 bgcolor=#fefefe
| 95723 || {{mp|2003 CP|13}} || — || Pebrero 4, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95723}}
|-id=724 bgcolor=#e9e9e9
| 95724 || {{mp|2003 CH|15}} || — || Pebrero 4, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95724}}
|-id=725 bgcolor=#fefefe
| 95725 || {{mp|2003 CR|17}} || — || Pebrero 6, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95725}}
|-id=726 bgcolor=#fefefe
| 95726 || {{mp|2003 CO|18}} || — || Pebrero 6, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95726}}
|-id=727 bgcolor=#fefefe
| 95727 || {{mp|2003 DV|5}} || — || Pebrero 21, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95727}}
|-id=728 bgcolor=#fefefe
| 95728 || {{mp|2003 DZ|13}} || — || Pebrero 26, 2003 || [[Haleakala]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95728}}
|-id=729 bgcolor=#e9e9e9
| 95729 || {{mp|2003 DJ|15}} || — || Pebrero 26, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95729}}
|-id=730 bgcolor=#fefefe
| 95730 || {{mp|2003 DO|18}} || — || Pebrero 20, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95730}}
|-id=731 bgcolor=#fefefe
| 95731 || {{mp|2003 DR|20}} || — || Pebrero 22, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || NYS || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95731}}
|-id=732 bgcolor=#fefefe
| 95732 || {{mp|2003 DS|21}} || — || Pebrero 28, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|95732}}
|-id=733 bgcolor=#fefefe
| 95733 || {{mp|2003 DG|22}} || — || Pebrero 28, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|95733}}
|-id=734 bgcolor=#fefefe
| 95734 || {{mp|2003 EJ|4}} || — || Marso 6, 2003 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95734}}
|-id=735 bgcolor=#fefefe
| 95735 || {{mp|2003 EW|4}} || — || Marso 6, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95735}}
|-id=736 bgcolor=#e9e9e9
| 95736 || {{mp|2003 EX|5}} || — || Marso 5, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|95736}}
|-id=737 bgcolor=#fefefe
| 95737 || {{mp|2003 EN|7}} || — || Marso 6, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95737}}
|-id=738 bgcolor=#e9e9e9
| 95738 || {{mp|2003 EH|11}} || — || Marso 6, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95738}}
|-id=739 bgcolor=#fefefe
| 95739 || {{mp|2003 ES|14}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95739}}
|-id=740 bgcolor=#fefefe
| 95740 || {{mp|2003 EB|16}} || — || Marso 7, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95740}}
|-id=741 bgcolor=#fefefe
| 95741 || {{mp|2003 EC|17}} || — || Marso 9, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|95741}}
|-id=742 bgcolor=#d6d6d6
| 95742 || {{mp|2003 ES|20}} || — || Marso 6, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 5.9 km || {{M+J|95742}}
|-id=743 bgcolor=#fefefe
| 95743 || {{mp|2003 ET|20}} || — || Marso 6, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95743}}
|-id=744 bgcolor=#fefefe
| 95744 || {{mp|2003 EZ|20}} || — || Marso 6, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95744}}
|-id=745 bgcolor=#fefefe
| 95745 || {{mp|2003 EF|22}} || — || Marso 6, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95745}}
|-id=746 bgcolor=#fefefe
| 95746 || {{mp|2003 EW|22}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95746}}
|-id=747 bgcolor=#fefefe
| 95747 || {{mp|2003 EG|23}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95747}}
|-id=748 bgcolor=#fefefe
| 95748 || {{mp|2003 ET|24}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95748}}
|-id=749 bgcolor=#fefefe
| 95749 || {{mp|2003 EB|25}} || — || Marso 6, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95749}}
|-id=750 bgcolor=#fefefe
| 95750 || {{mp|2003 ED|28}} || — || Marso 6, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95750}}
|-id=751 bgcolor=#fefefe
| 95751 || {{mp|2003 EL|28}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95751}}
|-id=752 bgcolor=#fefefe
| 95752 || {{mp|2003 ER|28}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|95752}}
|-id=753 bgcolor=#fefefe
| 95753 || {{mp|2003 EZ|28}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95753}}
|-id=754 bgcolor=#fefefe
| 95754 || {{mp|2003 EV|29}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95754}}
|-id=755 bgcolor=#fefefe
| 95755 || {{mp|2003 EC|34}} || — || Marso 7, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|95755}}
|-id=756 bgcolor=#fefefe
| 95756 || {{mp|2003 EK|34}} || — || Marso 7, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|95756}}
|-id=757 bgcolor=#e9e9e9
| 95757 || {{mp|2003 EZ|34}} || — || Marso 7, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95757}}
|-id=758 bgcolor=#e9e9e9
| 95758 || {{mp|2003 EA|35}} || — || Marso 7, 2003 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95758}}
|-id=759 bgcolor=#fefefe
| 95759 || {{mp|2003 EE|37}} || — || Marso 8, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|95759}}
|-id=760 bgcolor=#fefefe
| 95760 Protezionecivile || {{mp|2003 EF|41}} || {{MoMP|95760|Protezionecivile}} || Marso 9, 2003 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Campo Imperatore Near Earth Object Survey|CINEOS]] || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|95760}}
|-id=761 bgcolor=#fefefe
| 95761 || {{mp|2003 EK|41}} || — || Marso 9, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95761}}
|-id=762 bgcolor=#fefefe
| 95762 || {{mp|2003 EX|43}} || — || Marso 6, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95762}}
|-id=763 bgcolor=#fefefe
| 95763 || {{mp|2003 EO|44}} || — || Marso 7, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95763}}
|-id=764 bgcolor=#fefefe
| 95764 || {{mp|2003 EC|46}} || — || Marso 7, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95764}}
|-id=765 bgcolor=#fefefe
| 95765 || {{mp|2003 ED|46}} || — || Marso 7, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95765}}
|-id=766 bgcolor=#fefefe
| 95766 || {{mp|2003 EK|46}} || — || Marso 7, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95766}}
|-id=767 bgcolor=#e9e9e9
| 95767 || {{mp|2003 EY|46}} || — || Marso 8, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 7.1 km || {{M+J|95767}}
|-id=768 bgcolor=#fefefe
| 95768 || {{mp|2003 EF|47}} || — || Marso 8, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95768}}
|-id=769 bgcolor=#e9e9e9
| 95769 || {{mp|2003 EF|48}} || — || Marso 9, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95769}}
|-id=770 bgcolor=#fefefe
| 95770 || {{mp|2003 EQ|49}} || — || Marso 10, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95770}}
|-id=771 bgcolor=#e9e9e9
| 95771 Lachat || {{mp|2003 EZ|49}} || {{MoMP|95771|Lachat}} || Marso 9, 2003 || [[Jurassien-Vicques Observatory|Vicques]] || [[Michel Ory|M. Ory]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95771}}
|-id=772 bgcolor=#fefefe
| 95772 || {{mp|2003 EE|52}} || — || Marso 11, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Slow rotator (asteroid)#95772|slow]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95772}}
|-id=773 bgcolor=#fefefe
| 95773 || {{mp|2003 EC|53}} || — || Marso 8, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|95773}}
|-id=774 bgcolor=#e9e9e9
| 95774 || {{mp|2003 EQ|53}} || — || Marso 9, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95774}}
|-id=775 bgcolor=#e9e9e9
| 95775 || {{mp|2003 ET|53}} || — || Marso 10, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95775}}
|-id=776 bgcolor=#e9e9e9
| 95776 || {{mp|2003 EM|57}} || — || Marso 9, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|95776}}
|-id=777 bgcolor=#e9e9e9
| 95777 || {{mp|2003 EW|58}} || — || Marso 11, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95777}}
|-id=778 bgcolor=#fefefe
| 95778 || {{mp|2003 EB|59}} || — || Marso 12, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|95778}}
|-id=779 bgcolor=#fefefe
| 95779 || {{mp|2003 EH|59}} || — || Marso 12, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 3.7 km || {{M+J|95779}}
|-id=780 bgcolor=#e9e9e9
| 95780 || {{mp|2003 EH|60}} || — || Marso 7, 2003 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95780}}
|-id=781 bgcolor=#e9e9e9
| 95781 || {{mp|2003 EO|60}} || — || Marso 12, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95781}}
|-id=782 bgcolor=#e9e9e9
| 95782 Hansgraf || {{mp|2003 FS|3}} || {{MoMP|95782|Hansgraf}} || Marso 24, 2003 || [[George Observatory|Needville]] || [[Joseph A. Dellinger|J. Dellinger]] || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95782}}
|-id=783 bgcolor=#fefefe
| 95783 Marceloemilio || {{mp|2003 FJ|6}} || {{MoMP|95783|Marceloemilio}} || Marso 27, 2003 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Fabrizio Bernardi|F. Bernardi]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95783}}
|-id=784 bgcolor=#e9e9e9
| 95784 || {{mp|2003 FS|6}} || — || Marso 28, 2003 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Gianluca Masi|G. Masi]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|95784}}
|-id=785 bgcolor=#e9e9e9
| 95785 Csányivilmos || {{mp|2003 FV|6}} || {{MoMP|95785|Csányivilmos}} || Marso 27, 2003 || [[Piszkéstető Station|Piszkéstető]] || [[Krisztián Sárneczky|K. Sárneczky]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95785}}
|-id=786 bgcolor=#fa8072
| 95786 || {{mp|2003 FN|7}} || — || Marso 29, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95786}}
|-id=787 bgcolor=#e9e9e9
| 95787 || {{mp|2003 FJ|12}} || — || Marso 22, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95787}}
|-id=788 bgcolor=#e9e9e9
| 95788 || {{mp|2003 FL|12}} || — || Marso 22, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95788}}
|-id=789 bgcolor=#fefefe
| 95789 || {{mp|2003 FY|15}} || — || Marso 23, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95789}}
|-id=790 bgcolor=#e9e9e9
| 95790 || {{mp|2003 FA|16}} || — || Marso 23, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95790}}
|-id=791 bgcolor=#fefefe
| 95791 || {{mp|2003 FY|18}} || — || Marso 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95791}}
|-id=792 bgcolor=#fefefe
| 95792 || {{mp|2003 FZ|19}} || — || Marso 23, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95792}}
|-id=793 bgcolor=#fefefe
| 95793 Brock || {{mp|2003 FR|20}} || {{MoMP|95793|Brock}} || Marso 23, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95793}}
|-id=794 bgcolor=#e9e9e9
| 95794 || {{mp|2003 FN|21}} || — || Marso 25, 2003 || [[Kvistabergs Observatorium|Kvistaberg]] || [[Uppsala–DLR Asteroid Survey|Uppsala-DLR Asteroid Survey]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95794}}
|-id=795 bgcolor=#e9e9e9
| 95795 || {{mp|2003 FT|23}} || — || Marso 23, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95795}}
|-id=796 bgcolor=#fefefe
| 95796 || {{mp|2003 FM|24}} || — || Marso 23, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95796}}
|-id=797 bgcolor=#fefefe
| 95797 || {{mp|2003 FC|27}} || — || Marso 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95797}}
|-id=798 bgcolor=#e9e9e9
| 95798 || {{mp|2003 FX|28}} || — || Marso 24, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{LoMP|18466|(18466)}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|95798}}
|-id=799 bgcolor=#e9e9e9
| 95799 || {{mp|2003 FN|30}} || — || Marso 25, 2003 || Haleakala || NEAT || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95799}}
|-id=800 bgcolor=#d6d6d6
| 95800 || {{mp|2003 FS|30}} || — || Marso 25, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''6.8 km'' || {{M+J|95800}}
|}

== 95801–95900 ==
{{Anchor|801}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 95801 || {{mp|2003 FZ|41}} || — || Marso 26, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[FIN tbl#517|KON]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|95801}}
|-id=802 bgcolor=#fefefe
| 95802 Francismuir || {{mp|2003 FM|42}} || {{MoMP|95802|Francismuir}} || Marso 31, 2003 || [[George Observatory|Needville]] || [[Joseph A. Dellinger|J. Dellinger]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95802}}
|-id=803 bgcolor=#fefefe
| 95803 || {{mp|2003 FX|45}} || — || Marso 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95803}}
|-id=804 bgcolor=#fefefe
| 95804 || {{mp|2003 FK|47}} || — || Marso 24, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95804}}
|-id=805 bgcolor=#d6d6d6
| 95805 || {{mp|2003 FA|50}} || — || Marso 24, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|95805}}
|-id=806 bgcolor=#d6d6d6
| 95806 || {{mp|2003 FV|51}} || — || Marso 25, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | 9.5 km || {{M+J|95806}}
|-id=807 bgcolor=#e9e9e9
| 95807 || {{mp|2003 FX|51}} || — || Marso 25, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95807}}
|-id=808 bgcolor=#fefefe
| 95808 || {{mp|2003 FQ|52}} || — || Marso 25, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95808}}
|-id=809 bgcolor=#fefefe
| 95809 || {{mp|2003 FA|54}} || — || Marso 25, 2003 || [[Haleakala]] || NEAT || {{·}} || align=right | 1.2 km || {{M+J|95809}}
|-id=810 bgcolor=#e9e9e9
| 95810 || {{mp|2003 FS|54}} || — || Marso 25, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95810}}
|-id=811 bgcolor=#e9e9e9
| 95811 || {{mp|2003 FB|57}} || — || Marso 26, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95811}}
|-id=812 bgcolor=#fefefe
| 95812 || {{mp|2003 FA|59}} || — || Marso 26, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95812}}
|-id=813 bgcolor=#fefefe
| 95813 || {{mp|2003 FW|68}} || — || Marso 26, 2003 || Palomar || NEAT || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95813}}
|-id=814 bgcolor=#fefefe
| 95814 || {{mp|2003 FW|69}} || — || Marso 26, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95814}}
|-id=815 bgcolor=#fefefe
| 95815 || {{mp|2003 FY|73}} || — || Marso 26, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|95815}}
|-id=816 bgcolor=#fefefe
| 95816 || {{mp|2003 FR|74}} || — || Marso 26, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | 1.5 km || {{M+J|95816}}
|-id=817 bgcolor=#e9e9e9
| 95817 || {{mp|2003 FC|75}} || — || Marso 26, 2003 || [[Haleakala]] || NEAT || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95817}}
|-id=818 bgcolor=#fefefe
| 95818 || {{mp|2003 FW|79}} || — || Marso 27, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|95818}}
|-id=819 bgcolor=#e9e9e9
| 95819 || {{mp|2003 FB|80}} || — || Marso 27, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95819}}
|-id=820 bgcolor=#e9e9e9
| 95820 || {{mp|2003 FL|80}} || — || Marso 27, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95820}}
|-id=821 bgcolor=#e9e9e9
| 95821 || {{mp|2003 FJ|82}} || — || Marso 27, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95821}}
|-id=822 bgcolor=#e9e9e9
| 95822 || {{mp|2003 FM|82}} || — || Marso 27, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95822}}
|-id=823 bgcolor=#fefefe
| 95823 || {{mp|2003 FW|82}} || — || Marso 27, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 1.4 km || {{M+J|95823}}
|-id=824 bgcolor=#fefefe
| 95824 Elger || {{mp|2003 FP|85}} || {{MoMP|95824|Elger}} || Marso 28, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95824}}
|-id=825 bgcolor=#e9e9e9
| 95825 || {{mp|2003 FJ|86}} || — || Marso 28, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95825}}
|-id=826 bgcolor=#e9e9e9
| 95826 || {{mp|2003 FA|87}} || — || Marso 28, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95826}}
|-id=827 bgcolor=#fefefe
| 95827 || {{mp|2003 FO|88}} || — || Marso 28, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|95827}}
|-id=828 bgcolor=#fefefe
| 95828 || {{mp|2003 FD|90}} || — || Marso 29, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|95828}}
|-id=829 bgcolor=#fefefe
| 95829 || {{mp|2003 FJ|91}} || — || Marso 29, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95829}}
|-id=830 bgcolor=#e9e9e9
| 95830 || {{mp|2003 FN|92}} || — || Marso 29, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95830}}
|-id=831 bgcolor=#e9e9e9
| 95831 || {{mp|2003 FP|92}} || — || Marso 29, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95831}}
|-id=832 bgcolor=#fefefe
| 95832 || {{mp|2003 FQ|98}} || — || Marso 30, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|95832}}
|-id=833 bgcolor=#fefefe
| 95833 || {{mp|2003 FD|99}} || — || Marso 30, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95833}}
|-id=834 bgcolor=#fefefe
| 95834 || {{mp|2003 FF|101}} || — || Marso 31, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95834}}
|-id=835 bgcolor=#d6d6d6
| 95835 || {{mp|2003 FF|103}} || — || Marso 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95835}}
|-id=836 bgcolor=#e9e9e9
| 95836 || {{mp|2003 FS|104}} || — || Marso 25, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95836}}
|-id=837 bgcolor=#e9e9e9
| 95837 || {{mp|2003 FU|105}} || — || Marso 26, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95837}}
|-id=838 bgcolor=#fefefe
| 95838 || {{mp|2003 FJ|107}} || — || Marso 30, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | 1.9 km || {{M+J|95838}}
|-id=839 bgcolor=#fefefe
| 95839 || {{mp|2003 FN|107}} || — || Marso 30, 2003 || Socorro || LINEAR || V || align=right | 1.8 km || {{M+J|95839}}
|-id=840 bgcolor=#e9e9e9
| 95840 || {{mp|2003 FT|107}} || — || Marso 30, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95840}}
|-id=841 bgcolor=#e9e9e9
| 95841 || {{mp|2003 FB|109}} || — || Marso 31, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|95841}}
|-id=842 bgcolor=#fefefe
| 95842 || {{mp|2003 FX|111}} || — || Marso 31, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95842}}
|-id=843 bgcolor=#fefefe
| 95843 || {{mp|2003 FZ|113}} || — || Marso 31, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|95843}}
|-id=844 bgcolor=#fefefe
| 95844 || {{mp|2003 FE|114}} || — || Marso 31, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|95844}}
|-id=845 bgcolor=#fefefe
| 95845 || {{mp|2003 FS|114}} || — || Marso 31, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95845}}
|-id=846 bgcolor=#e9e9e9
| 95846 || {{mp|2003 FZ|115}} || — || Marso 31, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|95846}}
|-id=847 bgcolor=#e9e9e9
| 95847 || {{mp|2003 FK|118}} || — || Marso 26, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|95847}}
|-id=848 bgcolor=#e9e9e9
| 95848 || {{mp|2003 FQ|119}} || — || Marso 26, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|95848}}
|-id=849 bgcolor=#fefefe
| 95849 || {{mp|2003 FZ|120}} || — || Marso 25, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95849}}
|-id=850 bgcolor=#d6d6d6
| 95850 || {{mp|2003 FA|122}} || — || Marso 29, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|95850}}
|-id=851 bgcolor=#e9e9e9
| 95851 Stromvil || {{mp|2003 FD|123}} || {{MoMP|95851|Stromvil}} || Marso 26, 2003 || [[Molėtų astronomijos observatorija|Moletai]] || [[Kazimieras Černis|K. Černis]], Zdanavicius, K. || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95851}}
|-id=852 bgcolor=#fefefe
| 95852 Leatherbarrow || {{mp|2003 FT|127}} || {{MoMP|95852|Leatherbarrow}} || Marso 31, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95852}}
|-id=853 bgcolor=#fefefe
| 95853 Jamescarpenter || {{mp|2003 FU|127}} || {{MoMP|95853|Jamescarpenter}} || Marso 31, 2003 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95853}}
|-id=854 bgcolor=#fefefe
| 95854 || {{mp|2003 GD|3}} || — || Abril 1, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|95854}}
|-id=855 bgcolor=#fefefe
| 95855 || {{mp|2003 GD|5}} || — || Abril 1, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95855}}
|-id=856 bgcolor=#e9e9e9
| 95856 || {{mp|2003 GG|6}} || — || Abril 1, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|95856}}
|-id=857 bgcolor=#e9e9e9
| 95857 || {{mp|2003 GV|9}} || — || Abril 2, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95857}}
|-id=858 bgcolor=#fefefe
| 95858 || {{mp|2003 GW|9}} || — || Abril 2, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.5 km || {{M+J|95858}}
|-id=859 bgcolor=#fefefe
| 95859 || {{mp|2003 GG|10}} || — || Abril 2, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|95859}}
|-id=860 bgcolor=#fefefe
| 95860 || {{mp|2003 GC|11}} || — || Abril 2, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95860}}
|-id=861 bgcolor=#e9e9e9
| 95861 || {{mp|2003 GU|12}} || — || Abril 1, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95861}}
|-id=862 bgcolor=#fefefe
| 95862 || {{mp|2003 GK|13}} || — || Abril 3, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95862}}
|-id=863 bgcolor=#e9e9e9
| 95863 || {{mp|2003 GE|21}} || — || Abril 5, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95863}}
|-id=864 bgcolor=#d6d6d6
| 95864 || {{mp|2003 GC|22}} || — || Abril 6, 2003 || [[Desert Eagle Observatory|Desert Eagle]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95864}}
|-id=865 bgcolor=#d6d6d6
| 95865 || {{mp|2003 GA|23}} || — || Abril 3, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Fast rotator (asteroid)#95865|fast]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|95865}}
|-id=866 bgcolor=#fefefe
| 95866 || {{mp|2003 GM|23}} || — || Abril 4, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|95866}}
|-id=867 bgcolor=#e9e9e9
| 95867 || {{mp|2003 GO|23}} || — || Abril 4, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|95867}}
|-id=868 bgcolor=#d6d6d6
| 95868 || {{mp|2003 GB|29}} || — || Abril 4, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''6.5 km'' || {{M+J|95868}}
|-id=869 bgcolor=#fefefe
| 95869 || {{mp|2003 GC|29}} || — || Abril 5, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95869}}
|-id=870 bgcolor=#e9e9e9
| 95870 || {{mp|2003 GE|34}} || — || Abril 5, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|95870}}
|-id=871 bgcolor=#e9e9e9
| 95871 || {{mp|2003 GY|34}} || — || Abril 8, 2003 || [[Kvistabergs Observatorium|Kvistaberg]] || [[Uppsala–DLR Asteroid Survey|Uppsala-DLR Asteroid Survey]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95871}}
|-id=872 bgcolor=#e9e9e9
| 95872 || {{mp|2003 GB|36}} || — || Abril 5, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95872}}
|-id=873 bgcolor=#fefefe
| 95873 || {{mp|2003 GH|37}} || — || Abril 6, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95873}}
|-id=874 bgcolor=#fefefe
| 95874 || {{mp|2003 GA|44}} || — || Abril 9, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|95874}}
|-id=875 bgcolor=#fefefe
| 95875 || {{mp|2003 GU|44}} || — || Abril 7, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95875}}
|-id=876 bgcolor=#d6d6d6
| 95876 || {{mp|2003 GC|46}} || — || Abril 8, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|95876}}
|-id=877 bgcolor=#e9e9e9
| 95877 || {{mp|2003 GT|46}} || — || Abril 8, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95877}}
|-id=878 bgcolor=#d6d6d6
| 95878 || {{mp|2003 GG|50}} || — || Abril 4, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95878}}
|-id=879 bgcolor=#d6d6d6
| 95879 || {{mp|2003 GW|50}} || — || Abril 8, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|95879}}
|-id=880 bgcolor=#e9e9e9
| 95880 || {{mp|2003 GW|53}} || — || Abril 4, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|95880}}
|-id=881 bgcolor=#fefefe
| 95881 || 2003 HR || — || Abril 20, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95881}}
|-id=882 bgcolor=#fefefe
| 95882 Longshaw || 2003 HW || {{MoMP|95882|Longshaw}} || Abril 21, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|95882}}
|-id=883 bgcolor=#d6d6d6
| 95883 || {{mp|2003 HO|3}} || — || Abril 24, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95883}}
|-id=884 bgcolor=#e9e9e9
| 95884 || {{mp|2003 HY|3}} || — || Abril 24, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|95884}}
|-id=885 bgcolor=#e9e9e9
| 95885 || {{mp|2003 HL|4}} || — || Abril 24, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|95885}}
|-id=886 bgcolor=#d6d6d6
| 95886 || {{mp|2003 HY|4}} || — || Abril 24, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|95886}}
|-id=887 bgcolor=#fefefe
| 95887 || {{mp|2003 HE|5}} || — || Abril 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|95887}}
|-id=888 bgcolor=#e9e9e9
| 95888 || {{mp|2003 HV|8}} || — || Abril 24, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95888}}
|-id=889 bgcolor=#fefefe
| 95889 || {{mp|2003 HE|9}} || — || Abril 24, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95889}}
|-id=890 bgcolor=#e9e9e9
| 95890 || {{mp|2003 HK|9}} || — || Abril 24, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95890}}
|-id=891 bgcolor=#e9e9e9
| 95891 || {{mp|2003 HH|10}} || — || Abril 25, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95891}}
|-id=892 bgcolor=#fefefe
| 95892 || {{mp|2003 HO|11}} || — || Abril 24, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95892}}
|-id=893 bgcolor=#e9e9e9
| 95893 || {{mp|2003 HY|11}} || — || Abril 25, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|95893}}
|-id=894 bgcolor=#e9e9e9
| 95894 || {{mp|2003 HA|12}} || — || Abril 25, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|95894}}
|-id=895 bgcolor=#fefefe
| 95895 Sebastiano || {{mp|2003 HF|12}} || {{MoMP|95895|Sebastiano}} || Abril 25, 2003 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || S. Foglia, [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95895}}
|-id=896 bgcolor=#fefefe
| 95896 || {{mp|2003 HH|13}} || — || Abril 24, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || V || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95896}}
|-id=897 bgcolor=#fefefe
| 95897 || {{mp|2003 HZ|14}} || — || Abril 26, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || V || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95897}}
|-id=898 bgcolor=#fefefe
| 95898 || {{mp|2003 HQ|16}} || — || Abril 28, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.0 km || {{M+J|95898}}
|-id=899 bgcolor=#fefefe
| 95899 || {{mp|2003 HZ|20}} || — || Abril 24, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|95899}}
|-id=900 bgcolor=#fefefe
| 95900 || {{mp|2003 HF|21}} || — || Abril 25, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|95900}}
|}

== 95901–96000 ==
{{Anchor|901}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 95901 || {{mp|2003 HY|22}} || — || Abril 26, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95901}}
|-id=902 bgcolor=#d6d6d6
| 95902 || {{mp|2003 HL|24}} || — || Abril 28, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''6.6 km'' || {{M+J|95902}}
|-id=903 bgcolor=#d6d6d6
| 95903 || {{mp|2003 HC|27}} || — || Abril 27, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|95903}}
|-id=904 bgcolor=#fefefe
| 95904 || {{mp|2003 HO|29}} || — || Abril 28, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95904}}
|-id=905 bgcolor=#e9e9e9
| 95905 || {{mp|2003 HE|30}} || — || Abril 28, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|95905}}
|-id=906 bgcolor=#e9e9e9
| 95906 || {{mp|2003 HJ|30}} || — || Abril 28, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|95906}}
|-id=907 bgcolor=#fefefe
| 95907 || {{mp|2003 HE|31}} || — || Abril 26, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|95907}}
|-id=908 bgcolor=#e9e9e9
| 95908 || {{mp|2003 HX|31}} || — || Abril 28, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95908}}
|-id=909 bgcolor=#d6d6d6
| 95909 || {{mp|2003 HN|32}} || — || Abril 28, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95909}}
|-id=910 bgcolor=#e9e9e9
| 95910 || {{mp|2003 HE|36}} || — || Abril 27, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95910}}
|-id=911 bgcolor=#fefefe
| 95911 || {{mp|2003 HK|39}} || — || Abril 29, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95911}}
|-id=912 bgcolor=#d6d6d6
| 95912 || {{mp|2003 HN|40}} || — || Abril 29, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|95912}}
|-id=913 bgcolor=#e9e9e9
| 95913 || {{mp|2003 HE|41}} || — || Abril 29, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|95913}}
|-id=914 bgcolor=#e9e9e9
| 95914 || {{mp|2003 HT|41}} || — || Abril 29, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95914}}
|-id=915 bgcolor=#fefefe
| 95915 || {{mp|2003 HM|46}} || — || Abril 28, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95915}}
|-id=916 bgcolor=#fefefe
| 95916 || {{mp|2003 HU|47}} || — || Abril 30, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95916}}
|-id=917 bgcolor=#e9e9e9
| 95917 || {{mp|2003 HM|48}} || — || Abril 30, 2003 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|95917}}
|-id=918 bgcolor=#e9e9e9
| 95918 || {{mp|2003 HQ|48}} || — || Abril 30, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95918}}
|-id=919 bgcolor=#e9e9e9
| 95919 || {{mp|2003 HC|51}} || — || Abril 28, 2003 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|95919}}
|-id=920 bgcolor=#d6d6d6
| 95920 || {{mp|2003 HJ|52}} || — || Abril 30, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|95920}}
|-id=921 bgcolor=#fefefe
| 95921 || {{mp|2003 HJ|53}} || — || Abril 30, 2003 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|95921}}
|-id=922 bgcolor=#fefefe
| 95922 || {{mp|2003 HK|54}} || — || Abril 24, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95922}}
|-id=923 bgcolor=#d6d6d6
| 95923 || {{mp|2003 HN|55}} || — || Abril 27, 2003 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95923}}
|-id=924 bgcolor=#fefefe
| 95924 || {{mp|2003 JT|3}} || — || Mayo 2, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|95924}}
|-id=925 bgcolor=#fefefe
| 95925 || {{mp|2003 JF|7}} || — || Mayo 1, 2003 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95925}}
|-id=926 bgcolor=#fefefe
| 95926 || {{mp|2003 JC|9}} || — || Mayo 2, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|95926}}
|-id=927 bgcolor=#e9e9e9
| 95927 || {{mp|2003 JP|9}} || — || Mayo 3, 2003 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|95927}}
|-id=928 bgcolor=#e9e9e9
| 95928 Tonycook || {{mp|2003 JO|13}} || {{MoMP|95928|Tonycook}} || Mayo 7, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|95928}}
|-id=929 bgcolor=#e9e9e9
| 95929 || {{mp|2003 JG|14}} || — || Mayo 8, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.7 km || {{M+J|95929}}
|-id=930 bgcolor=#d6d6d6
| 95930 || {{mp|2003 JC|16}} || — || Mayo 8, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|95930}}
|-id=931 bgcolor=#d6d6d6
| 95931 || {{mp|2003 JT|16}} || — || Mayo 11, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 8.6 km || {{M+J|95931}}
|-id=932 bgcolor=#e9e9e9
| 95932 || {{mp|2003 JE|17}} || — || Mayo 8, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|95932}}
|-id=933 bgcolor=#d6d6d6
| 95933 || 2003 KF || — || Mayo 20, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|95933}}
|-id=934 bgcolor=#d6d6d6
| 95934 || {{mp|2003 KM|2}} || — || Mayo 22, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|95934}}
|-id=935 bgcolor=#fefefe
| 95935 Grego || {{mp|2003 KU|8}} || {{MoMP|95935|Grego}} || Mayo 25, 2003 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|95935}}
|-id=936 bgcolor=#d6d6d6
| 95936 || {{mp|2003 KG|17}} || — || Mayo 26, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95936}}
|-id=937 bgcolor=#d6d6d6
| 95937 || {{mp|2003 KY|18}} || — || Mayo 28, 2003 || [[George Observatory|Needville]] || [[Joseph A. Dellinger|J. Dellinger]] || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|95937}}
|-id=938 bgcolor=#e9e9e9
| 95938 || {{mp|2003 KJ|20}} || — || Mayo 31, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|95938}}
|-id=939 bgcolor=#e9e9e9
| 95939 Thagnesland || {{mp|2003 KL|20}} || {{MoMP|95939|Thagnesland}} || Mayo 30, 2003 || [[Wrightwood, CA|Wrightwood]] || [[James Whitney Young|J. W. Young]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|95939}}
|-id=940 bgcolor=#e9e9e9
| 95940 || {{mp|2003 LT|2}} || — || Hunyo 1, 2003 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|95940}}
|-id=941 bgcolor=#e9e9e9
| 95941 || {{mp|2003 LX|3}} || — || Hunyo 5, 2003 || Reedy Creek || J. Broughton || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|95941}}
|-id=942 bgcolor=#d6d6d6
| 95942 || {{mp|2003 LU|5}} || — || Hunyo 4, 2003 || Reedy Creek || J. Broughton || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|95942}}
|-id=943 bgcolor=#d6d6d6
| 95943 || {{mp|2003 LY|6}} || — || Hunyo 9, 2003 || Reedy Creek || J. Broughton || {{·}} || align=right | ''6.8 km'' || {{M+J|95943}}
|-id=944 bgcolor=#d6d6d6
| 95944 || {{mp|2003 MN|2}} || — || Hunyo 23, 2003 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|95944}}
|-id=945 bgcolor=#d6d6d6
| 95945 || {{mp|2003 MG|5}} || — || Hunyo 26, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 7.9 km || {{M+J|95945}}
|-id=946 bgcolor=#d6d6d6
| 95946 || {{mp|2003 MP|7}} || — || Hunyo 27, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 8.3 km || {{M+J|95946}}
|-id=947 bgcolor=#d6d6d6
| 95947 || {{mp|2003 NG|1}} || — || Hulyo 1, 2003 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | ''7.1 km'' || {{M+J|95947}}
|-id=948 bgcolor=#d6d6d6
| 95948 || {{mp|2003 OS|7}} || — || Hulyo 25, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''6.9 km'' || {{M+J|95948}}
|-id=949 bgcolor=#d6d6d6
| 95949 || {{mp|2003 OX|18}} || — || Hulyo 30, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 7.8 km || {{M+J|95949}}
|-id=950 bgcolor=#e9e9e9
| 95950 || {{mp|2003 OZ|18}} || — || Hulyo 30, 2003 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|95950}}
|-id=951 bgcolor=#d6d6d6
| 95951 Ernestopalomba || {{mp|2003 QG|6}} || {{MoMP|95951|Ernestopalomba}} || Agosto 18, 2003 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Fabrizio Bernardi|F. Bernardi]] || {{·}} || align=right | ''9.9 km'' || {{M+J|95951}}
|-id=952 bgcolor=#d6d6d6
| 95952 || {{mp|2003 QP|12}} || — || Agosto 22, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.97)&lt;/small&gt;]]{{·}}[[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 15 km || {{M+J|95952}}
|-id=953 bgcolor=#d6d6d6
| 95953 || {{mp|2003 QV|19}} || — || Agosto 22, 2003 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || NEAT || {{·}} || align=right | ''9.1 km'' || {{M+J|95953}}
|-id=954 bgcolor=#d6d6d6
| 95954 Bayzoltán || {{mp|2003 QQ|29}} || {{MoMP|95954|Bayzoltán}} || Agosto 23, 2003 || [[Piszkéstető Station|Piszkéstető]] || [[Krisztián Sárneczky|K. Sárneczky]], [[Brigitta Sipőcz|B. Sipőcz]] || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|95954}}
|-id=955 bgcolor=#d6d6d6
| 95955 Claragianni || {{mp|2003 QX|32}} || {{MoMP|95955|Claragianni}} || Agosto 21, 2003 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || Palomba, E. || {{·}} || align=right | ''8.1 km'' || {{M+J|95955}}
|-id=956 bgcolor=#d6d6d6
| 95956 || {{mp|2003 RG|12}} || — || Setyembre 13, 2003 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | ''8.2 km'' || {{M+J|95956}}
|-id=957 bgcolor=#d6d6d6
| 95957 || {{mp|2003 SU|101}} || — || Setyembre 20, 2003 || Haleakala || NEAT || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.98)&lt;/small&gt;]]{{·}}[[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 13 km || {{M+J|95957}}
|-id=958 bgcolor=#d6d6d6
| 95958 || {{mp|2003 SW|167}} || — || Setyembre 23, 2003 || Haleakala || NEAT || [[Eos family|EOS]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|95958}}
|-id=959 bgcolor=#d6d6d6
| 95959 Covadonga || {{mp|2003 SU|224}} || {{MoMP|95959|Covadonga}} || Setyembre 28, 2003 || [[Observatorio de La Cañada|La Cañada]] || Lacruz, J. || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|95959}}
|-id=960 bgcolor=#d6d6d6
| 95960 || {{mp|2003 SX|282}} || — || Setyembre 20, 2003 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''7.1 km'' || {{M+J|95960}}
|-id=961 bgcolor=#e9e9e9
| 95961 || {{mp|2003 UF|185}} || — || Oktubre 21, 2003 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95961}}
|-id=962 bgcolor=#d6d6d6
| 95962 Copito || {{mp|2003 WZ|87}} || {{MoMP|95962|Copito}} || Nobyembre 19, 2003 || [[Observatorio de Begues|Begues]] || Manteca, J. || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|95962}}
|-id=963 bgcolor=#e9e9e9
| 95963 || {{mp|2004 KE|4}} || — || Mayo 16, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|95963}}
|-id=964 bgcolor=#fefefe
| 95964 || {{mp|2004 KL|6}} || — || Mayo 17, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|95964}}
|-id=965 bgcolor=#fefefe
| 95965 || {{mp|2004 KP|16}} || — || Mayo 27, 2004 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|95965}}
|-id=966 bgcolor=#d6d6d6
| 95966 || {{mp|2004 KW|16}} || — || Mayo 27, 2004 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|95966}}
|-id=967 bgcolor=#d6d6d6
| 95967 || {{mp|2004 LZ|3}} || — || Hunyo 10, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.99)&lt;/small&gt;]] || align=right | 7.6 km || {{M+J|95967}}
|-id=968 bgcolor=#e9e9e9
| 95968 || {{mp|2004 LR|8}} || — || Hunyo 12, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95968}}
|-id=969 bgcolor=#fefefe
| 95969 || {{mp|2004 LS|8}} || — || Hunyo 12, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|95969}}
|-id=970 bgcolor=#fefefe
| 95970 || {{mp|2004 LT|8}} || — || Hunyo 12, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95970}}
|-id=971 bgcolor=#fefefe
| 95971 || {{mp|2004 LU|8}} || — || Hunyo 12, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|95971}}
|-id=972 bgcolor=#e9e9e9
| 95972 || {{mp|2004 LX|8}} || — || Hunyo 12, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|95972}}
|-id=973 bgcolor=#fefefe
| 95973 || {{mp|2004 LQ|16}} || — || Hunyo 13, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95973}}
|-id=974 bgcolor=#e9e9e9
| 95974 || {{mp|2004 LU|17}} || — || Hunyo 14, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|95974}}
|-id=975 bgcolor=#d6d6d6
| 95975 || {{mp|2004 LX|17}} || — || Hunyo 14, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|95975}}
|-id=976 bgcolor=#fefefe
| 95976 || {{mp|2004 LY|17}} || — || Hunyo 14, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|95976}}
|-id=977 bgcolor=#fefefe
| 95977 || {{mp|2004 LY|21}} || — || Hunyo 12, 2004 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|95977}}
|-id=978 bgcolor=#e9e9e9
| 95978 || {{mp|2004 LT|22}} || — || Hunyo 14, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|95978}}
|-id=979 bgcolor=#fefefe
| 95979 || {{mp|2004 LZ|25}} || — || Hunyo 15, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95979}}
|-id=980 bgcolor=#e9e9e9
| 95980 Haroldhill || {{mp|2004 LE|30}} || {{MoMP|95980|Haroldhill}} || Hunyo 14, 2004 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|95980}}
|-id=981 bgcolor=#e9e9e9
| 95981 || {{mp|2004 LK|30}} || — || Hunyo 13, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|95981}}
|-id=982 bgcolor=#fefefe
| 95982 Beish || {{mp|2004 MH|6}} || {{MoMP|95982|Beish}} || Hunyo 19, 2004 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|95982}}
|-id=983 bgcolor=#e9e9e9
| 95983 || {{mp|2004 MB|7}} || — || Hunyo 22, 2004 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95983}}
|-id=984 bgcolor=#d6d6d6
| 95984 || {{mp|2004 NT|1}} || — || Hulyo 9, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|95984}}
|-id=985 bgcolor=#fefefe
| 95985 || {{mp|2004 NV|1}} || — || Hulyo 9, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|95985}}
|-id=986 bgcolor=#e9e9e9
| 95986 || {{mp|2004 NU|2}} || — || Hulyo 10, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|95986}}
|-id=987 bgcolor=#fefefe
| 95987 || {{mp|2004 NH|3}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|95987}}
|-id=988 bgcolor=#fefefe
| 95988 || {{mp|2004 NJ|4}} || — || Hulyo 14, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|95988}}
|-id=989 bgcolor=#e9e9e9
| 95989 || {{mp|2004 NT|4}} || — || Hulyo 9, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|95989}}
|-id=990 bgcolor=#d6d6d6
| 95990 || {{mp|2004 NC|7}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''6.8 km'' || {{M+J|95990}}
|-id=991 bgcolor=#e9e9e9
| 95991 || {{mp|2004 ND|7}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|95991}}
|-id=992 bgcolor=#e9e9e9
| 95992 || {{mp|2004 NF|8}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|95992}}
|-id=993 bgcolor=#e9e9e9
| 95993 || {{mp|2004 NG|10}} || — || Hulyo 9, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95993}}
|-id=994 bgcolor=#d6d6d6
| 95994 || {{mp|2004 NB|11}} || — || Hulyo 10, 2004 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|95994}}
|-id=995 bgcolor=#d6d6d6
| 95995 || {{mp|2004 NC|11}} || — || Hulyo 10, 2004 || Catalina || CSS || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|95995}}
|-id=996 bgcolor=#fefefe
| 95996 || {{mp|2004 NR|12}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|95996}}
|-id=997 bgcolor=#d6d6d6
| 95997 || {{mp|2004 NZ|16}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|95997}}
|-id=998 bgcolor=#d6d6d6
| 95998 || {{mp|2004 NP|17}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|95998}}
|-id=999 bgcolor=#fefefe
| 95999 || {{mp|2004 NX|21}} || — || Hulyo 15, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.3 km || {{M+J|95999}}
|-id=000 bgcolor=#fefefe
| 96000 || {{mp|2004 NU|22}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96000}}
|}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|35em}}

== Mga panlabas na kawing ==
* [https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs050001.html Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (95001)–(100000)] (IAU Minor Planet Center) (sa Ingles)
{{DEFAULTSORT:Talaan ng mga planetang menor: 95001-100000}}
[[Kategorya:Talaan ng mga planetang menor batay sa numero|95000]]</text>
      <sha1>08b6qiefoqefh7se3b6xm1bhtqyaigz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga planetang menor: 96001–97000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340684</id>
    <revision>
      <id>2235767</id>
      <timestamp>2026-10-20T15:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: {{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=96001}}{{TOC001|prefix=96}}  == 96001–96100 == {{Anchor|001}} {{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}} |-bgcolor=#fefefe | 96001 || {{mp|2004 NY|22}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96001}} |-id=002 bgcolor=#fefefe | 96002 || {{mp|2004 ND|23}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] ||...</comment>
      <origin>2235767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185457" sha1="gkx2lj1ojboeizqt4kcx39efedo7mzk" xml:space="preserve">{{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=96001}}{{TOC001|prefix=96}}

== 96001–96100 ==
{{Anchor|001}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}}
|-bgcolor=#fefefe
| 96001 || {{mp|2004 NY|22}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96001}}
|-id=002 bgcolor=#fefefe
| 96002 || {{mp|2004 ND|23}} || — || Hulyo 11, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96002}}
|-id=003 bgcolor=#fefefe
| 96003 || {{mp|2004 NT|24}} || — || Hulyo 15, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96003}}
|-id=004 bgcolor=#e9e9e9
| 96004 || {{mp|2004 NH|25}} || — || Hulyo 15, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|96004}}
|-id=005 bgcolor=#fefefe
| 96005 || {{mp|2004 NZ|26}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96005}}
|-id=006 bgcolor=#fa8072
| 96006 || {{mp|2004 NE|27}} || — || Hulyo 11, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right data-sort-value=&quot;0.91&quot; | ''910 m'' || {{M+J|96006}}
|-id=007 bgcolor=#fefefe
| 96007 || {{mp|2004 ON|3}} || — || Hulyo 16, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96007}}
|-id=008 bgcolor=#d6d6d6
| 96008 || {{mp|2004 OA|5}} || — || Hulyo 16, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96008}}
|-id=009 bgcolor=#fefefe
| 96009 || {{mp|2004 OB|6}} || — || Hulyo 18, 2004 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96009}}
|-id=010 bgcolor=#fefefe
| 96010 || {{mp|2004 PY|2}} || — || Agosto 3, 2004 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Siding Spring Survey|SSS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|96010}}
|-id=011 bgcolor=#fa8072
| 96011 || {{mp|2004 PD|6}} || — || Agosto 6, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96011}}
|-id=012 bgcolor=#fefefe
| 96012 || {{mp|2004 PP|6}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|96012}}
|-id=013 bgcolor=#fefefe
| 96013 || {{mp|2004 PB|7}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96013}}
|-id=014 bgcolor=#fefefe
| 96014 || {{mp|2004 PD|7}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || NYS || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96014}}
|-id=015 bgcolor=#e9e9e9
| 96015 || {{mp|2004 PO|7}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96015}}
|-id=016 bgcolor=#fefefe
| 96016 || {{mp|2004 PP|7}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96016}}
|-id=017 bgcolor=#fefefe
| 96017 || {{mp|2004 PA|9}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|96017}}
|-id=018 bgcolor=#fefefe
| 96018 || {{mp|2004 PG|9}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96018}}
|-id=019 bgcolor=#e9e9e9
| 96019 || {{mp|2004 PK|9}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|96019}}
|-id=020 bgcolor=#d6d6d6
| 96020 || {{mp|2004 PL|9}} || — || Agosto 6, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96020}}
|-id=021 bgcolor=#e9e9e9
| 96021 || {{mp|2004 PD|12}} || — || Agosto 7, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96021}}
|-id=022 bgcolor=#fefefe
| 96022 || {{mp|2004 PZ|13}} || — || Agosto 7, 2004 || Palomar || NEAT || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96022}}
|-id=023 bgcolor=#fefefe
| 96023 || {{mp|2004 PW|17}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96023}}
|-id=024 bgcolor=#fefefe
| 96024 || {{mp|2004 PD|19}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96024}}
|-id=025 bgcolor=#fefefe
| 96025 || {{mp|2004 PN|19}} || — || Agosto 8, 2004 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96025}}
|-id=026 bgcolor=#d6d6d6
| 96026 || {{mp|2004 PO|27}} || — || Agosto 9, 2004 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96026}}
|-id=027 bgcolor=#fefefe
| 96027 || {{mp|2004 PB|29}} || — || Agosto 6, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96027}}
|-id=028 bgcolor=#d6d6d6
| 96028 || {{mp|2004 PD|30}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Campo Imperatore Near Earth Object Survey|CINEOS]] || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|96028}}
|-id=029 bgcolor=#e9e9e9
| 96029 || {{mp|2004 PK|31}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96029}}
|-id=030 bgcolor=#fefefe
| 96030 || {{mp|2004 PZ|31}} || — || Agosto 8, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96030}}
|-id=031 bgcolor=#e9e9e9
| 96031 || {{mp|2004 PG|33}} || — || Agosto 8, 2004 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96031}}
|-id=032 bgcolor=#e9e9e9
| 96032 || {{mp|2004 PN|35}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96032}}
|-id=033 bgcolor=#fefefe
| 96033 || {{mp|2004 PE|36}} || — || Agosto 9, 2004 || [[Osservatorio di Campo Imperatore|Campo Imperatore]] || [[Campo Imperatore Near Earth Object Survey|CINEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96033}}
|-id=034 bgcolor=#fefefe
| 96034 || {{mp|2004 PW|42}} || — || Agosto 10, 2004 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|96034}}
|-id=035 bgcolor=#fefefe
| 96035 || {{mp|2004 PB|54}} || — || Agosto 8, 2004 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96035}}
|-id=036 bgcolor=#e9e9e9
| 96036 || {{mp|2004 PP|57}} || — || Agosto 9, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|96036}}
|-id=037 bgcolor=#fefefe
| 96037 || {{mp|2004 PQ|65}} || — || Agosto 10, 2004 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96037}}
|-id=038 bgcolor=#e9e9e9
| 96038 || {{mp|2004 PY|67}} || — || Agosto 6, 2004 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96038}}
|-id=039 bgcolor=#fefefe
| 96039 || {{mp|2004 PN|79}} || — || Agosto 9, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96039}}
|-id=040 bgcolor=#d6d6d6
| 96040 || {{mp|2004 PO|82}} || — || Agosto 10, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96040}}
|-id=041 bgcolor=#fefefe
| 96041 || {{mp|2004 PR|90}} || — || Agosto 10, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96041}}
|-id=042 bgcolor=#e9e9e9
| 96042 || {{mp|2004 PZ|90}} || — || Agosto 10, 2004 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96042}}
|-id=043 bgcolor=#d6d6d6
| 96043 || {{mp|2004 PC|93}} || — || Agosto 12, 2004 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96043}}
|-id=044 bgcolor=#d6d6d6
| 96044 || {{mp|2004 PU|95}} || — || Agosto 13, 2004 || Reedy Creek || J. Broughton || [[Eos family|EOS]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|96044}}
|-id=045 bgcolor=#d6d6d6
| 96045 || {{mp|2004 PX|97}} || — || Agosto 14, 2004 || Reedy Creek || J. Broughton || EOS || align=right | 5.4 km || {{M+J|96045}}
|-id=046 bgcolor=#e9e9e9
| 96046 || {{mp|2004 PW|99}} || — || Agosto 11, 2004 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96046}}
|-id=047 bgcolor=#d6d6d6
| 96047 || {{mp|2004 QW|6}} || — || Agosto 21, 2004 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96047}}
|-id=048 bgcolor=#fefefe
| 96048 || {{mp|2004 QU|9}} || — || Agosto 21, 2004 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Siding Spring Survey|SSS]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96048}}
|-id=049 bgcolor=#d6d6d6
| 96049 || {{mp|2004 QF|11}} || — || Agosto 21, 2004 || Siding Spring || SSS || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|96049}}
|-id=050 bgcolor=#d6d6d6
| 96050 || {{mp|2004 QM|14}} || — || Agosto 21, 2004 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96050}}
|-id=051 bgcolor=#d6d6d6
| 96051 || 2115 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Cornelis Johannes van Houten|C. J. van Houten]], [[Ingrid van Houten-Groeneveld|I. van Houten-Groeneveld]], [[Tom Gehrels|T. Gehrels]] || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|96051}}
|-id=052 bgcolor=#e9e9e9
| 96052 || 2134 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|96052}}
|-id=053 bgcolor=#d6d6d6
| 96053 || 2156 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|96053}}
|-id=054 bgcolor=#d6d6d6
| 96054 || 2189 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 7.9 km || {{M+J|96054}}
|-id=055 bgcolor=#d6d6d6
| 96055 || 2596 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|96055}}
|-id=056 bgcolor=#d6d6d6
| 96056 || 2704 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96056}}
|-id=057 bgcolor=#fefefe
| 96057 || 2711 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|96057}}
|-id=058 bgcolor=#d6d6d6
| 96058 || 2831 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|96058}}
|-id=059 bgcolor=#d6d6d6
| 96059 || 3030 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 7.0 km || {{M+J|96059}}
|-id=060 bgcolor=#d6d6d6
| 96060 || 3103 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{LoMP|31811|(31811)}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|96060}}
|-id=061 bgcolor=#d6d6d6
| 96061 || 4222 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96061}}
|-id=062 bgcolor=#d6d6d6
| 96062 || 4558 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|96062}}
|-id=063 bgcolor=#fefefe
| 96063 || 4627 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96063}}
|-id=064 bgcolor=#d6d6d6
| 96064 || 4772 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96064}}
|-id=065 bgcolor=#d6d6d6
| 96065 || 4785 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Themis family|THM]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96065}}
|-id=066 bgcolor=#e9e9e9
| 96066 || 4799 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|96066}}
|-id=067 bgcolor=#d6d6d6
| 96067 || 4810 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''6.5 km'' || {{M+J|96067}}
|-id=068 bgcolor=#d6d6d6
| 96068 || 4819 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 8.1 km || {{M+J|96068}}
|-id=069 bgcolor=#e9e9e9
| 96069 || 6060 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96069}}
|-id=070 bgcolor=#e9e9e9
| 96070 || 6078 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Juno clump|JUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|96070}}
|-id=071 bgcolor=#e9e9e9
| 96071 || 6127 P-L || — || Setyembre 25, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96071}}
|-id=072 bgcolor=#fefefe
| 96072 || 6222 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|96072}}
|-id=073 bgcolor=#fefefe
| 96073 || 6677 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96073}}
|-id=074 bgcolor=#fefefe
| 96074 || 6709 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96074}}
|-id=075 bgcolor=#e9e9e9
| 96075 || 6736 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96075}}
|-id=076 bgcolor=#fefefe
| 96076 || 6825 P-L || — || Setyembre 26, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96076}}
|-id=077 bgcolor=#e9e9e9
| 96077 || 6840 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96077}}
|-id=078 bgcolor=#fefefe
| 96078 || 6857 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96078}}
|-id=079 bgcolor=#fefefe
| 96079 || 7583 P-L || — || Oktubre 22, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96079}}
|-id=080 bgcolor=#fa8072
| 96080 || 7649 P-L || — || Setyembre 27, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96080}}
|-id=081 bgcolor=#fefefe
| 96081 || 9079 P-L || — || Oktubre 17, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96081}}
|-id=082 bgcolor=#d6d6d6
| 96082 || 9606 P-L || — || Setyembre 24, 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|96082}}
|-id=083 bgcolor=#fefefe
| 96083 || 1242 T-1 || — || Marso 25, 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96083}}
|-id=084 bgcolor=#fefefe
| 96084 || 2225 T-1 || — || Marso 25, 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96084}}
|-id=085 bgcolor=#fefefe
| 96085 || 2256 T-1 || — || Marso 25, 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96085}}
|-id=086 bgcolor=#d6d6d6
| 96086 Toscanos || 1006 T-2 || {{MoMP|96086|Toscanos}} || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 8.7 km || {{M+J|96086}}
|-id=087 bgcolor=#fefefe
| 96087 || 1035 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96087}}
|-id=088 bgcolor=#e9e9e9
| 96088 || 1074 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96088}}
|-id=089 bgcolor=#e9e9e9
| 96089 || 1127 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96089}}
|-id=090 bgcolor=#fefefe
| 96090 || 1185 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96090}}
|-id=091 bgcolor=#d6d6d6
| 96091 || 1267 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96091}}
|-id=092 bgcolor=#d6d6d6
| 96092 || 2036 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96092}}
|-id=093 bgcolor=#e9e9e9
| 96093 || 2063 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96093}}
|-id=094 bgcolor=#fefefe
| 96094 || 2089 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96094}}
|-id=095 bgcolor=#e9e9e9
| 96095 || 2095 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96095}}
|-id=096 bgcolor=#fefefe
| 96096 || 2111 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96096}}
|-id=097 bgcolor=#fefefe
| 96097 || 2122 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96097}}
|-id=098 bgcolor=#d6d6d6
| 96098 || 2143 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96098}}
|-id=099 bgcolor=#d6d6d6
| 96099 || 2193 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96099}}
|-id=100 bgcolor=#fefefe
| 96100 || 2263 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96100}}
|}

== 96101–96200 ==
{{Anchor|101}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 96101 || 3006 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Cornelis Johannes van Houten|C. J. van Houten]], [[Ingrid van Houten-Groeneveld|I. van Houten-Groeneveld]], [[Tom Gehrels|T. Gehrels]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96101}}
|-id=102 bgcolor=#fefefe
| 96102 || 3054 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96102}}
|-id=103 bgcolor=#e9e9e9
| 96103 || 3132 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96103}}
|-id=104 bgcolor=#fefefe
| 96104 || 3189 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96104}}
|-id=105 bgcolor=#fefefe
| 96105 || 3225 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96105}}
|-id=106 bgcolor=#fefefe
| 96106 || 3313 T-2 || — || Setyembre 25, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|96106}}
|-id=107 bgcolor=#fefefe
| 96107 || 4109 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96107}}
|-id=108 bgcolor=#e9e9e9
| 96108 || 4167 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96108}}
|-id=109 bgcolor=#e9e9e9
| 96109 || 4192 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96109}}
|-id=110 bgcolor=#fefefe
| 96110 || 4224 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1 km'' || {{M+J|96110}}
|-id=111 bgcolor=#e9e9e9
| 96111 || 4243 T-2 || — || Setyembre 29, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|96111}}
|-id=112 bgcolor=#fefefe
| 96112 || 5063 T-2 || — || Setyembre 25, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96112}}
|-id=113 bgcolor=#e9e9e9
| 96113 || 5083 T-2 || — || Setyembre 25, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96113}}
|-id=114 bgcolor=#e9e9e9
| 96114 || 5088 T-2 || — || Setyembre 25, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96114}}
|-id=115 bgcolor=#d6d6d6
| 96115 || 5139 T-2 || — || Setyembre 25, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96115}}
|-id=116 bgcolor=#d6d6d6
| 96116 || 5412 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || EOS || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96116}}
|-id=117 bgcolor=#fefefe
| 96117 || 5458 T-2 || — || Setyembre 30, 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|96117}}
|-id=118 bgcolor=#fefefe
| 96118 || 1087 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|96118}}
|-id=119 bgcolor=#d6d6d6
| 96119 || 1091 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96119}}
|-id=120 bgcolor=#fefefe
| 96120 || 1114 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96120}}
|-id=121 bgcolor=#e9e9e9
| 96121 || 1127 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96121}}
|-id=122 bgcolor=#d6d6d6
| 96122 || 1141 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|96122}}
|-id=123 bgcolor=#d6d6d6
| 96123 || 1184 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|96123}}
|-id=124 bgcolor=#d6d6d6
| 96124 || 2058 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 8.1 km || {{M+J|96124}}
|-id=125 bgcolor=#d6d6d6
| 96125 || 2152 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96125}}
|-id=126 bgcolor=#e9e9e9
| 96126 || 2174 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96126}}
|-id=127 bgcolor=#d6d6d6
| 96127 || 2202 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|96127}}
|-id=128 bgcolor=#d6d6d6
| 96128 || 2220 T-3 || — || Oktubre 17, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96128}}
|-id=129 bgcolor=#d6d6d6
| 96129 || 2248 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|96129}}
|-id=130 bgcolor=#d6d6d6
| 96130 || 2269 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96130}}
|-id=131 bgcolor=#fefefe
| 96131 || 2276 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|96131}}
|-id=132 bgcolor=#d6d6d6
| 96132 || 2354 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|96132}}
|-id=133 bgcolor=#e9e9e9
| 96133 || 2488 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Padua family|PAD]] || align=right | 4.0 km || {{M+J|96133}}
|-id=134 bgcolor=#d6d6d6
| 96134 || 3027 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|96134}}
|-id=135 bgcolor=#d6d6d6
| 96135 || 3054 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|96135}}
|-id=136 bgcolor=#d6d6d6
| 96136 || 3209 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''6.5 km'' || {{M+J|96136}}
|-id=137 bgcolor=#fefefe
| 96137 || 3252 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96137}}
|-id=138 bgcolor=#e9e9e9
| 96138 || 3277 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96138}}
|-id=139 bgcolor=#d6d6d6
| 96139 || 3324 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|96139}}
|-id=140 bgcolor=#e9e9e9
| 96140 || 3339 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96140}}
|-id=141 bgcolor=#fefefe
| 96141 || 3359 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|96141}}
|-id=142 bgcolor=#d6d6d6
| 96142 || 3425 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96142}}
|-id=143 bgcolor=#e9e9e9
| 96143 || 3434 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96143}}
|-id=144 bgcolor=#d6d6d6
| 96144 || 3466 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Slow rotator (asteroid)#96144|slow]] || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96144}}
|-id=145 bgcolor=#d6d6d6
| 96145 || 3808 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 7.9 km || {{M+J|96145}}
|-id=146 bgcolor=#fefefe
| 96146 || 3834 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96146}}
|-id=147 bgcolor=#d6d6d6
| 96147 || 3851 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|96147}}
|-id=148 bgcolor=#d6d6d6
| 96148 || 3991 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''6.7 km'' || {{M+J|96148}}
|-id=149 bgcolor=#e9e9e9
| 96149 || 4125 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[FIN tbl#509|CLO]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|96149}}
|-id=150 bgcolor=#fefefe
| 96150 || 4158 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|96150}}
|-id=151 bgcolor=#e9e9e9
| 96151 || 4239 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96151}}
|-id=152 bgcolor=#d6d6d6
| 96152 || 4358 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96152}}
|-id=153 bgcolor=#d6d6d6
| 96153 || 4651 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|96153}}
|-id=154 bgcolor=#d6d6d6
| 96154 || 5121 T-3 || — || Oktubre 16, 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96154}}
|-id=155 bgcolor=#fa8072
| 96155 || 1973 HA || — || Abril 27, 1973 || Palomar || [[Allan Sandage|A. R. Sandage]] || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96155}}
|-id=156 bgcolor=#fefefe
| 96156 || 1974 CB || — || Pebrero 14, 1974 || [[Harvard College Observatory|Harvard Observatory]] || [[Harvard College Observatory|Harvard Observatory]] || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|96156}}
|-id=157 bgcolor=#fefefe
| 96157 || {{mp|1978 UV|4}} || — || Oktubre 27, 1978 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[C. Michelle Olmstead|C. M. Olmstead]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96157}}
|-id=158 bgcolor=#d6d6d6
| 96158 || {{mp|1978 UE|8}} || — || Oktubre 27, 1978 || Palomar || C. M. Olmstead || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96158}}
|-id=159 bgcolor=#fefefe
| 96159 || {{mp|1978 VR|3}} || — || Nobyembre 7, 1978 || Palomar || [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]], [[Schelte J. Bus|S. J. Bus]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96159}}
|-id=160 bgcolor=#fefefe
| 96160 || {{mp|1978 VW|7}} || — || Nobyembre 7, 1978 || Palomar || E. F. Helin, S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96160}}
|-id=161 bgcolor=#fefefe
| 96161 || {{mp|1978 VS|9}} || — || Nobyembre 7, 1978 || Palomar || E. F. Helin, S. J. Bus || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96161}}
|-id=162 bgcolor=#e9e9e9
| 96162 || {{mp|1979 MN|7}} || — || Hunyo 25, 1979 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || E. F. Helin, S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96162}}
|-id=163 bgcolor=#fefefe
| 96163 || {{mp|1981 DJ|1}} || — || Pebrero 28, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96163}}
|-id=164 bgcolor=#d6d6d6
| 96164 || {{mp|1981 EH|6}} || — || Marso 2, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96164}}
|-id=165 bgcolor=#d6d6d6
| 96165 || {{mp|1981 EL|14}} || — || Marso 1, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | 7.0 km || {{M+J|96165}}
|-id=166 bgcolor=#d6d6d6
| 96166 || {{mp|1981 EW|15}} || — || Marso 1, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96166}}
|-id=167 bgcolor=#d6d6d6
| 96167 || {{mp|1981 EG|20}} || — || Marso 2, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|96167}}
|-id=168 bgcolor=#e9e9e9
| 96168 || {{mp|1981 ER|23}} || — || Marso 3, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96168}}
|-id=169 bgcolor=#fefefe
| 96169 || {{mp|1981 EW|23}} || — || Marso 7, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 1.4 km || {{M+J|96169}}
|-id=170 bgcolor=#fefefe
| 96170 || {{mp|1981 EE|29}} || — || Marso 1, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96170}}
|-id=171 bgcolor=#d6d6d6
| 96171 || {{mp|1981 ET|32}} || — || Marso 8, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|96171}}
|-id=172 bgcolor=#fefefe
| 96172 || {{mp|1981 EN|34}} || — || Marso 2, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || [[Vesta family|V]] || align=right | 1.7 km || {{M+J|96172}}
|-id=173 bgcolor=#fefefe
| 96173 || {{mp|1981 ED|36}} || — || Marso 6, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || V || align=right | 2.3 km || {{M+J|96173}}
|-id=174 bgcolor=#fefefe
| 96174 || {{mp|1981 EF|38}} || — || Marso 1, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || [[Slow rotator (asteroid)#96174|slow]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|96174}}
|-id=175 bgcolor=#e9e9e9
| 96175 || {{mp|1981 EY|43}} || — || Marso 6, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96175}}
|-id=176 bgcolor=#fefefe
| 96176 || {{mp|1981 EZ|44}} || — || Marso 7, 1981 || Siding Spring || S. J. Bus || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96176}}
|-id=177 bgcolor=#fa8072
| 96177 || 1984 BC || — || Enero 30, 1984 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]], [[R. Scott Dunbar|R. S. Dunbar]] || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.78)&lt;/small&gt;]]{{·}}[[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|96177}}
|-id=178 bgcolor=#e9e9e9
| 96178 Rochambeau || {{mp|1987 SA|4}} || {{MoMP|96178|Rochambeau}} || Setyembre 29, 1987 || [[Anderson Mesa]] || [[Edward L. G. Bowell|E. Bowell]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96178}}
|-id=179 bgcolor=#e9e9e9
| 96179 || {{mp|1988 DX|4}} || — || Pebrero 25, 1988 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Robert H. McNaught|R. H. McNaught]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96179}}
|-id=180 bgcolor=#d6d6d6
| 96180 || {{mp|1988 SR|2}} || — || Setyembre 16, 1988 || [[Cerro Tololo Inter-American Observatory|Cerro Tololo]] || [[Schelte J. Bus|S. J. Bus]] || [[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 10 km || {{M+J|96180}}
|-id=181 bgcolor=#e9e9e9
| 96181 || {{mp|1988 VW|2}} || — || Nobyembre 8, 1988 || [[Kushiro, Hokkaido|Kushiro]] || [[Seiji Ueda|S. Ueda]], [[Hiroshi Kaneda|H. Kaneda]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96181}}
|-id=182 bgcolor=#fefefe
| 96182 || {{mp|1989 RT|1}} || — || Setyembre 6, 1989 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96182}}
|-id=183 bgcolor=#fefefe
| 96183 || {{mp|1989 UG|2}} || — || Oktubre 27, 1989 || Palomar || E. F. Helin || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96183}}
|-id=184 bgcolor=#e9e9e9
| 96184 || {{mp|1990 QH|3}} || — || Agosto 28, 1990 || Palomar || [[Henry E. Holt|H. E. Holt]] || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|96184}}
|-id=185 bgcolor=#e9e9e9
| 96185 || {{mp|1990 RJ|7}} || — || Setyembre 13, 1990 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Henri Debehogne|H. Debehogne]] || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96185}}
|-id=186 bgcolor=#fefefe
| 96186 || {{mp|1990 SF|8}} || — || Setyembre 22, 1990 || La Silla || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96186}}
|-id=187 bgcolor=#d6d6d6
| 96187 || {{mp|1990 UH|4}} || — || Oktubre 16, 1990 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 9.4 km || {{M+J|96187}}
|-id=188 bgcolor=#fefefe
| 96188 || 1991 GC || — || Abril 8, 1991 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|96188}}
|-id=189 bgcolor=#ffc2e0
| 96189 Pygmalion || {{mp|1991 NT|3}} || {{MoMP|96189|Pygmalion}} || Hulyo 6, 1991 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Henri Debehogne|H. Debehogne]] || [[Amor asteroid|AMO]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt; || align=right | 3.6 km || {{M+J|96189}}
|-id=190 bgcolor=#e9e9e9
| 96190 || {{mp|1991 PD|19}} || — || Agosto 2, 1991 || La Silla || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96190}}
|-id=191 bgcolor=#e9e9e9
| 96191 || {{mp|1991 TK|9}} || — || Oktubre 3, 1991 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96191}}
|-id=192 bgcolor=#fefefe
| 96192 Calgary || {{mp|1991 TZ|15}} || {{MoMP|96192|Calgary}} || Oktubre 6, 1991 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || Lowe, A. || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96192}}
|-id=193 bgcolor=#e9e9e9
| 96193 Edmonton || {{mp|1991 TG|16}} || {{MoMP|96193|Edmonton}} || Oktubre 6, 1991 || Palomar || Lowe, A. || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96193}}
|-id=194 bgcolor=#e9e9e9
| 96194 || {{mp|1991 VF|6}} || — || Nobyembre 2, 1991 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|96194}}
|-id=195 bgcolor=#fefefe
| 96195 || {{mp|1992 AW|2}} || — || Enero 1, 1992 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96195}}
|-id=196 bgcolor=#fefefe
| 96196 || {{mp|1992 EQ|4}} || — || Marso 1, 1992 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Uppsala–ESO Survey of Asteroids and Comets|UESAC]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96196}}
|-id=197 bgcolor=#e9e9e9
| 96197 || {{mp|1992 EF|6}} || — || Marso 1, 1992 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96197}}
|-id=198 bgcolor=#e9e9e9
| 96198 || {{mp|1992 EF|13}} || — || Marso 2, 1992 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96198}}
|-id=199 bgcolor=#fefefe
| 96199 || {{mp|1992 EY|24}} || — || Marso 4, 1992 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96199}}
|-id=200 bgcolor=#d6d6d6
| 96200 Oschin || {{mp|1992 QR|2}} || {{MoMP|96200|Oschin}} || Agosto 25, 1992 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || Lowe, A. || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96200}}
|}

== 96201–96300 ==
{{Anchor|201}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 96201 || {{mp|1992 RK|3}} || — || Setyembre 2, 1992 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96201}}
|-id=202 bgcolor=#fefefe
| 96202 || {{mp|1992 RR|7}} || — || Setyembre 2, 1992 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96202}}
|-id=203 bgcolor=#fefefe
| 96203 || {{mp|1992 SH|3}} || — || Setyembre 24, 1992 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96203}}
|-id=204 bgcolor=#fefefe
| 96204 || {{mp|1992 SN|5}} || — || Setyembre 25, 1992 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96204}}
|-id=205 bgcolor=#fefefe
| 96205 Ararat || {{mp|1992 ST|16}} || {{MoMP|96205|Ararat}} || Setyembre 24, 1992 || [[Karl Schwarzschild Observatory|Tautenburg Observatory]] || [[Freimut Börngen|F. Börngen]], [[Lutz D. Schmadel|L. D. Schmadel]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96205}}
|-id=206 bgcolor=#d6d6d6
| 96206 Eschenberg || {{mp|1992 SU|17}} || {{MoMP|96206|Eschenberg}} || Setyembre 24, 1992 || Tautenburg Observatory || F. Börngen, L. D. Schmadel || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|96206}}
|-id=207 bgcolor=#e9e9e9
| 96207 || {{mp|1993 FK|4}} || — || Marso 17, 1993 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Uppsala–ESO Survey of Asteroids and Comets|UESAC]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96207}}
|-id=208 bgcolor=#fefefe
| 96208 || {{mp|1993 FY|6}} || — || Marso 17, 1993 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96208}}
|-id=209 bgcolor=#e9e9e9
| 96209 || {{mp|1993 FA|9}} || — || Marso 17, 1993 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96209}}
|-id=210 bgcolor=#e9e9e9
| 96210 || {{mp|1993 FR|14}} || — || Marso 17, 1993 || La Silla || UESAC || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96210}}
|-id=211 bgcolor=#e9e9e9
| 96211 || {{mp|1993 FU|23}} || — || Marso 21, 1993 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|96211}}
|-id=212 bgcolor=#fefefe
| 96212 || {{mp|1993 FK|27}} || — || Marso 21, 1993 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|96212}}
|-id=213 bgcolor=#fefefe
| 96213 || {{mp|1993 FZ|30}} || — || Marso 19, 1993 || La Silla || UESAC || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96213}}
|-id=214 bgcolor=#e9e9e9
| 96214 || {{mp|1993 FB|42}} || — || Marso 19, 1993 || La Silla || UESAC || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96214}}
|-id=215 bgcolor=#fefefe
| 96215 || {{mp|1993 QR|9}} || — || Agosto 20, 1993 || La Silla || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96215}}
|-id=216 bgcolor=#d6d6d6
| 96216 || {{mp|1993 RM|1}} || — || Setyembre 15, 1993 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96216}}
|-id=217 bgcolor=#fefefe
| 96217 Gronchi || {{mp|1993 RP|2}} || {{MoMP|96217|Gronchi}} || Setyembre 14, 1993 || [[Stazione osservativa di Asiago Cima Ekar|Cima Ekar]] || [[Andrea Boattini|A. Boattini]], [[Vittorio Goretti|V. Goretti]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96217}}
|-id=218 bgcolor=#fefefe
| 96218 || {{mp|1993 RZ|14}} || — || Setyembre 15, 1993 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[Hungaria family|H]] || align=right data-sort-value=&quot;0.88&quot; | ''880 m'' || {{M+J|96218}}
|-id=219 bgcolor=#d6d6d6
| 96219 || {{mp|1993 SH|5}} || — || Setyembre 19, 1993 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|96219}}
|-id=220 bgcolor=#d6d6d6
| 96220 || {{mp|1993 SY|13}} || — || Setyembre 16, 1993 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Henri Debehogne|H. Debehogne]], E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|96220}}
|-id=221 bgcolor=#fefefe
| 96221 || {{mp|1993 TC|2}} || — || Oktubre 15, 1993 || [[Kitami Observatory|Kitami]] || [[Kin Endate|K. Endate]], [[Kazuro Watanabe|K. Watanabe]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96221}}
|-id=222 bgcolor=#d6d6d6
| 96222 || {{mp|1993 TU|9}} || — || Oktubre 12, 1993 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|96222}}
|-id=223 bgcolor=#fefefe
| 96223 || {{mp|1993 TG|14}} || — || Oktubre 9, 1993 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96223}}
|-id=224 bgcolor=#fefefe
| 96224 || {{mp|1993 TY|17}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96224}}
|-id=225 bgcolor=#d6d6d6
| 96225 || {{mp|1993 TP|18}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|96225}}
|-id=226 bgcolor=#fefefe
| 96226 || {{mp|1993 TS|18}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || [[Massalia family|MAS]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|96226}}
|-id=227 bgcolor=#d6d6d6
| 96227 || {{mp|1993 TS|22}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96227}}
|-id=228 bgcolor=#fefefe
| 96228 || {{mp|1993 TV|25}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|96228}}
|-id=229 bgcolor=#fefefe
| 96229 || {{mp|1993 TE|30}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96229}}
|-id=230 bgcolor=#fefefe
| 96230 || {{mp|1993 TZ|35}} || — || Oktubre 11, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96230}}
|-id=231 bgcolor=#fefefe
| 96231 || {{mp|1993 TF|39}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96231}}
|-id=232 bgcolor=#fefefe
| 96232 || {{mp|1993 TU|39}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96232}}
|-id=233 bgcolor=#fefefe
| 96233 || {{mp|1993 TA|41}} || — || Oktubre 9, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96233}}
|-id=234 bgcolor=#fa8072
| 96234 || 1993 UG || — || Oktubre 20, 1993 || [[Palomar Observatory|Palomar]] || [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96234}}
|-id=235 bgcolor=#fefefe
| 96235 || {{mp|1993 UB|5}} || — || Oktubre 20, 1993 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96235}}
|-id=236 bgcolor=#d6d6d6
| 96236 || {{mp|1993 UL|7}} || — || Oktubre 20, 1993 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96236}}
|-id=237 bgcolor=#d6d6d6
| 96237 || {{mp|1993 VL|1}} || — || Nobyembre 4, 1993 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Robert H. McNaught|R. H. McNaught]] || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|96237}}
|-id=238 bgcolor=#fefefe
| 96238 || {{mp|1994 AF|4}} || — || Enero 4, 1994 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96238}}
|-id=239 bgcolor=#d6d6d6
| 96239 || {{mp|1994 AC|7}} || — || Enero 7, 1994 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 7.4 km || {{M+J|96239}}
|-id=240 bgcolor=#fefefe
| 96240 || {{mp|1994 AE|7}} || — || Enero 7, 1994 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|96240}}
|-id=241 bgcolor=#fefefe
| 96241 || {{mp|1994 AG|7}} || — || Enero 7, 1994 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96241}}
|-id=242 bgcolor=#e9e9e9
| 96242 || {{mp|1994 AB|17}} || — || Enero 13, 1994 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96242}}
|-id=243 bgcolor=#d6d6d6
| 96243 || {{mp|1994 CF|6}} || — || Pebrero 12, 1994 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96243}}
|-id=244 bgcolor=#fefefe
| 96244 || {{mp|1994 CA|16}} || — || Pebrero 8, 1994 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96244}}
|-id=245 bgcolor=#fefefe
| 96245 || {{mp|1994 CA|18}} || — || Pebrero 8, 1994 || La Silla || E. W. Elst || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96245}}
|-id=246 bgcolor=#e9e9e9
| 96246 || {{mp|1994 JZ|5}} || — || Mayo 4, 1994 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|96246}}
|-id=247 bgcolor=#e9e9e9
| 96247 || {{mp|1994 PT|3}} || — || Agosto 10, 1994 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|96247}}
|-id=248 bgcolor=#e9e9e9
| 96248 || {{mp|1994 PX|6}} || — || Agosto 10, 1994 || La Silla || E. W. Elst || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 1.9 km || {{M+J|96248}}
|-id=249 bgcolor=#fefefe
| 96249 || {{mp|1994 PD|22}} || — || Agosto 12, 1994 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right data-sort-value=&quot;0.93&quot; | ''930 m'' || {{M+J|96249}}
|-id=250 bgcolor=#e9e9e9
| 96250 || {{mp|1994 PE|25}} || — || Agosto 12, 1994 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|96250}}
|-id=251 bgcolor=#e9e9e9
| 96251 || {{mp|1994 RL|26}} || — || Setyembre 5, 1994 || La Silla || E. W. Elst || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|96251}}
|-id=252 bgcolor=#fefefe
| 96252 || {{mp|1994 WB|6}} || — || Nobyembre 28, 1994 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|96252}}
|-id=253 bgcolor=#fefefe
| 96253 || {{mp|1995 BY|1}} || — || Enero 28, 1995 || [[Nihondaira Observatory Oohira Station|Oohira]] || [[Takeshi Urata|T. Urata]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96253}}
|-id=254 bgcolor=#fefefe
| 96254 Hoyo || {{mp|1995 DT|2}} || {{MoMP|96254|Hoyo}} || Pebrero 27, 1995 || [[Kuma Kogen Observatory|Kuma Kogen]] || [[Akimasa Nakamura|A. Nakamura]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96254}}
|-id=255 bgcolor=#d6d6d6
| 96255 || {{mp|1995 ES|6}} || — || Marso 2, 1995 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]]{{·}}{{Interloper|602}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96255}}
|-id=256 bgcolor=#fefefe
| 96256 || {{mp|1995 HS|2}} || — || Abril 25, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96256}}
|-id=257 bgcolor=#fefefe
| 96257 Roberto || 1995 JE || {{MoMP|96257|Roberto}} || Mayo 3, 1995 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || Mottola, S. || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96257}}
|-id=258 bgcolor=#fefefe
| 96258 || {{mp|1995 KQ|4}} || — || Mayo 27, 1995 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96258}}
|-id=259 bgcolor=#fefefe
| 96259 || {{mp|1995 MV|1}} || — || Hunyo 23, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96259}}
|-id=260 bgcolor=#d6d6d6
| 96260 || {{mp|1995 MW|3}} || — || Hunyo 29, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 7.8 km || {{M+J|96260}}
|-id=261 bgcolor=#fefefe
| 96261 || {{mp|1995 OA|4}} || — || Hulyo 22, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96261}}
|-id=262 bgcolor=#e9e9e9
| 96262 || 1995 PF || — || Agosto 1, 1995 || [[Osservatorio Astronomico di Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] || Farra d'Isonzo || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96262}}
|-id=263 bgcolor=#e9e9e9
| 96263 Lorettacavicchi || {{mp|1995 SE|2}} || {{MoMP|96263|Lorettacavicchi}} || Setyembre 23, 1995 || [[Osservatorio San Vittore|Bologna]] || [[San Vittore Observatory|San Vittore]] || EUN || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96263}}
|-id=264 bgcolor=#e9e9e9
| 96264 || {{mp|1995 SF|17}} || — || Setyembre 18, 1995 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96264}}
|-id=265 bgcolor=#e9e9e9
| 96265 || {{mp|1995 SX|23}} || — || Setyembre 19, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96265}}
|-id=266 bgcolor=#e9e9e9
| 96266 || {{mp|1995 SB|33}} || — || Setyembre 21, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96266}}
|-id=267 bgcolor=#e9e9e9
| 96267 || {{mp|1995 SK|48}} || — || Setyembre 26, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|96267}}
|-id=268 bgcolor=#e9e9e9
| 96268 Tomcarr || {{mp|1995 SA|55}} || {{MoMP|96268|Tomcarr}} || Setyembre 20, 1995 || [[Catalina Sky Survey|Catalina Station]] || [[Timothy B. Spahr|T. B. Spahr]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96268}}
|-id=269 bgcolor=#e9e9e9
| 96269 || {{mp|1995 SA|67}} || — || Setyembre 17, 1995 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96269}}
|-id=270 bgcolor=#e9e9e9
| 96270 || {{mp|1995 SY|68}} || — || Setyembre 27, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|96270}}
|-id=271 bgcolor=#e9e9e9
| 96271 || {{mp|1995 SH|79}} || — || Setyembre 21, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|96271}}
|-id=272 bgcolor=#e9e9e9
| 96272 || {{mp|1995 SZ|88}} || — || Setyembre 29, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96272}}
|-id=273 bgcolor=#fefefe
| 96273 || {{mp|1995 UD|15}} || — || Oktubre 17, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|96273}}
|-id=274 bgcolor=#e9e9e9
| 96274 || {{mp|1995 UB|32}} || — || Oktubre 21, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96274}}
|-id=275 bgcolor=#e9e9e9
| 96275 || {{mp|1995 UG|66}} || — || Oktubre 17, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96275}}
|-id=276 bgcolor=#e9e9e9
| 96276 || {{mp|1995 VG|11}} || — || Nobyembre 15, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|96276}}
|-id=277 bgcolor=#e9e9e9
| 96277 || {{mp|1995 WN|4}} || — || Nobyembre 20, 1995 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96277}}
|-id=278 bgcolor=#e9e9e9
| 96278 || {{mp|1995 WN|19}} || — || Nobyembre 17, 1995 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96278}}
|-id=279 bgcolor=#e9e9e9
| 96279 || {{mp|1995 WE|20}} || — || Nobyembre 17, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96279}}
|-id=280 bgcolor=#e9e9e9
| 96280 || {{mp|1995 WZ|31}} || — || Nobyembre 19, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96280}}
|-id=281 bgcolor=#e9e9e9
| 96281 || {{mp|1995 WC|37}} || — || Nobyembre 21, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96281}}
|-id=282 bgcolor=#e9e9e9
| 96282 || {{mp|1995 WX|38}} || — || Nobyembre 23, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96282}}
|-id=283 bgcolor=#e9e9e9
| 96283 || {{mp|1995 YQ|5}} || — || Disyembre 16, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96283}}
|-id=284 bgcolor=#e9e9e9
| 96284 || {{mp|1995 YY|9}} || — || Disyembre 18, 1995 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96284}}
|-id=285 bgcolor=#e9e9e9
| 96285 || {{mp|1995 YG|23}} || — || Disyembre 20, 1995 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96285}}
|-id=286 bgcolor=#e9e9e9
| 96286 || {{mp|1996 AE|13}} || — || Enero 15, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.4 km || {{M+J|96286}}
|-id=287 bgcolor=#e9e9e9
| 96287 || {{mp|1996 BW|8}} || — || Enero 20, 1996 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96287}}
|-id=288 bgcolor=#fefefe
| 96288 || {{mp|1996 GD|6}} || — || Abril 11, 1996 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|96288}}
|-id=289 bgcolor=#d6d6d6
| 96289 || {{mp|1996 HZ|12}} || — || Abril 17, 1996 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[FIN tbl#904|LUT]] || align=right | ''10 km'' || {{M+J|96289}}
|-id=290 bgcolor=#fefefe
| 96290 || {{mp|1996 HZ|17}} || — || Abril 18, 1996 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96290}}
|-id=291 bgcolor=#fefefe
| 96291 || {{mp|1996 HQ|20}} || — || Abril 18, 1996 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96291}}
|-id=292 bgcolor=#d6d6d6
| 96292 || {{mp|1996 HR|20}} || — || Abril 18, 1996 || La Silla || E. W. Elst || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|96292}}
|-id=293 bgcolor=#fefefe
| 96293 || {{mp|1996 HV|22}} || — || Abril 20, 1996 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|96293}}
|-id=294 bgcolor=#d6d6d6
| 96294 || {{mp|1996 JE|2}} || — || Mayo 11, 1996 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|96294}}
|-id=295 bgcolor=#c2ffff
| 96295 || {{mp|1996 JF|7}} || — || Mayo 11, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Trojan camp|L5]] || align=right | 19 km || {{M+J|96295}}
|-id=296 bgcolor=#d6d6d6
| 96296 Nanhangda || {{mp|1996 OK|1}} || {{MoMP|96296|Nanhangda}} || Hulyo 20, 1996 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Asteroid family#Bontekoe|(10654)]]{{·}}[[Fast rotator (asteroid)#96296|fast]] || align=right | 7.9 km || {{M+J|96296}}
|-id=297 bgcolor=#e9e9e9
| 96297 || {{mp|1996 RY|25}} || — || Setyembre 13, 1996 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96297}}
|-id=298 bgcolor=#fefefe
| 96298 || {{mp|1996 RE|26}} || — || Setyembre 6, 1996 || [[Siding Spring Observatory|Siding Spring]] || [[Gordon J. Garradd|G. J. Garradd]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 2.9 km || {{M+J|96298}}
|-id=299 bgcolor=#fefefe
| 96299 || 1996 SO || — || Setyembre 18, 1996 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96299}}
|-id=300 bgcolor=#fefefe
| 96300 || {{mp|1996 SC|8}} || — || Setyembre 21, 1996 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96300}}
|}

== 96301–96400 ==
{{Anchor|301}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 96301 || {{mp|1996 TK|30}} || — || Oktubre 7, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96301}}
|-id=302 bgcolor=#fefefe
| 96302 || {{mp|1996 TL|39}} || — || Oktubre 8, 1996 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96302}}
|-id=303 bgcolor=#fefefe
| 96303 || {{mp|1996 UM|5}} || — || Oktubre 17, 1996 || La Silla || [[Claes-Ingvar Lagerkvist|C.-I. Lagerkvist]] || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96303}}
|-id=304 bgcolor=#fefefe
| 96304 || {{mp|1996 VH|16}} || — || Nobyembre 5, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96304}}
|-id=305 bgcolor=#fefefe
| 96305 || {{mp|1996 VC|36}} || — || Nobyembre 10, 1996 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96305}}
|-id=306 bgcolor=#fefefe
| 96306 || {{mp|1996 WO|2}} || — || Nobyembre 20, 1996 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|96306}}
|-id=307 bgcolor=#e9e9e9
| 96307 || {{mp|1996 XT|2}} || — || Disyembre 4, 1996 || [[Pleiade Observatory|Pleiade]] || [[Plinio Antolini|P. Antolini]], Castellani, F. || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|96307}}
|-id=308 bgcolor=#fefefe
| 96308 || {{mp|1996 XX|22}} || — || Disyembre 12, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96308}}
|-id=309 bgcolor=#fefefe
| 96309 || {{mp|1996 XG|23}} || — || Disyembre 12, 1996 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96309}}
|-id=310 bgcolor=#e9e9e9
| 96310 || {{mp|1996 XA|26}} || — || Disyembre 14, 1996 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|96310}}
|-id=311 bgcolor=#e9e9e9
| 96311 || {{mp|1996 XW|27}} || — || Disyembre 11, 1996 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96311}}
|-id=312 bgcolor=#fefefe
| 96312 || {{mp|1996 XS|35}} || — || Disyembre 12, 1996 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96312}}
|-id=313 bgcolor=#e9e9e9
| 96313 || {{mp|1997 AL|3}} || — || Enero 3, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|96313}}
|-id=314 bgcolor=#e9e9e9
| 96314 || {{mp|1997 AL|6}} || — || Enero 8, 1997 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96314}}
|-id=315 bgcolor=#ffc2e0
| 96315 || {{mp|1997 AP|10}} || — || Enero 9, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Apollo asteroid|APO]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt; || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96315}}
|-id=316 bgcolor=#e9e9e9
| 96316 || {{mp|1997 AA|21}} || — || Enero 11, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96316}}
|-id=317 bgcolor=#e9e9e9
| 96317 || {{mp|1997 BW|2}} || — || Enero 30, 1997 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96317}}
|-id=318 bgcolor=#e9e9e9
| 96318 || {{mp|1997 CN|1}} || — || Pebrero 1, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96318}}
|-id=319 bgcolor=#e9e9e9
| 96319 || {{mp|1997 CL|5}} || — || Pebrero 1, 1997 || [[Chichibu Observatory|Chichibu]] || [[Naoto Satō|N. Satō]] || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|96319}}
|-id=320 bgcolor=#e9e9e9
| 96320 || {{mp|1997 CV|15}} || — || Pebrero 6, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96320}}
|-id=321 bgcolor=#e9e9e9
| 96321 || {{mp|1997 CW|16}} || — || Pebrero 6, 1997 || [[Chichibu Observatory|Chichibu]] || [[Naoto Satō|N. Satō]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96321}}
|-id=322 bgcolor=#fefefe
| 96322 || {{mp|1997 CN|20}} || — || Pebrero 12, 1997 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96322}}
|-id=323 bgcolor=#fefefe
| 96323 || {{mp|1997 CE|26}} || — || Pebrero 14, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96323}}
|-id=324 bgcolor=#e9e9e9
| 96324 || {{mp|1997 EV|2}} || — || Marso 4, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|96324}}
|-id=325 bgcolor=#e9e9e9
| 96325 || {{mp|1997 EG|7}} || — || Marso 3, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|96325}}
|-id=326 bgcolor=#e9e9e9
| 96326 || {{mp|1997 EN|11}} || — || Marso 3, 1997 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|96326}}
|-id=327 bgcolor=#fefefe
| 96327 Ullmann || {{mp|1997 EJ|50}} || {{MoMP|96327|Ullmann}} || Marso 5, 1997 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96327}}
|-id=328 bgcolor=#e9e9e9
| 96328 || 1997 GC || — || Abril 2, 1997 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Lenka Kotková|L. Kotková]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96328}}
|-id=329 bgcolor=#e9e9e9
| 96329 || {{mp|1997 GY|8}} || — || Abril 3, 1997 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96329}}
|-id=330 bgcolor=#e9e9e9
| 96330 || {{mp|1997 GW|9}} || — || Abril 3, 1997 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96330}}
|-id=331 bgcolor=#e9e9e9
| 96331 || {{mp|1997 GC|21}} || — || Abril 6, 1997 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96331}}
|-id=332 bgcolor=#e9e9e9
| 96332 || {{mp|1997 GQ|34}} || — || Abril 3, 1997 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|96332}}
|-id=333 bgcolor=#e9e9e9
| 96333 || {{mp|1997 GL|36}} || — || Abril 6, 1997 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#510|MIS]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|96333}}
|-id=334 bgcolor=#fefefe
| 96334 || {{mp|1997 HH|3}} || — || Abril 30, 1997 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96334}}
|-id=335 bgcolor=#d6d6d6
| 96335 || {{mp|1997 JW|9}} || — || Mayo 9, 1997 || [[Mauna Kea Observatory|Mauna Kea]] || Veillet, C. || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|96335}}
|-id=336 bgcolor=#d6d6d6
| 96336 || {{mp|1997 KT|3}} || — || Mayo 28, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|96336}}
|-id=337 bgcolor=#c2ffff
| 96337 || {{mp|1997 LG|2}} || — || Hunyo 5, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Trojan camp|L5]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#96337|slow]] || align=right | 11 km || {{M+J|96337}}
|-id=338 bgcolor=#d6d6d6
| 96338 || {{mp|1997 LF|5}} || — || Hunyo 1, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96338}}
|-id=339 bgcolor=#fefefe
| 96339 || {{mp|1997 MD|5}} || — || Hunyo 29, 1997 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96339}}
|-id=340 bgcolor=#e9e9e9
| 96340 || {{mp|1997 NV|4}} || — || Hulyo 8, 1997 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|96340}}
|-id=341 bgcolor=#fefefe
| 96341 || {{mp|1997 OX|1}} || — || Hulyo 31, 1997 || [[Osservatorio Astronomico di Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] || Farra d'Isonzo || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96341}}
|-id=342 bgcolor=#fefefe
| 96342 || {{mp|1997 PF|2}} || — || Agosto 8, 1997 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Petr Pravec|P. Pravec]] || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96342}}
|-id=343 bgcolor=#d6d6d6
| 96343 || {{mp|1997 RS|1}} || — || Setyembre 3, 1997 || [[Observatoire de Bédoin|Bédoin]] || [[Pierre Antonini|P. Antonini]] || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|96343}}
|-id=344 bgcolor=#fefefe
| 96344 Scottweaver || {{mp|1997 RH|3}} || {{MoMP|96344|Scottweaver}} || Setyembre 5, 1997 || [[Stull Observatory|Alfred University]] || Robbins, A. || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96344}}
|-id=345 bgcolor=#d6d6d6
| 96345 || {{mp|1997 RF|5}} || — || Setyembre 8, 1997 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || {{·}} || align=right | ''7.6 km'' || {{M+J|96345}}
|-id=346 bgcolor=#fefefe
| 96346 || {{mp|1997 SC|10}} || — || Setyembre 23, 1997 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96346}}
|-id=347 bgcolor=#d6d6d6
| 96347 || {{mp|1997 SS|16}} || — || Setyembre 28, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96347}}
|-id=348 bgcolor=#fefefe
| 96348 Toshiyukimariko || {{mp|1997 TU|26}} || {{MoMP|96348|Toshiyukimariko}} || Oktubre 7, 1997 || [[Nanyo Observatory|Nanyo]] || [[Tomimaru Okuni|T. Okuni]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96348}}
|-id=349 bgcolor=#fefefe
| 96349 || {{mp|1997 US|7}} || — || Oktubre 23, 1997 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Lenka Kotková|L. Kotková]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96349}}
|-id=350 bgcolor=#fefefe
| 96350 || {{mp|1997 UA|15}} || — || Oktubre 26, 1997 || [[Nachi-Katsuura Observatory|Nachi-Katsuura]] || [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]], [[Takeshi Urata|T. Urata]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96350}}
|-id=351 bgcolor=#fefefe
| 96351 || {{mp|1997 UA|18}} || — || Oktubre 28, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96351}}
|-id=352 bgcolor=#fefefe
| 96352 || {{mp|1997 VH|2}} || — || Nobyembre 1, 1997 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|96352}}
|-id=353 bgcolor=#fefefe
| 96353 || {{mp|1997 VF|3}} || — || Nobyembre 6, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96353}}
|-id=354 bgcolor=#fefefe
| 96354 || {{mp|1997 VO|3}} || — || Nobyembre 6, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96354}}
|-id=355 bgcolor=#fefefe
| 96355 || {{mp|1997 VR|6}} || — || Nobyembre 11, 1997 || [[Kleť Observatory|Kleť]] || [[Kleť Observatory|Kleť]] || {{·}} || align=right | 1.4 km || {{M+J|96355}}
|-id=356 bgcolor=#fefefe
| 96356 || {{mp|1997 VH|8}} || — || Nobyembre 10, 1997 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Lenka Kotková|L. Kotková]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96356}}
|-id=357 bgcolor=#fefefe
| 96357 || {{mp|1997 WE|5}} || — || Nobyembre 23, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96357}}
|-id=358 bgcolor=#fefefe
| 96358 || {{mp|1997 WK|5}} || — || Nobyembre 23, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 1.3 km || {{M+J|96358}}
|-id=359 bgcolor=#fefefe
| 96359 || {{mp|1997 WP|10}} || — || Nobyembre 22, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right data-sort-value=&quot;0.86&quot; | ''860 m'' || {{M+J|96359}}
|-id=360 bgcolor=#e9e9e9
| 96360 || {{mp|1997 WW|10}} || — || Nobyembre 22, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96360}}
|-id=361 bgcolor=#fefefe
| 96361 || {{mp|1997 WG|12}} || — || Nobyembre 22, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96361}}
|-id=362 bgcolor=#fefefe
| 96362 || {{mp|1997 WH|13}} || — || Nobyembre 23, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96362}}
|-id=363 bgcolor=#fefefe
| 96363 || {{mp|1997 WD|16}} || — || Nobyembre 25, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 1.5 km || {{M+J|96363}}
|-id=364 bgcolor=#fefefe
| 96364 || {{mp|1997 WD|18}} || — || Nobyembre 23, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96364}}
|-id=365 bgcolor=#fefefe
| 96365 || {{mp|1997 WY|25}} || — || Nobyembre 22, 1997 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96365}}
|-id=366 bgcolor=#fefefe
| 96366 || {{mp|1997 WS|37}} || — || Nobyembre 29, 1997 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96366}}
|-id=367 bgcolor=#fefefe
| 96367 || {{mp|1997 WK|53}} || — || Nobyembre 29, 1997 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96367}}
|-id=368 bgcolor=#fefefe
| 96368 || {{mp|1997 XH|2}} || — || Disyembre 3, 1997 || [[Chichibu Observatory|Chichibu]] || [[Naoto Satō|N. Satō]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96368}}
|-id=369 bgcolor=#fefefe
| 96369 || {{mp|1997 XM|2}} || — || Disyembre 3, 1997 || Chichibu || N. Satō || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96369}}
|-id=370 bgcolor=#fefefe
| 96370 || {{mp|1997 XS|5}} || — || Disyembre 1, 1997 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96370}}
|-id=371 bgcolor=#fefefe
| 96371 || {{mp|1997 XC|8}} || — || Disyembre 7, 1997 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96371}}
|-id=372 bgcolor=#fefefe
| 96372 || {{mp|1997 YP|4}} || — || Disyembre 24, 1997 || [[Chichibu Observatory|Chichibu]] || [[Naoto Satō|N. Satō]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96372}}
|-id=373 bgcolor=#fefefe
| 96373 || {{mp|1997 YH|7}} || — || Disyembre 27, 1997 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|96373}}
|-id=374 bgcolor=#fefefe
| 96374 || {{mp|1997 YZ|13}} || — || Disyembre 31, 1997 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96374}}
|-id=375 bgcolor=#fefefe
| 96375 || {{mp|1997 YS|17}} || — || Disyembre 31, 1997 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96375}}
|-id=376 bgcolor=#fefefe
| 96376 || 1998 AY || — || Enero 5, 1998 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96376}}
|-id=377 bgcolor=#fefefe
| 96377 || {{mp|1998 AU|6}} || — || Enero 4, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96377}}
|-id=378 bgcolor=#fefefe
| 96378 || 1998 BA || — || Enero 16, 1998 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96378}}
|-id=379 bgcolor=#fefefe
| 96379 || 1998 BH || — || Enero 18, 1998 || [[Modra Observatory|Modra]] || [[Leonard Kornoš|L. Kornoš]], [[Peter Kolény|P. Kolény]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96379}}
|-id=380 bgcolor=#fefefe
| 96380 || {{mp|1998 BG|1}} || — || Enero 19, 1998 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 2.3 km || {{M+J|96380}}
|-id=381 bgcolor=#fefefe
| 96381 || {{mp|1998 BS|5}} || — || Enero 22, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || (2076) || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96381}}
|-id=382 bgcolor=#fefefe
| 96382 || {{mp|1998 BW|7}} || — || Enero 22, 1998 || [[Osservatorio Astrometrico Santa Lucia Stroncone|Stroncone]] || [[Santa Lucia Stroncone Astronomical Observatory|Santa Lucia]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96382}}
|-id=383 bgcolor=#fefefe
| 96383 || {{mp|1998 BJ|15}} || — || Enero 24, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96383}}
|-id=384 bgcolor=#fefefe
| 96384 || {{mp|1998 BG|17}} || — || Enero 22, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96384}}
|-id=385 bgcolor=#fefefe
| 96385 || {{mp|1998 BC|25}} || — || Enero 28, 1998 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96385}}
|-id=386 bgcolor=#fefefe
| 96386 || {{mp|1998 BO|41}} || — || Enero 26, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96386}}
|-id=387 bgcolor=#fefefe
| 96387 || {{mp|1998 BW|41}} || — || Enero 19, 1998 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96387}}
|-id=388 bgcolor=#fefefe
| 96388 || {{mp|1998 BD|42}} || — || Enero 26, 1998 || [[Osservatorio Madonna di Dossobuono|Dossobuono]] || Lai, L. || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96388}}
|-id=389 bgcolor=#e9e9e9
| 96389 || {{mp|1998 BA|48}} || — || Enero 26, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96389}}
|-id=390 bgcolor=#fefefe
| 96390 || {{mp|1998 CQ|1}} || — || Pebrero 6, 1998 || [[Osservatorio Astronomico di Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] || Farra d'Isonzo || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|96390}}
|-id=391 bgcolor=#e9e9e9
| 96391 || {{mp|1998 CZ|1}} || — || Pebrero 6, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|96391}}
|-id=392 bgcolor=#fefefe
| 96392 || 1998 DH || — || Pebrero 17, 1998 || [[Modra Observatory|Modra]] || [[Adrián Galád|A. Galád]], Pravda, A. || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|96392}}
|-id=393 bgcolor=#fefefe
| 96393 || {{mp|1998 DF|1}} || — || Pebrero 19, 1998 || [[Kleť Observatory|Kleť]] || [[Kleť Observatory|Kleť]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96393}}
|-id=394 bgcolor=#fefefe
| 96394 || {{mp|1998 DC|12}} || — || Pebrero 23, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96394}}
|-id=395 bgcolor=#fefefe
| 96395 || {{mp|1998 DF|12}} || — || Pebrero 23, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96395}}
|-id=396 bgcolor=#fefefe
| 96396 || {{mp|1998 DQ|12}} || — || Pebrero 24, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96396}}
|-id=397 bgcolor=#fefefe
| 96397 || {{mp|1998 DT|13}} || — || Pebrero 27, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96397}}
|-id=398 bgcolor=#fefefe
| 96398 || {{mp|1998 DX|13}} || — || Pebrero 27, 1998 || Caussols || ODAS || NYS || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96398}}
|-id=399 bgcolor=#fefefe
| 96399 || {{mp|1998 DE|15}} || — || Pebrero 22, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96399}}
|-id=400 bgcolor=#fefefe
| 96400 || {{mp|1998 DK|15}} || — || Pebrero 22, 1998 || Haleakala || NEAT || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96400}}
|}

== 96401–96500 ==
{{Anchor|401}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 96401 || {{mp|1998 DX|15}} || — || Pebrero 24, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|96401}}
|-id=402 bgcolor=#fefefe
| 96402 || {{mp|1998 DE|18}} || — || Pebrero 23, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96402}}
|-id=403 bgcolor=#fefefe
| 96403 || {{mp|1998 DT|22}} || — || Pebrero 24, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || V || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96403}}
|-id=404 bgcolor=#fefefe
| 96404 || {{mp|1998 DB|28}} || — || Pebrero 23, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96404}}
|-id=405 bgcolor=#fefefe
| 96405 || 1998 ES || — || Marso 2, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|96405}}
|-id=406 bgcolor=#fefefe
| 96406 || {{mp|1998 EW|7}} || — || Marso 2, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96406}}
|-id=407 bgcolor=#fefefe
| 96407 || {{mp|1998 EU|8}} || — || Marso 5, 1998 || Xinglong || SCAP || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96407}}
|-id=408 bgcolor=#fefefe
| 96408 || {{mp|1998 EV|9}} || — || Marso 5, 1998 || Xinglong || SCAP || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96408}}
|-id=409 bgcolor=#e9e9e9
| 96409 || {{mp|1998 EW|10}} || — || Marso 1, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96409}}
|-id=410 bgcolor=#fefefe
| 96410 || {{mp|1998 ER|12}} || — || Marso 1, 1998 || La Silla || E. W. Elst || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96410}}
|-id=411 bgcolor=#fefefe
| 96411 || {{mp|1998 EM|13}} || — || Marso 1, 1998 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96411}}
|-id=412 bgcolor=#fefefe
| 96412 || {{mp|1998 EC|14}} || — || Marso 1, 1998 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96412}}
|-id=413 bgcolor=#fefefe
| 96413 || {{mp|1998 ET|14}} || — || Marso 1, 1998 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96413}}
|-id=414 bgcolor=#fefefe
| 96414 || {{mp|1998 EZ|19}} || — || Marso 3, 1998 || La Silla || E. W. Elst || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96414}}
|-id=415 bgcolor=#fefefe
| 96415 || {{mp|1998 FX|4}} || — || Marso 22, 1998 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96415}}
|-id=416 bgcolor=#fefefe
| 96416 || {{mp|1998 FD|5}} || — || Marso 22, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96416}}
|-id=417 bgcolor=#fefefe
| 96417 || {{mp|1998 FK|6}} || — || Marso 18, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96417}}
|-id=418 bgcolor=#e9e9e9
| 96418 || {{mp|1998 FC|11}} || — || Marso 25, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96418}}
|-id=419 bgcolor=#fefefe
| 96419 || {{mp|1998 FN|16}} || — || Marso 20, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Slow rotator (asteroid)#96419|slow]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96419}}
|-id=420 bgcolor=#fefefe
| 96420 || {{mp|1998 FL|18}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96420}}
|-id=421 bgcolor=#fefefe
| 96421 || {{mp|1998 FJ|30}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || NYS || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96421}}
|-id=422 bgcolor=#fefefe
| 96422 || {{mp|1998 FO|30}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || NYS || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96422}}
|-id=423 bgcolor=#fefefe
| 96423 || {{mp|1998 FK|31}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|96423}}
|-id=424 bgcolor=#fefefe
| 96424 || {{mp|1998 FX|32}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|96424}}
|-id=425 bgcolor=#fefefe
| 96425 || {{mp|1998 FB|35}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96425}}
|-id=426 bgcolor=#fefefe
| 96426 || {{mp|1998 FE|37}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96426}}
|-id=427 bgcolor=#fefefe
| 96427 || {{mp|1998 FP|42}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96427}}
|-id=428 bgcolor=#fefefe
| 96428 || {{mp|1998 FB|43}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96428}}
|-id=429 bgcolor=#e9e9e9
| 96429 || {{mp|1998 FN|52}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96429}}
|-id=430 bgcolor=#fefefe
| 96430 || {{mp|1998 FL|55}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96430}}
|-id=431 bgcolor=#fefefe
| 96431 || {{mp|1998 FW|57}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96431}}
|-id=432 bgcolor=#e9e9e9
| 96432 || {{mp|1998 FY|58}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|96432}}
|-id=433 bgcolor=#fefefe
| 96433 || {{mp|1998 FH|59}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96433}}
|-id=434 bgcolor=#fefefe
| 96434 || {{mp|1998 FR|63}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96434}}
|-id=435 bgcolor=#fefefe
| 96435 || {{mp|1998 FT|63}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96435}}
|-id=436 bgcolor=#fefefe
| 96436 || {{mp|1998 FS|72}} || — || Marso 28, 1998 || [[Woomera, Australia|Woomera]] || [[Frank B. Zoltowski|F. B. Zoltowski]] || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|96436}}
|-id=437 bgcolor=#fefefe
| 96437 || {{mp|1998 FR|77}} || — || Marso 24, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96437}}
|-id=438 bgcolor=#fefefe
| 96438 || {{mp|1998 FQ|78}} || — || Marso 24, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|96438}}
|-id=439 bgcolor=#e9e9e9
| 96439 || {{mp|1998 FB|79}} || — || Marso 24, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96439}}
|-id=440 bgcolor=#e9e9e9
| 96440 || {{mp|1998 FD|79}} || — || Marso 24, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96440}}
|-id=441 bgcolor=#fefefe
| 96441 || {{mp|1998 FL|79}} || — || Marso 24, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96441}}
|-id=442 bgcolor=#fefefe
| 96442 || {{mp|1998 FY|90}} || — || Marso 24, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96442}}
|-id=443 bgcolor=#fefefe
| 96443 || {{mp|1998 FA|106}} || — || Marso 31, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96443}}
|-id=444 bgcolor=#fefefe
| 96444 || {{mp|1998 FR|106}} || — || Marso 31, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|96444}}
|-id=445 bgcolor=#fefefe
| 96445 || {{mp|1998 FM|115}} || — || Marso 31, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96445}}
|-id=446 bgcolor=#fefefe
| 96446 || {{mp|1998 FS|122}} || — || Marso 20, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|96446}}
|-id=447 bgcolor=#fefefe
| 96447 || {{mp|1998 FH|135}} || — || Marso 22, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96447}}
|-id=448 bgcolor=#e9e9e9
| 96448 || {{mp|1998 FS|135}} || — || Marso 28, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|96448}}
|-id=449 bgcolor=#e9e9e9
| 96449 || {{mp|1998 GA|1}} || — || Abril 3, 1998 || [[Nihondaira Observatory Oohira Station|Oohira]] || [[Takeshi Urata|T. Urata]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|96449}}
|-id=450 bgcolor=#e9e9e9
| 96450 || {{mp|1998 GS|6}} || — || Abril 2, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96450}}
|-id=451 bgcolor=#e9e9e9
| 96451 || {{mp|1998 GW|7}} || — || Abril 2, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96451}}
|-id=452 bgcolor=#e9e9e9
| 96452 || {{mp|1998 GF|9}} || — || Abril 2, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96452}}
|-id=453 bgcolor=#e9e9e9
| 96453 || {{mp|1998 GP|9}} || — || Abril 2, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|96453}}
|-id=454 bgcolor=#fefefe
| 96454 || 1998 HR || — || Abril 17, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96454}}
|-id=455 bgcolor=#fefefe
| 96455 || {{mp|1998 HQ|21}} || — || Abril 20, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96455}}
|-id=456 bgcolor=#e9e9e9
| 96456 || {{mp|1998 HS|22}} || — || Abril 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96456}}
|-id=457 bgcolor=#e9e9e9
| 96457 || {{mp|1998 HC|24}} || — || Abril 28, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|96457}}
|-id=458 bgcolor=#e9e9e9
| 96458 || {{mp|1998 HV|24}} || — || Abril 17, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96458}}
|-id=459 bgcolor=#fefefe
| 96459 || {{mp|1998 HK|34}} || — || Abril 20, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96459}}
|-id=460 bgcolor=#e9e9e9
| 96460 || {{mp|1998 HJ|36}} || — || Abril 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96460}}
|-id=461 bgcolor=#fefefe
| 96461 || {{mp|1998 HS|36}} || — || Abril 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96461}}
|-id=462 bgcolor=#fefefe
| 96462 || {{mp|1998 HP|44}} || — || Abril 20, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96462}}
|-id=463 bgcolor=#fefefe
| 96463 || {{mp|1998 HW|51}} || — || Abril 30, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|96463}}
|-id=464 bgcolor=#fefefe
| 96464 || {{mp|1998 HN|54}} || — || Abril 21, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|96464}}
|-id=465 bgcolor=#fefefe
| 96465 || {{mp|1998 HX|69}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96465}}
|-id=466 bgcolor=#e9e9e9
| 96466 || {{mp|1998 HG|72}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96466}}
|-id=467 bgcolor=#fefefe
| 96467 || {{mp|1998 HE|80}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 1.8 km || {{M+J|96467}}
|-id=468 bgcolor=#fefefe
| 96468 || {{mp|1998 HQ|81}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96468}}
|-id=469 bgcolor=#e9e9e9
| 96469 || {{mp|1998 HQ|99}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|96469}}
|-id=470 bgcolor=#fefefe
| 96470 || {{mp|1998 HR|102}} || — || Abril 25, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96470}}
|-id=471 bgcolor=#e9e9e9
| 96471 || {{mp|1998 HM|104}} || — || Abril 23, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|96471}}
|-id=472 bgcolor=#fefefe
| 96472 || {{mp|1998 HV|107}} || — || Abril 23, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|96472}}
|-id=473 bgcolor=#e9e9e9
| 96473 || {{mp|1998 HG|118}} || — || Abril 23, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96473}}
|-id=474 bgcolor=#fefefe
| 96474 || {{mp|1998 HE|119}} || — || Abril 23, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96474}}
|-id=475 bgcolor=#fefefe
| 96475 || {{mp|1998 HL|126}} || — || Abril 25, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96475}}
|-id=476 bgcolor=#fefefe
| 96476 || {{mp|1998 HE|127}} || — || Abril 18, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96476}}
|-id=477 bgcolor=#fefefe
| 96477 || {{mp|1998 HA|128}} || — || Abril 18, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96477}}
|-id=478 bgcolor=#fefefe
| 96478 || {{mp|1998 HH|129}} || — || Abril 19, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96478}}
|-id=479 bgcolor=#fefefe
| 96479 || {{mp|1998 HS|132}} || — || Abril 19, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96479}}
|-id=480 bgcolor=#fefefe
| 96480 || {{mp|1998 HN|139}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|96480}}
|-id=481 bgcolor=#fefefe
| 96481 || {{mp|1998 HX|140}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96481}}
|-id=482 bgcolor=#e9e9e9
| 96482 || {{mp|1998 HP|144}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96482}}
|-id=483 bgcolor=#e9e9e9
| 96483 || {{mp|1998 HS|144}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|96483}}
|-id=484 bgcolor=#fefefe
| 96484 || {{mp|1998 HJ|146}} || — || Abril 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|96484}}
|-id=485 bgcolor=#e9e9e9
| 96485 || {{mp|1998 HE|147}} || — || Abril 23, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|96485}}
|-id=486 bgcolor=#e9e9e9
| 96486 || {{mp|1998 HZ|148}} || — || Abril 25, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || EUN || align=right | 2.4 km || {{M+J|96486}}
|-id=487 bgcolor=#fa8072
| 96487 || {{mp|1998 JU|1}} || — || Mayo 1, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|96487}}
|-id=488 bgcolor=#e9e9e9
| 96488 || {{mp|1998 JO|3}} || — || Mayo 6, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|96488}}
|-id=489 bgcolor=#e9e9e9
| 96489 || {{mp|1998 KN|6}} || — || Mayo 23, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|96489}}
|-id=490 bgcolor=#fefefe
| 96490 || {{mp|1998 KQ|7}} || — || Mayo 23, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96490}}
|-id=491 bgcolor=#e9e9e9
| 96491 || {{mp|1998 KX|7}} || — || Mayo 23, 1998 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|96491}}
|-id=492 bgcolor=#e9e9e9
| 96492 || {{mp|1998 KL|9}} || — || Mayo 28, 1998 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96492}}
|-id=493 bgcolor=#e9e9e9
| 96493 || {{mp|1998 KN|10}} || — || Mayo 19, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96493}}
|-id=494 bgcolor=#e9e9e9
| 96494 || {{mp|1998 KE|24}} || — || Mayo 22, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96494}}
|-id=495 bgcolor=#e9e9e9
| 96495 || {{mp|1998 KH|28}} || — || Mayo 22, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|96495}}
|-id=496 bgcolor=#fefefe
| 96496 || {{mp|1998 KT|33}} || — || Mayo 22, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96496}}
|-id=497 bgcolor=#fefefe
| 96497 || {{mp|1998 KD|37}} || — || Mayo 22, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96497}}
|-id=498 bgcolor=#e9e9e9
| 96498 || {{mp|1998 KJ|40}} || — || Mayo 22, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96498}}
|-id=499 bgcolor=#fefefe
| 96499 || {{mp|1998 KE|55}} || — || Mayo 23, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96499}}
|-id=500 bgcolor=#e9e9e9
| 96500 || {{mp|1998 KN|57}} || — || Mayo 22, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96500}}
|}

== 96501–96600 ==
{{Anchor|501}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 96501 || {{mp|1998 KU|57}} || — || Mayo 22, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96501}}
|-id=502 bgcolor=#e9e9e9
| 96502 || {{mp|1998 KU|58}} || — || Mayo 23, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Prokne|(194)]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|96502}}
|-id=503 bgcolor=#e9e9e9
| 96503 || {{mp|1998 MC|3}} || — || Hunyo 16, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | 2.0 km || {{M+J|96503}}
|-id=504 bgcolor=#e9e9e9
| 96504 || {{mp|1998 ML|15}} || — || Hunyo 20, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96504}}
|-id=505 bgcolor=#e9e9e9
| 96505 || {{mp|1998 MH|20}} || — || Hunyo 24, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96505}}
|-id=506 bgcolor=#e9e9e9
| 96506 Oberösterreich || {{mp|1998 OR|4}} || {{MoMP|96506|Oberösterreich}} || Hulyo 26, 1998 || [[Linz Observatory|Linz]] || [[Erich Meyer|E. Meyer]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96506}}
|-id=507 bgcolor=#d6d6d6
| 96507 || {{mp|1998 QX|1}} || — || Agosto 19, 1998 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|96507}}
|-id=508 bgcolor=#e9e9e9
| 96508 || {{mp|1998 QJ|30}} || — || Agosto 26, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|96508}}
|-id=509 bgcolor=#d6d6d6
| 96509 || {{mp|1998 QE|41}} || — || Agosto 17, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|96509}}
|-id=510 bgcolor=#d6d6d6
| 96510 || {{mp|1998 QL|55}} || — || Agosto 26, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|96510}}
|-id=511 bgcolor=#e9e9e9
| 96511 || {{mp|1998 QG|57}} || — || Agosto 30, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|96511}}
|-id=512 bgcolor=#e9e9e9
| 96512 || {{mp|1998 QE|67}} || — || Agosto 24, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|96512}}
|-id=513 bgcolor=#d6d6d6
| 96513 || {{mp|1998 QW|83}} || — || Agosto 24, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#634|INA]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|96513}}
|-id=514 bgcolor=#d6d6d6
| 96514 || {{mp|1998 QC|84}} || — || Agosto 24, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96514}}
|-id=515 bgcolor=#d6d6d6
| 96515 || {{mp|1998 QT|85}} || — || Agosto 24, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.7 km'' || {{M+J|96515}}
|-id=516 bgcolor=#d6d6d6
| 96516 || {{mp|1998 QU|95}} || — || Agosto 19, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|96516}}
|-id=517 bgcolor=#d6d6d6
| 96517 || {{mp|1998 QG|99}} || — || Agosto 26, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || {{·}} || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|96517}}
|-id=518 bgcolor=#fefefe
| 96518 || {{mp|1998 RO|3}} || — || Setyembre 14, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96518}}
|-id=519 bgcolor=#e9e9e9
| 96519 || {{mp|1998 RB|5}} || — || Setyembre 10, 1998 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Višnjan Observatory|Višnjan]] || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|96519}}
|-id=520 bgcolor=#d6d6d6
| 96520 || {{mp|1998 RH|6}} || — || Setyembre 14, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96520}}
|-id=521 bgcolor=#d6d6d6
| 96521 || {{mp|1998 RF|9}} || — || Setyembre 13, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96521}}
|-id=522 bgcolor=#d6d6d6
| 96522 || {{mp|1998 RK|23}} || — || Setyembre 14, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|96522}}
|-id=523 bgcolor=#e9e9e9
| 96523 || {{mp|1998 RC|26}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|96523}}
|-id=524 bgcolor=#e9e9e9
| 96524 || {{mp|1998 RY|28}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96524}}
|-id=525 bgcolor=#d6d6d6
| 96525 || {{mp|1998 RE|37}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96525}}
|-id=526 bgcolor=#d6d6d6
| 96526 || {{mp|1998 RU|40}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|96526}}
|-id=527 bgcolor=#d6d6d6
| 96527 || {{mp|1998 RQ|45}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | ''7.0 km'' || {{M+J|96527}}
|-id=528 bgcolor=#d6d6d6
| 96528 || {{mp|1998 RP|49}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96528}}
|-id=529 bgcolor=#d6d6d6
| 96529 || {{mp|1998 RR|49}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96529}}
|-id=530 bgcolor=#e9e9e9
| 96530 || {{mp|1998 RE|54}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 7.3 km || {{M+J|96530}}
|-id=531 bgcolor=#d6d6d6
| 96531 || {{mp|1998 RL|68}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96531}}
|-id=532 bgcolor=#d6d6d6
| 96532 || {{mp|1998 RH|69}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96532}}
|-id=533 bgcolor=#d6d6d6
| 96533 || {{mp|1998 RH|72}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|96533}}
|-id=534 bgcolor=#d6d6d6
| 96534 || {{mp|1998 RO|79}} || — || Setyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96534}}
|-id=535 bgcolor=#fefefe
| 96535 Schiehallion || {{mp|1998 SC|5}} || {{MoMP|96535|Schiehallion}} || Setyembre 20, 1998 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 1.2 km || {{M+J|96535}}
|-id=536 bgcolor=#ffc2e0
| 96536 || {{mp|1998 SO|10}} || — || Setyembre 19, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.89)&lt;/small&gt;]]{{·}}[[Apollo asteroid|APO]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt; || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96536}}
|-id=537 bgcolor=#d6d6d6
| 96537 || {{mp|1998 SF|12}} || — || Setyembre 22, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96537}}
|-id=538 bgcolor=#e9e9e9
| 96538 || {{mp|1998 SN|24}} || — || Setyembre 17, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96538}}
|-id=539 bgcolor=#d6d6d6
| 96539 || {{mp|1998 SW|27}} || — || Setyembre 24, 1998 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || [[FIN tbl#612|TIR]]{{·}}{{Interloper|612}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|96539}}
|-id=540 bgcolor=#d6d6d6
| 96540 || {{mp|1998 SC|29}} || — || Setyembre 18, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|96540}}
|-id=541 bgcolor=#d6d6d6
| 96541 || {{mp|1998 SR|31}} || — || Setyembre 20, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96541}}
|-id=542 bgcolor=#d6d6d6
| 96542 || {{mp|1998 SA|44}} || — || Setyembre 21, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|96542}}
|-id=543 bgcolor=#d6d6d6
| 96543 || {{mp|1998 SE|48}} || — || Setyembre 27, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96543}}
|-id=544 bgcolor=#d6d6d6
| 96544 || {{mp|1998 SK|52}} || — || Setyembre 28, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|96544}}
|-id=545 bgcolor=#d6d6d6
| 96545 || {{mp|1998 SQ|53}} || — || Setyembre 16, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''6.3 km'' || {{M+J|96545}}
|-id=546 bgcolor=#e9e9e9
| 96546 || {{mp|1998 SO|55}} || — || Setyembre 16, 1998 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|96546}}
|-id=547 bgcolor=#d6d6d6
| 96547 || {{mp|1998 SB|57}} || — || Setyembre 17, 1998 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|96547}}
|-id=548 bgcolor=#d6d6d6
| 96548 || {{mp|1998 SX|59}} || — || Setyembre 17, 1998 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|96548}}
|-id=549 bgcolor=#d6d6d6
| 96549 || {{mp|1998 SE|63}} || — || Setyembre 26, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|96549}}
|-id=550 bgcolor=#d6d6d6
| 96550 || {{mp|1998 SH|68}} || — || Setyembre 19, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#608|BRA]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96550}}
|-id=551 bgcolor=#e9e9e9
| 96551 || {{mp|1998 SL|100}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96551}}
|-id=552 bgcolor=#d6d6d6
| 96552 || {{mp|1998 SE|113}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|96552}}
|-id=553 bgcolor=#d6d6d6
| 96553 || {{mp|1998 SS|114}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96553}}
|-id=554 bgcolor=#d6d6d6
| 96554 || {{mp|1998 SD|119}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 11 km || {{M+J|96554}}
|-id=555 bgcolor=#d6d6d6
| 96555 || {{mp|1998 SN|121}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.3 km'' || {{M+J|96555}}
|-id=556 bgcolor=#d6d6d6
| 96556 || {{mp|1998 ST|126}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|96556}}
|-id=557 bgcolor=#d6d6d6
| 96557 || {{mp|1998 SC|127}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|96557}}
|-id=558 bgcolor=#fefefe
| 96558 || {{mp|1998 SP|127}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96558}}
|-id=559 bgcolor=#d6d6d6
| 96559 || {{mp|1998 SF|129}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|96559}}
|-id=560 bgcolor=#d6d6d6
| 96560 || {{mp|1998 SF|133}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|96560}}
|-id=561 bgcolor=#d6d6d6
| 96561 || {{mp|1998 SB|135}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|96561}}
|-id=562 bgcolor=#fa8072
| 96562 || {{mp|1998 SZ|138}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96562}}
|-id=563 bgcolor=#e9e9e9
| 96563 || {{mp|1998 SB|154}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | 4.6 km || {{M+J|96563}}
|-id=564 bgcolor=#d6d6d6
| 96564 || {{mp|1998 SN|156}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96564}}
|-id=565 bgcolor=#e9e9e9
| 96565 || {{mp|1998 SB|157}} || — || Setyembre 26, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96565}}
|-id=566 bgcolor=#d6d6d6
| 96566 || {{mp|1998 TC|2}} || — || Oktubre 12, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|96566}}
|-id=567 bgcolor=#d6d6d6
| 96567 || {{mp|1998 TE|18}} || — || Oktubre 13, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|96567}}
|-id=568 bgcolor=#d6d6d6
| 96568 || {{mp|1998 TS|19}} || — || Oktubre 15, 1998 || Xinglong || SCAP || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96568}}
|-id=569 bgcolor=#d6d6d6
| 96569 || {{mp|1998 TO|31}} || — || Oktubre 11, 1998 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|96569}}
|-id=570 bgcolor=#d6d6d6
| 96570 || {{mp|1998 TJ|32}} || — || Oktubre 11, 1998 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|96570}}
|-id=571 bgcolor=#d6d6d6
| 96571 || {{mp|1998 UN|11}} || — || Oktubre 17, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|96571}}
|-id=572 bgcolor=#d6d6d6
| 96572 || {{mp|1998 UN|16}} || — || Oktubre 23, 1998 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || {{·}} || align=right | 9.8 km || {{M+J|96572}}
|-id=573 bgcolor=#fefefe
| 96573 || {{mp|1998 UJ|19}} || — || Oktubre 28, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96573}}
|-id=574 bgcolor=#d6d6d6
| 96574 || {{mp|1998 UJ|23}} || — || Oktubre 30, 1998 || [[Goodricke-Pigott Observatory|Goodricke-Pigott]] || [[Roy A. Tucker|R. A. Tucker]] || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|96574}}
|-id=575 bgcolor=#d6d6d6
| 96575 || {{mp|1998 UY|28}} || — || Oktubre 18, 1998 || [[La Silla Observatory|La Silla]] || [[Eric Walter Elst|E. W. Elst]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|96575}}
|-id=576 bgcolor=#d6d6d6
| 96576 || {{mp|1998 UH|35}} || — || Oktubre 28, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''7.0 km'' || {{M+J|96576}}
|-id=577 bgcolor=#d6d6d6
| 96577 || {{mp|1998 UC|42}} || — || Oktubre 28, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96577}}
|-id=578 bgcolor=#d6d6d6
| 96578 || {{mp|1998 VT|2}} || — || Nobyembre 10, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96578}}
|-id=579 bgcolor=#d6d6d6
| 96579 || {{mp|1998 VP|7}} || — || Nobyembre 10, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96579}}
|-id=580 bgcolor=#d6d6d6
| 96580 || {{mp|1998 VY|8}} || — || Nobyembre 10, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#630|AEG]] || align=right | 7.3 km || {{M+J|96580}}
|-id=581 bgcolor=#d6d6d6
| 96581 || {{mp|1998 VJ|16}} || — || Nobyembre 10, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.7 km || {{M+J|96581}}
|-id=582 bgcolor=#d6d6d6
| 96582 || {{mp|1998 VF|25}} || — || Nobyembre 10, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|96582}}
|-id=583 bgcolor=#d6d6d6
| 96583 || {{mp|1998 VG|34}} || — || Nobyembre 15, 1998 || [[Osservatorio Astronomico Sormano|Sormano]] || [[Piero Sicoli|P. Sicoli]], [[Francesco Manca|F. Manca]] || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|96583}}
|-id=584 bgcolor=#d6d6d6
| 96584 || {{mp|1998 VG|53}} || — || Nobyembre 14, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|96584}}
|-id=585 bgcolor=#d6d6d6
| 96585 || {{mp|1998 WY|2}} || — || Nobyembre 17, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96585}}
|-id=586 bgcolor=#d6d6d6
| 96586 || {{mp|1998 WE|14}} || — || Nobyembre 21, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|96586}}
|-id=587 bgcolor=#d6d6d6
| 96587 || {{mp|1998 WK|15}} || — || Nobyembre 21, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|96587}}
|-id=588 bgcolor=#d6d6d6
| 96588 || {{mp|1998 WR|20}} || — || Nobyembre 18, 1998 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#613|LIX]] || align=right | 9.3 km || {{M+J|96588}}
|-id=589 bgcolor=#d6d6d6
| 96589 || {{mp|1998 WW|22}} || — || Nobyembre 18, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.7 km || {{M+J|96589}}
|-id=590 bgcolor=#ffc2e0
| 96590 || 1998 XB || — || Disyembre 1, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[Aten asteroid|ATE]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt;{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#96590|slow]] || align=right data-sort-value=&quot;0.88&quot; | 880 m || {{M+J|96590}}
|-id=591 bgcolor=#d6d6d6
| 96591 Emiliemartin || 1998 XY || {{MoMP|96591|Emiliemartin}} || Disyembre 7, 1998 || [[Caussols, Alpes-Maritimes|Caussols]] || [[OCA–DLR Asteroid Survey|ODAS]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|96591}}
|-id=592 bgcolor=#d6d6d6
| 96592 || {{mp|1998 XC|1}} || — || Disyembre 7, 1998 || Caussols || ODAS || {{·}} || align=right | ''5.7 km'' || {{M+J|96592}}
|-id=593 bgcolor=#d6d6d6
| 96593 || {{mp|1998 XO|20}} || — || Disyembre 10, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[FIN tbl#613|LIX]] || align=right | 8.7 km || {{M+J|96593}}
|-id=594 bgcolor=#d6d6d6
| 96594 || {{mp|1998 XA|22}} || — || Disyembre 10, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|96594}}
|-id=595 bgcolor=#d6d6d6
| 96595 || {{mp|1998 XQ|23}} || — || Disyembre 11, 1998 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|96595}}
|-id=596 bgcolor=#fefefe
| 96596 || {{mp|1998 XW|26}} || — || Disyembre 14, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria family|H]]{{·}}{{Interloper|003}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96596}}
|-id=597 bgcolor=#d6d6d6
| 96597 || {{mp|1998 XU|28}} || — || Disyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|96597}}
|-id=598 bgcolor=#d6d6d6
| 96598 || {{mp|1998 XS|41}} || — || Disyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|96598}}
|-id=599 bgcolor=#d6d6d6
| 96599 || {{mp|1998 XP|49}} || — || Disyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|96599}}
|-id=600 bgcolor=#d6d6d6
| 96600 || {{mp|1998 XH|74}} || — || Disyembre 14, 1998 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|96600}}
|}

== 96601–96700 ==
{{Anchor|601}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 96601 || {{mp|1998 XD|78}} || — || Disyembre 15, 1998 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|96601}}
|-id=602 bgcolor=#d6d6d6
| 96602 || {{mp|1998 YF|9}} || — || Disyembre 23, 1998 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|96602}}
|-id=603 bgcolor=#d6d6d6
| 96603 || {{mp|1998 YH|12}} || — || Disyembre 20, 1998 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || Kolar, A., [[Lenka Kotková|L. Kotková]] || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|96603}}
|-id=604 bgcolor=#d6d6d6
| 96604 || {{mp|1998 YG|19}} || — || Disyembre 25, 1998 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.3 km || {{M+J|96604}}
|-id=605 bgcolor=#d6d6d6
| 96605 || {{mp|1999 AS|10}} || — || Enero 7, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96605}}
|-id=606 bgcolor=#d6d6d6
| 96606 || {{mp|1999 AH|13}} || — || Enero 7, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|96606}}
|-id=607 bgcolor=#d6d6d6
| 96607 || {{mp|1999 AT|30}} || — || Enero 14, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | ''8.1 km'' || {{M+J|96607}}
|-id=608 bgcolor=#d6d6d6
| 96608 || {{mp|1999 AO|34}} || — || Enero 15, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 12 km || {{M+J|96608}}
|-id=609 bgcolor=#d6d6d6
| 96609 || {{mp|1999 AQ|35}} || — || Enero 9, 1999 || [[Observatorio Nacional de Llano del Hato|Mérida]] || Naranjo, O. A. || [[Hilda family|HIL]]{{·}}[[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 11 km || {{M+J|96609}}
|-id=610 bgcolor=#d6d6d6
| 96610 || {{mp|1999 BZ|18}} || — || Enero 16, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 8.7 km || {{M+J|96610}}
|-id=611 bgcolor=#fefefe
| 96611 || {{mp|1999 BJ|29}} || — || Enero 18, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96611}}
|-id=612 bgcolor=#fefefe
| 96612 Litipei || {{mp|1999 CZ|3}} || {{MoMP|96612|Litipei}} || Pebrero 5, 1999 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|96612}}
|-id=613 bgcolor=#fefefe
| 96613 || {{mp|1999 CG|5}} || — || Pebrero 12, 1999 || [[Gekko Observatory|Gekko]] || [[Tetsuo Kagawa|T. Kagawa]] || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|96613}}
|-id=614 bgcolor=#d6d6d6
| 96614 || {{mp|1999 CL|16}} || — || Pebrero 6, 1999 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || [[Jupiter Tisserand invariant|T&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt; &lt;small&gt;(2.99)&lt;/small&gt;]] || align=right | 9.2 km || {{M+J|96614}}
|-id=615 bgcolor=#d6d6d6
| 96615 || {{mp|1999 CZ|17}} || — || Pebrero 10, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 9.5 km || {{M+J|96615}}
|-id=616 bgcolor=#d6d6d6
| 96616 || {{mp|1999 CG|20}} || — || Pebrero 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|96616}}
|-id=617 bgcolor=#fefefe
| 96617 || {{mp|1999 CC|32}} || — || Pebrero 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|96617}}
|-id=618 bgcolor=#fefefe
| 96618 || {{mp|1999 CL|102}} || — || Pebrero 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96618}}
|-id=619 bgcolor=#fefefe
| 96619 || {{mp|1999 CA|115}} || — || Pebrero 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96619}}
|-id=620 bgcolor=#fefefe
| 96620 || {{mp|1999 CG|116}} || — || Pebrero 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96620}}
|-id=621 bgcolor=#d6d6d6
| 96621 || {{mp|1999 CV|120}} || — || Pebrero 11, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|96621}}
|-id=622 bgcolor=#fefefe
| 96622 || 1999 DY || — || Pebrero 18, 1999 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96622}}
|-id=623 bgcolor=#fefefe
| 96623 Leani || {{mp|1999 ET|4}} || {{MoMP|96623|Leani}} || Marso 14, 1999 || [[Osservatorio Astronomico di Monte Agliale|Monte Agliale]] || Santangelo, M. M. M. || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96623}}
|-id=624 bgcolor=#fefefe
| 96624 || {{mp|1999 EZ|5}} || — || Marso 12, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96624}}
|-id=625 bgcolor=#fefefe
| 96625 || {{mp|1999 FY|1}} || — || Marso 16, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96625}}
|-id=626 bgcolor=#fefefe
| 96626 || {{mp|1999 FQ|9}} || — || Marso 22, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96626}}
|-id=627 bgcolor=#fefefe
| 96627 || {{mp|1999 FW|26}} || — || Marso 19, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96627}}
|-id=628 bgcolor=#fefefe
| 96628 || {{mp|1999 FW|27}} || — || Marso 19, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96628}}
|-id=629 bgcolor=#fefefe
| 96629 || {{mp|1999 FA|29}} || — || Marso 19, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|96629}}
|-id=630 bgcolor=#fefefe
| 96630 || {{mp|1999 FY|30}} || — || Marso 19, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96630}}
|-id=631 bgcolor=#ffc2e0
| 96631 || {{mp|1999 FP|59}} || — || Marso 23, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Amor asteroid|AMO]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt; || align=right data-sort-value=&quot;0.83&quot; | ''830 m'' || {{M+J|96631}}
|-id=632 bgcolor=#e9e9e9
| 96632 || {{mp|1999 GE|1}} || — || Abril 6, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|96632}}
|-id=633 bgcolor=#fefefe
| 96633 || {{mp|1999 GZ|1}} || — || Abril 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96633}}
|-id=634 bgcolor=#fefefe
| 96634 || {{mp|1999 GF|2}} || — || Abril 9, 1999 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || [[Vesta family|V]] || align=right | 1.8 km || {{M+J|96634}}
|-id=635 bgcolor=#fefefe
| 96635 || {{mp|1999 GR|4}} || — || Abril 10, 1999 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || V || align=right | 2.1 km || {{M+J|96635}}
|-id=636 bgcolor=#fefefe
| 96636 || {{mp|1999 GG|7}} || — || Abril 6, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96636}}
|-id=637 bgcolor=#fefefe
| 96637 || {{mp|1999 GQ|7}} || — || Abril 7, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|96637}}
|-id=638 bgcolor=#fefefe
| 96638 || {{mp|1999 GZ|8}} || — || Abril 10, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96638}}
|-id=639 bgcolor=#fefefe
| 96639 || {{mp|1999 GJ|9}} || — || Abril 11, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96639}}
|-id=640 bgcolor=#fefefe
| 96640 || {{mp|1999 GT|18}} || — || Abril 15, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96640}}
|-id=641 bgcolor=#fefefe
| 96641 || {{mp|1999 GG|22}} || — || Abril 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|96641}}
|-id=642 bgcolor=#fefefe
| 96642 || {{mp|1999 GN|25}} || — || Abril 6, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|96642}}
|-id=643 bgcolor=#fefefe
| 96643 || {{mp|1999 GY|26}} || — || Abril 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96643}}
|-id=644 bgcolor=#fefefe
| 96644 || {{mp|1999 GX|30}} || — || Abril 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96644}}
|-id=645 bgcolor=#fefefe
| 96645 || {{mp|1999 GB|35}} || — || Abril 6, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96645}}
|-id=646 bgcolor=#fefefe
| 96646 || {{mp|1999 GR|35}} || — || Abril 7, 1999 || Socorro || LINEAR || NYS{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96646}}
|-id=647 bgcolor=#fefefe
| 96647 || {{mp|1999 GX|35}} || — || Abril 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Duponta|(1338)]] ([[Flora family|FLO]]) || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96647}}
|-id=648 bgcolor=#fefefe
| 96648 || {{mp|1999 GZ|45}} || — || Abril 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|96648}}
|-id=649 bgcolor=#fefefe
| 96649 || {{mp|1999 GL|59}} || — || Abril 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96649}}
|-id=650 bgcolor=#fefefe
| 96650 || {{mp|1999 GX|60}} || — || Abril 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96650}}
|-id=651 bgcolor=#fefefe
| 96651 || {{mp|1999 GT|62}} || — || Abril 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96651}}
|-id=652 bgcolor=#fefefe
| 96652 || 1999 HA || — || Abril 16, 1999 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96652}}
|-id=653 bgcolor=#fefefe
| 96653 || {{mp|1999 HG|9}} || — || Abril 17, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96653}}
|-id=654 bgcolor=#fefefe
| 96654 || {{mp|1999 JM|1}} || — || Mayo 8, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 1.6 km || {{M+J|96654}}
|-id=655 bgcolor=#fefefe
| 96655 || {{mp|1999 JD|2}} || — || Mayo 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|96655}}
|-id=656 bgcolor=#fefefe
| 96656 || {{mp|1999 JJ|2}} || — || Mayo 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96656}}
|-id=657 bgcolor=#fefefe
| 96657 || {{mp|1999 JY|5}} || — || Mayo 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96657}}
|-id=658 bgcolor=#fefefe
| 96658 || {{mp|1999 JC|6}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96658}}
|-id=659 bgcolor=#fefefe
| 96659 || {{mp|1999 JO|7}} || — || Mayo 8, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96659}}
|-id=660 bgcolor=#fefefe
| 96660 || {{mp|1999 JN|9}} || — || Mayo 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96660}}
|-id=661 bgcolor=#fefefe
| 96661 || {{mp|1999 JT|12}} || — || Mayo 14, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96661}}
|-id=662 bgcolor=#fefefe
| 96662 || {{mp|1999 JT|13}} || — || Mayo 10, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96662}}
|-id=663 bgcolor=#fefefe
| 96663 || {{mp|1999 JZ|14}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96663}}
|-id=664 bgcolor=#fefefe
| 96664 || {{mp|1999 JG|15}} || — || Mayo 15, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96664}}
|-id=665 bgcolor=#fefefe
| 96665 || {{mp|1999 JL|22}} || — || Mayo 10, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96665}}
|-id=666 bgcolor=#fefefe
| 96666 || {{mp|1999 JH|23}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|96666}}
|-id=667 bgcolor=#fefefe
| 96667 || {{mp|1999 JJ|23}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96667}}
|-id=668 bgcolor=#fefefe
| 96668 || {{mp|1999 JH|24}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96668}}
|-id=669 bgcolor=#fefefe
| 96669 || {{mp|1999 JS|31}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96669}}
|-id=670 bgcolor=#fefefe
| 96670 || {{mp|1999 JM|32}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|96670}}
|-id=671 bgcolor=#fefefe
| 96671 || {{mp|1999 JD|33}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96671}}
|-id=672 bgcolor=#fefefe
| 96672 || {{mp|1999 JG|36}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || V || align=right | 5.2 km || {{M+J|96672}}
|-id=673 bgcolor=#fefefe
| 96673 || {{mp|1999 JO|37}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96673}}
|-id=674 bgcolor=#fefefe
| 96674 || {{mp|1999 JQ|37}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|96674}}
|-id=675 bgcolor=#fefefe
| 96675 || {{mp|1999 JJ|40}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 1.6 km || {{M+J|96675}}
|-id=676 bgcolor=#fefefe
| 96676 || {{mp|1999 JL|40}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|96676}}
|-id=677 bgcolor=#fefefe
| 96677 || {{mp|1999 JR|40}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96677}}
|-id=678 bgcolor=#fefefe
| 96678 || {{mp|1999 JO|41}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96678}}
|-id=679 bgcolor=#fefefe
| 96679 || {{mp|1999 JW|42}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96679}}
|-id=680 bgcolor=#fefefe
| 96680 || {{mp|1999 JG|43}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.0 km || {{M+J|96680}}
|-id=681 bgcolor=#fefefe
| 96681 || {{mp|1999 JZ|46}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96681}}
|-id=682 bgcolor=#fefefe
| 96682 || {{mp|1999 JQ|48}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|96682}}
|-id=683 bgcolor=#fefefe
| 96683 || {{mp|1999 JO|49}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96683}}
|-id=684 bgcolor=#fefefe
| 96684 || {{mp|1999 JK|50}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96684}}
|-id=685 bgcolor=#fefefe
| 96685 || {{mp|1999 JQ|50}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96685}}
|-id=686 bgcolor=#fefefe
| 96686 || {{mp|1999 JP|53}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96686}}
|-id=687 bgcolor=#fefefe
| 96687 || {{mp|1999 JO|64}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96687}}
|-id=688 bgcolor=#fefefe
| 96688 || {{mp|1999 JY|70}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96688}}
|-id=689 bgcolor=#fefefe
| 96689 || {{mp|1999 JW|71}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 1.9 km || {{M+J|96689}}
|-id=690 bgcolor=#fefefe
| 96690 || {{mp|1999 JA|73}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#408|SUL]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|96690}}
|-id=691 bgcolor=#fefefe
| 96691 || {{mp|1999 JH|73}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96691}}
|-id=692 bgcolor=#fefefe
| 96692 || {{mp|1999 JJ|73}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96692}}
|-id=693 bgcolor=#e9e9e9
| 96693 || {{mp|1999 JO|74}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96693}}
|-id=694 bgcolor=#e9e9e9
| 96694 || {{mp|1999 JY|74}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96694}}
|-id=695 bgcolor=#fefefe
| 96695 || {{mp|1999 JJ|76}} || — || Mayo 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96695}}
|-id=696 bgcolor=#fefefe
| 96696 || {{mp|1999 JG|79}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.2 km || {{M+J|96696}}
|-id=697 bgcolor=#fefefe
| 96697 || {{mp|1999 JM|79}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96697}}
|-id=698 bgcolor=#fefefe
| 96698 || {{mp|1999 JA|80}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96698}}
|-id=699 bgcolor=#fefefe
| 96699 || {{mp|1999 JM|93}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|96699}}
|-id=700 bgcolor=#fefefe
| 96700 || {{mp|1999 JP|93}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96700}}
|}

== 96701–96800 ==
{{Anchor|701}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 96701 || {{mp|1999 JG|105}} || — || Mayo 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96701}}
|-id=702 bgcolor=#fefefe
| 96702 || {{mp|1999 JT|107}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|96702}}
|-id=703 bgcolor=#fefefe
| 96703 || {{mp|1999 JO|111}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96703}}
|-id=704 bgcolor=#fefefe
| 96704 || {{mp|1999 JQ|111}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96704}}
|-id=705 bgcolor=#fefefe
| 96705 || {{mp|1999 JB|117}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|96705}}
|-id=706 bgcolor=#fefefe
| 96706 || {{mp|1999 JE|119}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Massalia family|MAS]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|96706}}
|-id=707 bgcolor=#fefefe
| 96707 || {{mp|1999 JQ|119}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96707}}
|-id=708 bgcolor=#fefefe
| 96708 || {{mp|1999 JU|126}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96708}}
|-id=709 bgcolor=#fefefe
| 96709 || {{mp|1999 JK|127}} || — || Mayo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96709}}
|-id=710 bgcolor=#fefefe
| 96710 || {{mp|1999 JN|135}} || — || Mayo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|96710}}
|-id=711 bgcolor=#d6d6d6
| 96711 || {{mp|1999 JE|138}} || — || Mayo 8, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|96711}}
|-id=712 bgcolor=#fefefe
| 96712 || {{mp|1999 KH|4}} || — || Mayo 20, 1999 || [[Oaxaca Observatory|Oaxaca]] || Roe, J. M. || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96712}}
|-id=713 bgcolor=#fefefe
| 96713 || {{mp|1999 KG|5}} || — || Mayo 18, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96713}}
|-id=714 bgcolor=#fefefe
| 96714 || {{mp|1999 KH|6}} || — || Mayo 22, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96714}}
|-id=715 bgcolor=#fefefe
| 96715 || {{mp|1999 KR|7}} || — || Mayo 18, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96715}}
|-id=716 bgcolor=#fefefe
| 96716 || {{mp|1999 KD|9}} || — || Mayo 18, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96716}}
|-id=717 bgcolor=#fefefe
| 96717 || {{mp|1999 KG|9}} || — || Mayo 18, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96717}}
|-id=718 bgcolor=#fefefe
| 96718 || {{mp|1999 KU|11}} || — || Mayo 18, 1999 || Socorro || LINEAR || NYS || align=right | 1.9 km || {{M+J|96718}}
|-id=719 bgcolor=#e9e9e9
| 96719 || {{mp|1999 KO|17}} || — || Mayo 17, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|96719}}
|-id=720 bgcolor=#fefefe
| 96720 || 1999 LP || — || Hunyo 4, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96720}}
|-id=721 bgcolor=#fa8072
| 96721 || 1999 LT || — || Hunyo 7, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|96721}}
|-id=722 bgcolor=#fefefe
| 96722 || {{mp|1999 LO|4}} || — || Hunyo 10, 1999 || [[Woomera, Australia|Woomera]] || [[Frank B. Zoltowski|F. B. Zoltowski]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96722}}
|-id=723 bgcolor=#e9e9e9
| 96723 || {{mp|1999 LB|16}} || — || Hunyo 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96723}}
|-id=724 bgcolor=#fefefe
| 96724 || {{mp|1999 LY|20}} || — || Hunyo 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|96724}}
|-id=725 bgcolor=#fefefe
| 96725 || {{mp|1999 LA|30}} || — || Hunyo 12, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96725}}
|-id=726 bgcolor=#fefefe
| 96726 || {{mp|1999 LA|31}} || — || Hunyo 13, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96726}}
|-id=727 bgcolor=#fefefe
| 96727 || {{mp|1999 LK|31}} || — || Hunyo 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96727}}
|-id=728 bgcolor=#e9e9e9
| 96728 || {{mp|1999 NF|7}} || — || Hulyo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96728}}
|-id=729 bgcolor=#e9e9e9
| 96729 || {{mp|1999 NL|21}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96729}}
|-id=730 bgcolor=#e9e9e9
| 96730 || {{mp|1999 NL|23}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96730}}
|-id=731 bgcolor=#fefefe
| 96731 || {{mp|1999 NP|27}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96731}}
|-id=732 bgcolor=#e9e9e9
| 96732 || {{mp|1999 NQ|27}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96732}}
|-id=733 bgcolor=#fefefe
| 96733 || {{mp|1999 NO|28}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|96733}}
|-id=734 bgcolor=#fefefe
| 96734 || {{mp|1999 NR|42}} || — || Hulyo 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96734}}
|-id=735 bgcolor=#e9e9e9
| 96735 || {{mp|1999 NV|43}} || — || Hulyo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|96735}}
|-id=736 bgcolor=#e9e9e9
| 96736 || {{mp|1999 NA|48}} || — || Hulyo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96736}}
|-id=737 bgcolor=#e9e9e9
| 96737 || {{mp|1999 NJ|48}} || — || Hulyo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|96737}}
|-id=738 bgcolor=#e9e9e9
| 96738 || {{mp|1999 NQ|55}} || — || Hulyo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96738}}
|-id=739 bgcolor=#e9e9e9
| 96739 || {{mp|1999 NE|56}} || — || Hulyo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96739}}
|-id=740 bgcolor=#e9e9e9
| 96740 || {{mp|1999 NW|56}} || — || Hulyo 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96740}}
|-id=741 bgcolor=#e9e9e9
| 96741 || {{mp|1999 NY|59}} || — || Hulyo 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96741}}
|-id=742 bgcolor=#e9e9e9
| 96742 || 1999 ON || — || Hulyo 17, 1999 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96742}}
|-id=743 bgcolor=#e9e9e9
| 96743 || {{mp|1999 OC|3}} || — || Hulyo 22, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Asteroid family#Prokne|(194)]] || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96743}}
|-id=744 bgcolor=#ffc2e0
| 96744 || {{mp|1999 OW|3}} || — || Hulyo 18, 1999 || [[Mauna Kea Observatory|Mauna Kea]] || [[David J. Tholen|D. J. Tholen]], Whiteley, R. J. || [[Apollo asteroid|APO]] &lt;small&gt;[[+1 km NEO|+1km]]&lt;/small&gt; || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96744}}
|-id=745 bgcolor=#fefefe
| 96745 || 1999 PB || — || Agosto 2, 1999 || [[Gekko Observatory|Gekko]] || [[Tetsuo Kagawa|T. Kagawa]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96745}}
|-id=746 bgcolor=#e9e9e9
| 96746 || {{mp|1999 PK|8}} || — || Agosto 13, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96746}}
|-id=747 bgcolor=#e9e9e9
| 96747 Crespodasilva || {{mp|1999 QQ|2}} || {{MoMP|96747|Crespodasilva}} || Agosto 16, 1999 || [[George R. Wallace Jr. Astrophysical Observatory|WAO]] || Crespo da Silva, L. || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96747}}
|-id=748 bgcolor=#e9e9e9
| 96748 || {{mp|1999 RE|4}} || — || Setyembre 5, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || EUN || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96748}}
|-id=749 bgcolor=#e9e9e9
| 96749 || {{mp|1999 RF|4}} || — || Setyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96749}}
|-id=750 bgcolor=#fefefe
| 96750 || {{mp|1999 RK|8}} || — || Setyembre 4, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96750}}
|-id=751 bgcolor=#e9e9e9
| 96751 || {{mp|1999 RY|12}} || — || Setyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96751}}
|-id=752 bgcolor=#e9e9e9
| 96752 || {{mp|1999 RO|16}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96752}}
|-id=753 bgcolor=#e9e9e9
| 96753 || {{mp|1999 RB|17}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96753}}
|-id=754 bgcolor=#e9e9e9
| 96754 || {{mp|1999 RF|18}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|12739|(12739)}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96754}}
|-id=755 bgcolor=#e9e9e9
| 96755 || {{mp|1999 RJ|19}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96755}}
|-id=756 bgcolor=#e9e9e9
| 96756 || {{mp|1999 RD|20}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|96756}}
|-id=757 bgcolor=#e9e9e9
| 96757 || {{mp|1999 RG|20}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96757}}
|-id=758 bgcolor=#e9e9e9
| 96758 || {{mp|1999 RM|21}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#504|NEM]] || align=right | 4.9 km || {{M+J|96758}}
|-id=759 bgcolor=#e9e9e9
| 96759 || {{mp|1999 RE|22}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96759}}
|-id=760 bgcolor=#e9e9e9
| 96760 || {{mp|1999 RL|23}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96760}}
|-id=761 bgcolor=#e9e9e9
| 96761 || {{mp|1999 RZ|25}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96761}}
|-id=762 bgcolor=#e9e9e9
| 96762 || {{mp|1999 RW|28}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|96762}}
|-id=763 bgcolor=#e9e9e9
| 96763 || {{mp|1999 RG|30}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || HNS || align=right | 3.5 km || {{M+J|96763}}
|-id=764 bgcolor=#e9e9e9
| 96764 || {{mp|1999 RY|32}} || — || Setyembre 9, 1999 || [[Osservatorio Astronomico di Monte Agliale|Monte Agliale]] || [[Sauro Donati|S. Donati]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96764}}
|-id=765 bgcolor=#e9e9e9
| 96765 Poznańuni || {{mp|1999 RS|34}} || {{MoMP|96765|Poznańuni}} || Setyembre 10, 1999 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Petr Pravec|P. Pravec]], [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96765}}
|-id=766 bgcolor=#e9e9e9
| 96766 || {{mp|1999 RA|35}} || — || Setyembre 10, 1999 || [[Črni Vrh Observatory|Črni Vrh]] || Skvarč, J. || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96766}}
|-id=767 bgcolor=#e9e9e9
| 96767 || {{mp|1999 RP|40}} || — || Setyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96767}}
|-id=768 bgcolor=#fefefe
| 96768 || {{mp|1999 RH|50}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|96768}}
|-id=769 bgcolor=#e9e9e9
| 96769 || {{mp|1999 RC|51}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96769}}
|-id=770 bgcolor=#e9e9e9
| 96770 || {{mp|1999 RF|54}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96770}}
|-id=771 bgcolor=#e9e9e9
| 96771 || {{mp|1999 RP|56}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96771}}
|-id=772 bgcolor=#e9e9e9
| 96772 || {{mp|1999 RL|57}} || — || Setyembre 8, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96772}}
|-id=773 bgcolor=#e9e9e9
| 96773 || {{mp|1999 RJ|60}} || — || Setyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96773}}
|-id=774 bgcolor=#e9e9e9
| 96774 || {{mp|1999 RG|68}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96774}}
|-id=775 bgcolor=#e9e9e9
| 96775 || {{mp|1999 RL|73}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96775}}
|-id=776 bgcolor=#e9e9e9
| 96776 || {{mp|1999 RM|78}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96776}}
|-id=777 bgcolor=#e9e9e9
| 96777 || {{mp|1999 RB|80}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96777}}
|-id=778 bgcolor=#e9e9e9
| 96778 || {{mp|1999 RT|81}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96778}}
|-id=779 bgcolor=#e9e9e9
| 96779 || {{mp|1999 RX|82}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|96779}}
|-id=780 bgcolor=#fefefe
| 96780 || {{mp|1999 RE|83}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96780}}
|-id=781 bgcolor=#fefefe
| 96781 || {{mp|1999 RM|86}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96781}}
|-id=782 bgcolor=#d6d6d6
| 96782 || {{mp|1999 RM|95}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|96782}}
|-id=783 bgcolor=#e9e9e9
| 96783 || {{mp|1999 RS|97}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|96783}}
|-id=784 bgcolor=#e9e9e9
| 96784 || {{mp|1999 RP|101}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96784}}
|-id=785 bgcolor=#e9e9e9
| 96785 || {{mp|1999 RL|102}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96785}}
|-id=786 bgcolor=#e9e9e9
| 96786 || {{mp|1999 RN|103}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96786}}
|-id=787 bgcolor=#e9e9e9
| 96787 || {{mp|1999 RX|104}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96787}}
|-id=788 bgcolor=#e9e9e9
| 96788 || {{mp|1999 RU|105}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|96788}}
|-id=789 bgcolor=#e9e9e9
| 96789 || {{mp|1999 RB|107}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96789}}
|-id=790 bgcolor=#e9e9e9
| 96790 || {{mp|1999 RW|109}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96790}}
|-id=791 bgcolor=#e9e9e9
| 96791 || {{mp|1999 RL|110}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96791}}
|-id=792 bgcolor=#e9e9e9
| 96792 || {{mp|1999 RO|110}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|96792}}
|-id=793 bgcolor=#e9e9e9
| 96793 || {{mp|1999 RV|110}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|96793}}
|-id=794 bgcolor=#e9e9e9
| 96794 || {{mp|1999 RP|120}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|96794}}
|-id=795 bgcolor=#e9e9e9
| 96795 || {{mp|1999 RY|123}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|96795}}
|-id=796 bgcolor=#e9e9e9
| 96796 || {{mp|1999 RQ|124}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96796}}
|-id=797 bgcolor=#e9e9e9
| 96797 || {{mp|1999 RT|124}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96797}}
|-id=798 bgcolor=#e9e9e9
| 96798 || {{mp|1999 RH|127}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96798}}
|-id=799 bgcolor=#e9e9e9
| 96799 || {{mp|1999 RQ|127}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96799}}
|-id=800 bgcolor=#fefefe
| 96800 || {{mp|1999 RY|127}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96800}}
|}

== 96801–96900 ==
{{Anchor|801}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 96801 || {{mp|1999 RC|131}} || — || Setyembre 9, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96801}}
|-id=802 bgcolor=#fefefe
| 96802 || {{mp|1999 RC|134}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96802}}
|-id=803 bgcolor=#e9e9e9
| 96803 || {{mp|1999 RH|134}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|96803}}
|-id=804 bgcolor=#e9e9e9
| 96804 || {{mp|1999 RD|137}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96804}}
|-id=805 bgcolor=#e9e9e9
| 96805 || {{mp|1999 RR|138}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96805}}
|-id=806 bgcolor=#e9e9e9
| 96806 || {{mp|1999 RU|142}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96806}}
|-id=807 bgcolor=#e9e9e9
| 96807 || {{mp|1999 RK|143}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96807}}
|-id=808 bgcolor=#fefefe
| 96808 || {{mp|1999 RS|148}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96808}}
|-id=809 bgcolor=#e9e9e9
| 96809 || {{mp|1999 RV|150}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96809}}
|-id=810 bgcolor=#e9e9e9
| 96810 || {{mp|1999 RZ|156}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96810}}
|-id=811 bgcolor=#e9e9e9
| 96811 || {{mp|1999 RM|157}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96811}}
|-id=812 bgcolor=#e9e9e9
| 96812 || {{mp|1999 RZ|161}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96812}}
|-id=813 bgcolor=#fefefe
| 96813 || {{mp|1999 RP|163}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96813}}
|-id=814 bgcolor=#e9e9e9
| 96814 || {{mp|1999 RS|163}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96814}}
|-id=815 bgcolor=#e9e9e9
| 96815 || {{mp|1999 RN|164}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96815}}
|-id=816 bgcolor=#e9e9e9
| 96816 || {{mp|1999 RZ|164}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96816}}
|-id=817 bgcolor=#fefefe
| 96817 || {{mp|1999 RK|166}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96817}}
|-id=818 bgcolor=#e9e9e9
| 96818 || {{mp|1999 RW|171}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96818}}
|-id=819 bgcolor=#e9e9e9
| 96819 || {{mp|1999 RS|175}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96819}}
|-id=820 bgcolor=#e9e9e9
| 96820 || {{mp|1999 RY|176}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|96820}}
|-id=821 bgcolor=#fefefe
| 96821 || {{mp|1999 RU|180}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 1.4 km || {{M+J|96821}}
|-id=822 bgcolor=#d6d6d6
| 96822 || {{mp|1999 RY|180}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 5.7 km || {{M+J|96822}}
|-id=823 bgcolor=#fefefe
| 96823 || {{mp|1999 RK|181}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96823}}
|-id=824 bgcolor=#fefefe
| 96824 || {{mp|1999 RA|182}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96824}}
|-id=825 bgcolor=#e9e9e9
| 96825 || {{mp|1999 RA|185}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|96825}}
|-id=826 bgcolor=#e9e9e9
| 96826 || {{mp|1999 RQ|185}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|12739|(12739)}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96826}}
|-id=827 bgcolor=#e9e9e9
| 96827 || {{mp|1999 RE|186}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96827}}
|-id=828 bgcolor=#e9e9e9
| 96828 || {{mp|1999 RT|187}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|96828}}
|-id=829 bgcolor=#e9e9e9
| 96829 || {{mp|1999 RW|187}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96829}}
|-id=830 bgcolor=#e9e9e9
| 96830 || {{mp|1999 RW|189}} || — || Setyembre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96830}}
|-id=831 bgcolor=#e9e9e9
| 96831 || {{mp|1999 RU|194}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96831}}
|-id=832 bgcolor=#e9e9e9
| 96832 || {{mp|1999 RE|195}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96832}}
|-id=833 bgcolor=#e9e9e9
| 96833 || {{mp|1999 RL|195}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|96833}}
|-id=834 bgcolor=#e9e9e9
| 96834 || {{mp|1999 RG|199}} || — || Setyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96834}}
|-id=835 bgcolor=#e9e9e9
| 96835 || {{mp|1999 RZ|199}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96835}}
|-id=836 bgcolor=#e9e9e9
| 96836 || {{mp|1999 RU|200}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96836}}
|-id=837 bgcolor=#e9e9e9
| 96837 || {{mp|1999 RC|202}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|96837}}
|-id=838 bgcolor=#e9e9e9
| 96838 || {{mp|1999 RQ|202}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|96838}}
|-id=839 bgcolor=#e9e9e9
| 96839 || {{mp|1999 RW|202}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96839}}
|-id=840 bgcolor=#e9e9e9
| 96840 || {{mp|1999 RQ|203}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.0 km || {{M+J|96840}}
|-id=841 bgcolor=#e9e9e9
| 96841 || {{mp|1999 RP|205}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96841}}
|-id=842 bgcolor=#e9e9e9
| 96842 || {{mp|1999 RH|208}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96842}}
|-id=843 bgcolor=#e9e9e9
| 96843 || {{mp|1999 RN|209}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96843}}
|-id=844 bgcolor=#e9e9e9
| 96844 || {{mp|1999 RO|209}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96844}}
|-id=845 bgcolor=#e9e9e9
| 96845 || {{mp|1999 RU|209}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96845}}
|-id=846 bgcolor=#e9e9e9
| 96846 || {{mp|1999 RC|211}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || ADE || align=right | 5.3 km || {{M+J|96846}}
|-id=847 bgcolor=#e9e9e9
| 96847 || {{mp|1999 RS|211}} || — || Setyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|96847}}
|-id=848 bgcolor=#e9e9e9
| 96848 || {{mp|1999 RL|221}} || — || Setyembre 5, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96848}}
|-id=849 bgcolor=#e9e9e9
| 96849 || {{mp|1999 RC|224}} || — || Setyembre 7, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || [[FIN tbl#511|BRG]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|96849}}
|-id=850 bgcolor=#e9e9e9
| 96850 || {{mp|1999 RR|225}} || — || Setyembre 3, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|96850}}
|-id=851 bgcolor=#e9e9e9
| 96851 || {{mp|1999 RE|229}} || — || Setyembre 7, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96851}}
|-id=852 bgcolor=#e9e9e9
| 96852 || {{mp|1999 RW|235}} || — || Setyembre 8, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96852}}
|-id=853 bgcolor=#e9e9e9
| 96853 || {{mp|1999 RQ|236}} || — || Setyembre 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96853}}
|-id=854 bgcolor=#e9e9e9
| 96854 || {{mp|1999 RD|238}} || — || Setyembre 8, 1999 || Catalina || CSS || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.4 km || {{M+J|96854}}
|-id=855 bgcolor=#e9e9e9
| 96855 || {{mp|1999 RK|238}} || — || Setyembre 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|96855}}
|-id=856 bgcolor=#e9e9e9
| 96856 || {{mp|1999 RX|238}} || — || Setyembre 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|96856}}
|-id=857 bgcolor=#e9e9e9
| 96857 || {{mp|1999 RQ|242}} || — || Setyembre 4, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|96857}}
|-id=858 bgcolor=#e9e9e9
| 96858 || {{mp|1999 SY|1}} || — || Setyembre 18, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96858}}
|-id=859 bgcolor=#e9e9e9
| 96859 || {{mp|1999 SE|2}} || — || Setyembre 18, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.9 km || {{M+J|96859}}
|-id=860 bgcolor=#fefefe
| 96860 || {{mp|1999 SG|2}} || — || Setyembre 22, 1999 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|96860}}
|-id=861 bgcolor=#e9e9e9
| 96861 || {{mp|1999 SC|6}} || — || Setyembre 30, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|96861}}
|-id=862 bgcolor=#e9e9e9
| 96862 || {{mp|1999 SE|7}} || — || Setyembre 29, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|96862}}
|-id=863 bgcolor=#e9e9e9
| 96863 || {{mp|1999 SE|8}} || — || Setyembre 29, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96863}}
|-id=864 bgcolor=#e9e9e9
| 96864 || {{mp|1999 SK|9}} || — || Setyembre 29, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|96864}}
|-id=865 bgcolor=#e9e9e9
| 96865 || {{mp|1999 SA|10}} || — || Setyembre 30, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96865}}
|-id=866 bgcolor=#e9e9e9
| 96866 || {{mp|1999 SV|12}} || — || Setyembre 30, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|96866}}
|-id=867 bgcolor=#e9e9e9
| 96867 || {{mp|1999 SA|13}} || — || Setyembre 30, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|96867}}
|-id=868 bgcolor=#e9e9e9
| 96868 || {{mp|1999 SH|15}} || — || Setyembre 30, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96868}}
|-id=869 bgcolor=#e9e9e9
| 96869 || {{mp|1999 SD|19}} || — || Setyembre 30, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 8.1 km || {{M+J|96869}}
|-id=870 bgcolor=#fefefe
| 96870 || {{mp|1999 SB|21}} || — || Setyembre 30, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|96870}}
|-id=871 bgcolor=#e9e9e9
| 96871 || {{mp|1999 ST|21}} || — || Setyembre 18, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|96871}}
|-id=872 bgcolor=#e9e9e9
| 96872 || {{mp|1999 TC|2}} || — || Oktubre 2, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96872}}
|-id=873 bgcolor=#e9e9e9
| 96873 || {{mp|1999 TH|4}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96873}}
|-id=874 bgcolor=#e9e9e9
| 96874 || {{mp|1999 TF|8}} || — || Oktubre 6, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|96874}}
|-id=875 bgcolor=#e9e9e9
| 96875 || {{mp|1999 TE|10}} || — || Oktubre 8, 1999 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96875}}
|-id=876 bgcolor=#e9e9e9
| 96876 Andreamanna || {{mp|1999 TY|10}} || {{MoMP|96876|Andreamanna}} || Oktubre 7, 1999 || [[Osservatorio Astronomico di Gnosca|Gnosca]] || [[Stefano Sposetti|S. Sposetti]] || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96876}}
|-id=877 bgcolor=#e9e9e9
| 96877 || {{mp|1999 TF|13}} || — || Oktubre 10, 1999 || [[Nihondaira Observatory Oohira Station|Oohira]] || [[Takeshi Urata|T. Urata]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|96877}}
|-id=878 bgcolor=#e9e9e9
| 96878 || {{mp|1999 TE|16}} || — || Oktubre 11, 1999 || [[Črni Vrh Observatory|Črni Vrh]] || Mikuž, H. || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96878}}
|-id=879 bgcolor=#e9e9e9
| 96879 || {{mp|1999 TG|16}} || — || Oktubre 11, 1999 || [[Osservatorio Astronomico di Monte Agliale|Monte Agliale]] || [[Sauro Donati|S. Donati]] || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96879}}
|-id=880 bgcolor=#e9e9e9
| 96880 || {{mp|1999 TD|18}} || — || Oktubre 10, 1999 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96880}}
|-id=881 bgcolor=#e9e9e9
| 96881 || {{mp|1999 TD|21}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|96881}}
|-id=882 bgcolor=#e9e9e9
| 96882 || {{mp|1999 TQ|23}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|96882}}
|-id=883 bgcolor=#e9e9e9
| 96883 || {{mp|1999 TA|24}} || — || Oktubre 4, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|96883}}
|-id=884 bgcolor=#e9e9e9
| 96884 || {{mp|1999 TP|25}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96884}}
|-id=885 bgcolor=#e9e9e9
| 96885 || {{mp|1999 TK|26}} || — || Oktubre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96885}}
|-id=886 bgcolor=#e9e9e9
| 96886 || {{mp|1999 TT|26}} || — || Oktubre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96886}}
|-id=887 bgcolor=#e9e9e9
| 96887 || {{mp|1999 TB|32}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96887}}
|-id=888 bgcolor=#e9e9e9
| 96888 || {{mp|1999 TH|34}} || — || Oktubre 1, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|96888}}
|-id=889 bgcolor=#e9e9e9
| 96889 || {{mp|1999 TQ|35}} || — || Oktubre 4, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|96889}}
|-id=890 bgcolor=#fefefe
| 96890 || {{mp|1999 TE|36}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96890}}
|-id=891 bgcolor=#e9e9e9
| 96891 || {{mp|1999 TC|37}} || — || Oktubre 13, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|96891}}
|-id=892 bgcolor=#e9e9e9
| 96892 || {{mp|1999 TY|38}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|96892}}
|-id=893 bgcolor=#e9e9e9
| 96893 || {{mp|1999 TM|39}} || — || Oktubre 3, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96893}}
|-id=894 bgcolor=#d6d6d6
| 96894 || {{mp|1999 TV|40}} || — || Oktubre 5, 1999 || Catalina || CSS || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96894}}
|-id=895 bgcolor=#e9e9e9
| 96895 || {{mp|1999 TY|40}} || — || Oktubre 5, 1999 || Catalina || CSS || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96895}}
|-id=896 bgcolor=#e9e9e9
| 96896 || {{mp|1999 TM|43}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96896}}
|-id=897 bgcolor=#e9e9e9
| 96897 || {{mp|1999 TJ|56}} || — || Oktubre 6, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|96897}}
|-id=898 bgcolor=#d6d6d6
| 96898 || {{mp|1999 TV|58}} || — || Oktubre 6, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|96898}}
|-id=899 bgcolor=#d6d6d6
| 96899 || {{mp|1999 TB|59}} || — || Oktubre 6, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''5.7 km'' || {{M+J|96899}}
|-id=900 bgcolor=#fefefe
| 96900 || {{mp|1999 TC|69}} || — || Oktubre 9, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96900}}
|}

== 96901–97000 ==
{{Anchor|901}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 96901 || {{mp|1999 TM|70}} || — || Oktubre 9, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|96901}}
|-id=902 bgcolor=#e9e9e9
| 96902 || {{mp|1999 TH|81}} || — || Oktubre 11, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|96902}}
|-id=903 bgcolor=#d6d6d6
| 96903 || {{mp|1999 TJ|83}} || — || Oktubre 12, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|96903}}
|-id=904 bgcolor=#e9e9e9
| 96904 || {{mp|1999 TN|95}} || — || Oktubre 2, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|96904}}
|-id=905 bgcolor=#e9e9e9
| 96905 || {{mp|1999 TT|95}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96905}}
|-id=906 bgcolor=#d6d6d6
| 96906 || {{mp|1999 TJ|98}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|96906}}
|-id=907 bgcolor=#e9e9e9
| 96907 || {{mp|1999 TC|99}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96907}}
|-id=908 bgcolor=#e9e9e9
| 96908 || {{mp|1999 TP|99}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|96908}}
|-id=909 bgcolor=#e9e9e9
| 96909 || {{mp|1999 TC|101}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96909}}
|-id=910 bgcolor=#e9e9e9
| 96910 || {{mp|1999 TX|102}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | 3.5 km || {{M+J|96910}}
|-id=911 bgcolor=#e9e9e9
| 96911 || {{mp|1999 TY|102}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|96911}}
|-id=912 bgcolor=#d6d6d6
| 96912 || {{mp|1999 TB|103}} || — || Oktubre 2, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|96912}}
|-id=913 bgcolor=#e9e9e9
| 96913 || {{mp|1999 TO|103}} || — || Oktubre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|96913}}
|-id=914 bgcolor=#e9e9e9
| 96914 || {{mp|1999 TP|103}} || — || Oktubre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96914}}
|-id=915 bgcolor=#fefefe
| 96915 || {{mp|1999 TC|105}} || — || Oktubre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|96915}}
|-id=916 bgcolor=#fefefe
| 96916 || {{mp|1999 TL|107}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|96916}}
|-id=917 bgcolor=#e9e9e9
| 96917 || {{mp|1999 TD|113}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96917}}
|-id=918 bgcolor=#fefefe
| 96918 || {{mp|1999 TJ|113}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|96918}}
|-id=919 bgcolor=#e9e9e9
| 96919 || {{mp|1999 TU|113}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|96919}}
|-id=920 bgcolor=#e9e9e9
| 96920 || {{mp|1999 TD|116}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#514|AGN]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96920}}
|-id=921 bgcolor=#fefefe
| 96921 || {{mp|1999 TN|117}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96921}}
|-id=922 bgcolor=#e9e9e9
| 96922 || {{mp|1999 TO|118}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96922}}
|-id=923 bgcolor=#e9e9e9
| 96923 || {{mp|1999 TM|121}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96923}}
|-id=924 bgcolor=#e9e9e9
| 96924 || {{mp|1999 TV|122}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|96924}}
|-id=925 bgcolor=#e9e9e9
| 96925 || {{mp|1999 TX|125}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96925}}
|-id=926 bgcolor=#e9e9e9
| 96926 || {{mp|1999 TD|126}} || — || Oktubre 4, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96926}}
|-id=927 bgcolor=#e9e9e9
| 96927 || {{mp|1999 TX|126}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96927}}
|-id=928 bgcolor=#e9e9e9
| 96928 || {{mp|1999 TU|128}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|96928}}
|-id=929 bgcolor=#e9e9e9
| 96929 || {{mp|1999 TW|128}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96929}}
|-id=930 bgcolor=#e9e9e9
| 96930 || {{mp|1999 TD|129}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96930}}
|-id=931 bgcolor=#e9e9e9
| 96931 || {{mp|1999 TR|129}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96931}}
|-id=932 bgcolor=#e9e9e9
| 96932 || {{mp|1999 TG|130}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|96932}}
|-id=933 bgcolor=#e9e9e9
| 96933 || {{mp|1999 TV|130}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|96933}}
|-id=934 bgcolor=#fefefe
| 96934 || {{mp|1999 TC|132}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96934}}
|-id=935 bgcolor=#e9e9e9
| 96935 || {{mp|1999 TJ|135}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|96935}}
|-id=936 bgcolor=#e9e9e9
| 96936 || {{mp|1999 TW|140}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|96936}}
|-id=937 bgcolor=#e9e9e9
| 96937 || {{mp|1999 TY|140}} || — || Oktubre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96937}}
|-id=938 bgcolor=#e9e9e9
| 96938 || {{mp|1999 TQ|146}} || — || Oktubre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96938}}
|-id=939 bgcolor=#fefefe
| 96939 || {{mp|1999 TW|146}} || — || Oktubre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96939}}
|-id=940 bgcolor=#d6d6d6
| 96940 || {{mp|1999 TX|149}} || — || Oktubre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96940}}
|-id=941 bgcolor=#e9e9e9
| 96941 || {{mp|1999 TF|153}} || — || Oktubre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|96941}}
|-id=942 bgcolor=#e9e9e9
| 96942 || {{mp|1999 TQ|154}} || — || Oktubre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|96942}}
|-id=943 bgcolor=#e9e9e9
| 96943 || {{mp|1999 TE|157}} || — || Oktubre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|96943}}
|-id=944 bgcolor=#e9e9e9
| 96944 || {{mp|1999 TK|161}} || — || Oktubre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|96944}}
|-id=945 bgcolor=#d6d6d6
| 96945 || {{mp|1999 TB|163}} || — || Oktubre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96945}}
|-id=946 bgcolor=#e9e9e9
| 96946 || {{mp|1999 TT|163}} || — || Oktubre 9, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|96946}}
|-id=947 bgcolor=#e9e9e9
| 96947 || {{mp|1999 TD|167}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|96947}}
|-id=948 bgcolor=#e9e9e9
| 96948 || {{mp|1999 TB|168}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96948}}
|-id=949 bgcolor=#e9e9e9
| 96949 || {{mp|1999 TG|170}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|96949}}
|-id=950 bgcolor=#e9e9e9
| 96950 || {{mp|1999 TU|171}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#510|MIS]] || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|96950}}
|-id=951 bgcolor=#e9e9e9
| 96951 || {{mp|1999 TC|173}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96951}}
|-id=952 bgcolor=#fefefe
| 96952 || {{mp|1999 TP|174}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|96952}}
|-id=953 bgcolor=#e9e9e9
| 96953 || {{mp|1999 TY|175}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96953}}
|-id=954 bgcolor=#e9e9e9
| 96954 || {{mp|1999 TU|176}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|96954}}
|-id=955 bgcolor=#d6d6d6
| 96955 || {{mp|1999 TP|177}} || — || Oktubre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|96955}}
|-id=956 bgcolor=#e9e9e9
| 96956 || {{mp|1999 TS|183}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.9 km || {{M+J|96956}}
|-id=957 bgcolor=#e9e9e9
| 96957 || {{mp|1999 TZ|183}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|96957}}
|-id=958 bgcolor=#e9e9e9
| 96958 || {{mp|1999 TM|184}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|96958}}
|-id=959 bgcolor=#e9e9e9
| 96959 || {{mp|1999 TT|184}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | 4.0 km || {{M+J|96959}}
|-id=960 bgcolor=#e9e9e9
| 96960 || {{mp|1999 TV|184}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|96960}}
|-id=961 bgcolor=#e9e9e9
| 96961 || {{mp|1999 TZ|184}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|96961}}
|-id=962 bgcolor=#e9e9e9
| 96962 || {{mp|1999 TK|185}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|96962}}
|-id=963 bgcolor=#e9e9e9
| 96963 || {{mp|1999 TR|186}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|96963}}
|-id=964 bgcolor=#e9e9e9
| 96964 || {{mp|1999 TF|187}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | 3.7 km || {{M+J|96964}}
|-id=965 bgcolor=#e9e9e9
| 96965 || {{mp|1999 TC|188}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96965}}
|-id=966 bgcolor=#e9e9e9
| 96966 || {{mp|1999 TG|188}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|96966}}
|-id=967 bgcolor=#e9e9e9
| 96967 || {{mp|1999 TG|189}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.7 km || {{M+J|96967}}
|-id=968 bgcolor=#e9e9e9
| 96968 || {{mp|1999 TP|189}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|96968}}
|-id=969 bgcolor=#e9e9e9
| 96969 || {{mp|1999 TE|190}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#96969|slow]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|96969}}
|-id=970 bgcolor=#e9e9e9
| 96970 || {{mp|1999 TO|192}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96970}}
|-id=971 bgcolor=#e9e9e9
| 96971 || {{mp|1999 TB|193}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|32418|(32418)}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|96971}}
|-id=972 bgcolor=#d6d6d6
| 96972 || {{mp|1999 TE|193}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.9 km'' || {{M+J|96972}}
|-id=973 bgcolor=#e9e9e9
| 96973 || {{mp|1999 TN|193}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|96973}}
|-id=974 bgcolor=#e9e9e9
| 96974 || {{mp|1999 TL|194}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|96974}}
|-id=975 bgcolor=#e9e9e9
| 96975 || {{mp|1999 TA|197}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96975}}
|-id=976 bgcolor=#e9e9e9
| 96976 || {{mp|1999 TG|197}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|96976}}
|-id=977 bgcolor=#e9e9e9
| 96977 || {{mp|1999 TH|197}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|96977}}
|-id=978 bgcolor=#e9e9e9
| 96978 || {{mp|1999 TW|197}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|96978}}
|-id=979 bgcolor=#e9e9e9
| 96979 || {{mp|1999 TZ|197}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|96979}}
|-id=980 bgcolor=#e9e9e9
| 96980 || {{mp|1999 TM|198}} || — || Oktubre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96980}}
|-id=981 bgcolor=#e9e9e9
| 96981 || {{mp|1999 TB|201}} || — || Oktubre 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|96981}}
|-id=982 bgcolor=#e9e9e9
| 96982 || {{mp|1999 TA|209}} || — || Oktubre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|96982}}
|-id=983 bgcolor=#e9e9e9
| 96983 || {{mp|1999 TH|210}} || — || Oktubre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|96983}}
|-id=984 bgcolor=#e9e9e9
| 96984 || {{mp|1999 TT|211}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|96984}}
|-id=985 bgcolor=#e9e9e9
| 96985 || {{mp|1999 TT|212}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|96985}}
|-id=986 bgcolor=#e9e9e9
| 96986 || {{mp|1999 TK|213}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|96986}}
|-id=987 bgcolor=#e9e9e9
| 96987 || {{mp|1999 TS|213}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|96987}}
|-id=988 bgcolor=#e9e9e9
| 96988 || {{mp|1999 TP|214}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|96988}}
|-id=989 bgcolor=#d6d6d6
| 96989 || {{mp|1999 TA|215}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|96989}}
|-id=990 bgcolor=#e9e9e9
| 96990 || {{mp|1999 TQ|215}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.5 km || {{M+J|96990}}
|-id=991 bgcolor=#e9e9e9
| 96991 || {{mp|1999 TW|216}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|96991}}
|-id=992 bgcolor=#fefefe
| 96992 || {{mp|1999 TM|217}} || — || Oktubre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|96992}}
|-id=993 bgcolor=#e9e9e9
| 96993 || {{mp|1999 TW|219}} || — || Oktubre 1, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|96993}}
|-id=994 bgcolor=#e9e9e9
| 96994 || {{mp|1999 TB|220}} || — || Oktubre 1, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|96994}}
|-id=995 bgcolor=#e9e9e9
| 96995 || {{mp|1999 TH|220}} || — || Oktubre 1, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|96995}}
|-id=996 bgcolor=#e9e9e9
| 96996 || {{mp|1999 TY|220}} || — || Oktubre 2, 1999 || [[Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 7.2 km || {{M+J|96996}}
|-id=997 bgcolor=#e9e9e9
| 96997 || {{mp|1999 TF|225}} || — || Oktubre 2, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|96997}}
|-id=998 bgcolor=#fefefe
| 96998 || {{mp|1999 TX|225}} || — || Oktubre 2, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|96998}}
|-id=999 bgcolor=#e9e9e9
| 96999 || {{mp|1999 TB|230}} || — || Oktubre 3, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|96999}}
|-id=000 bgcolor=#e9e9e9
| 97000 || {{mp|1999 TB|233}} || — || Oktubre 7, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|97000}}
|}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|35em}}

== Mga panlabas na kawing ==
* [https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs050001.html Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (95001)–(100000)] (IAU Minor Planet Center) (sa Ingles)
{{DEFAULTSORT:Talaan ng mga planetang menor: 95001-100000}}
[[Kategorya:Talaan ng mga planetang menor batay sa numero|96000]]</text>
      <sha1>gkx2lj1ojboeizqt4kcx39efedo7mzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapan:Patakaran sa bisa ng Pilipinas</title>
    <ns>1</ns>
    <id>340685</id>
    <revision>
      <id>2235878</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivan P. Clarin</username>
        <id>84769</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Bureu of Immigration (Philippines)}}</comment>
      <origin>2235878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="hzwmzqs2f71vu2ygysc7eo33w7jvns5" xml:space="preserve">{{Isinalinwikang pahina|en|Bureu of Immigration (Philippines)}}</text>
      <sha1>hzwmzqs2f71vu2ygysc7eo33w7jvns5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abruzzo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340686</id>
    <redirect title="Abruzos" />
    <revision>
      <id>2235908</id>
      <timestamp>2026-10-21T11:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Abruzzo]] sa [[Abruzos]]</comment>
      <origin>2235908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="teanadiqnt1kmuzfjs9rl1ococsxtiy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Abruzos]]</text>
      <sha1>teanadiqnt1kmuzfjs9rl1ococsxtiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Umbria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340687</id>
    <redirect title="Umbría" />
    <revision>
      <id>2235912</id>
      <timestamp>2026-10-21T11:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ryomaandres</username>
        <id>8044</id>
      </contributor>
      <comment>Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Umbria]] sa [[Umbría]]</comment>
      <origin>2235912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="gxetys8v207tqwpmi2cte7lv62hqnud" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Umbría]]</text>
      <sha1>gxetys8v207tqwpmi2cte7lv62hqnud</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>