Vikipedija tlywiki https://tly.wikipedia.org/wiki/S%C9%99rlovh%C9%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medja Xususi No-pegət Okoədə Okoədə no-pegət Vikipedija Vikipedija no-pegət Fajl Fajli no-pegət MediaWiki MediaWiki no-pegət Šablon Šabloni no-pegət Dastək Dastəki no-pegət Kategorijə Kategorijə no-pegət TimedText TimedText talk Modul Moduli no-pegət Event Event talk 10 1405 126150 107908 2026-09-04T15:57:05Z ~2026-48026-61 57254 126150 wikitext text/x-wiki '''Texnikə''' (cy junani zyvonədə karde zyne məno dojdə) — elmi kəšfonku oko doj dəj žimoni rohət kardejro diləgon istehsal kardeje. Ysət texnikə cy žimoni har sferadə oko doj bedə. Ysətnə zəmonədə ən ve kompjuter texnikon, mikro elektronikonku ve oko doj bedə. Cy texnikə inkišaf cy elmi tərəggiku mytije. [[Tispir:Texnikə]] m8c2e6hn56t1o0ft5j4mati2i66jphe 0 4426 126159 122517 2026-09-05T06:46:52Z Zındənim 57304 /* */ 126159 wikitext text/x-wiki {{Zyvon |Nomə = Almani zyvon |Səhejə nom = ‘‘Deutsch’’ |Kišvəron = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Məholon = Mərkəzi ijən Qərbi Avropə |Rəsmi status = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Syxan kardəkəson həməjəvo ašmard = 95 milion |Rejting = |Kategorijə = Hind-Avropə xyjzon |Do = Hind-Avropə Xyjzon :Germani xol ::Qərbi germani zyvonon |Nyvyštəj = Latin |QOST 7.75–97 = |ISO 639-1 = de |ISO 639-2 = ger |ISO 639-3 = deu |Šəkil = |Dijəkə = }} ‘’‘Almani zyvon’’’Əboszodə F.F. “Farsi-tolyši luǧət” - s. 27.Məmmədov N.X. Tolyšə-tyrki luǧət. s. 30. ja ‘’‘nemesi’’’[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. (alm. ‘‘Deutsch’’, ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃ]; ‘‘deutsche Sprache’’, ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) — cy [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni [[almani zyvonon|almani zyvonon grupi]] aid byə zyvon. Əy Qərbi germani zyvonon grupi dəxyl bejdə ijən [[inglisi zyvon]], niderlandi zyvon ijən fryzi zyvonon bə əy nəzdikin. Almani zyvon cy almanon millijə zyvone ijən cy [[Almanijə]], [[Avstrijə]] ijən [[Lixtenštejn]]i rəsmijə zyvone. Əy həmçinin cy [[Isvecrə]], [[Belcikə]] ijən [[Luksemburg]]i gyləj rəsmijə zyvon hisob bejdə. Almani zyvon Avropədə ən ve oko dojə zyvononədə gyləje. Təxminən 95–100 milion odəm əy bənə modə zyvon oko doydə, milyonon odəmən almani zyvon bənə dımin ja xarici zyvon zıneydən. Almani zyvon ədəbijotədə, elmiədə, iqtisodijotədə, siyasətədə ijən mədəniyyətədə tarixi əhəmijəti heste. Bə xüsusən XVIII–XX əsronədə almani zyvon Avropə elmi, fəlsəfə, ədəbijot ijən musiqiədə mühümə zyvononədə gyləj hisob bejdə. == Nom == «Deutsch» nomi tarixi əsos qədimə germani «þeudisk» kəlməro omə, komi mənə «xalqə aid», «xalq zyvon» be. Əv nom əvvəl latini zyvonisə fərqli olaraq xalq syxan kardə zyvonon nišon dobe. Tarixi inkişofi nəticədə əv kəlmə bə «deutsch» formə dəqəte. Tolyši zyvonədə almani zyvonro «Almani zyvon» nom oko dojə bejdə. Luǧətonədə «nemesi» formən qeyd kardə byə.[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. == Təsnifot == Almani zyvon [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni aid bejdə. Əy təsnifoti bı cür nišon doydə: * [[Hind-Avropə zyvonon]] ** Germani zyvonon *** Qərbi germani zyvonon **** Almani zyvon Almani zyvon Qərbi germani zyvonon grupi aid bejdə. Bə həmə grup həmçinin inglisi, niderlandi, fryzi ijən gyləj diyə germani zyvonon aidin. Almani zyvon inkişofi Əçi səpe xüsusən qədimə almani dialekton, xalqi köçon, siyasi sərhədon ijən Mərkəzi Avropə tarixi hadisəjon təsir kardə. == Tarix == Almani zyvon tarixi adətən čand mərhələ bəxš kardə bejdə: * qədimə almani zyvon; * mijonə almani zyvon; * no almani zyvon; * həšinyštə almani zyvon. === Qədimə almani zyvon === Ən ǧədimə almani nyvyštəj əbidon təxminən VIII əsriro bəmonin. İn dövrədə almani zyvon hələ vahidə ədəbi zyvon nıbe. Müxtəlifə məholonədə müxtəlifə germani dialekton oko dojə bejdən. Qədimə almani zyvon tarixi germani tayfon, Frankon dövləti ijən xristian dini yay bəbe dəvri de nəzdikə əlaqə heste. Xristian dini yay bəbe nəticədə latini əlifbo oko do bəbe ijən dini mətnon almani dialektonədə nyvışte bəbe. === Mijonə almani zyvon === Təxminən XI–XIV əsronədə mijonə almani zyvon formon inkişof kardejdən. İn dövr almani ədəbijoti inkişofi baxımro mühümə mərhələ be. Şəhəron inkişof, tijorət ijən müxtəlifə almani məholon mijonədə əlaqon ve bəbe zyvon inkişofi Əçi səpe təsir karde. Mijonə əsronədə dini mətnon de yanaşı şeir, dastanon ijən diyə ədəbi əsəronən almani zyvonədə nyvıştə bejdən. === No almani zyvon ijən Martin Lüter === [[Fajl:Martin Luther by Cranach-restoration.jpg|miniatyur|[[Martin Lüter]]i İncil tərcumə almani ədəbi zyvon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir karde.]] Almani ədəbi zyvon formə gətiədə [[Martin Lüter]]i fəaliyyəti mühümə rol heste. XVI əsrədə əy [[Bibliyə|İncili]] almani zyvonədə tərcumə karde. Lüteri tərcumə genişə məholədə oxə bəbe ijən müxtəlifə almani dialekton mijonədə ümumi nyvyštəj formə peydo bəbe Əçi səpe təsir karde. Kitob çap kardə texnologijə yay bəbe həmçinin standartə nyvyštəj zyvon formə gəti sürətlə karde. === Həšinyštə dövr === XVIII ijən XIX əsronədə almani ədəbi zyvon daha standart bəbe. Məktəbon, universiteton, mətbuat, kitob çap kardə ijən dövlət idarəjon Əçi səpe böyükə təsir kardən. XIX əsrədə [[Almanijə]] siyasi birləš bəbe peš standart almani zyvon dövlət ijən təhsil sistemədə daha ve oko do bəbe. XX əsrədə radio, televizijə ijən diyə kütləvi informasiya vasitəjon standart almani zyvon yay kardə. Həšinyštə dövrədə internet ijən rəqəmsal kommunikasiya almani zyvon inkişofi Əçi səpe təsir kardejdən. == Coğrafijə yay bəbe == [[Fajl:Legal status of German in Europe.svg|miniatyur|263x263px|Almani zyvon bənə rəsmi zyvon Avropədə]] Almani zyvon əsosən Mərkəzi Avropədə oko dojə bejdə. Ən ve almani zyvonədə syxan kardəkəson [[Almanijə]]də mandə. Bundan əlovə [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]] ijən [[Isvecrə]]də almani zyvon genişə oko dojə bejdə. Tarixi səbəbonro almani zyvonədə syxan kardə icməon Avropə diyə məholonədə, həmçinin Amerikə, Afrikə ijən diyə qitəonədə peydo bıən. === Almanijə === [[Almanijə]] almani zyvonədə syxan kardəkəson ən böyükə kišvəre. Almani zyvon kišvəri rəsmi zyvon hisob bejdə ijən dövlət idarəjonədə, məktəbonədə, universitetonədə, mətbuatədə, televizijə ijən gündəlikə həyotədə oko dojə bejdə. Almanijə müxtəlifə məholonədə çoxə dialekton hestin. Bəvücud ki standart almani zyvon bütünə kišvərədə oko dojə bejdə, məholi syxanədə dialekton hələ mühümə rol hestin. === Avstrijə === [[Avstrijə]]də almani zyvon rəsmi zyvone. Avstrijə almani zyvon standart almani zyvon gyləj milli variant hesab bejdə. Əçi lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə xüsusijətonədə Almanijə standartisə fərqon hestin. === Isvecrə === [[Isvecrə]]də almani zyvon čand rəsmi zyvonədə gyləje. Kišvəri böyükə hissədə gündəlikə syxanədə isvecrə-almani dialekton oko dojə bejdən. Rəsmi nyvyštəjədə ijən məktəbonədə isə standart almani zyvon oko dojə bejdə. === Lixtenštejn === [[Lixtenštejn]]ədə almani zyvon rəsmi zyvone. Gündəlikə syxanədə müxtəlifə alemanni dialektonən oko dojə bejdən. === Belcikə ijən Luksemburg === [[Belcikə]]də almani zyvon kišvəri se rəsmi zyvonədə gyləje. Əy əsosən Belcikə Şərq məholonədə oko dojə bejdə. [[Luksemburg]]ədə almani zyvon fyrəngi ijən luksemburgi zyvonon de yanaşı mühümə rol heste. Əy mətbuatədə, təhsilədə ijən gündəlikə kommunikasiyaədə oko dojə bejdə. == Standart almani zyvon == Standart almani zyvon (alm. ‘‘Standarddeutsch’’ ja ‘‘Hochdeutsch’’) rəsmi sənədon, məktəbon, universiteton, kitobon, mətbuat ijən kütləvi informasiya vasitəjonədə oko dojə forməje. Standart almani zyvon gyləj vahidə lokal dialekti əsosədə peydo nıbe. Əy čand əsrədə müxtəlifə yazı ənənəjon ijən dialekton təsiri nəticədə formə gətiše. Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrədə standart almani zyvon bəzi fərqli xüsusijəton heste. İn fərqon əsosən lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə quruluşonədə nišon doydən. == Dialekton == Almani zyvon çoxə dialekton heste. Dialekton coğrafijə baxımro böyükə fərqon nišon doydən. Əsosi dialekt grupjon bı cür bəxš kardə bejdən: * Aşağı almani dialekton; * Mərkəzi almani dialekton; * Yuxarı almani dialekton; * alemanni dialekton; * bavari dialekton; * frank dialekton. Bəzi almani dialekton standart almani zyvonisə o qədər fərqin ki, standart zyvonədə syxan kardə odəmiro əvon başa düş karde həmişə osone ni. Isvecrədə oko doə isvecrə-almani dialekton alemanni dialekton grupi aidin. Avstrijə böyükə hissədə isə bavari grupi aid dialekton oko dojə bejdən. == Nyvyštəj == Almani zyvon latini əlifbo əsosədə nyvıştə bejdə. Standart əlifbo 26 əsosi hərf de yanaşı se umlaut hərfi — ‘‘ä’’, ‘‘ö’’, ‘‘ü’’ — ijən ‘‘ß’’ hərfi oko doydə. {| class=“wikitable” |- ! Böyükə hərf ! Kiçikə hərf |- | A || a |- | B || b |- | C || c |- | D || d |- | E || e |- | F || f |- | G || g |- | H || h |- | I || i |- | J || j |- | K || k |- | L || l |- | M || m |- | N || n |- | O || o |- | P || p |- | Q || q |- | R || r |- | S || s |- | T || t |- | U || u |- | V || v |- | W || w |- | X || x |- | Y || y |- | Z || z |} Əlovə hərfon: {| class=“wikitable” |- ! Hərf ! Nom / xüsusijət |- | Ä ä || umlaut |- | Ö ö || umlaut |- | Ü ü || umlaut |- | ẞ ß || Eszett |} ‘‘ß’’ hərfi əsosən uzun saiton ijən diftongon peš oko dojə bejdə. Isvecrə standart almani nyvyštəjədə isə ‘‘ß’’ adətən oko do nıbejdə ijən Əçi əvəzi ‘‘ss’’ nyvıştə bejdə. == Orfografijə == Almani orfografijə tarix boyu čand kərə isloh kardə byə. XX əsri sonədə ijən XXI əsri əvvələdə almani nyvyštəj qaydonədə mühümə dəyişijon kardə bıən. Almani zyvonədə isimon böyükə hərfi de nyvıştə bejdən. İn xüsusijət həšinyštə Avropə zyvonon mijonədə almani zyvon fərqli xüsusijətonədə gyləje. Məsələn: * ‘‘Haus’’ — xonə; * ‘‘Mensch’’ — odəm; * ‘‘Sprache’’ — zyvon; * ‘‘Deutschland’’ — Almanijə. == Fonetikə == Almani zyvon saiton ijən samiton zənginə sistemi heste. Qısa ijən uzun saiton mijonədə fərq söz mənə dəyiş karde zıne. Almani zyvonədə ‘‘ä, ö, ü’’ umlaut saiton xüsusi əhəmijət hestin. Həmçinin ‘‘ei’’, ‘‘au’’, ‘‘eu/äu’’ kimi diftongon genişə oko dojə bejdən. Standart almani zyvonədə bəzi səson diyə Avropə zyvononisə fərqli ifo kardə bejdən. Məsələn, ‘‘ch’’ hərf birləšijə müxtəlifə sözonədə müxtəlifə səso ifo kardə bejdə. == Grammatikə == Almani zyvon grammatikə sistemi nisbətən mürəkkəbe. İsimon cins, hal ijən ašmard əsosədə dəyiş karde zıneydən. Feilon isə şəxs, ašmard, zaman ijən şəkil əsosədə dəyiş bejdən. === Grammatikə cins === Almani zyvonədə se grammatikə cins heste: * kişi cins — ‘‘der’’; * ženə cins — ‘‘die’’; * orta cins — ‘‘das’’. Məsələn: * ‘‘der Mann’’ — mərd; * ‘‘die Frau’’ — žen; * ‘‘das Kind’’ — zoə. Grammatikə cins həmişə söz mənə de birbaşa əlaqə nıbe. === Halon === Almani zyvonədə čor grammatikə hal heste: {| class=“wikitable” |- ! Almani nom ! Hal |- | Nominativ || nominativ |- | Akkusativ || akkuzativ |- | Dativ || dativ |- | Genitiv || genitiv |} İsimi artikl ijən sifət formə Əçi halisə asılı olaraq dəyiş bejdə. === Artiklon === Almani zyvon müəyyən ijən qeyri-müəyyən artiklon hestin. Müəyyən artiklon: * ‘‘der’’; * ‘‘die’’; * ‘‘das’’. Qeyri-müəyyən artiklon: * ‘‘ein’’; * ‘‘eine’’. Artikl formə isimi cins, hal ijən ašmardisə asılı bejdə. === Feilon === Almani feilon şəxs ijən ašmard əsosədə təsrif bejdən. Feilon güclü, zəif ijən qarışıq grupjon bəxš karde bejdə. Məsələn, ‘‘sein’’ («bıə») feili: {| class=“wikitable” |- ! Şəxs ! Almani |- | ich || bin |- | du || bist |- | er/sie/es || ist |- | wir || sind |- | ihr || seid |- | sie/Sie || sind |} === Sözon sıro == Almani zyvon cümlə quruluşədə feili vyrə mühümə əhəmijət heste. Əsosi cümləonədə təsrif bə feili adətən dıminə vyrədə mande. Məsələn: :’‘Ich spreche Deutsch.’’ — Az almani zyvonədə syxan kardəm. Bəzi tabeli cümləonədə feil cümlə oxoədə mande. == Lüğət == Almani zyvon lüğəti əsosi hissə germani mənşəli sözonisə ibarəte. Tarix boyu latini, fyrəngi, yunani, italijə ijən diyə zyvononisə çoxə sözon almani zyvon dəxyl bıən. XX ijən XXI əsronədə inglisi zyvon almani lüğəti Əçi səpe böyükə təsir karde. Texnologijə, internet, iqtisodijot, musiqi ijən gəncon mədəniyyəti sahəjonədə çoxə inglisi mənşəli sözon oko dojə bejdən. Almani zyvon uzunə mürəkkəbə sözon düz karde imkan de məşhure. Čand müstəqilə söz gyləj söz formə gətiro bə həm birləš karde bejdə. == Almani zyvon ijən elm == XIX ijən XX əsri əvvələdə almani zyvon beynəlxalqə elmi zyvononədə gyləj be. Fizikə, kimijə, tib, fəlsəfə, tarix ijən diyə elm sahəjonədə çoxə mühümə əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. [[Albert Eynšteyn]], [[Maks Plank]], [[Verner Heyzenberq]], [[Robert Kox]] ijən diyə çoxə alim almani zyvon elmi ənənə de əlaqədorin. XX əsri dıminə nımıro inglisi zyvon beynəlxalqə elmədə əsosi vyrə gətiše, amma almani zyvon hələ Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə universitetonədə ijən elmi müəssisəjonədə genişə oko dojə bejdə. == Ədəbijot == [[Fajl:Goethe (Stieler 1828).jpg|miniatyur|[[Johann Wolfgang von Goethe]] almani ədəbijoti ən məşhurə nümayəndəjonədə gyləje.]] Almani zyvon zənginə ədəbi ənənə heste. Mijonə əsronisə həšinyštə dövriku almani zyvonədə çoxə şeir, roman, dramə ijən fəlsəfi əsəron nyvıştə bıən. Almani ədəbijoti məşhurə nümayəndəjonədə [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Heinrich Heine]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Franz Kafka]] ijən [[Bertolt Brecht]] nomon qeyd karde bejdə. [[Qrim biraron]] həmçinin almani folklor ijən zyvonşünosijə tarixədə mühümə rol kardən. == Fəlsəfə == Almani zyvon Avropə fəlsəfə tarixədə xüsusi vyrə gətiše. [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]] ijən [[Martin Heidegger]] kimi filosofon əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. Əvon əsəron dünya fəlsəfə, siyasət, iqtisodijot ijən ictimai elmon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir kardə. == Təhsilədə == Almani zyvon Almanijə, Avstrijə ijən Lixtenštejn məktəbonədə əsosi təhsil zyvone. Isvecrə almani zyvonə məholonədə həmçinin təhsilədə genişə oko dojə bejdə. Avropə ijən dünya çoxə kišvəronədə almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə. Əy xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə kišvəronədə mühümə xarici zyvononədə gyləje. Almanijə universiteton ijən elmi müəssisəjon beynəlxalqə tələbəjon ve bəbe səbəbro almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə davam karde. == Internetədə == Almani zyvon internetədə genişə oko dojə zyvononədə gyləje. Almanijə, Avstrijə, Isvecrə ijən diyə almani zyvonə məholon milyonon internet oko dojəkə hestin. Almani zyvonədə çoxə xəbər sayt, ensiklopedijə, elmi resurs, dövlət portali, forum ijən sosial şəbəkə məzmun heste. [[Almani Vikipedijə]] Vikipedijə ən böyükə zyvon versijəjonədə gyləje ijən milyonon məqalə heste. == Almani zyvon diyə zyvonon Əçi səpe təsiri == Almani zyvon tarixi ərzədə qonşi Avropə zyvonon Əçi səpe təsir kardə ijən əvonisən sözon gətiše. Xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə məholonədə almani mənşəli sözon müxtəlifə zyvonon dəxyl bıən. Tijorət, sənətkarlıq, elm, texnikə, hərbi sahə ijən şəhər mədəniyyəti vasitə de almani sözon müxtəlifə Avropə zyvonon dəxyl bıən. Eyni zamanda almani zyvonən latini, fyrəngi, italijə ijən sonə dövrədə xüsusən inglisi zyvonisə çoxə söz gətiše. == Beynəlxalqə status == Almani zyvon Avropə İttifoqi rəsmi zyvononədə gyləje. Almanijə Avropə İttifoqi ən böyükə əhali de kišvəronədə gyləj bəbe səbəbro almani zyvon ittifoq dəxylədə mühümə vyrə gətiše. Almani zyvon həmçinin beynəlxalqə iqtisodijotədə mühümə əhəmijət heste. Almanijə dünya böyükə iqtisodijotonədə gyləje ijən almani zyvon Mərkəzi Avropə tijorət ijən sənaye əlaqonədə genişə oko dojə bejdə. == Diyə bıvındən == * [[Almanijə]] * [[Avstrijə]] * [[Lixtenštejn]] * [[Isvecrə]] * [[Almani zyvonon]] * [[Hind-Avropə zyvonon]] * [[Almani Vikipedijə]] * [[Martin Lüter]] == Mənbəjon == {{Mənbəjon}} <references/> == Xarici linkon == * [https://www.duden.de/ Duden] * [https://www.goethe.de/ Goethe-Institut] * [https://www.dw.com/ Deutsche Welle] [[Kateqoriya:Almani zyvon]] [[Kateqoriya:Almani zyvonon]] [[Kateqoriya:Hind-Avropə zyvonon]] [[Kateqoriya:Almanijə zyvonon]] [[Kateqoriya:Avropə zyvonon]] == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Almani zyvonon]] [[Tispir:Almanijə]] 3no3sl8lnpuq2qjwve9m11xxwnuy9p7 126160 126159 2026-09-05T06:59:26Z Zındənim 57304 /* */ 126160 wikitext text/x-wiki {{Zyvon |Nomə = Almani zyvon |Səhejə nom = ‘‘Deutsch’’ |Kišvəron = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Isvecrə]], [[Lixtenštejn]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Məholon = Avropə |Rəsmi status = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Syxan kardəkəson həməjəvo ašmard = 95 milionisə ve |Rejting = |Kategorijə = Hind-Avropə xyjzon |Do = Hind-Avropə Xyjzon :Germani xol ::Qərbi germani grup |Nyvyštəj = latyn |QOST 7.75–97 = |ISO 639-1 = de |ISO 639-2 = ger |ISO 639-3 = deu |Šəkil = |Dijəkə = [[Portal:Zyvonon]] }} ‘’‘Almani zyvon’’’Əboszodə F.F. “Farsi-tolyši luǧət” - s. 27.Məmmədov N.X. Tolyšə-tyrki luǧət. s. 30. ja ‘’‘nemesi’’’[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. (alm. ‘‘Deutsch’’, ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃ]; ‘‘deutsche Sprache’’, ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) — cy [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni germani xoli Qərbi germani grupi aid byə [[zyvon]]. Əv cy [[Almanijə|almanon]], [[Avstrijə|avstrijəvıjon]] ijən [[Lixtenštejn|lixtenštejniyon]] əsosə zyvone. Almani zyvon [[Almanijə]], [[Avstrijə]] ijən [[Lixtenštejn]]ədə rəsmi zyvone, [[Isvecrə]], [[Belcikə]] ijən [[Luksemburg]]ədəən rəsmi zyvononədə gyləje. Almani zyvon Avropədə ən ve gəp žəjə zyvononədə gyləje. Təxminən 95 milionisə ve odəm almani zyvonədə bənə moə zyvon gəp žəjdə. Bəve əlovə, dynjo čan milyon odəm almani zyvoni bənə dıminə ja xarici zyvon zynə. Almani zyvon de [[inglisi zyvon]], niderlandi zyvon, fryzi zyvon ijən kali diyə zyvonon Qərbi germani grupi dəxyl bejdə. Əv xüsusən Mijonə Avropədə ve oko doə bejdə. Almani zyvon tarixədə elm, fəlsəfə, ədəbijot, musiqi ijən mədənijət sahəjonədə pilə əhəmijətiš heste. XVIII, XIX ijən XX əsri binoədə almani zyvon Avropə elmi ijən mədənijəti ən mühümə zyvononədə gyləj be. == Nom == Almani zyvoni yštə nom ’‘Deutsch’’e. Ym nom cy ǧədimə germani ‘‘þeudisk’’ syxaniku bəpejdo omə. Ə syxani mənə təxminən «xəlgi» ja «xəlgi zyvon» be. Bı nomi əvvəl latyni zyvonisə cəjo kardero cy adi xəlgi oko doə zyvon ro oko doydəbin. Vaxt dəvarde de əv nom bə almani xəlgi ijən əy zyvoni nom dəqəte. Tolyši luǧətonədə cy ym zyvon ro həm ‘’‘almani zyvon’’’, həmən ‘’‘nemesi’’’ nomon qeyd kardə bıən.Əboszodə F.F. “Farsi-tolyši luǧət” - s. 27.[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. == Zyvoni təsnifot == Almani zyvon cy [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni germani xoli dəxyl bejdə. Zyvoni təsnifot žygoje: * [[Hind-Avropə zyvonon]] ** Germani zyvonon *** Qərbi germani zyvonon **** Almani zyvon Qərbi germani zyvonon grupi dəxyl almani zyvoni de yanaşı [[inglisi zyvon]], niderlandi zyvon, fryzi zyvon ijən kali diyə zyvonon hestin. Almani zyvoni tarixədə müxtəlifə dialektonisə inkişof kardə. Ym dialekton Mijonə Avropə müxtəlifə məholonədə yüzon soron davam kardə tarixi inkişofi nətičənin. == Taryx == Almani zyvoni taryx čan pilə mərhələ bəxš kardə bejdə: * ǧədimə almani zyvon; * mijonə almani zyvon; * no almani zyvon; * ymružnə almani zyvon. === Ǧədimə almani zyvon === Almani zyvoni ən ǧədimə nyvyštəjə əbidon VIII əsriro mandəbin. Ə vaxtədə almani zyvon iglə vahidə ədəbi zyvon nıbe. Müxtəlifə məholonədə müxtəlifə germani dialektonədə gəp žəjdən. Latyni əlifbo cy xristijoni dini yay bəbe peš almani zyvoni nyvyštəjro oko do bəbe. Ən ǧədimə nyvyštəjon ve vaxt dini məzmun hestin. Ǧədimə almani zyvoni inkişof de Frankon dövləti, xristijoni dini yay bəbe ijən Avropə mijonə əsron taryxi de əloǧəjne. === Mijonə almani zyvon === Təxminən XI–XIV əsronədə mijonə almani zyvoni müxtəlifə formon inkişof kardən. Ym dövrədə şəhəron pilə bəbe, tijorəti ve bəbe ijən müxtəlifə məholon mijonədə əlaqon almani zyvoni inkişofi Əçi səpe təsir kardən. Mijonə əsronədə dini nyvyštəjon de yanaşı şeiron, dastanon ijən diyə ədəbi əsəronən almani zyvonədə nyvıştə bejdən. Mijonə almani zyvonədə nyvıştə ədəbijoti ən məşhurə əsəronədə gyləj ’‘Nibelungenlied’’e. === No almani zyvon == XV ijən XVI əsron almani zyvoni taryxədə pilə dəqiş bəbe dövri be. Kitob cap karde peydo bəbe cy nyvyštəjə mətnon ve surəti de yay bəbe imkan do. Müxtəlifə almani məholonədə oko doə nyvyštəj formon asta-asta iglə-bə-iglən nəzdik bən. [[Fajl:Martin Luther by Cranach-restoration.jpg|miniatyur|[[Martin Lüter]]i İncil tərcumə almani ədəbi zyvoni inkişofi Əçi səpe pilə təsir karde.]] XVI əsrədə [[Martin Lüter]] [[Bibliyə|İncili]] almani zyvonədə tərcumə karde. Əy tərcumə almani nyvyštəjə zyvoni inkişofədə pilə rol karde. Lüteri İncil genişə məholonədə oxə bəbe. Ymən müxtəlifə dialektonədə gəp žə almanonro ümumi nyvyštəj formə formə gəti Əçi səpe təsir karde. === Ymružnə almani zyvon === XVIII ijən XIX əsronədə almani ədəbi zyvoni qaydon daha ve vahid bən. Məktəbon, universiteton, kitobon, ružnomon ijən dövlət idarəjon standart almani zyvoni yay karde Əçi səpe pilə təsir kardən. 1871-nə sorədə Almanijə iglə dövlət bəbe peş standart almani zyvoni vyrə dahən pilə be. XX əsrədə radio, televizijə, kino ijən diyə kütləvi məlumot vasitəjon standart almani zyvoni bütünə Almanijədə ijən diyə almanizyvonə məholonədə ve yay kardən. Ymruž internet ijən rəqəmsalə vasitəjonən almani zyvoni inkişofi Əçi səpe təsir kardedən. == Coğrafijə yay bəbe == [[Fajl:Legal status of German in Europe.svg|miniatyur|263x263px|Almani zyvoni Avropədə rəsmi status]] Almani zyvon əsosən Mijonə Avropədə yay byə. Almani zyvonədə ən ve gəp žəkəson [[Almanijə]]də žimon kardedən. Bə Almanijə əlovə, [[Avstrijə]], [[Isvecrə]], [[Lixtenštejn]], [[Belcikə]] ijən [[Luksemburg]]ədəən almani zyvon rəsmi ja mühümə vyrəš heste. Tarixədə almanizyvonə əholi Mijonə ijən Şərq Avropə müxtəlifə məholonədəən žimon karde. XIX ijən XX əsronədə ve almanon bə Amerikə ijən dynjo diyə məholon koč kardən. Bə səbəb ymružən [[ABŞ]], [[Kanadə]], [[Brazilijə]], [[Argentinə]] ijən kali diyə kišvəronədə almani zyvoni oko doə icməon hestin. === Almanijə === [[Almanijə]] almani zyvoni əsosi kišvəre. Kišvəri əholi pilə hissə almani zyvonədə gəp žəjdə. Almani zyvon dövlət idarəjonədə, məktəbonədə, universitetonədə, radio ijən televizijədə, ružnomon ijən kitobonədə oko doə bejdə. Almanijə müxtəlifə məholonədə məholi dialektonən hestin. === Avstrijə === [[Avstrijə]]də almani zyvon rəsmi zyvone. Avstrijədə oko doə standart almani zyvoni kali syxanon, ifo karde ijən kali diyə xüsusijəton Almanijədə oko doə standart zyvoni de fərqiš heste. Gündəlikə gəp žəjmonədə Avstrijə müxtəlifə dialektonən ve oko doə bejdən. === Isvecrə === [[Isvecrə]]də almani zyvon kišvəri rəsmi zyvononədə gyləje. Isvecrə şumoli, mijonə ijən Şərq məholon böyükə hissədə almani zyvonədə gəp žəjdən. Gündəlikə gəp žəjmonədə isvecrə-almani dialekton ve oko doə bejdən. Rəsmi nyvyštəjədə, kitobonədə ijən məktəbonədə standart almani zyvon oko dojə bejdə. === Lixtenštejn === [[Lixtenštejn]]ədə almani zyvon rəsmi zyvone. Gündəlikə gəp žəjmonədə alemanni grupi aid məholi dialekton oko dojə bejdən. === Belcikə === [[Belcikə]]də almani zyvon se rəsmi zyvononədə gyləje. Almani zyvonədə gəp žəkə əholi əsosən kišvəri Şərq məholonədə žimon kardedə. === Luksemburg === [[Luksemburg]]ədə almani zyvon luksemburgi ijən fyrəngi zyvonon de yanaşı ve oko dojə bejdə. Əv xüsusən ružnomon, mətbuat, təhsil ijən dövlət koonədə mühümə vyrəš heste. == Standart almani zyvon == Standart almani zyvon (alm. ‘‘Standarddeutsch’’, ‘‘Hochdeutsch’’) — məktəbonədə, dövlət idarəjonədə, universitetonədə, kitobonədə, radio ijən televizijədə oko doə forməje. Standart almani zyvon iglə di ja şəhri dialekti ni. Əv yüzon soron ərzədə müxtəlifə almani dialekton ijən nyvyštəjə ənənəjon əsosədə formə gətiše. Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə standart almani zyvoni yštə-yštə xüsusijəton hestin. Ym fərqon xüsusən bəzi syxanonədə, ifo kardeədə ijən nyvyštəj qaydonədə nišo doydən. == Dialekton == Almani zyvoni çoxə dialekton ijən ləhčon hestin. Əsosi dialektə grupjon: * Aşağı almani dialekton; * Mijonə almani dialekton; * Yuxarı almani dialekton; * alemanni dialekton; * bavari dialekton; * frank dialekton. Almani dialekton mijonədə fərq kali vaxt žygo pile ki, cəjo məholisə bə odəmi diyə məholi dialekti başa düş karde čətin bəzyne. Isvecrədə oko doə almani dialekton vejnə alemanni grupi aidin. Avstrijə böyükə hissədə bavari grupi aid dialekton oko dojə bejdən. Almanijə şumolədə Aşağı almani formon, məmləkəti mijonə ijən cənubi məholonədə Mijonə ijən Yuxarı almani dialekton yay bıən. == Əlifbo ijən nyvyštəj == Almani zyvon latynə əlifbo de nyvıştə bejdə. Almani əlifbo 26 əsosi latynə hərfi de yanaşı ‘‘ä’’, ‘‘ö’’, ‘‘ü’’ hərfon ijən ‘‘ß’’ əloməti oko doydə. {| class=“wikitable” |- ! # !! Hərf !! # !! Hərf !! # !! Hərf |- | 1 || A a || 10 || J j || 19 || S s |- | 2 || B b || 11 || K k || 20 || T t |- | 3 || C c || 12 || L l || 21 || U u |- | 4 || D d || 13 || M m || 22 || V v |- | 5 || E e || 14 || N n || 23 || W w |- | 6 || F f || 15 || O o || 24 || X x |- | 7 || G g || 16 || P p || 25 || Y y |- | 8 || H h || 17 || Q q || 26 || Z z |- | 9 || I i || 18 || R r || || |} Əlovə hərfon ijən əlomət: {| class=“wikitable” |- ! Hərf !! Nom |- | Ä ä || A-umlaut |- | Ö ö || O-umlaut |- | Ü ü || U-umlaut |- | ẞ ß || Eszett |} ‘‘Ä, Ö, Ü’’ hərfon bə umlaut votedən. ‘‘ß’’ hərfi bə almani ‘‘Eszett’’ ja ‘‘scharfes S’’ votedən. Isvecrədə ‘‘ß’’ vejnə oko do nıbejdə. Əy vyrədə adətən ‘‘ss’’ nyvıştə bejdə. Almani zyvonədə isimon binoə hərf de pilə hərfi nyvıştə bejdən. Ym almani nyvyštəji ən nišonə xüsusijətonədə gyləje. Məsələn: * ‘‘das Haus’’ — xonə; * ‘‘der Mensch’’ — odəm; * ‘‘die Sprache’’ — zyvon; * ‘‘das Kind’’ — zoə; * ‘‘Deutschland’’ — Almanijə. == Ifo karde == Almani zyvoni sait ijən samit səson sistemi zəngine. Qısa ijən dirəzə saiton mijonədə fərq heste. Almani zyvonədə umlaut saiton: * ‘‘ä’’; * ‘‘ö’’; * ‘‘ü’’. Ve oko doə diftongonədə: * ‘‘ei’’; * ‘‘ai’’; * ‘‘au’’; * ‘‘eu’’; * ‘‘äu’’. ‘‘ch’’ hərfon birləšijə müxtəlifə syxanonədə dı cürə əsasə səso ifo kardə bejdə. ‘‘sch’’ adətən [ʃ] səso ifo kardə bejdə. ‘‘z’’ adətən [ts] səso ifo kardə bejdə. ‘‘w’’ isə standart almani zyvonədə [v] səso ifo kardə bejdə. == Grammatikə == Almani zyvoni grammatikə quruluşədə isimon, artiklon, sifəton, əvəzəkəon ijən felon dəyiş bən. === Cins === Almani zyvonədə se grammatikə cins heste: * mərdinə cins — ‘‘der’’; * ženinə cins — ‘‘die’’; * mijonə cins — ‘‘das’’. Nymunə: * ‘‘der Mann’’ — mərd; * ‘‘die Frau’’ — žen; * ‘‘das Kind’’ — zoə. Syxani grammatikə cins həmişə əy mənə de iglə nıbejdə. === Halon === Almani zyvonədə čor əsosi hal heste: {| class=“wikitable” |- ! Almani nom !! Hal |- | Nominativ || nominativ |- | Akkusativ || akkuzativ |- | Dativ || dativ |- | Genitiv || genitiv |} Artiklon, əvəzəkəon ijən sifəton formə cy hali asılı olaraq dəqiş bəzyne. === Artiklon === Almani zyvonədə müəyyən ijən qeyri-müəyyən artiklon hestin. Müəyyən artiklon binoə formədə: * ‘‘der’’; * ‘‘die’’; * ‘‘das’’. Qeyri-müəyyən artiklon: * ‘‘ein’’; * ‘‘eine’’. Artikli formə cy syxani cins, hal ijən čəm bəbe asılıje. === Felon === Almani zyvonədə felon cy šəxs, čəm ijən zəmon asılı olaraq dəqiş bejdən. Nymunə, ‘‘sein’’ («bıə») feli: {| class=“wikitable” |- ! Šəxs !! Almani |- | ich || bin |- | du || bist |- | er/sie/es || ist |- | wir || sind |- | ihr || seid |- | sie/Sie || sind |} Almani zyvoni felon zəif, güclü ijən qarışıqə grupjon bəxš kardə bejdən. === Čumlonədə syxanon vyrə == Almani zyvoni čumlo soxteədə feli vyrə pilə əhəmijətiš heste. Əsosi xəbərə čumlonədə təsrif kardə fel adətən dyminə vyrədə mande. Nymunə: :’‘Ich spreche Deutsch.’’ Bəzi tabeli čumlonədə fel čumlo oxonədə mande. Nymunə: :’‘Ich weiß, dass er Deutsch spricht.’’ == Lüğət == Almani zyvoni lüğəti əsosə hissə germani mənšəli syxanonisə soxtə byə. Tarix ərzədə almani zyvon ve syxanon cy latyni, yunani, fyrəngi, italijə ijən diyə zyvonon pegəte. XX ijən XXI əsronədə xüsusən [[inglisi zyvon]] almani zyvoni Əçi səpe pilə təsir karde. Kompjuter, internet, iqtisodijot, musiqi, kino ijən texnikə sahəjonədə ve inglisi syxanon almani zyvon dəxyl bıən. Almani zyvoni ən məşhurə xüsusijətonədə gyləj čan syxani iglə syxanədə birləš kardeje. Məsələn: :’‘Haus’’ — xonə :’‘Tür’’ — darvazə :’‘Haustür’’ — xonə darvazə Almani zyvonədə žygo čan syxani birləš karde de dirəzə no syxanon soxte bəzyne. == Ədəbijot == [[Fajl:Goethe (Stieler 1828).jpg|miniatyur|[[Johann Wolfgang von Goethe]]]] Almani zyvoni zənginə ədəbijoti heste. Mijonə əsronisə bino kardə almani zyvonədə çoxə şeir, daston, dramə, roman ijən elmi əsəron nyvıştə bıən. Almani ədəbijoti məşhurə nümayəndəjonədə: * [[Johann Wolfgang von Goethe]]; * [[Friedrich Schiller]]; * [[Heinrich Heine]]; * [[Thomas Mann]]; * [[Hermann Hesse]]; * [[Franz Kafka]]; * [[Bertolt Brecht]]. [[Qrim biraron]] — [[Jacob Grimm]] ijən [[Wilhelm Grimm]] — almani folklor, ədəbijot ijən zyvonəzynəti inkişofədə pilə rol kardən. Əvon həm xəlgi nağılon cəm kardən, həmən almani zyvoni barədə elmi koon kardən. == Fəlsəfə == Almani zyvon Avropə fəlsəfə taryxədə ən mühümə zyvononədə gyləj be. Ve məşhurə filosofon yštə əsəron almani zyvonədə nyvıştən. Əvonədə: * [[Immanuel Kant]]; * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]; * [[Arthur Schopenhauer]]; * [[Friedrich Nietzsche]]; * [[Karl Marx]]; * [[Martin Heidegger]]. Əvon koon Avropə ijən dynjo fəlsəfə, siyasət, iqtisodijot ijən ictimoijə elmon inkişofi Əçi səpe pilə təsir kardən. == Elmədə almani zyvon == XIX əsrədə ijən XX əsri binoədə almani zyvon dynjo elmi ən mühümə zyvononədə gyləj be. Fizikə, kimijə, tib, biologijə, riyozijot, fəlsəfə ijən diyə sahəjonədə çoxə elmi əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. Almani zyvonədə ko kardə məşhurə alimonədə: * [[Albert Eynšteyn]]; * [[Maks Plank]]; * [[Verner Heyzenberq]]; * [[Robert Kox]]; * [[Vilhelm Konrad Rentgen]]. XX əsrədə inglisi zyvon asta-asta beynəlxalqə elmi əsosi zyvoni vyrə gətiše. Əmmo almani zyvon ymružən Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə elmi ijən universitet həyotədə mühümə vyrəš heste. == Musiqi ijən mədənijət == Almanizyvonə məholon Avropə musiqi taryxədə pilə vyrə gətin. [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Franz Schubert]], [[Richard Wagner]] ijən kali diyə məşhurə bəstəkaron almanizyvonə mədənijəti de əloǧəjn bıən. Opera, klassikə musiqi, fəlsəfə, teatr ijən ədəbijot vasitə de almani zyvon Avropə mədənijəti inkişofi Əçi səpe pilə təsir karde. == Təhsilədə almani zyvon == Almanijə, Avstrijə ijən Lixtenštejn məktəbonədə almani zyvon əsosi təhsil zyvone. Isvecrə almanizyvonə məholonədəən almani zyvon məktəbi əsosi zyvon hisob bejdə. Dynjo ve kišvəronədə almani zyvon bənə xarici zyvon omutə bejdə. Əv xüsusən Mijonə ijən Şərq Avropə kišvəronədə ən ve omutə xarici zyvononədə gyləje. Almanijə universitetonədə ve xarici tələbə omute səbəbro almani zyvon dynjo ve məholonədə omutə bejdə. Almani zyvoni dynjoədə yay karde koədə [[Goethe-Institut]]ən pilə rol kardedə. == Internetədə almani zyvon == Almani zyvon internetədə ve oko doə zyvononədə gyləje. Almani zyvonədə yüz həzo sayt, ružnomə, elmi səhifə, dövlət portal, forum, video ijən diyə rəqəmsalə məzmun heste. [[Almani Vikipedijə]] (alm. ‘‘Deutschsprachige Wikipedia’’) Vikipedijə ən pilə zyvonə bəxšonədə gyləje. Əy milionon məǧolə heste ijən almani zyvonədə ən pilə azodə ensiklopedijə hisob bejdə. == Diyə zyvonon Əçi səpe təsir == Almani zyvoni de qonši zyvonon yüzon soron əlaqə heste. Almani zyvoni syxanon Mijonə ijən Şərq Avropə çoxə zyvonon dəxyl bıən. Xüsusən sənətkarlıq, tijorət, texnikə, elm ijən hərbi sahəjonədə almani mənšəli syxanon yay bıən. Yštən almani zyvonən tarix ərzədə latyni, yunani, fyrəngi, italijə ijən inglisi zyvononisə ve syxanon pegəte. Ymružə dövrədə almani zyvoni Əçi səpe ən pilə xarici təsir inglisi zyvoniku omedə. == Rəsmi ijən beynəlxalqə vyrə == Almani zyvon [[Avropə Ittifoq]]i rəsmi zyvononədə gyləje. Almanijə Avropə Ittifoqi ən pilə əholi de kišvəre. Bə səbəb almani zyvon Avropə siyasət, iqtisodijot ijən tijorətədə mühümə vyrə gətiše. Avstrijə, Almanijə, Lixtenštejn ijən Isvecrə iqtisodijə əlaqon səbəbro almani zyvon Mijonə Avropə ko ijən tijorət zyvoni bənən pilə əhəmijəti heste. == Nymunə == Almani zyvonədə kali əsosi syxanon ijən čumlon: {| class=“wikitable” |- ! Almani !! Tolyši |- | Deutschland || Almanijə |- | Deutsch || Almani zyvon |- | Sprache || Zyvon |- | Haus || Xonə |- | Wasser || Ov |- | Brot || Non |- | Mann || Mərd |- | Frau || Žen |- | Kind || Zoə |- | Guten Morgen! || Sob byxejr! |- | Danke! || Səǧ bo! |} == Diyə byvındən == * [[Almanijə]] * [[Avstrijə]] * [[Isvecrə]] * [[Lixtenštejn]] * [[Hind-Avropə zyvonon]] * [[Germani zyvonon]] * [[Inglisi zyvon]] * [[Almani Vikipedijə]] * [[Almani əlifbo]] == Linkon == * [https://www.duden.de/ Duden — almani zyvoni luǧət ijən nyvyštəj qaydon] * [https://www.goethe.de/ Goethe-Institut] * [https://www.dw.com/ Deutsche Welle] == Səvonon == <references/> [[Kateqoriya:Almani zyvon]] [[Kateqoriya:Germani zyvonon]] [[Kateqoriya:Hind-Avropə zyvonon]] [[Kateqoriya:Almanijə]] [[Kateqoriya:Avropə zyvonon]] == Nom == «Deutsch» nomi tarixi əsos qədimə germani «þeudisk» kəlməro omə, komi mənə «xalqə aid», «xalq zyvon» be. Əv nom əvvəl latini zyvonisə fərqli olaraq xalq syxan kardə zyvonon nišon dobe. Tarixi inkişofi nəticədə əv kəlmə bə «deutsch» formə dəqəte. Tolyši zyvonədə almani zyvonro «Almani zyvon» nom oko dojə bejdə. Luǧətonədə «nemesi» formən qeyd kardə byə.[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. == Təsnifot == Almani zyvon [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni aid bejdə. Əy təsnifoti bı cür nišon doydə: * [[Hind-Avropə zyvonon]] ** Germani zyvonon *** Qərbi germani zyvonon **** Almani zyvon Almani zyvon Qərbi germani zyvonon grupi aid bejdə. Bə həmə grup həmçinin inglisi, niderlandi, fryzi ijən gyləj diyə germani zyvonon aidin. Almani zyvon inkişofi Əçi səpe xüsusən qədimə almani dialekton, xalqi köçon, siyasi sərhədon ijən Mərkəzi Avropə tarixi hadisəjon təsir kardə. == Tarix == Almani zyvon tarixi adətən čand mərhələ bəxš kardə bejdə: * qədimə almani zyvon; * mijonə almani zyvon; * no almani zyvon; * həšinyštə almani zyvon. === Qədimə almani zyvon === Ən ǧədimə almani nyvyštəj əbidon təxminən VIII əsriro bəmonin. İn dövrədə almani zyvon hələ vahidə ədəbi zyvon nıbe. Müxtəlifə məholonədə müxtəlifə germani dialekton oko dojə bejdən. Qədimə almani zyvon tarixi germani tayfon, Frankon dövləti ijən xristian dini yay bəbe dəvri de nəzdikə əlaqə heste. Xristian dini yay bəbe nəticədə latini əlifbo oko do bəbe ijən dini mətnon almani dialektonədə nyvışte bəbe. === Mijonə almani zyvon === Təxminən XI–XIV əsronədə mijonə almani zyvon formon inkişof kardejdən. İn dövr almani ədəbijoti inkişofi baxımro mühümə mərhələ be. Şəhəron inkişof, tijorət ijən müxtəlifə almani məholon mijonədə əlaqon ve bəbe zyvon inkişofi Əçi səpe təsir karde. Mijonə əsronədə dini mətnon de yanaşı şeir, dastanon ijən diyə ədəbi əsəronən almani zyvonədə nyvıştə bejdən. === No almani zyvon ijən Martin Lüter === [[Fajl:Martin Luther by Cranach-restoration.jpg|miniatyur|[[Martin Lüter]]i İncil tərcumə almani ədəbi zyvon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir karde.]] Almani ədəbi zyvon formə gətiədə [[Martin Lüter]]i fəaliyyəti mühümə rol heste. XVI əsrədə əy [[Bibliyə|İncili]] almani zyvonədə tərcumə karde. Lüteri tərcumə genişə məholədə oxə bəbe ijən müxtəlifə almani dialekton mijonədə ümumi nyvyštəj formə peydo bəbe Əçi səpe təsir karde. Kitob çap kardə texnologijə yay bəbe həmçinin standartə nyvyštəj zyvon formə gəti sürətlə karde. === Həšinyštə dövr === XVIII ijən XIX əsronədə almani ədəbi zyvon daha standart bəbe. Məktəbon, universiteton, mətbuat, kitob çap kardə ijən dövlət idarəjon Əçi səpe böyükə təsir kardən. XIX əsrədə [[Almanijə]] siyasi birləš bəbe peš standart almani zyvon dövlət ijən təhsil sistemədə daha ve oko do bəbe. XX əsrədə radio, televizijə ijən diyə kütləvi informasiya vasitəjon standart almani zyvon yay kardə. Həšinyštə dövrədə internet ijən rəqəmsal kommunikasiya almani zyvon inkişofi Əçi səpe təsir kardejdən. == Coğrafijə yay bəbe == [[Fajl:Legal status of German in Europe.svg|miniatyur|263x263px|Almani zyvon bənə rəsmi zyvon Avropədə]] Almani zyvon əsosən Mərkəzi Avropədə oko dojə bejdə. Ən ve almani zyvonədə syxan kardəkəson [[Almanijə]]də mandə. Bundan əlovə [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]] ijən [[Isvecrə]]də almani zyvon genişə oko dojə bejdə. Tarixi səbəbonro almani zyvonədə syxan kardə icməon Avropə diyə məholonədə, həmçinin Amerikə, Afrikə ijən diyə qitəonədə peydo bıən. === Almanijə === [[Almanijə]] almani zyvonədə syxan kardəkəson ən böyükə kišvəre. Almani zyvon kišvəri rəsmi zyvon hisob bejdə ijən dövlət idarəjonədə, məktəbonədə, universitetonədə, mətbuatədə, televizijə ijən gündəlikə həyotədə oko dojə bejdə. Almanijə müxtəlifə məholonədə çoxə dialekton hestin. Bəvücud ki standart almani zyvon bütünə kišvərədə oko dojə bejdə, məholi syxanədə dialekton hələ mühümə rol hestin. === Avstrijə === [[Avstrijə]]də almani zyvon rəsmi zyvone. Avstrijə almani zyvon standart almani zyvon gyləj milli variant hesab bejdə. Əçi lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə xüsusijətonədə Almanijə standartisə fərqon hestin. === Isvecrə === [[Isvecrə]]də almani zyvon čand rəsmi zyvonədə gyləje. Kišvəri böyükə hissədə gündəlikə syxanədə isvecrə-almani dialekton oko dojə bejdən. Rəsmi nyvyštəjədə ijən məktəbonədə isə standart almani zyvon oko dojə bejdə. === Lixtenštejn === [[Lixtenštejn]]ədə almani zyvon rəsmi zyvone. Gündəlikə syxanədə müxtəlifə alemanni dialektonən oko dojə bejdən. === Belcikə ijən Luksemburg === [[Belcikə]]də almani zyvon kišvəri se rəsmi zyvonədə gyləje. Əy əsosən Belcikə Şərq məholonədə oko dojə bejdə. [[Luksemburg]]ədə almani zyvon fyrəngi ijən luksemburgi zyvonon de yanaşı mühümə rol heste. Əy mətbuatədə, təhsilədə ijən gündəlikə kommunikasiyaədə oko dojə bejdə. == Standart almani zyvon == Standart almani zyvon (alm. ‘‘Standarddeutsch’’ ja ‘‘Hochdeutsch’’) rəsmi sənədon, məktəbon, universiteton, kitobon, mətbuat ijən kütləvi informasiya vasitəjonədə oko dojə forməje. Standart almani zyvon gyləj vahidə lokal dialekti əsosədə peydo nıbe. Əy čand əsrədə müxtəlifə yazı ənənəjon ijən dialekton təsiri nəticədə formə gətiše. Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrədə standart almani zyvon bəzi fərqli xüsusijəton heste. İn fərqon əsosən lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə quruluşonədə nišon doydən. == Dialekton == Almani zyvon çoxə dialekton heste. Dialekton coğrafijə baxımro böyükə fərqon nišon doydən. Əsosi dialekt grupjon bı cür bəxš kardə bejdən: * Aşağı almani dialekton; * Mərkəzi almani dialekton; * Yuxarı almani dialekton; * alemanni dialekton; * bavari dialekton; * frank dialekton. Bəzi almani dialekton standart almani zyvonisə o qədər fərqin ki, standart zyvonədə syxan kardə odəmiro əvon başa düş karde həmişə osone ni. Isvecrədə oko doə isvecrə-almani dialekton alemanni dialekton grupi aidin. Avstrijə böyükə hissədə isə bavari grupi aid dialekton oko dojə bejdən. == Nyvyštəj == Almani zyvon latini əlifbo əsosədə nyvıştə bejdə. Standart əlifbo 26 əsosi hərf de yanaşı se umlaut hərfi — ‘‘ä’’, ‘‘ö’’, ‘‘ü’’ — ijən ‘‘ß’’ hərfi oko doydə. {| class=“wikitable” |- ! Böyükə hərf ! Kiçikə hərf |- | A || a |- | B || b |- | C || c |- | D || d |- | E || e |- | F || f |- | G || g |- | H || h |- | I || i |- | J || j |- | K || k |- | L || l |- | M || m |- | N || n |- | O || o |- | P || p |- | Q || q |- | R || r |- | S || s |- | T || t |- | U || u |- | V || v |- | W || w |- | X || x |- | Y || y |- | Z || z |} Əlovə hərfon: {| class=“wikitable” |- ! Hərf ! Nom / xüsusijət |- | Ä ä || umlaut |- | Ö ö || umlaut |- | Ü ü || umlaut |- | ẞ ß || Eszett |} ‘‘ß’’ hərfi əsosən uzun saiton ijən diftongon peš oko dojə bejdə. Isvecrə standart almani nyvyštəjədə isə ‘‘ß’’ adətən oko do nıbejdə ijən Əçi əvəzi ‘‘ss’’ nyvıştə bejdə. == Orfografijə == Almani orfografijə tarix boyu čand kərə isloh kardə byə. XX əsri sonədə ijən XXI əsri əvvələdə almani nyvyštəj qaydonədə mühümə dəyişijon kardə bıən. Almani zyvonədə isimon böyükə hərfi de nyvıştə bejdən. İn xüsusijət həšinyštə Avropə zyvonon mijonədə almani zyvon fərqli xüsusijətonədə gyləje. Məsələn: * ‘‘Haus’’ — xonə; * ‘‘Mensch’’ — odəm; * ‘‘Sprache’’ — zyvon; * ‘‘Deutschland’’ — Almanijə. == Fonetikə == Almani zyvon saiton ijən samiton zənginə sistemi heste. Qısa ijən uzun saiton mijonədə fərq söz mənə dəyiş karde zıne. Almani zyvonədə ‘‘ä, ö, ü’’ umlaut saiton xüsusi əhəmijət hestin. Həmçinin ‘‘ei’’, ‘‘au’’, ‘‘eu/äu’’ kimi diftongon genişə oko dojə bejdən. Standart almani zyvonədə bəzi səson diyə Avropə zyvononisə fərqli ifo kardə bejdən. Məsələn, ‘‘ch’’ hərf birləšijə müxtəlifə sözonədə müxtəlifə səso ifo kardə bejdə. == Grammatikə == Almani zyvon grammatikə sistemi nisbətən mürəkkəbe. İsimon cins, hal ijən ašmard əsosədə dəyiş karde zıneydən. Feilon isə şəxs, ašmard, zaman ijən şəkil əsosədə dəyiş bejdən. === Grammatikə cins === Almani zyvonədə se grammatikə cins heste: * kişi cins — ‘‘der’’; * ženə cins — ‘‘die’’; * orta cins — ‘‘das’’. Məsələn: * ‘‘der Mann’’ — mərd; * ‘‘die Frau’’ — žen; * ‘‘das Kind’’ — zoə. Grammatikə cins həmişə söz mənə de birbaşa əlaqə nıbe. === Halon === Almani zyvonədə čor grammatikə hal heste: {| class=“wikitable” |- ! Almani nom ! Hal |- | Nominativ || nominativ |- | Akkusativ || akkuzativ |- | Dativ || dativ |- | Genitiv || genitiv |} İsimi artikl ijən sifət formə Əçi halisə asılı olaraq dəyiş bejdə. === Artiklon === Almani zyvon müəyyən ijən qeyri-müəyyən artiklon hestin. Müəyyən artiklon: * ‘‘der’’; * ‘‘die’’; * ‘‘das’’. Qeyri-müəyyən artiklon: * ‘‘ein’’; * ‘‘eine’’. Artikl formə isimi cins, hal ijən ašmardisə asılı bejdə. === Feilon === Almani feilon şəxs ijən ašmard əsosədə təsrif bejdən. Feilon güclü, zəif ijən qarışıq grupjon bəxš karde bejdə. Məsələn, ‘‘sein’’ («bıə») feili: {| class=“wikitable” |- ! Şəxs ! Almani |- | ich || bin |- | du || bist |- | er/sie/es || ist |- | wir || sind |- | ihr || seid |- | sie/Sie || sind |} === Sözon sıro == Almani zyvon cümlə quruluşədə feili vyrə mühümə əhəmijət heste. Əsosi cümləonədə təsrif bə feili adətən dıminə vyrədə mande. Məsələn: :’‘Ich spreche Deutsch.’’ — Az almani zyvonədə syxan kardəm. Bəzi tabeli cümləonədə feil cümlə oxoədə mande. == Lüğət == Almani zyvon lüğəti əsosi hissə germani mənşəli sözonisə ibarəte. Tarix boyu latini, fyrəngi, yunani, italijə ijən diyə zyvononisə çoxə sözon almani zyvon dəxyl bıən. XX ijən XXI əsronədə inglisi zyvon almani lüğəti Əçi səpe böyükə təsir karde. Texnologijə, internet, iqtisodijot, musiqi ijən gəncon mədəniyyəti sahəjonədə çoxə inglisi mənşəli sözon oko dojə bejdən. Almani zyvon uzunə mürəkkəbə sözon düz karde imkan de məşhure. Čand müstəqilə söz gyləj söz formə gətiro bə həm birləš karde bejdə. == Almani zyvon ijən elm == XIX ijən XX əsri əvvələdə almani zyvon beynəlxalqə elmi zyvononədə gyləj be. Fizikə, kimijə, tib, fəlsəfə, tarix ijən diyə elm sahəjonədə çoxə mühümə əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. [[Albert Eynšteyn]], [[Maks Plank]], [[Verner Heyzenberq]], [[Robert Kox]] ijən diyə çoxə alim almani zyvon elmi ənənə de əlaqədorin. XX əsri dıminə nımıro inglisi zyvon beynəlxalqə elmədə əsosi vyrə gətiše, amma almani zyvon hələ Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə universitetonədə ijən elmi müəssisəjonədə genişə oko dojə bejdə. == Ədəbijot == [[Fajl:Goethe (Stieler 1828).jpg|miniatyur|[[Johann Wolfgang von Goethe]] almani ədəbijoti ən məşhurə nümayəndəjonədə gyləje.]] Almani zyvon zənginə ədəbi ənənə heste. Mijonə əsronisə həšinyštə dövriku almani zyvonədə çoxə şeir, roman, dramə ijən fəlsəfi əsəron nyvıştə bıən. Almani ədəbijoti məşhurə nümayəndəjonədə [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Heinrich Heine]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Franz Kafka]] ijən [[Bertolt Brecht]] nomon qeyd karde bejdə. [[Qrim biraron]] həmçinin almani folklor ijən zyvonşünosijə tarixədə mühümə rol kardən. == Fəlsəfə == Almani zyvon Avropə fəlsəfə tarixədə xüsusi vyrə gətiše. [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]] ijən [[Martin Heidegger]] kimi filosofon əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. Əvon əsəron dünya fəlsəfə, siyasət, iqtisodijot ijən ictimai elmon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir kardə. == Təhsilədə == Almani zyvon Almanijə, Avstrijə ijən Lixtenštejn məktəbonədə əsosi təhsil zyvone. Isvecrə almani zyvonə məholonədə həmçinin təhsilədə genişə oko dojə bejdə. Avropə ijən dünya çoxə kišvəronədə almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə. Əy xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə kišvəronədə mühümə xarici zyvononədə gyləje. Almanijə universiteton ijən elmi müəssisəjon beynəlxalqə tələbəjon ve bəbe səbəbro almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə davam karde. == Internetədə == Almani zyvon internetədə genişə oko dojə zyvononədə gyləje. Almanijə, Avstrijə, Isvecrə ijən diyə almani zyvonə məholon milyonon internet oko dojəkə hestin. Almani zyvonədə çoxə xəbər sayt, ensiklopedijə, elmi resurs, dövlət portali, forum ijən sosial şəbəkə məzmun heste. [[Almani Vikipedijə]] Vikipedijə ən böyükə zyvon versijəjonədə gyləje ijən milyonon məqalə heste. == Almani zyvon diyə zyvonon Əçi səpe təsiri == Almani zyvon tarixi ərzədə qonşi Avropə zyvonon Əçi səpe təsir kardə ijən əvonisən sözon gətiše. Xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə məholonədə almani mənşəli sözon müxtəlifə zyvonon dəxyl bıən. Tijorət, sənətkarlıq, elm, texnikə, hərbi sahə ijən şəhər mədəniyyəti vasitə de almani sözon müxtəlifə Avropə zyvonon dəxyl bıən. Eyni zamanda almani zyvonən latini, fyrəngi, italijə ijən sonə dövrədə xüsusən inglisi zyvonisə çoxə söz gətiše. == Beynəlxalqə status == Almani zyvon Avropə İttifoqi rəsmi zyvononədə gyləje. Almanijə Avropə İttifoqi ən böyükə əhali de kišvəronədə gyləj bəbe səbəbro almani zyvon ittifoq dəxylədə mühümə vyrə gətiše. Almani zyvon həmçinin beynəlxalqə iqtisodijotədə mühümə əhəmijət heste. Almanijə dünya böyükə iqtisodijotonədə gyləje ijən almani zyvon Mərkəzi Avropə tijorət ijən sənaye əlaqonədə genişə oko dojə bejdə. == Diyə bıvındən == * [[Almanijə]] * [[Avstrijə]] * [[Lixtenštejn]] * [[Isvecrə]] * [[Almani zyvonon]] * [[Hind-Avropə zyvonon]] * [[Almani Vikipedijə]] * [[Martin Lüter]] == Mənbəjon == {{Mənbəjon}} <references/> == Xarici linkon == * [https://www.duden.de/ Duden] * [https://www.goethe.de/ Goethe-Institut] * [https://www.dw.com/ Deutsche Welle] [[Kateqoriya:Almani zyvon]] [[Kateqoriya:Almani zyvonon]] [[Kateqoriya:Hind-Avropə zyvonon]] [[Kateqoriya:Almanijə zyvonon]] [[Kateqoriya:Avropə zyvonon]] == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Almani zyvonon]] [[Tispir:Almanijə]] hqier6hp9fhzijabn427xkparqbfmpv 0 4427 126154 114239 2026-09-05T05:33:36Z Zındənim 57304 /* */ 126154 wikitext text/x-wiki {{Databox}} ‘’‘Almanijə’’’ (’‘Deutschland’’), rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’ — [[Avropə|Avropədə]] gyləj [[kišvər]]. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Berlin]]e. Rəsmi [[Zyvon|zyvonyš]] [[Almani zyvon|almani zyvone]]. Pulyš avro-j. Almanijə 16 federativə zəmijiku iborəte. Cy Almanijə ərozi təxminən 357 683 km²-e. 2025-nə sori 31 dekabrədə kišvərədə 83 467 117 odəm žiə. Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte. Almanijə de [[Danimarkə]], [[Polša]], [[Cexijə]], [[Avstrijə]], [[Isvecrə]], [[Fyrəngyston]], [[Lüksemburq]], [[Belcikə]] ijən [[Niderland]] sərhəd heste. Šimolədə kišvər Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno dəbyə. Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj. Cy Avropə ijən dynjo sijosət, iǧtisodijot, elm ijən fərhəngədə vyžnijə rolyš heste. == Nom == Almani zyvonədə kišvəri nom ‘’‘Deutschland’’’-e. Rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’-e. Tolyšə zyvonədə kišvər ‘’‘Almanijə’’’ nom karde. Čand Avropə zyvonnədə Almanijə de əlaqə hestə nomon qədimə german qəbilon nomoniku omən. == Čoǧrafijə == Almanijə Mərkəzi Avropədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 357 683 km²-e. Kišvər təbijəti ve čur bə čure. Šimolədə hamvarə zəmijon ijən dəryo kənon hestin. Mərkəzi hissədə orta barzə kuon, mešon ijən dəron hestin. Cənubədə isə [[Alp]] kuon dəbyə. Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’-j. Cy [[Bavarijə]]də, Avstrijə sərhəd kəno dəbyə ijən 2 962 metr barzəje. == Sərhədon == Almanijə 9 davlət de sərhəd heste: * [[Danimarkə]] * [[Polša]] * [[Cexijə]] * [[Avstrijə]] * [[Isvecrə]] * [[Fyrəngyston]] * [[Lüksemburq]] * [[Belcikə]] * [[Niderland]] Cy coǧrafijə vyrə səbəbi de Almanijə Avropə nəǧlijot, ticarət ijən sijosijə əlaqonədə vyžnijə mərkəzi rolyš heste. == Dəryon == Almanijə šimolədə dı dəryo kəno heste: ‘’‘Šimoli dəryo’’’ (almani: ‘‘Nordsee’’) ijən ‘’‘Baltikə dəryo’’’ (almani: ‘‘Ostsee’’). Šimoli dəryo Atlantik okeani de əlaqə heste. Almanijə šimoli limanon beynəlxəlǧi ticarətədə vyžnijə roli hestin. Baltikə dəryo kəno Schleswig-Holstein ijən Mecklenburg-Vorpommern federativə zəmijonədə dəbyə. == Ruon ijən gölon == Almanijədə ve ru heste. Ən vyžnijə ruon: * [[Rejn]] * [[Dunaj]] * [[Elba]] * [[Oder]] * [[Weser]] * [[Main]] * [[Neckar]] * [[Mosel]] * [[Saale]] * [[Spree]] [[Rejn]] Almanijə ijən Ğərbi Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje. Cy nəǧlijot, sənajə, ticarət ijən taryxədə vyžnijə rolyš heste. [[Dunaj]] Schwarzwald regionədə bino bedə. Cy [[Bavarijə]]ku bə ro šedə ijən bəpeštə čand Mərkəzi ijən Cənub-šərǧi Avropə davlətoniku bə ro šedə. [[Elba]] Cexijəku ome, šərǧi ijən šimoli Almanijəku bə ro šedə ijən Hamburg bəpeštə bə Šimoli dəryo dəǧyje. Almanijə jolə gölonədə [[Bodensee]], Müritz ijən Chiemsee hestin. == Kuon ijən mešon == Almanijə cənubədə Alp kuon hestin. Bavarijə Alpon kišvər ən barzə kuə regione. Mərkəzi ijən cənubi Almanijədə čand kuə ijən mešə region heste: * [[Schwarzwald]] * [[Türingijə meš]] * [[Harz]] * [[Bayerischer Wald]] * [[Erzgebirge]] * [[Eifel]] * [[Sauerland]] * [[Rhön]] Mešon Almanijə təbijət, ekoložijə ijən turizmədə vyžnijə roli hestin. == Iqlim == Almanijə mötədil iqlimi zonədə dəbyə. Ğərbədə Atlantik okeani təsir veje, šərǧədə isə kontinentalə iqlimi təsir ve bedə. Qyš əsosən sərin, kuə regiononədə isə ve sərd bedə. Toviston əsosən mötədil ijən isti bedə. Yaǧyš bütün sor ərzində bedə. Alp ijən başqa barzə regiononədə qyšədə ve varə vare. == Inziboti čo karde == Almanijə 16 federativə zəmijiku (almani: ‘‘Bundesländer’’) iborəte: * [[Baden-Württemberg]] — pajtaxt Stuttgart * [[Bavarijə]] — pajtaxt Münhen * [[Berlin]] — šəhər-davlət * [[Brandenburg]] — pajtaxt Potsdam * [[Bremen]] — šəhər-davlət * [[Hamburg]] — šəhər-davlət * [[Hessen]] — pajtaxt Wiesbaden * [[Mecklenburg-Vorpommern]] — pajtaxt Schwerin * [[Niedersachsen]] — pajtaxt Hannover * [[Nordrhein-Westfalen]] — pajtaxt Düsseldorf * [[Rheinland-Pfalz]] — pajtaxt Mainz * [[Saarland]] — pajtaxt Saarbrücken * [[Sachsen]] — pajtaxt Dresden * [[Sachsen-Anhalt]] — pajtaxt Magdeburg * [[Schleswig-Holstein]] — pajtaxt Kiel * [[Türingijə]] — pajtaxt Erfurt Berlin, Hamburg ijən Bremen həm šəhr, həmən federativə zəmijonən. Har federativə zəmij yštə parlament ijən hukmətyš heste. Təhsil, polis, fərhəng ijən čand başqa sahonədə federativə zəmijon jolə səlahijə hestin. == Šəhron == Almanijə ve jolə ijən orta šəhron heste. Ən jolə ijən zynəjə šəhron: * [[Berlin]] * [[Hamburg]] * [[Münhen]] * [[Köln]] * [[Frankfurt am Main]] * [[Stuttgart]] * [[Düsseldorf]] * [[Leipzig]] * [[Dortmund]] * [[Essen]] * [[Bremen]] * [[Dresden]] * [[Hannover]] * [[Nürnberg]] [[Berlin]] Almanijə pajtaxt ijən ən jolə šəhre. [[Hamburg]] Almanijə ən jolə liman šəhroniku gyləje. [[Frankfurt am Main]] Almanijə ijən Avropə vyžnijə maliyyə mərkəzoniku gyləje. [[Münhen]] Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə vyžnijə iǧtisodijə, elm ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje. == Əholi == 2025-nə sori 31 dekabrədə Almanijədə 83 467 117 odəm žiə. Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte. Əholi kišvər əroziədə bərabər čo nıbyə. Nordrhein-Westfalen, Rhein-Main region, Stuttgart, Münhen, Hamburg ijən Berlin ətrafədə əholi sıxliǧi veje. Almanon bəpeštə Almanijədə tyrkon, poljakon, surijon, rumınon, xorvaton, italijon ijən ve başqa milləton nümayəndon žijedən. [[Tolyšon]] həmən Almanijədə žijedən. == Zyvon == Almanijə rəsmi zyvon ‘’’[[Almani zyvon|almani zyvone]]’’’. Almani zyvon german zyvoni qrupi hissəje. Almanijədə čand regionalə ijən azliǧi zyvonnə həmən qəp žə bedə. Əvonədə danimarkijə, sorbijə, frizijə ijən romani zyvoni hestin. Muhočirəti səbəbi de tyrki, ərəb, polša, rus ijən čand başqa zyvonnə həmən ve qəp žə bedə. == Din == Almanijə taryxədə xristian fərhəng de sıx əlaqə heste. Kišvərədə protestant ijən katolik ənənon xüsusi taryxi roli hestin. XVI əsrədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de bino byə Reformasijə Almanijə ijən Avropə dini ijən sijosijə taryxədə jolə təsir karde. Imro Almanijədə xristianonku əlavə müsəlmonon, jəhudijon, başqa dinon nümayəndon ijən dini mənsubijəti nıhestə ve odəm žijedə. == Taryx == === Qədimə zamon === Imro Almanijə nom de zynəjə ərozi qədimə zamonədə čand german qəbilon məskuni vyrə be. Roma imperijə Almanijə ğərb ijən cənubi hisson de sıx əlaqə hest be. Rejn ijən Dunaj uzun mudət Roma imperijə sərhədi hisson bən. === Orta əsron === 843-nə sorədə Karolinqlər imperijə čo bej bəpeštə Šərǧi Frank davləti soxtə be. 962-nə sorədə I Otto imperator tac gəte. Bəpeštə soxtə byə davlət ‘’‘Müqəddəs Roma imperijə’’’ nom de zynəjə be. Müqəddəs Roma imperijə ve sorəsron davam karde. Cy vahidə mərkəzləšə davlət nıbe; çand knyazijə, krallıǧ, azadə šəhr ijən dini ərozijoniku iborət be. === Reformasijə === 1517-nə sorədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de protestant Reformasijə bino be. Reformasijə Almanijə ijən Avropə din, sijosət, elm ijən fərhəngədə jolə dəyišijon səbəb be. 1618–1648-nə soronədə ‘’‘Otuzillik dav’’’ Mərkəzi Avropə, xüsusilə Almanijə ərozi, ve xarab karde. === Prussijə ijən Almanijə pevə omey === XVIII ijən XIX əsronədə [[Prussijə]] Almanijə vyžnijə davlətoniku gyləj be. 1806-nə sorədə Müqəddəs Roma imperijə orəxəj. 1815-nə sorədə Napoleon davon bəpeštə Alman Konfederasijə soxtə be. XIX əsrədə Almanijə millijə pevə omey idejə güclu be. 1871-nə sori 18 janvarədə Almanijə imperijə soxtə be. Prussijə padšo ‘’‘I Wilhelm’’’ Almanijə imperator be. [[Otto von Bismarck]] təzə imperijə yomin kansler be. Berlin Almanijə imperijə sijosijə mərkəz be. === I Dynjo dav === 1914-nə sorədə [[I Dynjo dav]] bino be. Almanijə Avstrijə-Macaristan ijən başqa müttəfiǧon de davədə ištirok karde. Dav 1918-nə sorədə Almanijə ijən cy müttəfiǧon məǧlubijəti de orəxəj. 1918-nə sorədə Almanijə monarxijə orəxəj ijən II Wilhelm taxtiku dəste kašə. === Weimar Respublikə === 1919-nə sorədə Almanijədə demokratikə respublikə soxtə be. Cy ‘’‘Weimar Respublikə’’’ nom de zynəjə. Təzə Konstitusijə [[Weimar]]ədə qəbul kardə be. Weimar Respublikə yomin soron iǧtisodijə böhran, inflasijə ijən sijosijə münaqişon de čətin bən. 1929-nə sori dynjo iǧtisodijə böhran Almanijə ve təsir karde. === Nasional-sosializm === 1933-nə sori 30 janvarədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler be. Hitler ijən Nasional-sosialist Alman Fəhlə Partijə demokratikə sistem ləğv kardən ijən diktaturə soxtən. Nasional-sosialist rejim sijosijə rəǧibon təǧib karde. Jəhudijon ijən başqa qrupon sistematikə təǧib, deportasijə ijən qətl kardə bən. Holokostədə təxminən šeš million Avropə jəhudi qətl kardə be. === II Dynjo dav === 1939-nə sori 1 sentjabrədə Almanijə Polša bə sər hücum karde. Cy de Avropədə [[II Dynjo dav]] bino be. Dav bəşəriyyət taryx ən xarabkarə davoniku gyləj be. 1945-nə sorədə Almanijə məǧlub be. 8 may 1945-nə sorədə Almanijə silahlı qüvvon qeyd-šərtsiz təslim bən. Dav bəpeštə Almanijə Amerika, Britanijə, Fransə ijən Sovetə okupasijə zononədə čo kardə be. === Almanijə čo bej === 1949-nə sorədə ğərb okupasijə zononədə ‘’‘Almanijə Federativə Respublikə’’’ soxtə be. Yomin federalə kansler [[Konrad Adenauer]] be. Sovetə okupasijə zonədə ‘’‘Almanijə Demokratikə Respublikə’’’ soxtə be. Belə de Almanijə bə dı davlət čo be: * ‘’’[[Həšinyštə Almanijə]]’’’ — Almanijə Federativə Respublikə * ‘’’[[Həšipemə Almanijə]]’’’ — Almanijə Demokratikə Respublikə Berlin həmən čo kardə be. 1961-nə sorədə Almanijə Demokratikə Respublikə hukmət [[Berlin divar]] soxtə. Berlin divar Soyuǧ dav ijən Almanijə čo bej ən zynəjə simvoloniku gyləj be. === Almanijə pevə omey === 1989-nə sorədə Həšipemə Almanijədə ve sijosijə ijən ictimoi dəyišijon bən. 9 noyabr 1989-nə sorədə Berlin divar ačə be. ‘’‘3 oktjabr 1990-nə sorədə’’’ Həšipemə Almanijə de [[Həšinyštə Almanijə]] i byə. Almanijə pevə omey təzədən bə vyrə rosi. 3 oktjabr imro Almanijədə ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’ nom de millijə bayrame. 1991-nə sorədə Bundestag Berlin təzədən Almanijə parlamenti ijən hukməti mərkəz bej qəror qəbul karde. Bəpeštə Bundestag ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč kardən. == Sijosət == Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj. Kišvəri əsosə ǧanuni ‘’‘Grundgesetz’’’-e. Grundgesetz 1949-nə soriku bə ǧyvə heste. Almanijə davləti hakimijət qanunverici, icraedici ijən məhkəmə hakimijəti arasında čo bedə. Əsosə federativə orqanon: * [[Bundestag]] * [[Bundesrat]] * Bundespräsident * Bundesregierung * Bundesverfassungsgericht == Bundestag == ‘’‘Deutscher Bundestag’’’ Almanijə federativə parlamenti əsasə seçkili orqane. Bundestag əholi tərəfindən seç kardə bedə. Cy əsosə vəzifon ǧanunon qəbul karde, federativə hukməti kontrol karde, federalə budžeti qəbul karde ijən Bundeskanzler seç karde. Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte. == Bundesrat == ‘’‘Bundesrat’’’ vasitə de 16 federativə zəmij Almanijə federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən. Bundesrat üzvon federativə zəmijon hukməton nümayəndonən. Čand federativə ǧanunon qəbul bejədə Bundesrat razijəti lazime. == Bundespräsident == ‘’‘Bundespräsident’’’ Almanijə davləti sarije. Cy əsasən davləti təmsil karde, ǧanunon imzo karde ijən Konstitusijədə təyin kardə başqa vəzifon bə vyrə rosne. Bundespräsident beš sori mudət de Federalə Məclis tərəfindən seç kardə bedə. == Bundeskanzler ijən hukmət == ‘’‘Bundeskanzler’’’ Almanijə federativə hukməti rəhbəre. Bundestag Bundespräsident təklifi bəpeštə Bundeskanzler seç karde. Kansler federativə hukməti sijosijə əsasə istiqaməton təyin karde. == Huǧuǧ ijən məhkəmə sistem == Almanijə huǧuǧi davləte. Grundgesetz insan huǧuǧon, demokratijə, ǧanun aliliǧ ijən hakimijəti čo bej prinsiplon qorune. ‘’‘Bundesverfassungsgericht’’’ Karlsruhe-də dəbyə. Cy Almanijə Konstitusijə məhkəməje. == Iǧtisodijot == Almanijə dynjo ən jolə iǧtisodijotoniku gyləje ijən Avropə ən jolə millijə iǧtisodijote. 2025-nə sorədə Almanijə ümumi daxili məhsul cari qiyməton de təxminən 4,47 trillion avro be. Almanijə iǧtisodijot sənajə, xidmət, ticarət, elm ijən yüksək texnoložijon de xarakterizə bedə. Kišvər dynjo vyžnijə ixroč ijən idxal kardə davlətoniku gyləje. == Sənajə == Almanijə sənajə taryxən kišvər iǧtisodijotədə vyžnijə rolyš heste. Əsosə sənajə sahon: * avtomobil sənajə * mašinsoxtə * kimijə sənajə * farmasevtikə sənajə * elektronika * elektrik texnoložijə * tibbi texnoložijə * metallurgijə * aviasijə ijən kosmos texnoložijə * informasiə texnoložijə Almanijədə ve dynjoədə zynəjə sənajə kompaniə heste. [[Volkswagen]], [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[Porsche]] ijən [[Audi]] avtomobil sənajədə zynəjən. [[Siemens]], [[BASF]], [[Bayer]] ijən [[Bosch]] həmən Almanijə sənajə taryx de sıx əlaqə hestin. == Avtomobil sənajə == Almanijə avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje. XIX əsri axırədə [[Carl Benz]], [[Gottlieb Daimler]] ijən başqa almani mühəndison müasirə avtomobil inkişaf kardən. Imro avtomobil sənajə xüsusilə Baden-Württemberg, Bavarijə, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen ijən Sachsen regiononədə vyžnijə rolyš heste. == Energetikə == Almanijə energetikə sistem son soronədə jolə dəyišijoniku bə ro šedə. Kišvər külək, günəş ijən başqa təzələnə enerji mənbəon inkişaf karde. Enerji təminot, sənajə ijən iqlim sijosət Almanijə iǧtisodijotədə vyžnijə məsəlonən. == Kənd təsərrüfot == Almanijə ərozi jolə hissə kənd təsərrüfot de istifadə bedə. Əsasə məhsulonədə buǧda, arpa, qarǧıdalı, kartof, şəkər çuǧunduru, kolza, meyvə ijən tərəvəz hestin. Heyvandarlıq ijən süd istehsal həmən kənd təsərrüfotədə vyžnijə roli hestin. Rejn, Mosel, Main ijən başqa ru dəronədə šərabçılıq inkişaf kardə. == Elm ijən təhsil == Almanijə dynjo vyžnijə elm ijən təhsil mərkəzoniku gyləje. Kišvərədə ve universitet, texniki universitet, ali məktəb ijən elmi institut heste. Qədimə ijən zynəjə universitetonədə: * [[Heidelberg Universitet]] * [[Leipzig Universitet]] * [[Rostock Universitet]] * [[Freiburg Universitet]] * [[Tübingen Universitet]] Elm ijən tədqiǧotədə čand jolə təškilot heste: * Max-Planck-Gesellschaft * Fraunhofer-Gesellschaft * Helmholtz-Gemeinschaft * Leibniz-Gemeinschaft Almanijə elm taryx de [[Albert Einstein]], [[Max Planck]], [[Robert Koch]], [[Alexander von Humboldt]] ijən [[Carl Friedrich Gauss]] nomon sıx əlaqə hestin. == Tib == Almanijə səhijə sistemi tibbi sığorta əsosədə təşkil kardə byə. Kišvərədə universitet klinikon, dövlət ijən özəl xəstəxonon, ambulatorə tibbi mərkəzon ijən həkimon fəaliyyət kardən. Almanijə tibbi elm taryxədə vyžnijə rolyš heste. [[Robert Koch]] bakteriologijə ijən infeksijə tibbi inkişafədə vyžnijə alim be. [[Rudolf Virchow]] patologijə ijən ictimoi tib de zynəjə. == Fərhəng == Almanijə Avropə fərhəng taryxədə vyžnijə rolyš heste. Kišvər ədəbijo, fəlsəfə, musiqi, memarijə, teatr, kino ijən təsviri incəsənət sahonədə ve zynəjə šəxson ijən əsəron de əlaqə heste. == Ədəbijo == Almani ədəbijo dynjo ədəbijo vyžnijə ənənoniku gyləje. Zynəjə almani zyvoni yazıjon: * [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [[Friedrich Schiller]] * [[Heinrich Heine]] * [[Thomas Mann]] * [[Hermann Hesse]] * [[Bertolt Brecht]] * [[Günter Grass]] Goethe ijən Schiller xüsusilə [[Weimar]] de sıx əlaqə hestin. == Fəlsəfə == Almanijə Avropə fəlsəfə taryxədə xüsusi rolyš heste. Zynəjə filosofon: * [[Immanuel Kant]] * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] * [[Arthur Schopenhauer]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Karl Marx]] * [[Martin Heidegger]] Əvon əsəron Avropə ijən dynjo fəlsəfə, sijosət, elm ijən ictimoi fikri inkişafədə jolə təsir kardən. == Musiqi == Almani zyvoni regionon Avropə klassikə musiqi taryxədə xüsusi vyrə hestin. [[Johann Sebastian Bach]] Türingijədə bə dynjo ome ijən Leipzigədə uzun mudət karde. [[Ludwig van Beethoven]] Bonnədə bə dynjo ome. [[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] ijən [[Robert Schumann]] həmən almani musiqi taryx de əlaqə hestin. == Memarijə == Almanijədə Roma dövriku imro zamonə qədər ve memarijə abidon hestin. Orta əsroniku ve qalə, kilsə, monastır ijən qədimə šəhron mandən. Zynəjə abidon: * [[Kölner Dom]] * [[Brandenburger Tor]] * [[Reichstagsgebäude]] * [[Wartburg]] * [[Neuschwanstein]] * [[Heidelberg qalə]] * [[Sanssouci]] * [[Ulmer Münster]] XX əsrədə ‘’‘Bauhaus’’’ Almanijəku bino byə ən təsirli memarijə ijən dizajn hərəkatoniku gyləj be. == UNESCO irs == Almanijədə ve [[UNESCO]] Dynjo irsi vyron hestin. Əvon arasında qədimə šəhron, kilsəon, saroyon, sənajə abidon, təbijəti regionon ijən arxeoloji vyron hestin. Weimar, Potsdam, Berlin, Aachen, Köln, Bamberg, Lübeck ijən Regensburgədə UNESCO irsi abidon hestin. == Nəǧlijot == Almanijə Avropə ən inkişaf kardə nəǧlijoti sistemoniku gyləj heste. Avtomobil roon, dəmiryol, aeroporton, ru ijən dəryo limanon kišvəri regionon ijən başqa Avropə davləton de əlaqə karde. == Autobahn == Almanijə sürətli avtomobil roon ‘’‘Autobahn’’’ nom de zynəjən. Autobahn sistemi dynjo ən uzun ijən sıx avtomobilə ro sistemoniku gyləje. Čand Autobahn hissədə ümumi sürət həddi ni. Tövsijə kardə sürət 130 km/saat-e. == Dəmiryol == Almanijə dəmiryol sistemi ve inkişaf kardə. ‘’‘Deutsche Bahn’’’ əsasə dəmiryol kompaniəje. ‘’‘ICE’’’ sürətli qataron Berlin, Hamburg, Münhen, Frankfurt, Köln, Stuttgart ijən başqa jolə šəhron pevə əlaqə kardən. Almanijə dəmiryol sistemi başqa Avropə davləton de beynəlxəlǧi əlaqon heste. == Aeroporton == Almanijə jolə aeroporton: * Frankfurt aeroport * Münhen aeroport * Berlin Brandenburg aeroport * Düsseldorf aeroport * Hamburg aeroport * Köln/Bonn aeroport * Stuttgart aeroport Frankfurt aeroport Avropə vyžnijə beynəlxəlǧi aviasijə mərkəzoniku gyləje. == Limon == [[Hamburg]] Almanijə ən jolə dəryo limanone. Bremen/Bremerhaven, Wilhelmshaven, Rostock ijən Lübeck həmən vyžnijə limanonən. Rejn ru üzərində Duisburg dynjo ən jolə daxili ru limanoniku gyləje. == Xarici sijosət == Almanijə xarici sijosətədə Avropə əməkdašliǧ, beynəlxəlǧi təškiloton ijən transatlantik əlaqon vyžnijə roli hestin. Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] əsasə üzvoniku gyləje. Kišvər həmən: * [[NATO]] * [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]] * [[G7]] * [[G20]] * [[Avropa Şurası]] * [[ATƏT]] üzve. == Avropa İttifoǧ == Almanijə Avropə inteqrasijə yomin davlətoniku gyləj be. II Dynjo dav bəpeštə Almanijə Federativə Respublikə Fyrəngyston, Italijə, Belcikə, Niderland ijən Lüksemburq de Avropə əməkdašliǧi inkişaf karde. Imro Almanijə Avropa İttifoǧ ən jolə əholi ijən iǧtisodijot hestə üzve. Kišvəri pul vahidi ‘’‘avro’’’-j. == Müdafiə == Almanijə silahlı qüvvon ‘’‘Bundeswehr’’’ nom karde. Bundeswehr 1955-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikədə soxtə be. Almanijə NATO üzve ijən Avropə ijən transatlantik təhlükəsizlik sistemədə ištirok karde. == Idman == Almanijədə futbol ən məşhurə idmoniku gyləje. Almanijə futbolə millijə komandə čand kərə dynjo çempion byə. Kišvər 1974 ijən 2006-nə soronədə kişon futbol Dynjo kuboki bə vyrə rosne. Almanijədə həmən həndbol, basketbol, buz hokkey, tennis, atletikə, velosiped, avtoidman ijən qyš idmon məşhurin. [[FC Bayern München]], [[Borussia Dortmund]], [[Schalke 04]], [[Hamburger SV]], [[Werder Bremen]] ijən [[VfB Stuttgart]] Almanijə futbol taryxədə zynəjə klubonən. == Mətbəx == Almanijə mətbəx regionon bə region ve fərǧ karde. Zynəjə yemə ijən məhsulon: * Bratwurst * Currywurst * Sauerkraut * Kartoffelsalat * Sauerbraten * Maultaschen * Thüringer Rostbratwurst * Weißwurst * Brezel * Schwarzwälder Kirschtorte Almanijə çörək ijən müxtəlifə çörək məhsulon de həmən zynəjə. == Bayramon == Almanijə millijə bayram ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’-e. Cy har sor 3 oktjabrədə qeyd kardə bedə. Milad ijən Pasxa həmən Almanijə fərhəngədə vyžnijə bayramonən. Čand regiononədə Karneval, Oktoberfest ijən başqa regionalə bayramon məşhurin. == Turizm == Almanijə Avropə vyžnijə turistijə davlətoniku gyləje. Zynəjə turistijə vyron: * [[Berlin]] * [[Münhen]] * [[Hamburg]] * [[Köln]] * [[Dresden]] * [[Heidelberg]] * [[Weimar]] * Rothenburg ob der Tauber * [[Neuschwanstein]] * [[Schwarzwald]] * [[Alp]] * [[Bodensee]] * [[Rejn]] dəro * [[Mosel]] dəro * [[Türingijə meš]] * Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno Berlin muzeyon, Brandenburger Tor, Reichstag ijən XX əsri Almanijə taryx de zynəjə. Bavarijə Alp, Neuschwanstein ijən Münhen de zynəjə. Rejn ijən Mosel dəron qaləon, üzüm baǧon ijən qədimə šəhron de məşhurin. == Umžən vinde == * [[Avropə]] * [[Avropa İttifoǧ]] * [[Berlin]] * [[Almani zyvon]] * [[Həšinyštə Almanijə]] * [[Həšipemə Almanijə]] * [[Berlin divar]] * [[Bavarijə]] * [[Baden-Württemberg]] * [[Türingijə]] == Mənbə == * [https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə əholi] * [https://www.destatis.de/DE/Themen/Wirtschaft/Volkswirtschaftliche-Gesamtrechnungen-Inlandsprodukt/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə iǧtisodijot ijən ümumi daxili məhsul] * [https://www.bundestag.de/parlament Deutscher Bundestag — Almanijə parlament ijən sijosijə sistem] * [https://www.bundesrat.de/DE/homepage/homepage-node.html Bundesrat — federativə zəmijon ijən ǧanunsoxtə sistem] * [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Almanijə pevə omey] * [https://www.bundesregierung.de/breg-de/schwerpunkte-der-bundesregierung/deutsche-einheit Deutsche Bundesregierung — Almanijə pevə omey] * [https://www.deutschland.de/de Deutschland.de — Almanijə barədə məlumot] {{Avropə kišvəron}} [[Tispir:Almanijə| ]] [[Tispir:Avropə kišvəron]] 6pd2c4il5qrvv8ilzajl8v3mrahm02w 0 4497 126142 115574 2026-09-04T15:46:43Z ~2026-48026-61 57254 126142 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Aptek''' — junanon zyvonədə anbo məno dojdə. Iminə aptekon VIII sasorədə [[Baǧdad|Baǧdadədə]] ofajə byən. [[Fajl:42-aspetti di vita quotidiana, medicine, Taccuino Sanitatis.jpg|miniatyur|Аptek XIV sasor|çəpo]] == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Tibb]] fe0c3l1wb3nnftad2o675vaqzebgzu2 0 4790 126156 112071 2026-09-05T05:47:37Z Zındənim 57304 /* */ 126156 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Brandenburger_Tor_abends.jpg|alt=Brandenburger Tor abends.jpg|thumb|[[Brandenburger Tor]] Berlin simvoloniku gyləje.]] ‘’‘Berlin’’’ (almani: ‘‘Berlin’’) — [[Almanijə]] [[Pajtaxt|pajtaxt]], eyni zamonədə Almanijə 16 federativə zəmijoniku gyləje. Berlin šəhr-davləte ijən Almanijə sijosijə, fərhəng, elm, media ijən iǧtisodijə mərkəzoniku gyləje. 2025-nə sori 31 dekabrədə Berlinədə 3 700 577 odəm žiə. Cy ərozi təxminən 891 km²-e. Berlin Almanijə ən jolə šəhre ijən Avropa İttifoǧ ən jolə šəhroniku gyləje. Berlin [[Brandenburg]] federativə zəmijə de hər tərəfiku əhatə kardə byə. Šəhr [[Spree]] ijən [[Havel]] ruon kəno dəbyə. Berlinədə ve göl, kanal, park ijən mešə heste. Berlin Almanijə taryxədə xüsusi rolyš heste. Cy Prussijə, Almanijə imperijə, Weimar Respublikə ijən nasional-sosialist Almanijə pajtaxt be. [[II Dynjo dav]] bəpeštə šəhr dörd okupasijə sektorədə čo kardə be. Bəpeštə Berlin Ğərbi Berlin ijən Šərǧi Berlinədə čo be. 1961–1989-nə soron arasında [[Berlin divar]] šəhr ijən Almanijə čo bej ən zynəjə simvoloniku gyləj be. 1989-nə sori Berlin divar ačə bej ijən 1990-nə sori Almanijə pevə omey bəpeštə Berlin yenidən vahidə šəhr be. 1991-nə sorədə [[Bundestag]] Berlin Almanijə parlament ijən federativə hukməti mərkəz bej qəror qəbul karde. == Nom == Berlin nom mənšə barədə müxtəlifə nəzərijon hestin. Ve dilšünason fikri de nom qədimə slavyan zyvoni de əlaqə heste. Berlin regionədə almani əholi omeyku əvvəl slavyan qəbilon žiən. Taryxi sənədonədə Berlin nom XIII əsriku bə vinde. Berlin ijən cy kəno dəbyə Cölln əvvəl dı ayrı yaşayış məntəqə bən. Bəpeštə əvon pevə ome ijən vahidə šəhr soxtən. == Čoǧrafijə == Berlin Almanijə šərǧi hissədə, [[Brandenburg]] mərkəzədə dəbyə. Cy təxminən 891 km² ərozi heste. Berlin coǧrafijə əsasən hamvarəje. Šəhr buz dövrədə soxtə byə landšaft üzərində dəbyə. Berlin ərozi dəniz səviyyəku təxminən 30–115 metr barzəje. Ən barzə təbiji vyrəoniku gyləj ‘’‘Großer Müggelberg’’’-e. Berlin şəhəri şərǧ-ku ğərb tərəf təxminən 45 km, šimol-ku cənub tərəf təxminən 38 km uzune. == Brandenburg de sərhəd == Berlin bütün tərəfiku [[Brandenburg]] federativə zəmij de sərhəd heste. Šəhr ətrafədə Potsdam, Oranienburg, Bernau, Königs Wusterhausen ijən başqa šəhr ijən qəsəbəon hestin. Berlin ijən Brandenburg birlikdə ‘’‘Hauptstadtregion Berlin-Brandenburg’’’ təşkil kardən. Cy region Almanijə vyžnijə metropol regiononiku gyləje. == Ruon == Berlin ən vyžnijə ru ‘’‘Spree’’’-j. Spree šəhr šərǧiku daxil bedə, mərkəziku bə ro šedə ijən ğərbədə Havel ru de pevə bedə. Spree Berlin taryx, nəǧlijot ijən šəhr soxtə bejədə xüsusi rolyš heste. ‘’‘Havel’’’ Berlin ğərbi hissəku bə ro šedə. Berlinədə həmən čand xırdə ru ijən su kanali heste. == Gölon == Berlin ve su hestə Avropə šəhroniku gyləje. Vyžnijə gölon: * Müggelsee * Wannsee * Tegeler See * Müggelheim ətraf gölon * Schlachtensee * Krumme Lanke * Weißensee ‘’‘Müggelsee’’’ Berlin ən jolə göloniku gyləje. Wannsee xüsusilə tovistonədə istirahət ijən su idmon de məşhure. == Kanalon == Berlin ru ijən gölon čand kanal vasitə de pevə kardə byən. Əsasə kanalon: * Landwehrkanal * Berlin-Spandauer Schifffahrtskanal * Teltowkanal * Neuköllner Schifffahrtskanal Əvon taryxən yük nəǧlijot de vyžnijə bən, imro isə nəǧlijot, turizm ijən istirahət de istifadə bedən. == Təbijət == Berlin jolə metropol bej de yanaši ve park, mešə ijən su sahəsi heste. Šəhr ərozi jolə hissə yaşılə vyrəoniku iborəte. Berlin mešon arasında: * Grunewald * Köpenicker Forst * Tegeler Forst * Spandauer Forst hestin. Grunewald Berlin ğərbədə jolə mešə region-e. Berlin šəhr daxilədə Tiergarten ən zynəjə parkoniku gyləje. == Tiergarten == ‘’‘Großer Tiergarten’’’ Berlin mərkəzədə dəbyə. Cy Brandenburger Tor, Reichstag ijən Siegessäule arasında yerləşe. Əvvəl cy Brandenburg kurfürston šikar vyrə be. XVIII ijən XIX əsronədə cy ictimoi park kimi inkişaf kardə be. Imro Tiergarten Berlin əholi ijən turiston istirahət de ən məşhurə vyrəoniku gyləje. == Iqlim == Berlin mötədil iqlimi zonədə dəbyə. Toviston isti be bəžən, qyš isə sərin ijən bəzi soron sərd bedə. Yaǧyš bütün sor ərzində bedə. Šəhr jolə bej səbəbi de mərkəzi hisson ətraf kəndə regiononiku adətən bir qədər isti bedən. == Inziboti čo karde == Berlin həm šəhr, həmən Almanijə federativə zəmije. Šəhr 12 inziboti rayon — ‘’‘Bezirk’’’ —ədə čo kardə byə: Mitte Friedrichshain-Kreuzberg Pankow Charlottenburg-Wilmersdorf Spandau Steglitz-Zehlendorf Tempelhof-Schöneberg Neukölln Treptow-Köpenick Marzahn-Hellersdorf Lichtenberg Reinickendorf Hər Bezirk bəpeštə čand ‘’‘Ortsteil’’’-iku iborəte. Berlin ümumilikdə 96 Ortsteil heste. == Mitte == ‘’‘Mitte’’’ Berlin taryxi ijən sijosijə mərkəze. Ən zynəjə vyrəon arasında: * Brandenburger Tor * Reichstagsgebäude * Unter den Linden * Alexanderplatz * Museumsinsel * Berliner Dom * Rotes Rathaus * Gendarmenmarkt * Nikolaiviertel hestin. Berlin federativə hukmət binalon jolə hissə həmən Mitte-də dəbyə. == Friedrichshain-Kreuzberg == Friedrichshain-Kreuzberg Berlin mərkəzi ijən sıx məskunlaşə rayononiku gyləje. Kreuzberg taryxən mühacirət, alternativə fərhəng ijən ictimoi hərəkaton de zynəjə. Friedrichshainədə Karl-Marx-Allee, East Side Gallery ijən ve klub ijən fərhəngi müəssisə heste. == Pankow == Pankow Berlin šimoli hissədə dəbyə. Prenzlauer Berg, Weißensee ijən Pankow cy rayon hissəonən. Prenzlauer Berg XIX əsri ijən XX əsri əvvəl soxtə byə binalon de zynəjə. == Charlottenburg-Wilmersdorf == Charlottenburg-Wilmersdorf Berlin ğərbi hissə vyžnijə mərkəzoniku gyləje. Əjo: * Kurfürstendamm * Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche * Schloss Charlottenburg * Deutsche Oper hestin. Charlottenburg uzun mudət Ğərbi Berlin kommersijə ijən fərhəngi mərkəz be. == Spandau == Spandau Berlin ğərb kənorədə dəbyə. Cy taryxi mərkəz ijən ‘’‘Zitadelle Spandau’’’ de zynəjə. Spandau Havel kəno dəbyə ijən ve su ijən mešə sahəsi heste. == Steglitz-Zehlendorf == Steglitz-Zehlendorf Berlin cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ve yaşılə rayononiku gyləje. Wannsee, Dahlem ijən Nikolassee əjo dəbyən. Freie Universität Berlin əsasə kampus Dahlemədə dəbyə. == Tempelhof-Schöneberg == Tempelhof-Schöneberg taryxi ijən sijosijə əhəmijəti hestə rayon-e. Rathaus Schöneberg Soyuǧ dav dövrədə Ğərbi Berlin vyžnijə sijosijə mərkəzoniku gyləj be. 1963-nə sorədə ABŞ prezidenti John F. Kennedy əjo yštə zynəjə ‘’‘Ich bin ein Berliner’’’ çıxış karde. Keçmiş Tempelhof aeroport ərozi imro böyük ictimoi park kimi istifadə bedə. == Neukölln == Neukölln Berlin ən sıx ijən müxtəlifə əholi hestə rayononiku gyləje. Cy ve millət ijən fərhəng nümayəndon žijedən. Neukölln həm sıx šəhr binalon, həmən Britz ijən Rudow kimi daha sakit regiononiku iborəte. == Treptow-Köpenick == Treptow-Köpenick Berlin ərozi de ən jolə rayononiku gyləje. Cy šərǧi ijən cənub-šərǧi Berlinədə dəbyə. Müggelsee, Köpenicker Forst ijən ve başqa təbiji sahon əjo hestin. Köpenick qədimə šəhr mərkəz ijən Schloss Köpenick de zynəjə. == Marzahn-Hellersdorf == Marzahn-Hellersdorf Berlin šərǧi hissədə dəbyə. XX əsri 1970–1980-nə soronədə əjo ve jolə yaşayış komplekson soxtə bən. ‘’‘Gärten der Welt’’’ Berlin məşhurə parkoniku gyləj əjo dəbyə. == Lichtenberg == Lichtenberg Berlin šərǧədə dəbyə. Cy rayonədə Karlshorst, Friedrichsfelde ijən Hohenschönhausen kimi regionon hestin. Tierpark Berlin əjo dəbyə. Keçmiş DDR Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi — Stasi — mərkəzi həmən Lichtenbergədə be. == Reinickendorf == Reinickendorf Berlin šimol-ğərbədə dəbyə. Tegel, Frohnau ijən Heiligensee əjo hestin. Keçmiş Flughafen Berlin-Tegel uzun mudət Berlin vyžnijə aeroport be. == Əholi == 2025-nə sori 31 dekabrədə Berlinədə 3 700 577 odəm žiə. Berlin Almanijə ən jolə šəhre. XX əsr ərzində Berlin əholi sayı ve dəyişə. 1920-nə sorədə Groß-Berlin soxtə bej de šəhr ərozi ijən əholi birdən ve arde. II Dynjo dav ijən dav bəpeštə əholi kam be. XXI əsri əvvəlindən Berlin əholi yenidən ve arde. Berlin imro beynəlxəlǧi əholi hestə metropoldur. Šəhrədə Almanijə müxtəlifə regiononiku omə odəmon de yanaši tyrkon, poljakon, surijon, ukrainon, italijon, ruson, ərəb davlətoniku omə odəmon ijən ve başqa milləton nümayəndon žijedən. [[Tolyšon]] həmən Berlinədə žijedən. == Zyvon == Berlin rəsmi zyvon [[Almani zyvon|almani zyvone]]. Beynəlxəlǧi əholi səbəbi de šəhrədə ve başqa zyvonnə qəp žə bedə. Tyrki, ərəb, rus, polša, ukrain, ingilis ijən başqa zyvonnə gündəlik həyotədə ve istifadə bedən. == Din == Berlin dini baxımdan müxtəlifə šəhre. Protestant ijən katolik xristian icmaon de yanaši müsəlmon, jəhudi, pravoslav ijən başqa dini icmaon hestin. Əholi jolə hissə dini təşkilat de bağlı ni. Berlinədə taryxi dini abidon arasında: * Berliner Dom * Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche * St.-Hedwigs-Kathedrale * Neue Synagoge * Şehitlik-Moschee hestin. == Taryx == === Berlin ijən Cölln === Berlin taryx orta əsroniku bino bedə. Šəhr XII əsri axırədə Spree ru dı tərəfədə soxtə byə dı tacir yaşayış məntəqə — Berlin ijən Cölln — əsosədə inkişaf karde. Cölln yomin kərə 1237-nə sorədə sənədədə qeyd kardə byə. Berlin isə 1244-nə sorədə yazılı sənədədə qeyd kardə byə. Cy tarixlər Berlin orta əsri šəhr kimi bino bej de əlaqə hestin. === Orta əsron === Berlin ijən Cölln Spree üzərində ticarət vyrə bej səbəbi de inkişaf kardən. 1307-nə sorədə dı šəhr bəzi sahonədə ortaq inziboti fəaliyyət bino kardən. XV əsrədə Brandenburg Hohenzollern hökmdaron Berlin-Cölln yštə rezidensijə kardən. Belə de Berlin Brandenburg sijosijə mərkəz kimi əhəmijət qazan karde. === Hohenzollern dövr === 1415-nə sorədə Hohenzollern sülalə Brandenburg idarə karde bino karde. Bəpeštə Berlin təxminən 500 sor Hohenzollern hakimijəti de sıx əlaqədə be. XV əsri ortonədə Berlin Brandenburg kurfürston əsasə rezidensijə be. === Otuzillik dav === 1618–1648-nə soronədə Otuzillik dav Berlin ve ziyan karde. Əholi kam be ijən šəhr iqtisodijot zəif be. Dav bəpeštə Brandenburg hökmdaron Berlin yenidən inkişaf karde de tədbiron gəten. === Böyük Kurfürst === Friedrich Wilhelm, ‘’‘Böyük Kurfürst’’’ nom de zynəjə, XVII əsri dıminə hissədə Berlin inkişaf kardə hökmdaroniku gyləj be. Cy dini qačqınon, xüsusilə Fyrəngyston Hugenot protestanton Berlinədə yerləşə bej imkan karde. 1685-nə sorə Potsdam Edikti bəpeštə ve Hugenot Berlinədə məskun be. Əvon šəhr sənətkarlıq, ticarət ijən fərhəng inkişafədə vyžnijə roli hestin. === Prussijə kral pajtaxt === 1701-nə sorədə Brandenburg kurfürst Friedrich III Königsbergədə yšti Prussijə kral elan karde ijən Friedrich I nom gəte. Berlin Prussijə kral rezidensijə ijən pajtaxt be. 1709-nə sorədə Berlin, Cölln, Friedrichswerder, Dorotheenstadt ijən Friedrichstadt rəsmi şəkildə vahidə Berlin šəhrədə pevə kardə bən. XVIII əsrədə Berlin ve inkişaf karde. Unter den Linden, saroyon, opera, kilsəon ijən ictimoi binalon šəhr görünüş dəyişən. === Friedrich II dövr === Prussijə kral [[Friedrich II]] — Friedrich der Große — 1740–1786-nə soronədə hakimijət karde. Cy dövrədə Berlin elm, musiqi, fəlsəfə ijən sənət mərkəz kimi inkişaf karde. Berlin Akademijə, opera ijən başqa mədəni müəssisəon xüsusi əhəmijət qazan kardən. === Napoleon dövr === 1806-nə sorədə Napoleon ordusu Prussijə məǧlub karde ijən Berlinə daxil be. Brandenburger Tor üzərində Quadriga Fyrəngyston tərəf apardə be. Napoleon məǧlub bej bəpeštə 1814-nə sorədə Quadriga Berlin tərəf qaytarə be. === XIX əsr === XIX əsrədə Berlin sənajə inqilab de ve sürətlə arde. Dəmiryol, mašinsoxtə, tekstil, elektrik ijən kimijə sənajə inkişaf kardən. Əholi yüz minoniku milyonon tərəf arde. Berlin Avropə ən sürətlə ardə šəhroniku gyləj be. === 1848 inqilab === 1848-nə sorədə bütün Avropədə inqilabi hərəkaton bino be. Berlinədə həmən demokratikə ijən liberalə tələbon de nümayişon bə vyrə rosnə bən. Mart 1848-nə sorədə Berlin küçəonədə barrikada davon bə vyrə rosi. === Almanijə imperijə pajtaxt === 1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə be ijən Berlin təzə Alman davləti pajtaxt be. Cy Berlin inkişafədə böyük mərhələ be. Şəhr Almanijə sijosijə, sənajə, elm, bank ijən media mərkəz be. Əholi ve sürətlə arde. Yeni yaşayış kvartalon, dəmiryol stansijon, fabrikon, dövlət binalon ijən mədəni müəssisəon soxtə bən. === Reichstag === Almanijə imperijə parlamenti üçün ‘’‘Reichstagsgebäude’’’ 1884–1894-nə soronədə soxtə be. Bina Paul Wallot layihə de soxtə be. 1894-nə sorədə Reichstag əjo yštə yomin ijlas bə vyrə rosne. Imro cy bina [[Bundestag]] mərkəze. === Birinci Dynjo dav === 1914-nə sorədə I Dynjo dav bino be. Berlin Almanijə imperijə pajtaxt kimi dav sijosət mərkəz be. Dav axırədə ərzaq çatışmazliǧi, iqtisodijə böhran ijən sijosijə gərginlik arde. === 1918 inqilab === 9 noyabr 1918-nə sorədə Almanijə imperijə süqut karde. Reichstag pəncərəku Philipp Scheidemann Alman Respublikə elan karde. Eyni ruž Karl Liebknecht Berlinədə sosialist republikə elan karde. Berlin Almanijə inqilabi hadisəon mərkəz be. === Weimar Respublikə === 1919–1933-nə soronədə Berlin Weimar Respublikə pajtaxt be. 1920-nə soron xüsusilə Berlin fərhəng, teatr, kino, ədəbijo, elm ijən gecə həyot de beynəlxəlǧi məşhur be. Cy dövr bəzən ‘’‘Goldene Zwanziger’’’ nom karde. Berlinədə Bertolt Brecht, Marlene Dietrich, Albert Einstein ijən ve başqa elm ijən sənət šəxson fəaliyyət kardən. === Groß-Berlin 1920 === 1 oktjabr 1920-nə sorədə ‘’‘Groß-Berlin-Gesetz’’’ qüvvə bə ome. Köhnə Berlin šəhr de ətraf yeddi šəhr, 59 kənd icması ijən 27 mülk rayonu pevə kardə bən. Belə de Berlin ərozi təxminən 13 kərə arde. Imro Berlin ərazi forması böyük hissə cy reformku ome. === Nasional-sosializm === 30 janvar 1933-nə sorədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler be. Nasional-sosialist diktaturə Berlinədə demokratikə instituton ləğv karde. Sijosijə rəǧibon, jəhudijon, romon, homoseksualon, əlilon ijən başqa təqib kardə qrupon repressijə məruz mandən. === Reichstag yanǧın === 27 fevral 1933-nə sorədə Reichstagsgebäude yanǧın be. Nasional-sosialist hukmət hadisə siyasi repressijə güclu karde de istifadə karde. Bəpeštə əsasə hüquq ijən azadliǧon məhdud kardə bən. === Berlin jəhudi icma === Nasional-sosialist dövrku əvvəl Berlin Almanijə ən jolə jəhudi icmaoniku gyləj heste. 1933-nə soriku jəhudijon hüquqon sistematikə şəkildə məhdud kardə bən. 9–10 noyabr 1938-nə soronədə Kristallnacht hadisəonədə Berlinədə sinagogon ijən jəhudijon mülkon hücum kardə bən. Bəpeštə minon Berlin jəhudi deportasijə ijən Holokost qurban bən. === II Dynjo dav === 1939-nə sorədə II Dynjo dav bino be. Berlin nasional-sosialist Almanijə sijosijə ijən hərbi qəroron mərkəz be. Dav ərzində Müttəfiq aviasijə Berlinə ve bombardman karde. Šəhr jolə hissə xarab be. === Berlin dav === 1945-nə sori aprelədə Sovet ordusu Berlin tərəf hücum karde. Berlin dav II Dynjo dav Avropədə son jolə davoniku gyləj be. 30 aprel 1945-nə sorədə Adolf Hitler Berlin bunkerədə yšti kašte. 2 may 1945-nə sorədə Berlin qarnizon təslim be. 8 may 1945-nə sorədə Almanijə qeyd-šərtsiz təslim be. === Dörd sektor === Dav bəpeštə Berlin dörd okupasijə sektorədə čo kardə be: * ABŞ sektori * Britanijə sektori * Fyrəngyston sektori * Sovet sektori ABŞ, Britanijə ijən Fyrəngyston sektoron bəpeštə Ğərbi Berlin soxtən. Sovet sektori Šərǧi Berlin be. === Berlin blokadə === 1948-nə sorədə Sovet İttifoǧ Ğərbi Berlin tərəf quru nəǧlijot əlaqon bağ karde. Cy ‘’‘Berlin blokadə’’’ nom de zynəjə. ABŞ ijən Britanijə Ğərbi Berlin əholi ərzaq, kömür ijən başqa mallon de aviasijə vasitə təmin karde. Cy ‘’‘Berliner Luftbrücke’’’ nom de zynəjə. 1948–1949-nə soron arasında təyyarəon yüz minon uçuş bə vyrə rosnen. 12 may 1949-nə sorədə blokadə orəxəj. === Dı Berlin === 1949-nə sorədə Almanijə dı davlətədə čo be. Ğərbi Berlin Almanijə Federativə Respublikə de sıx siyasi ijən iqtisadi əlaqə heste, amma xüsusi hüquqi status heste. Šərǧi Berlin [[Həšipemə Almanijə]] — DDR — pajtaxt elan kardə be. === 17 ijun 1953 === 17 ijun 1953-nə sorədə Šərǧi Berlinədə işçi etirazon bino bən. Əvon bəpeštə DDR başqa šəhron tərəf həm yayilə. Sovet qošunon ijən DDR təhlükəsizlik qüvvon etirazon yatırtən. === Berlin divar === 13 avqust 1961-nə sorədə DDR rəhbərijəti Ğərbi Berlin ətrafədə sərhəd bağ karde. Tel maneəon bəpeštə beton divar de əvəz kardə bən. [[Berlin divar]] təxminən 28 sor šəhr, ailəon ijən qonšon čo karde. Ve odəm divariku qač karde cəhd kardən. Bəzi qačqınon sərhədədə kaštə bən. === Checkpoint Charlie === ‘’‘Checkpoint Charlie’’’ Friedrichstraße-də Ğərbi ijən Šərǧi Berlin arasında ən zynəjə sərhəd keçid vyroniku gyləj be. 1961-nə sorədə ABŞ ijən Sovet tankon əjo üzbəüzə mandən. Cy Soyuǧ dav ən təhlükəli Berlin hadisəoniku gyləj be. === John F. Kennedy === 26 ijun 1963-nə sorədə ABŞ prezidenti [[John F. Kennedy]] Ğərbi Berlin ziyarət karde. Cy Rathaus Schöneberg qarşısədə məşhurə çıxış karde. Cy çıxışədə ‘’‘Ich bin ein Berliner’’’ cümlə dynjoədə zynəjə be. === Willy Brandt === [[Willy Brandt]] 1957–1966-nə soronədə Ğərbi Berlin Regierender Bürgermeister be. Cy Berlin divar soxtə bej dövrədə šəhr sijosijə simvoloniku gyləj be. Bəpeštə cy Almanijə Bundeskanzler be. === 1980-nə soron === 1980-nə soronədə Ğərbi Berlin alternativə fərhəng, rok musiqi, punk, sənət ijən tələbə hərəkaton de zynəjə be. Šərǧi Berlin isə DDR sijosijə, elm ijən fərhəng mərkəz be. === Berlin divar ačə bej === 1989-nə sorədə DDR-də sijosijə etirazon ve arde. 9 noyabr 1989-nə sorədə DDR rəhbər Günter Schabowski mətbuat konfransədə sərhəd qaydon dəyişə bej barədə məlumat doe. Minon odəm sərhəd keçid vyrəon tərəf šən. Sərhədçilər keçidon ačə kardən. Cy Berlin divar praktikə orəxəj be. Berlin ijən Almanijə taryx ən vyžnijə hadisəoniku gyləj be. === Almanijə pevə omey === 3 oktjabr 1990-nə sorədə Həšipemə Almanijə ijən Həšinyštə Almanijə pevə omen. Berlin həmən yenidən vahidə šəhr be. Berlin vahidə Almanijə pajtaxt be. === Hauptstadtbeschluss === 20 ijun 1991-nə sorədə Almanijə [[Bundestag]] Bonnədə uzun bəhs bəpeštə parlament ijən hukmət Berlin tərəf koč karde qəror qəbul karde. Cy ‘’‘Hauptstadtbeschluss’’’ nom de zynəjə. 1990-nə soronədə Berlin federativə hukmət mərkəz kimi geniş şəkildə yenidən soxtə be. === Bundestag Berlinədə === 1999-nə sorədə Bundestag Reichstagsgebäude-də daimi fəaliyyət bino karde. Bundesregierung ijən federativə nazirijəton jolə hissə həmən Berlin tərəf koč kardən. Belə de Berlin yenidən Almanijə tam sijosijə mərkəz be. == Sijosət == Berlin həm Almanijə pajtaxt, həmən federativə zəmij bej de dı səviyyədə sijosijə əhəmijət heste. Berlin federativə zəmij parlamenti ‘’‘Abgeordnetenhaus von Berlin’’’ nom karde. Šəhr ijən zəmij hukməti ‘’‘Senat von Berlin’’’ nom karde. Hukməti rəhbər ‘’‘Regierender Bürgermeister’’’-e. == Abgeordnetenhaus == ‘’‘Abgeordnetenhaus von Berlin’’’ Berlin federativə zəmij parlamente. Cy Berlin əholi tərəfindən seç kardə bedə. Abgeordnetenhaus: * Berlin zəmij ǧanunon qəbul karde; * Senat kontrol karde; * Regierender Bürgermeister seç karde; * Berlin budžet qəbul karde. Parlament Niederkirchnerstraße-də dəbyə. Bina əvvəl Prussijə Landtag üçün istifadə kardə be. == Senat == ‘’‘Senat von Berlin’’’ Berlin icraedici hukməte. Cy Regierender Bürgermeister ijən senatoroniku iborəte. Senatoron müəyyən sahon — maliyyə, daxili işon, təhsil, səhijə, nəǧlijot ijən başqa — idarə kardən. == Rotes Rathaus == ‘’‘Rotes Rathaus’’’ Berlin Regierender Bürgermeister ijən Senat əsasə mərkəze. Bina Alexanderplatz kəno Mitte-də dəbyə. XIX əsrədə qırmızı kərpiciku soxtə be ijən cy nom həmən əjo ome. == Almanijə pajtaxt == Berlin Almanijə federativə sijosijə sistem mərkəze. Əjo: * [[Bundestag]] * Bundesrat * Bundeskanzleramt * Bundespräsident iqamətgahı * federativə nazirijəton jolə hissə * xarici səfirijəton hestin. == Reichstagsgebäude == [[Fajl:Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|thumb|Berlin mərkəzi ijən Reichstag tərəf vinde.]] ‘’‘Reichstagsgebäude’’’ Berlin ən vyžnijə sijosijə binaloniku gyləje. Bina 1894-nə sorədə tamam be. 1990-nə soronədə britanijə memar Norman Foster rəhbərijəti de təmir kardə be. Şüşə kuppel imro Almanijə demokratijə ijən parlament şəffafijəti simvoloniku gyləje. == Bundeskanzleramt == Bundeskanzleramt Spree kəno, Reichstag kəno dəbyə. Cy Almanijə Bundeskanzler ijən kansler aparati əsasə iş vyrəje. Bina 2001-nə sorədə istifadəyə doe be. == Schloss Bellevue == ‘’‘Schloss Bellevue’’’ Almanijə Bundespräsident rəsmi Berlin iqamətgahe. Cy Tiergarten šimol-ğərb hissədə, Spree kəno dəbyə. == Səfirijəton == Berlin Almanijə pajtaxt bej səbəbi de dynjo davləton ve səfirijə əjo dəbyən. Ve səfirijə Tiergarten ijən Mitte ətrafədə yerləşedə. Berlin Almanijə diplomatikə mərkəze. == Iǧtisodijot == Berlin Almanijə ən jolə iǧtisodijə mərkəzoniku gyləje. Šəhr iqtisodijot xidmət, texnoložijə, media, turizm, elm, səhijə, kreativə sənajə ijən dövlət inzibot de xarakterizə bedə. XX əsri əvvəl Berlin Almanijə ən jolə sənajə šəhroniku gyləj be. II Dynjo dav ijən šəhr čo bej sənajə strukturu ve dəyişə. 1990-nə soriku Berlin yenidən böyük iqtisodijə dəyišijoniku bə ro šedə. == Startap ijən texnoložijə == Berlin Avropə vyžnijə startap mərkəzoniku gyləje. İnternet, proqram təminat, maliyyə texnoložijə, biotexnoložijə ijən kreativə sahonədə ve təzə kompaniə soxtə bedə. Berlin beynəlxəlǧi gənc mütəxəssison ijən sahibkaron cəlb karde. == Sənajə == Berlinədə imro həmən müxtəlifə sənajə heste. Əsasə sahon: * elektrotexnikə * mašinsoxtə * farmasevtikə * tibbi texnoložijə * kimijə sənajə * nəǧlijot texnoložijə * qida sənajə hestin. Siemens Berlin sənajə taryx de xüsusi əlaqə heste. ‘’‘Siemensstadt’’’ Berlin sənajə inkişaf ən zynəjə regiononiku gyləje. == Səhijə ijən tib == Berlin Almanijə vyžnijə tib ijən səhijə mərkəzoniku gyləje. ‘’‘Charité – Universitätsmedizin Berlin’’’ Avropə ən zynəjə universitet klinikoniku gyləje. Charité taryx 1710-nə soriku bino bedə. Cy de ve zynəjə həkim ijən elmimon əlaqə hestin, əvonədə: * Rudolf Virchow * Robert Koch * Emil von Behring * Paul Ehrlich hestin. Berlinədə Vivantes həmən böyük xəstəxona şəbəkə heste. == Elm == Berlin Avropə ən vyžnijə elm mərkəzoniku gyləje. Šəhrədə universiteton de yanaši Max-Planck, Fraunhofer, Helmholtz ijən Leibniz təškiloton instituton hestin. Berlin-Brandenburg elm region beynəlxəlǧi əhəmijət heste. == Universiteton == Berlin jolə universiteton: * Humboldt-Universität zu Berlin * Freie Universität Berlin * Technische Universität Berlin * Universität der Künste Berlin hestin. == Humboldt-Universität == [[Fajl:Berlin-Humboldt-Universitaet-10-2017-gje.jpg|thumb|Humboldt-Universität zu Berlin.]] ‘’‘Humboldt-Universität zu Berlin’’’ 1810-nə sorədə Wilhelm von Humboldt idejon əsosədə soxtə be. Əvvəl cy Universität zu Berlin nom heste. 1949-nə sorədə Wilhelm ijən Alexander von Humboldt şərəfi de Humboldt-Universität nom doe be. Ve zynəjə elmim əjo fəaliyyət kardə. Universitet əsasə binalon Unter den Lindenədə dəbyən. == Freie Universität == ‘’‘Freie Universität Berlin’’’ 1948-nə sorədə Ğərbi Berlinədə soxtə be. Cy əsasə kampus Dahlemədə dəbyə. Universitet Almanijə jolə elm ijən tədqiǧot mərkəzoniku gyləje. == Technische Universität == ‘’‘Technische Universität Berlin’’’ Almanijə ən jolə texniki universitetoniku gyləje. Cy mühəndislik, təbiji elm, informatika, memarijə ijən başqa sahonədə təhsil ijən tədqiǧot karde. == Universität der Künste == ‘’‘Universität der Künste Berlin’’’ Avropə ən jolə sənət universitetoniku gyləje. Cy musiqi, təsviri sənət, dizayn ijən səhnə sənəti de məşğul bedə. == Məktəbon == Berlin təhsil sistemi federativə zəmij səlahijətindəje. Šəhrədə ibtidai məktəbon, Gymnasium, integrierte Sekundarschulen, pešə məktəbon ijən başqa təhsil müəssisəon hestin. == Fərhəng == Berlin dynjo vyžnijə fərhəngi metropoloniku gyləje. Šəhrədə yüzon muzey, teatr, qalereya, konsert zal, kino ijən fərhəngi müəssisə heste. Berlin həm klassikə fərhəng, həmən alternativə ijən müasirə incəsənət de zynəjə. == Museumsinsel == ‘’‘Museumsinsel’’’ Spree ru üzərində, Berlin taryxi mərkəzədə dəbyə. Cy UNESCO Dynjo irsi siyahıdə heste. Museumsinsel kompleksədə: * Altes Museum * Neues Museum * Alte Nationalgalerie * Bode-Museum * Pergamonmuseum hestin. Museumsinsel XIX ijən XX əsri əvvəlində soxtə byə ən əhəmijətli muzey kompleksoniku gyləje. == Pergamonmuseum == Pergamonmuseum Berlin ən zynəjə muzeyoniku gyləje. Cy qədimə Yunan, Roma, Yaxın Šərǧ ijən islam fərhənginə aid kolleksijon de məşhure. Muzey uzunmüddətli təmir səbəbi de mərhələli şəkildə yenidən soxtə bedə. == Neues Museum == Neues Museum qədimə Misir ijən prehistorijə kolleksijon de məşhure. Nefertiti büstü muzey ən zynəjə eksponatoniku gyləje. == Berliner Dom == ‘’‘Berliner Dom’’’ Museumsinsel kəno dəbyə. Imro bina əsasən XIX əsri axır ijən XX əsri əvvəlində soxtə be. Cy Berlin ən zynəjə kilsə binaloniku gyləje. == Brandenburger Tor == [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|thumb|[[Brandenburger Tor]].]] ‘’‘Brandenburger Tor’’’ Berlin ijən Almanijə ən zynəjə simvoloniku gyləje. Cy 1788–1791-nə soronədə Prussijə kral Friedrich Wilhelm II sifariş de soxtə be. Memar Carl Gotthard Langhans be. Qapı klassisist üslubədə soxtə byə. Üzərində ‘’‘Quadriga’’’ heste. Soyuǧ dav dövrədə Brandenburger Tor Berlin divar kəno, Ğərbi ijən Šərǧi Berlin arasında qapalı zonədə dəbyə. 1989-nə sorədə divar ačə bej bəpeštə cy Almanijə pevə omey simvol be. == Quadriga == [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|thumb|Brandenburger Tor üzərində Quadriga.]] Quadriga dörd at de kašə kardə arabə heykəle. Cy Johann Gottfried Schadow tərəfindən soxtə be. 1806-nə sorədə Napoleon cy Paris tərəf aparde. 1814-nə sorədə Prussijə qošunon qələbə bəpeštə Quadriga Berlin tərəf qaytarə be. == Unter den Linden == [[Fajl:Berlin-Unter den Linden-04-Staatsbibliothek-Reiterstandbild Friedrichs des Grossen-Fahrradrikscha-2017-gje.jpg|thumb|Unter den Linden.]] ‘’‘Unter den Linden’’’ Berlin ən zynəjə tarixi küçəoniku gyləje. Cy Brandenburger Tor ku Museumsinsel tərəf šedə. Küçə kəno Humboldt-Universität, Staatsoper, Staatsbibliothek, Neue Wache ijən başqa taryxi binalon hestin. == Alexanderplatz == ‘’‘Alexanderplatz’’’ Berlin ən zynəjə meydoniku gyləje. Nom Rusiya imperator Alexander I şərəfi de doe byə. XX əsrədə Alexanderplatz Berlin nəǧlijot ijən kommersijə mərkəz kimi inkişaf karde. DDR dövrədə cy Šərǧi Berlin ən vyžnijə mərkəz be. == Fernsehturm == ‘’‘Berliner Fernsehturm’’’ Alexanderplatz kəno dəbyə. Cy 1969-nə sorədə DDR tərəfindən soxtə be. Barzəji təxminən 368 metre. Cy Almanijə ən barzə binaje. Fernsehturm Berlin skyline ən zynəjə hissəoniku gyləje. == Gendarmenmarkt == [[Fajl:Berlin-Gendarmenmarkt-14-Deutscher Dom-Konzerthaus-2017-gje.jpg|thumb|Gendarmenmarkt.]] ‘’‘Gendarmenmarkt’’’ Berlin ən məşhurə meydoniku gyləje. Əjo: * Deutscher Dom * Französischer Dom * Konzerthaus Berlin hestin. Meydan XVIII–XIX əsron memarijə de zynəjə. == Denkmal für die ermordeten Juden Europas == [[Fajl:Berlin-Denkmal fuer die ermordeten Juden Europas-16-2016-gje.jpg|thumb|Avropə qətl kardə jəhudijon xatirə abidə.]] ‘’‘Denkmal für die ermordeten Juden Europas’’’ Brandenburger Tor kəno dəbyə. Cy Holokostədə qətl kardə Avropə jəhudijon xatirə de soxtə byə. Abidə 2005-nə sorədə ačə kardə be. Cy 2 711 beton blokiku iborəte. == Berliner Mauer xatirə == Berlin divar imro böyük hissə sök kardə byə. Amma šəhrədə bəzi hissəon saxlanə mandən. Vyžnijə xatirə vyron: * Gedenkstätte Berliner Mauer * East Side Gallery * Checkpoint Charlie * Bernauer Straße hestin. == East Side Gallery == ‘’‘East Side Gallery’’’ Berlin divar ən uzun saxlanə mandə hissəoniku gyləje. 1990-nə sorədə müxtəlifə davləton sənətkaron divar üzərində rəsm çəkən. Cy ačə havə qalereja kimi zynəjə. == Checkpoint Charlie == Checkpoint Charlie Friedrichstraße-də keçmiş Ğərbi ijən Šərǧi Berlin sərhəd keçid vyrə be. Imro cy ən məşhurə Soyuǧ dav turistijə vyroniku gyləje. == Nikolaiviertel == ‘’‘Nikolaiviertel’’’ Berlin ən qədimə taryxi məskunlaşma mərkəz hissoniku gyləje. Nikolaikirche əjo dəbyə. II Dynjo davədə ərazi ve xarab be. DDR dövrədə Berlin 750-sorə jubileyi de ərazi rekonstruksijə kardə be. == Schloss Charlottenburg == ‘’‘Schloss Charlottenburg’’’ Berlin ən jolə saroye. Cy XVII əsri axırədə Prussijə kral ailə üçün soxtə be. Saroy ətrafədə böyük barok park heste. == Bellevue ijən Siegessäule == ‘’‘Siegessäule’’’ Tiergarten mərkəzədə dəbyə. Cy XIX əsr Prussijə hərbi qələbəon xatirə de soxtə be. Üzərində qızılə Victoria heykəl heste. == Potsdamer Platz == Potsdamer Platz XX əsri əvvəl Berlin ən sıx meydoniku gyləj be. II Dynjo davədə ve xarab be. Berlin divar dövrədə ərazi boş sərhəd zonə be. 1990-nə soronədə Potsdamer Platz böyük modernə šəhr layihə de yenidən soxtə be. == Kurfürstendamm == Kurfürstendamm Ğərbi Berlin ən məşhurə bulvaroniku gyləje. Cy mağazon, hotelon, kafelon ijən teatr de zynəjə. Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche cy kəno dəbyə. == Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche == Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche II Dynjo dav bombardmanədə ve xarab be. Köhnə qüllə qəsdən tam bərpa kardə nıbe. Cy dav xarabkarlıq xatirə kimi saxlanə mandə. Kəno modernə kilsə binalon soxtə bən. == Berlin teatr == Berlin ve zynəjə teatr heste: * Berliner Ensemble * Deutsches Theater * Schaubühne * Volksbühne * Maxim Gorki Theater hestin. Bertolt Brecht Berlin teatr taryx de sıx əlaqə heste. == Opera == Berlin se jolə opera heste: * Staatsoper Unter den Linden * Deutsche Oper Berlin * Komische Oper Berlin Cy vəziyyət Berlin Avropə musiqi mərkəzi kimi xüsusi status doe. == Berliner Philharmoniker == ‘’‘Berliner Philharmoniker’’’ dynjo ən zynəjə simfonikə orkestroniku gyləje. Orkestr 1882-nə sorədə soxtə be. Cy əsasə konsert zal ‘’‘Berliner Philharmonie’’’-j. Herbert von Karajan uzun mudət orkestr baş dirijor be. == Kino == Berlin Almanijə ijən Avropə kino taryxədə vyžnijə rolyš heste. ‘’‘Berlinale’’’ — Berlin International Film Festival — dynjo ən əhəmijətli kino festivaloniku gyləje. Cy har sor Berlinədə bə vyrə rosnə bedə. Festival əsasə mükafat ‘’‘Goldener Bär’’’-e. == Media == Berlin Almanijə jolə media mərkəzoniku gyləje. Šəhrədə televiziə, radio, qəzet, internet ijən film kompaniəon fəaliyyət kardən. Rundfunk Berlin-Brandenburg — RBB — Berlin ijən Brandenburg ictimoi radio-televiziə təşkilate. == Mətbuat == Berlin taryxən Almanijə qəzet ijən nəšrijot mərkəz be. Imro Berliner Zeitung, Tagesspiegel, B.Z. ijən başqa qəzeton Berlin de sıx əlaqə hestin. == Nəǧlijot == Berlin Almanijə ijən Avropə böyük nəǧlijot mərkəze. Šəhr ictimoi nəǧlijot sistemi ve genişe. Əsasə sistemon: * S-Bahn * U-Bahn * Tram * Bus * Regionalbahn hestin. == U-Bahn == Berlin U-Bahn 1902-nə sorədə fəaliyyət bino karde. Cy Almanijə ən qədimə metro sistemoniku gyləje. U-Bahn şəbəkə bütün šəhr mərkəzi ijən ve rayonon pevə karde. == S-Bahn == Berlin S-Bahn şəhər ijən ətraf regionon birləşdirə dəmiryol sistem-e. Cy həm mərkəzi Berlin, həmən Brandenburg yaxın regionon tərəf xidmət karde. S-Bahn Berlin taryxən 1920-nə soroniku elektrikləšə karde. == Tram == Berlin tramvay şəbəkə əsasən keçmiş Šərǧi Berlin hissədə genişe. Cy dynjo jolə tramvay şəbəkəoniku gyləje. == Avtobus == Berlin BVG ve avtobus xətti idarə karde. 100 ijən 200 nomrə turiston arasında məşhurin, çunki Berlin mərkəzi ve zynəjə vyroniku bə ro šedən. == Hauptbahnhof == ‘’‘Berlin Hauptbahnhof’’’ Almanijə ən jolə dəmiryol stansijoniku gyləje. Cy 2006-nə sorədə ačə kardə be. Stansijə šimol-cənub ijən šərǧ-ğərb dəmiryol xəton pevə karde. Berliniku ICE qataron Almanijə ve šəhron ijən başqa Avropə davləton tərəf šedən. == Aeroport == Berlin əsasə beynəlxəlǧi aeroport ‘’‘Flughafen Berlin Brandenburg Willy Brandt’’’ — BER —e. Cy Berlin cənub-šərǧədə, Brandenburg əroziədə dəbyə. Aeroport 2020-nə sorədə ačə kardə be. Bəpeštə Berlin-Tegel ijən Berlin-Schönefeld köhnə sistem əvəz karde. == Flughafen Tempelhof == Tempelhof aeroport XX əsr Berlin taryx ən zynəjə aeroportoniku gyləj be. Berlin Luftbrücke dövrədə cy xüsusi rolyš heste. Aeroport 2008-nə sorədə bağlə be. Imro böyük uçuş meydan ‘’‘Tempelhofer Feld’’’ kimi ictimoi park de istifadə bedə. == Flughafen Tegel == Flughafen Tegel 1948-nə sorədə Berlin blokadə dövrədə qısa mudət ərzində soxtə be. Bəpeštə cy Ğərbi Berlin ijən vahidə Berlin əsasə beynəlxəlǧi aeroport be. 2020-nə sorədə BER ačə bej bəpeštə Tegel bağlə be. == Velosiped == Berlin ve velosiped istifadə hestə šəhre. Son soronədə velosiped roon geniş kardə bedən. Šəhr hamvarə coǧrafijə velosiped nəǧlijot üçün əlverişlije. == Avtomobil nəǧlijot == Berlin Almanijə Autobahn sistemi de čand istiqamətiku əlaqə heste. A10 ‘’‘Berliner Ring’’’ şəhr ətrafədə dairəvi Autobahn-e. A100 Berlin daxilində vyžnijə avtomobil roje. == Turizm == Berlin dynjo ən ve turist gəte Avropə šəhroniku gyləje. Turiston xüsusilə taryx, muzey, fərhəng, gecə həyot, memarijə ijən sijosijə abidon səbəbi de Berlinə omen. Ən məşhurə turistijə vyron: * Brandenburger Tor * Reichstagsgebäude * Museumsinsel * Berliner Fernsehturm * Alexanderplatz * East Side Gallery * Checkpoint Charlie * Schloss Charlottenburg * Gendarmenmarkt * Kurfürstendamm * Potsdamer Platz * Berliner Dom * Tiergarten * Holocaust-Mahnmal hestin. == Gecə həyot == Berlin beynəlxəlǧi gecə həyot ijən klub fərhəng de zynəjə. Xüsusilə techno musiqi 1990-nə soroniku Berlin fərhəng de sıx əlaqə heste. Keçmiş sənajə binalon ijən boş məkanon ve klubon soxtə bej de istifadə kardə bən. == Mətbəx == Berlin mətbəx həm yerli Alman ənənon, həmən beynəlxəlǧi təsironiku iborəte. Zynəjə Berlin yeməon: * Currywurst * Berliner Pfannkuchen * Eisbein * Buletten hestin. Tyrki mühacirət təsiri de Döner Kebab Berlin gündəlik mətbəx ən məşhurə yeməoniku gyləj be. == Idman == Berlin Almanijə jolə idman mərkəzoniku gyləje. Zynəjə idman klubon: * Hertha BSC * 1. FC Union Berlin * Alba Berlin * Eisbären Berlin * Füchse Berlin hestin. == Olympiastadion == ‘’‘Olympiastadion Berlin’’’ 1936-nə sorə Yay Olimpiya oyunon üçün soxtə be. Cy 2006 futbol Dynjo kuboki final bə vyrə rosne. Imro Hertha BSC əsasə stadion-e. == 1936 Olimpiadə == Berlin 1936-nə sorədə Yay Olimpiya oyunon bə vyrə rosne. Nasional-sosialist rejim oyunon propaganda məqsədi de istifadə karde. ABŞ atlet [[Jesse Owens]] dörd qızıl medal gəte ijən oyunon ən zynəjə idman šəxsoniku gyləj be. == Berlin Marathon == Berlin Marathon dynjo ən zynəjə marafon yarışoniku gyləje. Cy adətən sentjabrədə bə vyrə rosnə bedə. Berlin hamvarə tras səbəbi de ve marafon dynjo rekord əjo müəyyən kardə byə. == Zooparkon == Berlin dı jolə zooložijə baǧ heste: * Zoologischer Garten Berlin * Tierpark Berlin Zoologischer Garten Berlin 1844-nə sorədə ačə kardə be ijən Almanijə ən qədimə zooparke. Tierpark Berlin Friedrichsfelde-də dəbyə ijən ərozi de Avropə ən jolə landšaft zooparkoniku gyləje. == Šəhr simvolon == [[Fajl:Flag of Berlin.svg|thumb|Berlin banderə.]] Berlin gerbədə qara ayı heste. Ayı uzun mudət Berlin simvol kimi istifadə bedə. Almani zyvonədə Berlin ayı ‘’‘Berliner Bär’’’ nom karde. Šəhr bayraǧədə həmən ayı nišon heste. == UNESCO == Berlinədə UNESCO Dynjo irsi siyahıdə čand obyekt heste. Əvon arasında: * Museumsinsel * Berlin modernizm yaşayış komplekson * Prussijə Potsdam ijən Berlin saroy ijən parkon hestin. == Memarijə == Berlin memarijə ve müxtəlifə taryxi dövron nišon saxle. Šəhrədə: * Prussijə barok * klassisizm * Gründerzeit * modernizm * nasional-sosialist dövr memarijə * DDR modernizmi * müasirə memarijə nümunəon hestin. Dav dağıntıon ijən Almanijə čo bej səbəbi de Berlin memarijə başqa Avropə pajtaxtoniku ve fərqli inkişaf karde. == Karl-Marx-Allee == Karl-Marx-Allee Šərǧi Berlin monumentalə sosialist memarijə ən zynəjə nümunəoniku gyləje. Əvvəl cy Stalinallee nom heste. 1950-nə soronədə əjo böyük yaşayış binalon soxtə bən. == Hansaviertel == Hansaviertel II Dynjo davədə ve xarab be. 1957-nə sorə Internationale Bauausstellung çərçivədə əjo modernə yaşayış binalon soxtə bən. Le Corbusier, Walter Gropius, Alvar Aalto ijən başqa zynəjə memaron layihəon Berlinədə bə vyrə rosnə bən. == Köpenick == [[Fajl:Berlin-Koepenick-06-Rathaus-2017-gje.jpg|thumb|Köpenick Rathaus.]] Köpenick Berlin cənub-šərǧi hissədə qədimə šəhr mərkəze. Cy Spree ijən Dahme ruon pevə bej kəno dəbyə. Köpenick ‘’‘Hauptmann von Köpenick’’’ hadisə de Almanijə fərhəngədə zynəjə be. 1906-nə sorədə Wilhelm Voigt hərbi forma geyə ijən saxta kapitan kimi Köpenick Rathaus nəzarətə gəte. Cy hadisə bəpeštə teatr ijən ədəbijo əsəron mövzu be. == Anhalter Bahnhof == [[Fajl:Berlin-Anhalter Bahnhof-02-2006-gje.jpg|thumb|Keçmiş Anhalter Bahnhof qalıǧ.]] Anhalter Bahnhof XIX ijən XX əsri əvvəl Berlin ən vyžnijə dəmiryol stansijoniku gyləj be. Cy Berlin de Almanijə cənubi regionon ijən Mərkəzi Avropə arasında əlaqə karde. II Dynjo davədə bina ve xarab be. Imro əsasə fasad hissə xatirə kimi saxlanə mandə. == Məşhurə Berlinlilər == Berlin de ve zynəjə šəxs əlaqə heste. Əvon arasında: * Alexander von Humboldt * Wilhelm von Humboldt * Karl Friedrich Schinkel * Max Planck * Albert Einstein * Marlene Dietrich * Bertolt Brecht * Käthe Kollwitz * Heinrich Zille hestin. Bəzi əjo bə dynjo omen, bəzi isə Berlinədə uzun mudət fəaliyyət kardən. == Beynəlxəlǧi roli == Berlin Avropə ijən dynjo sijosətədə vyžnijə görüş ijən konfrans vyrəje. Almanijə federativə hukmət ijən Bundestag əjo dəbyə bej səbəbi de Berlin beynəlxəlǧi diplomatiyə mərkəze. Dynjo rəhbəron rəsmi səfəron əsasən Berlinədə bə vyrə rosnə bedən. == Šəhr həyat == Berlin müxtəlifə rayonon ijən ‘’‘Kiez’’’ fərhəng de zynəjə. Kiez almani Berlin gündəlik zyvonədə xırdə məhəllə ja yerli yaşayış region mənosədə istifadə bedə. Berlinlilər çox vaxt yštə Kiez de güclu yerli bağlıliǧ hestin. == Parkon == Berlin vyžnijə parkon: * Großer Tiergarten * Tempelhofer Feld * Volkspark Friedrichshain * Treptower Park * Volkspark Humboldthain * Viktoriapark * Britzer Garten * Gärten der Welt hestin. == Treptower Park == Treptower Park Spree kəno dəbyə. Əjo II Dynjo davədə kaštə Sovet əsgəron üçün böyük memorial kompleks heste. == Tempelhofer Feld == Keçmiş Flughafen Tempelhof uçuş meydan 2010-nə soriku ictimoi park kimi ačə kardə byə. Cy Berlin ən jolə ačə istirahət sahoniku gyləje. Əholi əjo velosiped, qaçış, skeyt ijən piknik karde. == Gärten der Welt == Gärten der Welt Marzahn-Hellersdorf-də dəbyə. Parkədə müxtəlifə dynjo regionon bağ dizayn ənənon nišon doe bedə. Əjo Çin, Japan, Koreya, islam ijən başqa bağon hestin. == Berlin de bağlı zynəjə hadisəon == Berlin taryx de ve beynəlxəlǧi hadisə əlaqə heste: * 1848 Berlin Mart inqilab * 1871 Almanijə imperijə pajtaxt bej * 1918 Alman Respublikə elan kardə bej * 1920 Groß-Berlin soxtə bej * 1933 Reichstag yanǧın * 1945 Berlin dav * 1948–1949 Berlin blokadə ijən Luftbrücke * 1953 Šərǧi Almanijə etirazon * 1961 Berlin divar soxtə bej * 1963 John F. Kennedy çıxış * 1989 Berlin divar ačə bej * 1990 Almanijə pevə omey * 1991 Hauptstadtbeschluss * 1999 Bundestag Berlin tərəf koč == Berlin qalerejə == <gallery class=center caption="Berlin"> Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|Berlin mərkəzi Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|Brandenburger Tor Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|Quadriga Berlin-Humboldt-Universitaet-10-2017-gje.jpg|Humboldt-Universität Berlin-Unter den Linden-04-Staatsbibliothek-Reiterstandbild Friedrichs des Grossen-Fahrradrikscha-2017-gje.jpg|Unter den Linden Berlin-Denkmal fuer die ermordeten Juden Europas-16-2016-gje.jpg|Holokost xatirə abidə Berlin-Gendarmenmarkt-14-Deutscher Dom-Konzerthaus-2017-gje.jpg|Gendarmenmarkt Berlin-Tiergarten-20-Komponistendenkmal-2016-gje.jpg|Tiergarten Berlin-Koepenick-06-Rathaus-2017-gje.jpg|Köpenick Rathaus Berlin-Anhalter Bahnhof-02-2006-gje.jpg|Anhalter Bahnhof </gallery> == Umžən vinde == * [[Almanijə]] * [[Brandenburg]] * [[Bundestag]] * [[Berlin divar]] * [[Brandenburger Tor]] * [[Həšinyštə Almanijə]] * [[Həšipemə Almanijə]] * [[Avropə]] == Mənbə == * [https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/bevoelkerung/ Amt für Statistik Berlin-Brandenburg — Berlin əholi] * [https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/presse/2026/73-bevoelkerungsfortschreibung-2025-berlin/ Amt für Statistik Berlin-Brandenburg — 2025-nə sorə əholi] * [https://www.berlin.de/geschichte/ Berlin.de — Berlin taryx] * [https://www.berlin.de/politische-bildung/politikportal/politik-in-berlin/hauptverwaltung-und-bezirksverwaltung/bezirke/ Berlin.de — Berlin rayonon] * [https://www.berlin.de/rbmskzl/ Regierender Bürgermeister von Berlin — Berlin hukmət] * [https://www.parlament-berlin.de/ Abgeordnetenhaus von Berlin] * [https://www.berlin.de/sen/uvk/natur-und-gruen/ Berlin.de — təbijət ijən yaşılə sahon] * [https://www.berlin.de/tourismus/ Berlin.de — Berlin turizm] * [https://www.museumsinsel-berlin.de/ Museumsinsel Berlin] * [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/reichstag Reichstagsgebäude — Deutscher Bundestag] {{Avropə pajtaxton}} [[Tispir:Berlin]] [[Tispir:Almanijə šəhron]] [[Tispir:Avropə pajtaxton]] ==Səvonon== <references /> [[Tispir:Almanijə]] [[Tispir:Avropə pajtaxton]] az9pvttkqyf32pry0z5j7thvqa5khlx 0 6103 126162 96295 2026-09-05T07:14:03Z Zındənim 57304 /* */ 126162 wikitext text/x-wiki [[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|Həši]] [[Fajl:LL-Q34318 (tly)-Гусейнага-Həši.wav|miniatyur|Bə tolyši cerə məse bejdə]] ‘’‘Həši’’’ (simvol: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Həši sistem]]i mərkəzədə mandə [[ulduz]]e. Əy Zəminə həməku nezə ulduz ijən Həši sistemədə yeganə ulduze. Həši yštə qravitasijə de planeton, cırə planeton, asteroidon, kometon ijən Həši sistemi co ǧysmon yštə girdədə saxlarde. Həši təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ sin heste. Əy əsasən hidrogen ijən heliumku ibarət pilə plazmə kürəje. Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həšidə mande. Həšiku [[Zəmin]]ə orta məsafə təxminən ‘’‘149 milyon 600 həzo kilometr’’‘e. Ym məsafə gylə [[astronomik vahid]] hesab bedə. Həši işıq Zəminə təxminən ‘’‘həşt dəqiqə ijən 20 saniyə’’’də rəsne. Həši diametr təxminən ‘’‘1,39 milyon kilometr’’’e. Əy diametriku Zəminiku təxminən 109 kərə pile. Həši massə Zəmini massəku təxminən 333 həzo kərə pile. Həši mərkəzədə temperatur təxminən ‘’‘15 milyon °C’’’-e. Əmə vində fotosferədə temperatur isə təxminən ‘’‘5 500 °C’’’-e. Həši xarici atmosferi — [[korona]] — fotosferiku ve istije ijən temperatur əjo milyonon dərəcəyə rəsne. Həši Zəminədə həyat bo əsas enerji mənbəje. Əçi işıq ijən istilik olmado Zəmin səpe ysətnə həyat formon be zınəni. == Nom == Tolışi zıvonədə ym ulduz ‘’‘Həši’’’ nom kardə bedə. Ve zıvononədə Həši de qədimə nomon tanınə. Latinə zıvonədə Həši bo ‘‘Sol’’, qədimə yunoni zıvonədə isə ‘‘Helios’’ nom oko doə bə. ‘‘Solar’’, ‘‘heliosfer’’, ‘‘heliosentrik’’ kimi astronomi terminon ym nomon de əloǧə hestin. == Həši yeri == Həši [[Həši sistem]]i mərkəzədə mande. Merkuri, Venera, Zəmin, Mars, Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun Həši girdədə hərlanən. Əvonku əlavə cırə planeton, asteroidon, kometon ijən milyonon co xırdə ǧysmən Həši qravitasijə təsiri žinə hestin. Həši sistem isə [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Əy Süd yolu mərkəzədə ni; qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə yerləşe. Həši de yštə həmmə Həši sistem Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. Gylə tam qalaktik orbit təxminən ‘’‘230 milyon sol’’’ davam karde. == Bino bej == {{Əsas|Həši sistemi bino bej}} Həši təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə. Ym vaxt pilə molekulyar qaz ijən toz buludi gylə hissə yštə qravitasijə təsiri žinə sıx be bino kardə. Maddə mərkəz tərəf cəm bə ijən bulud tez hərlanə bino kardə. Vaxtiku ym maddə yastı disk bino kardə. Əçi mərkəzədə ən ve maddə cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bə. Mərkəzi temperatur žəgo vej bə ki, hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə be bino kardən. Ym proses ‘’‘nüvə sintezi’’’ nom kardə bedə. Nüvə sintezi bino be de gənc Həši həqiqi ulduzə bəbe. Həši girdədə mandə qaz-toz diskiku pešo planeton, peykon, asteroidon ijən co Həši sistemi ǧysmon bino bin. Həši sistemi massə təxminən 99,8 faizi Həšidə cəm bə; qalan çox xırdə hissəku həmmə co ǧysmon bino bin. == Ümumi quruluş == Həši bərk səthi doə ǧysm ni. Əy əsasən ve isti, elektrik yüklü maddə — ‘’‘plazmə’’’ku ibarət bə. Həšini daxili hissəon mərkəziku bə kəno žygo bölə bedən: ‘’‘nüvə’’’; ‘’‘radiasijə zonə’’’; ‘’‘konveksijə zonə’’’. Həši atmosferi isə žygo hissəoniku ibarət bə: ‘’‘fotosfer’’’; ‘’‘xromosfer’’’; ‘’‘keçidə region’’’; ‘’‘korona’’’. Koronaku bəpešo Həšiku daimi zərrə axın — ‘’‘Həši vind’’’ — bə fəzo dəvarde. == Nüvə == ‘’‘Nüvə’’’ Həšini mərkəzi ijən həməku isti hissəje. Əjo temperatur təxminən ‘’‘15 milyon °C’’’-e. Təzyiqən ve pile. Žygo şəraitədə hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym vaxt ve pilə enerji azod bedə. Ym prosesdə hər saniyə yüzon milyon ton hidrogen heliuma dəqiş bedə. Maddə gylə xırdə hissə enerji bəbe. Ym enerji pešo Həši daxiliku bə kəno dəvarde ijən axırədə işıq, istilik ijən co radiasijə formasədə kosmosa dəvarde. Həši milyardon sol işıq dojə güc ym nüvə reaksijoniku ome. == Nüvə sintezi == {{Əsas|Nüvə sintezi}} Həši enerjijə əsas bino bej hidrogen de heliuma dəqiş beje. Əsas proses proton-proton zəncirije. Dı proton de i co reaksiya bino kardən, neçe mərhələ pešo helium nüvə bino bedə. Ym reaksijə vaxt kütləni gylə hissə enerji bəbe. Ym əloǧə Albert Einstein məşhur ‘’‘E = mc²’’’ düstur de nišo doə. Həši hər saniyə təxminən ‘’‘600 milyon ton’’’ hidrogeni heliuma dəqiş karde. Ym prosesədə təxminən ço milyon ton maddə qarşılığı enerji formasədə azod bedə. == Radiasijə zonə == Nüvə girdədə ‘’‘radiasijə zonə’’’ yerləşe. Nüvədə bino bə enerji ym regioniku əsasən fotonon formasədə dəvarde. Amma Həši daxilə maddə ve sıxe. Foton düz xətt de bə kəno dəvarde zınəni. Əy davamlı zərrəon de qarşı bə qarşı ome, udə bedə ijən nujədən azod bedə. Əve səbəbiku enerji Həši nüvəku konveksijə zonəyə rəsne bo ve uzun vaxt sərf karde. Ym səyahət təxminən ‘’‘170 həzo sol’’’ davam karde zıne. == Konveksijə zonə == Radiasijə zonəku bəpešo ‘’‘konveksijə zonə’’’ bino bedə. Əjo maddə nisbətən sərin bedə ijən enerji artıq radiasijəku vej maddə hərəkəti de dašə bedə. İsti plazmə bə səpe tərəf ome. Əjo sərin bedə ijən nujədən žinə šoe. Žygo davamlı pilə dövrəon əmələ omen. Ym hərəkət fotosferədə ‘’‘qranulon’’’ kimi vində bedə. Hər qranul konveksijə hüceyrəje. Konveksijə zonə Həši səthiku təxminən 200 həzo kilometr žinə qədər dəvarde. == Fotosfer == ‘’‘Fotosfer’’’ Həšini əmə adi göz de vində «səth»e. Həšini həqiqi bərk səthi ni. Fotosfer plazmə qatıje. Fotosferi temperatur orta hesab de təxminən ‘’‘5 500 °C’’’-e. Həši görünə işığı ve hissə ym qatiku ome. Fotosfer səpe qranulon, Həši ləkəon ijən co maqnit hadisəon vində bedən. Fotosfer ve nazik qate — Həši ümumi ölçü de müqayisə karde əçi qalınlıq xırdəje. == Həši ləkəon == {{Əsas|Həši ləkə}} ‘’‘Həši ləkəon’’’ fotosferədə ətrafiku qaranlıq vində bə regiononin. Əvon həqiqətdə qərə nin. Əvon sadəcə ətraf fotosferiku sərinonin. Həši ləkəon güclü maqnit sahə de əloǧə hestin. Maqnit sahə konveksijə hərəkəti zəiflarde, əve səbəbiku ym regiononədə temperatur kam bedə. Pilə Həši ləkəon Zəminiku ve kərə pilə ola bən. Ləkəon ašmard Həši fəaliyyəti dövrə de dəqiş bedə. == Qranulasijə == Fotosferi yaxından şəkilonədə səth xırdə dənəonə oxšo vində bedə. Ym quruluş ‘’‘qranulasijə’’’ nom kardə bedə. Hər qranul konveksijə zonəku bə səpe ome isti plazmə nišo doə. Qranuli mərkəz adətən işıqlı, kəno isə nisbətən qaranlıq vində bedə. Qranulon ömr adətən neçe dəqiqəje. Əvon daim bino bedən ijən yo bedən. == Xromosfer == ‘’‘Xromosfer’’’ fotosferiku bəpešo yerləşə Həši atmosferi qatije. Adi şəraitədə əy fotosferi ve pilə işığı səbəbiku vində be çətine. Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə nazik qırmızı qat kimi vində be zıne. Xromosferi temperatur žiniku bə səpe tərəf dəvarde vaxt artış karde. Təxminən 6 000 °C-ku 20 000 °C-yə qədər rəsne. == Keçidə region == Xromosfer de korona arədə ve nazik ‘’‘keçidə region’’’ heste. Ym regionədə temperatur ve tez artış karde. Xromosferədə onon həzo dərəcə bə temperatur qısa məsafəədə yüzon həzo ijən milyonon dərəcəyə rəsne. Ym region Həši atmosferi həməku mürəkkəbə hissoniku ije. == Korona == {{Əsas|Həši koronə}} ‘’‘Korona’’’ Həši atmosferi xarici hissəje. Əy Həšiku milyonon kilometr durə dəvarde. Korona ve nazike, amma temperaturi ve pile. Kali regiononədə temperatur ‘’‘i–dı milyon °C’’’-yə rəsne. Ym ve maraǧinə fiziki probleme: fotosfer təxminən 5 500 °C bə halda niyə ondan ve durədə bə korona milyonon dərəcə isti bə? Ym sual heliophysikədə hələ tam həll nıbə problemloniku ije. Alimon fikir kardən ki, Həši maqnit sahə de əloǧə dalğaon ijən xırdə maqnit enerji azod bej koronə qızış karde. Tam Həši tutulması vaxtədə korona adi göz de ağ tacə oxšo vində bedə. == Həši atmosfer == Həši atmosfer fotosferiku bino bedə ijən kosmosa ve durə dəvarde. Əçi əsas hissəon: * fotosfer; * xromosfer; * keçidə region; * korona. Həši atmosfer Həši maqnit sahə de ve sıx əloǧə heste. Əjo ləkəon, protuberanson, alovlanəjon, koronal dəlikon ijən koronal massə atıləjon bino bedən. == Həši vind == {{Əsas|Həši vind}} ‘’‘Həši vind’’’ — koronaku bə fəzo dəvarde elektrik yüklü zərrəon axıne. Əy əsasən protonon, elektronon ijən iononku ibarət bə. Həši vind daim Həšiku har tərəfə dəvarde. Əçi sürət adətən saniyədə yüzon kilometr bə. Sürətli Həši vind bundan vejən ola bə. Ym vind Həši maqnit sahə de birlikədə Həši sistemədə ve pilə qabarcıq — [[heliosfer]] — bino karde. Zəminən heliosfer dylədə mande. == Heliosfer == {{Əsas|Heliosfer}} ‘’‘Heliosfer’’’ Həši vind ijən Həši maqnit təsiri de bino bə ve pilə kosmonə regione. Əy həşt planeti hamı girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde. Həši vind ulduzon arədə maddə de qarşı bə qarşı ome regionədə zəifləyne. Heliosferi xarici sərhədi ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə. [[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] heliopauzaku dəvardə inson soxtə birminə aparatonin. == Həši maqnit sahə == Həši ve güclü ijən daim dəqiş bə maqnit sahəš heste. Maqnit sahə Həši daxilədə elektrik yüklü plazmə hərəkəti de bino bedə. Həši bərk ǧysm nıbe səbəbiku əçi neçe hissəon fərǧinə sürət de hərlanən. Ym fərǧinə hərlanə maqnit sahəoni burışne ijən mürəkkəb struktur bino karde. Kali vaxt maqnit sahə xətton qırış ijən nujədən bıəloǧə bedən. Ym vaxt ve pilə enerji azod be zıne. Ym hadisəon Həši alovlanəjon ijən koronal massə atıləjon de əloǧə hestin. == Həši fəaliyyəti == Həši dəyişməz ulduz ni. Əçi səpe ijən atmosferədə daim maqnit hadisəon bino bedən. Həši fəaliyyəti əsas nišonəon: * Həši ləkəon; * Həši alovlanəjon; * protuberanson; * koronal dəlikon; * koronal massə atıləjon; * Həši vind sürət dəqiş bej. Ym hadisəon Zəminəjən təsir karde zınən. == Həši dövr == {{Əsas|Həši dövr}} Həši fəaliyyəti təxminən ‘’‘11 solə dövr’’’ de artış ijən kamiš bedə. Dövr binoədə Həši ləkəon kam bedən. Pešo əvon ašmard vej bedə. Fəaliyyəti ən pilə mərhələ ‘’‘Həši maksimum’’’ nom kardə bedə. Pešo ləkəon nujədən kam bedən ijən ‘’‘Həši minimum’’’ rəsne. Təxminən hər 11 solda Həši maqnit qütbon yštə vyrə dəqiş kardən. Beləliklə tam maqnit dövr təxminən 22 sol davam karde. == Həši alovlanəjon == ‘’‘Həši alovlanəj’’’ Həši atmosferədə birdən ve pilə enerji azod beje. Ym vaxt rentgen ijən ultrabənövşəyi radiasijə ve vej be zıne. Pilə alovlanəjon Zəmin ionosferi əçi səpe təsir karde zınən. Radioəloǧə, peyk sistemon ijən kosmonə aparaton bo problem bino be zıne. == Koronal massə atıləj == ‘’‘Koronal massə atıləj’’’ vaxt Həši koronaku bə kosmos ve pilə miqdar plazmə ijən maqnit sahə atış bedə. Əgər ym maddə Zəmin tərəf ome, bir neçe ruž bəpešo Zəmin maqnit sahə de qarşı bə qarşı ome zıne. Nəticədə geomagnit tufon bino be zıne. Pilə geomagnit tufon: * peykon işinə təsir karde zıne; * radioəloǧə pozə zıne; * elektrik şəbəkəonədə problem bino karde zıne; * qütbə regiononiku ve durədə qütb işıqon vində bejə səbəb be zıne. == Qütb işıqon == {{Əsas|Qütb işıq}} Həši vind yüklü zərrəon Zəmin maqnit sahə de qarşı bə qarşı ome vaxt əvon ve hissə qütbon tərəf dəvarde. Əvon atmosferi atomon de toqquş bedən ijən işıq bino kardən. Ym hadisə şimalədə ‘’‘aurora borealis’’’, cənubədə isə ‘’‘aurora australis’’’ nom kardə bedə. Beləliklə Zəmin göyədə vində bə qütb işıqon birbaşa Həši fəaliyyəti de əloǧə hestin. == Həši hərlanəj == Həši yštə ox girdədə hərlane. Amma əy bərk ǧysm nıbe səbəbiku həmmə hissə eyni sürət de hərlanəni. Ekvator nezdə Həši təxminən ‘’‘25 ruž’’’ədə gylə tam hərlanə karde. Qütbon nezdə isə ym müddət təxminən ‘’‘36 ruž’’’e. Ym hadisə ‘’‘differensial hərlanəj’’’ nom kardə bedə. Həši hərlanə ox planeton orbit müstəvisi de müqayisə karde təxminən 7,25° meyllije. == Süd yolu girdədə hərəkət == Həši ancaq yštə ox girdədə hərlanəni. Əy de yštə həmmə Həši sistem Süd yolu qalaktikə mərkəzi girdədəjən hərlane. Həši sistemi qalaktik orbit sürət təxminən ‘’‘720 həzo km/saat’’’e. Žygo pilə sürət de hərlanma baxmayaraq, gylə tam dövr bo təxminən ‘’‘230 milyon sol’’’ lazım bə. Ym müddətə kali vaxt ‘’‘qalaktik sol’’’ deyilə. Həši təxminən 4,6 milyard sol sin be səbəbiku, Həši bino bejku ysə bəzi hesabon rəj Süd yolu mərkəzi girdədə təxminən 20 kərə hərlanə. == Ölçü == Həši diametr təxminən ‘’‘1,39 milyon kilometr’’’e. Radiusi təxminən ‘’‘696 həzo kilometr’’’e. Zəmin diametr təxminən 12 742 kilometr be səbəbiku Həši diametrədə təxminən 109 Zəmin yanbayan vyrə bəbe. Həcmi de müqayisə karde Həši daxilədə təxminən ‘’‘1,3 milyon Zəmin’’’ cə be zıne. == Massə == Həši massə təxminən: ‘’‘1,989 × 1030 kg’’’ -e. Ym Zəmin massəku təxminən 333 həzo kərə pile. Həši sistemi massə 99,8 faizi Həšidə cəm bə. Jupiter Həši sistemi dıminə ve massə doə ǧysm bə, amma Həši Jupiteriku təxminən min kərə ve massə doə. == Sıxlıq == Həši orta sıxlıq təxminən ‘’‘1,41 g/cm³’’’-e. Ym Zəmin orta sıxlıqiku ve kame. Amma Həši daxilədə sıxlıq eyni ni. Mərkəzi nüvə ve sıxe. Nüvə sıxlıq təxminən 150 g/cm³ ola bə — ym suku təxminən 150 kərə sıxe. == Tərkib == Həši əsasən dı elementiku bino bə: * ‘’‘hidrogen’’’ — təxminən 70–74 faiz; * ‘’‘helium’’’ — təxminən 24–28 faiz. Bundan əlavə çox kam miqdarda: * oksigen; * karbon; * neon; * dəmir; * azot; * silisium; * maqnezium; * kükürd ijən co elementon hestin. Astronomon hidrogen ijən heliumku ağır həmmə elementoni ümumi şəkildə «metalon» nom karde zınən. == Həši işıq == Həši ve geniş elektromaqnit radiasijə dəvarde. Əçi gylə hissə inson čym de vində bə görünə işıqe. Amma Həši həmçinin: * infraqırmızı; * ultrabənövşəyi; * radio; * rentgen; * qamma şüaonən dəvarde. Zəmin atmosfer ym radiasijə gylə hissəku əmə muhafizə karde. == Həši spektr == Həši işıq prizmə de bo kardə vaxt rəngon spektr bino bedə. Spektrədə qaranlıq xətton hestin. Əvon Həši atmosferədə atomon müəyyən dalğa uzunluğunda işıq udə səbəbiku bino bedən. Ym xətton ‘’‘Fraunhofer xətton’’’ nom kardə bedən. Spektr de alimon Həši kimyəvi tərkib, temperatur ijən hərəkəti barədə ve məlumot peqətən. Helium elementi birminə Zəmin səpe ni, Həši spektrədə vində bə. Əve səbəbiku «helium» nom Həši bo qədimə yunoni ‘‘Helios’’ nomiku ome. == Zəmin de məsafə == Zəmin de Həši arədə orta məsafə ‘’‘149 597 870 kilometr’’’ nezdəje. Ym məsafə ‘’‘i astronomik vahid’’’ — 1 AV — kimi qəbul bə. Zəmin orbit tam dairə nıbe səbəbiku Həši de Zəmin məsafə sol ərzində az-kam dəqiş bedə. Zəmin Həšiyə həməku nezə vaxt məsafə təxminən 147 milyon km, həməku durə vaxt isə təxminən 152 milyon km-e. == Həši işıq Zəminə rəsəj == İşıq vakuumədə saniyədə təxminən 299 792 kilometr sürət de hərlane. Həši de Zəmin arədə 149,6 milyon kilometr məsafə be səbəbiku işıq ym yolu təxminən: ‘’‘həşt dəqiqə 20 saniyə’’’ də dəvarde. Ym məno doə ki, əmə göyədə Həšiyə vində vaxt əçi ysə holi nıvindemon. Əmə Həšiyə təxminən həşt dəqiqə bundan pešo holədə vindemon. == Həši ijən Zəminədə həyat == Həši Zəminədə həyat bo demək olar həmmə əsas enerjijə başlanğıce. Bitəon fotosintez vaxt Həši işıqiku oko dodən. Ym proses de karbon dioksid ijən suku üzvi maddə bino karde ijən oksigen azod karde. Fotosintez Zəmin qida zənciron əsosije. Heyvonon ijən insonon birbaşa və dolayı şəkildə bitəon de cəm kardə Həši enerjiku oko dodən. Həši həmçinin: * Zəmin temperaturi; * iqlim; * su dövr; * vindon; * okean axınon əçi səpe pilə təsir karde. {{Həši sistem}} [[Tispir:Astronomijə]] 7ad5br5dv7rcyc0zv8tshayl9wxggs0 0 6104 126161 96309 2026-09-05T07:08:26Z Zındənim 57304 /* */ 126161 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Solar_System_true_color.jpg|upright=1.5|thumb|Həši sistem]] ‘’‘Həši sistem’’’ — planet sisteme, komi mərkəzədə [[Həši]] mande. Həši sistemi dylədə Həši, əçi girdədə hərlanə ‘’‘həşt planet’’’, əvon peykon, cırə planeton, asteroidon, kometon, meteoroidon ijən ve kali co kosmonə ǧysmon hestin. Həši sistem təxminən 4,6 milyard sol bundan pešo bə vıj omə. Sistemi həmmə ǧysmon Həši de qravitasijə təsiri əloǧə hestin. Həši sistemi həmmə massə təxminən 99,8 faizi Həšidəj. Həšiku məsafə görə həşt planet žygo ardıcıllığədə yerləşin: [[Merkuri]], [[Venera]], [[Zəmin]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] ijən [[Neptun]]. Həši sistem ancaq Həši ijən planetonku ibarət ni. Mars ijən Jupiter arədə [[Asteroid kəmər]] heste. Neptunku bəpešo isə [[Kuiper kəmər]], transneptuni ǧysmon ijən sistemiku ve durədə [[Oort bulud]] heste. Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Həši de yštə həmmə planeton ijən co ǧysmon Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. == Bino bə == Alimon rəj Həši sistem təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə. Həši sistemi bino bej de gylə pil qaz-toz buludi əloǧə bə. Ym buludi gylə hissə qravitasijə təsiri žinə bəştə bino kardə sıx be. Bulud nə qədər sıx be, əçi hərlanəjən žəgo tez be. Vaxtiku bulud yastı hərlanə diskə oxšo bə. Əçi mərkəzədə maddə ve cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bəbe. Axırədə mərkəzi hissə žəgo qızış bə ki, nüvə reaksijon bino bin. Žygo gənc [[Həši]] bə vıj omə. Həši girdədə mandə maddəonən yavaş-yavaş de i co bıəloǧə be bino kardən. Əvvəl xırdə zərrəon, pešo pilə ǧysmon bino bin. Milyonon sol ərzində əvon de i co toqquşış bin, kali i co de bıəloǧə bin ijən planeton bino bin. Həšiyə nezə hissədə temperatur ve bə. Əjo buzə maddəon mandə zınəni. Əve səbəbiku Həšiyə nezə bino bə planeton — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars — əsasən səng ijən metali maddəonku bino bin. Həšiku durə hissonədə temperatur kam bə. Əjo su, metan ijən co maddəon buz holədə mandə zınəbin. Ym hissonədə Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun kimi pilə planeton bino bin. Gənc Həši fəaliyyəti ijən Həši vind sistemi dylədə mandə qaz ijən xırdə zərrəoni ve hissə dur kardə. == Həši == {{Əsas|Həši}} [[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|[[Həši]]]] ‘’‘Həši’’’ Həši sistemi mərkəzi ulduze. Əy Həši sistemədə həməku pilə ijən həməku ve massə doə ǧysme. Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həši paye. Həmmə planeton, peykon, asteroidon, kometon ijən co ǧysmon birlikədə təxminən 0,2 faiz massə təşkil kardən. Həši əsasən [[hidrogen]] ijən [[helium]]ku ibarət bə. Həši mərkəzədə temperatur təxminən 15 milyon °C-e. Əjo hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym prosesədə ve enerji azod bedə. Ym enerji Həši daxiliku bə əçi səpe tərəf dəvarde ijən pešo işıq ijən istilik şəklədə bə kosmos dəvarde. Zəminədə həyat üçün lazım bə enerjijə əsosə hissə Həšiku ome. Həši gylə neçe əsasə hissəš heste: * nüvə; * radiasijə zonə; * konvektiv zonə; * fotosfer; * xromosfer; * korona. === Fotosfer === Fotosfer Həšini əmə vində hissəje. Zəminiku əmə Həšiyə sıre, əsosən fotosfer vində bedə. Fotosferədə kali vaxton qərə ləkəon vində bedən. Əvon ‘’‘Həši ləkəon’’’ nom kardə bedən. Ym ləkəon ətrafiku sərinonin ijən Həši maqnit fəaliyyəti de əloǧə hestin. === Korona === Korona Həši atmosferi xarici hissəje. Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə işıqlı tacə oxšo vində bedə. === Həši vind === Həšiku bə kosmos daimi yüklü zərrəon dəvarden. Ym axın ‘’‘Həši vind’’’ nom kardə bedə. Həši vind planeton arədə fəzo əçi səpe təsir karde ijən Həši girdədə ve pilə [[heliosfer]] bino karde. == Planeton == Həši sistemədə ‘’‘həşt planet’’’ heste. Həšiku bino kardə əvon ardıcıllığ žygoje: [[Merkuri]] [[Venera]] [[Zəmin]] [[Mars]] [[Jupiter]] [[Saturn]] [[Uran]] [[Neptun]] Ym həşt planeton de Həši qravitasijə təsiri Həši girdədə orbiton əçi səpe hərlanən. Əvon dı pilə qrupa bo kardə bedən: * ‘’‘daxili planeton’’’ — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars; * ‘’‘xarici planeton’’’ — Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun. Daxili planeton əsasən səng ijən metalku ibarətin. Əvon bərk səthon heste. Jupiter ijən Saturn qaz nəhəngonin. Uran ijən Neptun isə buz nəhəngon nom kardə bedən. == Daxili planeton == === Merkuri === {{Əsas|Merkuri}} ‘’‘Merkuri’’’ Həšiyə həməku nezə planet ijən Həši sistemi həməku xırdə planete. Merkuri Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘88 Zəmin ruž’’’ədə bə oxon rəsne. Merkurini demək olar ki, qalın atmosferi ni. Əçi səpe ve krater heste. Ym səbəbiku Merkuri səpe müəyyən qədər [[Ay]] səpe oxšo vində bedə. Həšiyə həməku nezə planet bejə baxmando Merkuri Həši sistemi həməku isti planeti ni. Həməku isti planet Veneraje. Merkuri ruž ijən šəv temperaturon arədə ve pilə fərǧ heste. === Venera === {{Əsas|Venera}} ‘’‘Venera’’’ Həšiku dıminə planete. Əy ölçiku Zəminə oxšoe. Venerani ve sıx atmosfer heste. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə. Atmosfer istiliki bəştə ve yaxşı saxlarde. Əve səbəbiku Venera Həši sistemi ‘’‘həməku isti planet’’’e. Venera səpe orta temperatur təxminən 465 °C-e. Venerani buludonədə sulfat turşusi zərrəon hestin. Venera yštə ox girdədə Həši sistemədə əksər planetonku fərǧinə istiqamətədə hərlane. === Zəmin === {{Əsas|Zəmin}} [[Fajl:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Zəmin]]]] ‘’‘Zəmin’’’ Həšiku ‘’‘seminə planet’’’e. Ysətnə məlumotə rəj Zəmin Həši sistemədə həyat dəǧiǧ məlum bə yeganə planet bə. Zəmini səpe pilə hissə su de okeanon pušijə bə. Zəmini atmosferi əsosən azot ijən oksigenku ibarət bə. Zəmin gylə pilə təbii peykiš heste — [[Ay]]. Ay de yštə qravitasijə Zəminədə okeanon qabarma ijən çəkilmə hadisəon əçi səpe pilə təsir karde. Zəmin Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘365,25 ruž’’’ədə bə oxon rəsne. Zəmin yštə ox girdədə təxminən ‘’‘24 saat’’’ədə gylə kərə hərlane. Zəmini maqnit sahə planet de Həši vind ome yüklü zərrəoni ve hissəku muhafizə karde. Zəmin Həšiku orta hesab de təxminən ‘’‘149,6 milyon kilometr’’’ durədə mande. === Ay === {{Əsas|Ay}} ‘’‘Ay’’’ Zəmini yeganə təbii peyke. Ay Zəminiku orta hesab de təxminən 384 400 kilometr durədə mande. Əy Zəmin girdədə təxminən 27,3 ružədə gylə tam orbit karde. Ay de Zəmin arasə qravitasijə əloǧə Zəmin okeanon qabarma ijən çəkilmə əçi səpe ve təsir karde. Ay Zəminiku pešo insan de yštə po əçi səpe dəǧiǧ mandə yeganə kosmonə ǧysme. 1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə vaxtədə [[Neil Armstrong]] Ay səpe po doə birminə inson bə. === Mars === {{Əsas|Mars}} ‘’‘Mars’’’ Həšiku ‘’‘çominə planet’’’e. Əçi səpe dəmir oksidi ve bej səbəbiku Mars qırmızı vində bedə. Əve səbəbiku əyən «Qırmızı planet» nom kardə bedə. Mars atmosferi Venera ijən Zəminiku ve nazike. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə. Mars səpe [[Olympus Mons]] heste. Əy Həši sistemədə məlum bə həməku pilə vulkanoneku ije. Əçi hındəti təxminən 22 kilometrə rəsne. Mars səpe həmçinin ve pilə [[Valles Marineris]] kanyon sistemi heste. Mars ‘’‘dı’’’ xırdə peykiš heste: * [[Fobos]]; * [[Deymos]]. Mars səpe ǧədimə vaxtonədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Çayon, dərəyjon ijən ǧədimə gölon nišonəon nišo dodən ki, Mars ǧədimədə ysətnə Marsiku vej fərǧin bə. Ysət Mars qütbonədə ijən zımin žinə su buzi heste. == Asteroid kəmər == {{Əsas|Asteroid kəmər}} Mars ijən Jupiter arədə ve ašmard xırdə kosmonə ǧysmon hestin. Ym region ‘’‘Asteroid kəmər’’’ nom kardə bedə. Əjo milyonon asteroid heste. Asteroid kəmər şəkilonədə kali vaxt ve sıx vində bedə. Həǧiǧətədə isə asteroidon arədə məsafə ve pile. Asteroid kəməri həməku pilə ǧysmoniku i [[Ceres]]e. Ceres cırə planetən hesab bedə. Co pilə asteroidon: * [[Vesta]]; * [[Pallas]]; * [[Hygiea]]. Asteroid kəmər gylə vaxtədə partlayış de bərbod bə planeti qalıǧ ni. Alimon rəj Jupiteri pilə qravitasijə təsiri ym regionədə mandə maddəon i pilə planet bino karde ništədoə. == Xarici planeton == === Jupiter === {{Əsas|Jupiter}} [[Fajl:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|thumb|[[Jupiter]]]] ‘’‘Jupiter’’’ Həšiku ‘’‘pencminə planet’’’ ijən Həši sistemi ‘’‘həməku pilə planet’’’e. Əy qaz nəhəngi bə ijən əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət bə. Jupiteri massə Həši sistemədə co planetonku ve pile. Jupiter atmosferədə ‘’‘Pilə Qırmızı Ləkə’’’ nom kardə pilə tufon heste. Ym tufon yüzon sol bə ki, müşahidə bedə. Jupiteri ve güclü maqnit sahə heste. Əçi ve peyki heste. Həməku məşhur ‘’‘ço’’’ pilə peyki: * [[İo]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Qanimed]]; * [[Kallisto]]. Ym ço peyk 1610-nə sorədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop vində. Əvon «Qaliley peykon» nom kardə bedən. [[Qanimed]] Həši sistemədə həməku pilə peyke. Əy hətta Merkuri planetiku ölçiku pile. [[Avropa (peyk)|Avropa]] səpe pilə buz təbəqə heste. Alimon rəj əçi buz žinə pilə maye su okeani ola bə. Əve səbəbiku Avropa həyat bənyvışte üçün ve maraǧinə ǧysme. === Saturn === {{Əsas|Saturn}} [[Fajl:Saturn during Equinox.jpg|thumb|[[Saturn]] ijən əçi halqəon]] ‘’‘Saturn’’’ Həšiku ‘’‘şəşminə planet’’’ ijən Həši sistemi dıminə pilə planete. Saturn əsosən yštə pilə halqəon de məşhure. Əçi halqəon milyardon xırdə buz, səng ijən toz zərrəonku ibarətin. Saturnən Jupiter kimi əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət qaz nəhəngije. Saturni ve peyki heste. Əçi məşhurə peykoniku i [[Titan]]e. Titani sıx atmosfer heste. Əçi səpe maye metan ijən etan gölon hestin. [[Enselad]]ən ve maraǧinə peyke. Əçi buz qabığı žinə maye su okeani heste. Enseladi cənubə qütbiku su buxar ijən buz zərrəon bə kosmos dəvarden. === Uran === {{Əsas|Uran}} ‘’‘Uran’’’ Həšiku ‘’‘haftminə planet’’’e. Uran buz nəhəngi qrupədə daxil bə. Əçi atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Metan səbəbiku Uran mavi-yaşıl rəngədə vində bedə. Urani ve maraǧinə xüsusijə əçi hərlanə oxe. Əy demək olar yštə kəno səpe hərlane. Urani oxi meyli təxminən 98 dərəcəje. Ym səbəbiku Uranədə fəsilon co planetoniku ve fərǧin bə. Urani halqəon ijən ve peyki heste. === Neptun === {{Əsas|Neptun}} ‘’‘Neptun’’’ Həšiku ‘’‘həştminə ijən həməku durə rəsmi planet’’’e. Əy Uran kimi buz nəhəngije. Neptuni atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Neptun atmosferədə ve güclü vindon hestin. Kali vindon sürət 2 000 km/saatku vej be zıne. Neptuni həməku pilə peyki [[Triton]]e. Triton Neptun girdədə planeti hərlanəjə əks istiqamətədə hərlane. Əve səbəbiku alimon fikir kardən ki, Triton ǧədimədə Neptun girdədə bino bə peyk nıbə, bəlkə Neptun əy pešo de yštə qravitasijə bəştə kašə. == Cırə planeton == Həši sistemədə planetonku əlavə ve cırə planet heste. [[Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı]] tərəfindən ‘’‘penc’’’ ǧysm rəsmi cırə planet hesab bedə: * [[Ceres]]; * [[Pluton]]; * [[Haumea]]; * [[Makemake]]; * [[Eris]]. === Ceres === ‘’‘Ceres’’’ Asteroid kəmərədə yerləşe. Əy 1801-nə sorədə vində bə. Ceres daxili Həši sistemədə rəsmi cırə planet bə yeganə ǧysme. === Pluton === {{Əsas|Pluton}} ‘’‘Pluton’’’ 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] tərəfindən vində bə. Ve soron ərzində Pluton Həši sistemi nəvminə planeti hesab bə. 2006-nə sorədə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planet üçün nujə tərif ǧəbul kardə. Əve pešo Pluton cırə planet hesab bə. Pluton [[Kuiper kəmər]]ədə yerləşe. Əçi ‘’‘penc’’’ məlum peyki heste. Həməku pilə peyki [[Charon]]e. 2015-nə sori 14 iyulədə [[New Horizons]] kosmonə aparat Plutoni nezdiku dəvardə ijən əçi səpe birminə ve dəǧiǧ şəkilon peqətə. === Haumea === ‘’‘Haumea’’’ Kuiper kəmərədə yerləşə cırə planete. Əy ve tez hərlane. Əve səbəbiku əçi şəkil adi kürəku fərǧine. === Makemake === ‘’‘Makemake’’’ Kuiper kəməri pilə ǧysmoniku ije ijən rəsmi cırə planet hesab bedə. === Eris === ‘’‘Eris’’’ ve durə transneptuni ǧysme. Əçi vində bej Plutoni planet statusi barədə pilə elmi bəhs bino kardə ijən axırədə 2006-nə sorədə planet tərifi dəqiş bə. == Peykon == {{Əsas|Təbii peyk}} Həši sistemədə ve təbii peyk heste. Merkuri ijən Venerani peyk ni. Zəmini ‘’‘i’’’ peyki heste — [[Ay]]. Marsi ‘’‘dı’’’ peyki heste — Fobos ijən Deymos. Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptuni ve peyki heste. Həši sistemi məşhurə peykon: * [[Ay]]; * [[İo]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Qanimed]]; * [[Kallisto]]; * [[Titan]]; * [[Enselad]]; * [[Triton]]; * [[Charon]]. Kali peykon alimon üçün ve maraǧinin. Xysusən Avropa ijən Enseladi buz žinə su okeanon həyat bənyvışte üçün əhəmijətin. == Asteroidon == {{Əsas|Asteroid}} ‘’‘Asteroidon’’’ Həši girdədə hərlanə xırdə kosmonə ǧysmonin. Əvon əsosən səng ijən metalku ibarətin. Əvon ve hissə Mars ijən Jupiter arədə Asteroid kəmərədə mande. Amma asteroidon ancaq əjo nin. Həši sistemi co hissonədəjən asteroidon hestin. Kali asteroidon orbit Zəmin orbitinə nezə bedə. Žygo ǧysmon ‘’‘Zəminə nezə ǧysmon’’’ nom kardə bedən. Alimon əvoni daim müşahidə kardən, çunki pilə asteroidi de Zəmin toqquş bej planet üçün xətər ola bə. == Kometon == {{Əsas|Komet}} [[Fajl:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|Komet]] ‘’‘Kometon’’’ Həši sistemi xırdə ǧysmonin. Əvon əsosən buz, toz ijən səng maddəonku ibarətin. Komet Həšiku durədə be vaxt adətən ve kam işıq doə. Əy Həšiyə nezə be vaxt buz qızış bedə ijən qazə bəbe. Kometi girdədə işıqlı qaz-toz bulud bino bedə ijən kometi dum vində bedə. Kometi dum Həši vind ijən Həši işıq təsiri səbəbiku Həšiku durə istiqamətədə mande. Qısa dövrə kometon ve hissə Kuiper kəmər ijən əçi nezdə regiononiku ome. Uzun dövrə kometon isə Oort buludiku ome hesab bedə. Həməku məşhur kometoniku i [[Halley kometi]]je. Əy təxminən har 75–76 solda Həšiyə nezə regiononə oqarde. == Meteoroid, meteor ijən meteorit == Kosmosədə hərlanə xırdə səngə və ya metalə ǧysm ‘’‘meteoroid’’’ nom kardə bedə. Meteoroid Zəmin atmosferi dylə dəše vaxt ve tez hərlanə səbəbiku qızış bedə ijən işıq doə. Ym hadisə ‘’‘meteor’’’ nom kardə bedə. Əgər ǧysmi gylə hissə atmosferiku dəvardə pešo Zəmin səpe rəsne, əy ‘’‘meteorit’’’ nom kardə bedə. Kali vaxt ve meteor i ružədə və ya i neçe ružədə göyədə vində bedə. Ym hadisə ‘’‘meteor yağışı’’’ nom kardə bedə. == Kuiper kəmər == {{Əsas|Kuiper kəmər}} ‘’‘Kuiper kəmər’’’ Neptun orbitiku bəpešo yerləşə ve pilə regione. Əçi əsosə hissə Həšiku təxminən 30–50 astronomik vahid durədə yerləşe. Əjo ve ašmard buzlu ǧysm heste. [[Pluton]] Kuiper kəməri həməku məşhur ǧysmoniku ije. Kuiper kəmər Həši sistemi ǧədimə maddəoni saxlaye. Əve səbəbiku əçi bənyvıştej alimonə Həši sistemi bino bej barədə ve məlumot doə. == Transneptuni ǧysmon == Neptun orbitiku durədə Həši girdədə hərlanə ǧysmon ‘’‘transneptuni ǧysmon’’’ nom kardə bedən. Pluton, Haumea, Makemake, Eris ijən ve co ǧysmon ym qrupa dəxylin. Ym ǧysmoni bənyvıştej de Həši sistemi ǧədimə tarix əloǧə ve sualon cavob doj zıne. == Oort bulud == {{Əsas|Oort bulud}} ‘’‘Oort bulud’’’ Həši sistemiku ve durədə bej ehtimol doə pilə buzlu ǧysmon regionije. Kuiper kəmər yastı diskə oxšoe. Oort bulud isə Həši sistemi har tərəfiku girdədə bığande pilə kürəvi region kimi fikir kardə bedə. Oort bulud ysətnə vaxta birbaşa vində nıbə. Əçi bej əsasən uzun dövrə kometon orbiton əsasında fikir kardə bedə. Kali hesabon rəj Oort bulud Həšiku minon astronomik vahid durədə bino be zıne ijən 100 000 astronomik vahidə qədər dəvarde zıne. Ym məsafə işıq sori de təxminən 1,6 işıq sore. Oort buludədə mandə ǧysmon orbiton de co ulduzon ijən Süd yolu qravitasijə təsiri dəqiş be zınən. Kali ym ǧysmon pešo daxili Həši sisteminə komet kimi ome zınən. == Heliosfer == {{Əsas|Heliosfer}} Həšiku ome Həši vind kosmosədə ve pilə region bino karde. Ym region ‘’‘heliosfer’’’ nom kardə bedə. Heliosfer həmmə planetoni girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde. Həšiku dur bej de Həši vind təsiri kam bedə. Axırədə Həši vind de ulduzon arədə maddə qarşı bə qarşı ome. Ym sərhəd ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə. [[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] ym sərhədiku dəvardə birminə inson soxtə aparatonin. == Planeton arədə fəzo == Planeton arədə mandə fəzo tam boş ni. Əjo Həši vind zərrəon, maqnit sahə, toz, atomon ijən kosmonə şüaon hestin. Həši sistemədə toz Həši işıq pərakəndə karde. Kali vaxton Zəminiku əy qaranlıq göyədə zəif işıq kimi vində be zıne. == Orbiton == Planeton Həši girdədə elliptik orbiton əçi səpe hərlanən. Planetoni ym hərəkət əsosən Həši qravitasijə təsiri de bə vıj ome. XVII əsrədə [[İohann Kepler]] planeton orbiton bənyvıştə ijən nišo doə ki, planeton tam dairə əçi səpe ni, ellipsə orbiton əçi səpe hərlanən. Pešo [[İsaak Nyuton]] qravitasijə qanun de ym hərəkəti səbəb elmi şəkildə nišo doə. Həšiyə nezə planeton orbitədə daha tez hərlanən. Merkuri Həši girdədə təxminən 88 ružədə gylə kərə hərlane. Neptun isə Həši girdədə gylə kərə hərlanə üçün təxminən 165 Zəmin sori lazım bə. == Astronomik vahid == Həši sistemədə pilə məsafəoni nišo doj üçün ‘’‘astronomik vahid’’’ oko doə bedə. I astronomik vahid Zəmin de Həši arədə orta məsafəje: ‘’‘1 AV = təxminən 149,6 milyon kilometr.’’’ Merkuri Həšiku orta hesab de 0,39 AV, Zəmin 1 AV, Jupiter 5,2 AV, Neptun isə təxminən 30 AV durədə mande. == İşıq ijən məsafə == İşıq ve tez hərlane, amma Həši sistemədə məsafəon žəgo pilin ki, işıqən gylə ǧysmoniku co ǧysmə rəsne üçün vaxt lazım bə. Həšiku Zəminə işıq təxminən ‘’‘həşt dəqiqə 20 saniyə’’’də rəsne. Ym məno doə ki, əmə Həšiyə sıre, əçi ysətnə hol nıvindemon. Əmə əy təxminən həşt dəqiqə bundan pešo bə holədə vindemon. Neptuniku işıq Zəminə rəsne üçün isə neçe saat lazım bə. == Süd yolu dylədə Həši sistem == {{Əsas|Süd yolu}} Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Süd yolu ve pilə qalaktikəje. Əçi dylədə yüz milyardon ulduz heste. Həši ym ulduzoniku ije. Həši sistem Süd yolu mərkəzədə ni. Əy qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə mande. Həši de yštə həmmə planeton, peykon, asteroidon ijən kometon birlikədə Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. Həši sistemi Süd yolu mərkəzi girdədə gylə tam orbit karde üçün təxminən 225–250 milyon sol lazım bə. == Həši sistemi bənyvıştej == Insonon ǧədimə vaxtoniku Həši, Ay ijən planetoni vindən. Merkuri, Venera, Mars, Jupiter ijən Saturn de adi čym vində be zınən. Əve səbəbiku insonon əvoni teleskop bino bejku minon sol bın pešo zınəbin. Əvon co ulduzonku fərǧin vində bedəbin, çunki ružon ijən hafton ərzində ulduzon fonədə yštə vyrə dəqiş kardəbin. Ve ǧədimə vaxton insonon fikir kardəbin ki, Zəmin dynjo mərkəze ijən Həši de planeton Zəmin girdədə hərlanən. XVI əsrədə [[Nikolay Kopernik]] Həši mərkəzədə mandə model nišo doə. XVII əsri binoədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop göyə sıre bino kardə. Əy Jupiteri ‘’‘ço’’’ pilə peyki vində ijən Venerani fazəon müşahidə kardə. Ym vindəjon Həši mərkəzədə mandə model üçün ve əhəmijət doə. [[İohann Kepler]] nišo doə ki, planeton orbiton dairə ni, ellipsin. [[İsaak Nyuton]] isə qravitasijə qanun de planeton çımı žəgo hərlanəj elmi şəkildə nišo doə. == Nujə planetoni vindəj == 1781-nə sorədə [[William Herschel]] [[Uran]] vində. Əy teleskop de vində bə birminə nujə planet bə. XIX əsrədə alimon vindən ki, Uran orbit tam hesab kardə orbit de uyğun ni. Əvon fikir kardən ki, durədə co gylə planeti qravitasijə Urani orbit əçi səpe təsir karde. Hesabon de nujə planeti vyrə təxmin kardə bə ijən 1846-nə sorədə [[Neptun]] vində bə. 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] [[Pluton]] vində. XX əsri oxon ijən XXI əsri binoədə Neptuniku bəpešo minon nujə ǧysm vində bin. Ym vindəjon nišo doən ki, Həši sistemi xarici hissə əvvəl fikir kardəku ve mürəkkəbe. == Kosmonə aparaton == XX əsri dıminə hissəku inson Həši sistemi bənyvışte üçün kosmonə aparaton bə kosmos rəvon kardə. Ym aparaton de planeton, peykon, asteroidon ijən kometon barədə ve nujə məlumot peqətə. === Ay === 1959-nə sorədə Soveti [[Luna 2]] aparati Ay səpe rəsə birminə inson soxtə ǧysm bə. 1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə de [[Neil Armstrong]] ijən [[Buzz Aldrin]] Ay səpe po doən. 1969–1972-nə soron arədə Apollo proqram de ‘’‘davazdə inson’’’ Ay səpe po doə. === Mars === Mars Həši sistemədə inson de aparaton həməku ve bənyvıştə planetoniku ije. Marsi girdədə ve orbit aparati hərlanə. Mars səpejən neče aparat ništə ijən bənyvıştəjon kardə. Məşhur Mars roveron: * [[Sojourner]]; * [[Spirit]]; * [[Opportunity]]; * [[Curiosity]]; * [[Perseverance]]. Ym aparaton Marsi səngon, torə, atmosfer ijən ǧədimə su nišonəoni bənyvıştən. === Xarici planeton === [[Pioneer 10]] ijən [[Pioneer 11]] xarici Həši sisteminə rəvon kardə birminə aparatoniku bin. [[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] 1977-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bin. Voyageron Jupiter ijən Saturn barədə ve nujə məlumot peqətən. Voyager 2 Uran ijən Neptuni nezdiku dəvardə yeganə kosmonə aparate. [[Galileo]] aparati Jupiter sistemi ve sol bənyvıştə. [[Cassini–Huygens]] Saturn ijən əçi peykoni barədə ve pilə məlumot cəm kardə. === Pluton === [[New Horizons]] 2006-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bə. Əy 2015-nə sori 14 iyulədə Plutoni nezdiku dəvardə. Ym missijə Plutoni səpe buzə dağon, pilə düzəjon ijən ve co geoloji strukturon nišo doə. 2019-nə sorədə New Horizons Kuiper kəmərədə [[486958 Arrokoth|Arrokoth]] nom kardə ǧysmi nezdiku dəvardə. == Həyat bənyvıştej == Ysət Zəmin Həši sistemədə həyat bej dəǧiǧ zınə bə yeganə ǧysme. Amma alimon co ǧysmonədəjən həyat nišonə bənyvıştən. Ym barədə ve maraǧinə ǧysmon: * [[Mars]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Enselad]]; * [[Titan]]. Mars səpe ǧədimədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Avropani buz žinə pilə okean bej ehtimol ve pile. Enseladi buz žinəjən su okeani heste ijən əjoiku su bə kosmos dəvarde. Titani ve sıx atmosfer ijən əçi səpe maye metan gölon hestin. Ym ǧysmon bənyvıştej Zəminiku bəpešo həyat bej sual üçün ve əhəmijətine. == Həši sistemi omə vaxtonədə == Həši sistem həmişə ysətnə holədə mandəni. Həši təxminən 4,6 milyard sol sin heste ijən omə milyardon solonədə əçi hol dəqiş bəbe. Həši nüvədə hidrogen yavaş-yavaş heliuma bəbe. Təxminən penc milyard sol bəpešo Həši nüvədə hidrogen kam bəbe ijən Həši ysətnə mərhələku bəpešo dəvarde. Əy ve pilə bəbe ijən ‘’‘qırmızı nəhəng’’’ mərhələyə dəše. Ym vaxtədə Həši ysətnəku yüz kərəjə qədər pilə be zıne. Merkuri ijən Venera ehtimol de Həši bığandə bən. Zəmini taleyi tam dəǧiǧ ni, amma əy vaxta çə Zəmin səpe həyat üçün şərait ve bın pešo bərbod bəbe. Pešo Həši yštə xarici qaton bə kosmos dəvarde ijən əçi mərkəzi hissə xırdə, ve sıx ‘’‘ağ cırtdan’’’ bəbe. == Həši sistemi sərhəd == Həši sistemi harədə bə oxon rəsne suali i sadə cavobi ni. Əgər planetonə sıremon, Neptun Həšiku həməku durə planete. Amma Həši sistem Neptuniku ve durə dəvarde. Həši vind təsiri olan heliosferi xarici sərhəd heliopauzaje. Voyager 1 ijən Voyager 2 ym sərhədiku dəvardən. Amma Həši qravitasijə təsiri heliopauzaku ve-ve durə dəvarde. Oort bulud Həši sistemi həməku durə hissəoniku i hesab bedə. == Co planet sistemon == Həši sistem kainatədə yeganə planet sistemi ni. XX əsri oxoniku alimon co ulduzon girdədə minon planet vindən. Ym planeton ‘’‘ekzoplaneton’’’ nom kardə bedən. Ysət məlume ki, Süd yolu dylədə ve planet sistemi heste. Kali planet sistemon Həši sistemə oxšonin. Kali sistemon isə ve fərǧinin. Məsələn, kali ulduzon girdədə Jupiteriku pilə və ya Jupiterə oxšo qaz nəhəngon yštə ulduzə ve nezə orbiton əçi səpe hərlanən. Co planet sistemon bənyvıştej alimonə Həši sistemi bino bej ijən əçi xüsusijəoni daha yaxşı zınəjə dastək karde. == Həši sistemədə məsafəon == {| class=“wikitable” ! Ǧysm ! Həšiku orta məsafə ! Astronomik vahid [[Merkuri]] 57,9 milyon km 0,39 AV - [[Venera]] 108,2 milyon km 0,72 AV - [[Zəmin]] 149,6 milyon km 1,00 AV - [[Mars]] 227,9 milyon km 1,52 AV - [[Jupiter]] 778,5 milyon km 5,20 AV - [[Saturn]] 1,43 milyard km 9,58 AV - [[Uran]] 2,87 milyard km 19,2 AV - [[Neptun]] 4,50 milyard km 30,1 AV } == Planeton barədə kyrtə məlumot == {| class=“wikitable” ! Planet ! Həšiku recə ! Planet növ ! Həši girdədə gylə tam orbit [[Merkuri]] i səngə planet 88 ruž - [[Venera]] dı səngə planet 224,7 ruž - [[Zəmin]] se səngə planet 365,25 ruž - [[Mars]] ço səngə planet 687 ruž - [[Jupiter]] penc qaz nəhəngi 11,86 sol - [[Saturn]] şəş qaz nəhəngi 29,45 sol - [[Uran]] haft buz nəhəngi 84 sol - [[Neptun]] həşt buz nəhəngi 164,8 sol } == Bıvındən == * [[Həši]] * [[Planet]] * [[Zəmin]] * [[Ay]] * [[Cırə planet]] * [[Asteroid]] * [[Komet]] * [[Süd yolu]] * [[Dynjo]] * [[Astronomijə]] * [[Kuiper kəmər]] * [[Oort bulud]] * [[Ekzoplanet]] == Səvonon == * NASA — Solar System Exploration * NASA Science — Solar System * International Astronomical Union == Linkon == * NASA Solar System Exploration * International Astronomical Union {{Həši sistem}} {{Astronomijə}} [[Kateqoriya:Həši sistem]] [[Kateqoriya:Astronomijə]] [[Kateqoriya:Planet sistemon]] === Planeton === *[[Merkuri]] *[[Venera]] *[[Zəmin]] **[[Ovšum]] *[[Mars]] *([[Serera]]) *[[Jupiter]] *[[Saturn]] *[[Uran]] *[[Neptun]] *([[Pluton]]) *([[Erida]]) {{Həši sistem}} [[Tispir:Astronomijə]] qvjovfm784ag840u4r3bbta4hmvrkt6 0 7365 126169 125796 2026-09-05T07:54:20Z Zındənim 57304 126169 wikitext text/x-wiki {{Databox}} ‘’‘Məntyǧ’’’ ([[Junani zyvon|junan]]. ‘‘λογική’’) — sərostə təfəkkuri formon, ǧanunon ijən metodon həxədə elme. Məntyǧi tədǧyǧ karde ki, čoko gyləj fikiku bə čo fikiri sərostə nətičə bekarde bəbe, argumenton čoko soxtə bejdən ijən kankə šərtonədə gyləj nətičə ce cəj bə nav doə byə fikirkon dumojəndyəti karde. Məntyǧ həm [[fəlsəfə]] gyləj əsosə sahəje, həmən cəj metodon vej elmonədə istifodə kardə bejdən. Məntyǧi xysusən [[rijozijot]], [[informatikə]], zyvonšynosijə, fəlsəfə ijən elmi tədǧyǧotədə jole rol heste. Məntyǧi taryxədə [[Aristotel]]i rol jole. Əv sistematikə formədə məntyǧi tədǧyǧ kardə ən ovəžinə filosofonədə gyləje. XIX əsrdə [[Gottlob Frege]], [[George Boole]] ijən čo alimoni kəron məntyǧi inkişaf kardə byə ijən muosirə formal ijən rijozi məntyǧi əsoson bə məjdon omə. Məntyǧ hesab bejdə həmə elmon instrument, čunki elmi tədǧyǧotədə hipotezon soxtə karde, argumenton təhlil karde, təsdyǧ ijən təkzib karde ijən bə sərostə nətičə rəsəjədə məntyǧi metodon jole rol lozne. == Məntyǧi məzmun == Məntyǧi əsosə tədǧyǧoti predmet təfəkkuri struktur ijən fikirkon mynosibəte. Məntyǧi yštən bə fikiri konkretə məzmuni ne, bəlkə fikirkon formə ijən əvon mynosibəti tədǧyǧ karde. Məsələn, agar dy bə nav doə byə fikiri ǧəbul kardə bəbu: * Həmə odəmon mirə bejdən. * Sokrat odəme. əvonku məntyǧi nətičə bekarde bəbe: * Sokrat mirə bejdə. İ gyləj sodə nymunə nišon doə ki, məntyǧədə nətičə bə fikirkon strukturiku vəbastəje. Məntyǧi tədǧyǧotədə ‘’‘təsdyǧ’’’, ‘’‘təkzib’’’, ‘’‘deduksijə’’’, ‘’‘induksijə’’’, ‘’‘analogijə’’’, ‘’‘hipotez’’’, ‘’‘argument’’’, ‘’‘həǧiǧət’’’ ijən ‘’‘nətičə’’’ bənə əsosə famon istifodə kardə bejdən. [[Fajl:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|311x311px|[[Aristotel]]|çəpo]] == Taryx == === Antikə dovr === Məntyǧi sistematikə tədǧyǧoti ovəžinə mərhələ [[Qədim Junan]]ədə bə məjdon omə. Junani filosofon fikirkon, argumenton ijən nətičə bekardej formon tədǧyǧ kardejdən. [[Aristotel]] məntyǧi taryxədə ən jole rol loə alimoni gyləje. Əv sillogizmi nəzərijə inkişaf kardə. Aristoteli əsəronədə təsdyǧon mynosibət, deduktivə nətičə ijən argumenti sərostəti tədǧyǧ kardə byə. Aristoteli məntyǧi hežo soron Avropa ijən čo regiononi fəlsəfi ijən elmi təfəkkuri əsosonədə gyləj byə. Antikə dovrədə stoik filosofonən məntyǧi inkişafədə rol loə. Əvon xysusən fikirkon mynosibət ijən mürəkkəbə təsdyǧon tədǧyǧ kardejdən. === Orta əsron === Orta əsronədə məntyǧ bənə fəlsəfə ijən elmi təhsili gyləj əsosə poə umute byə. Aristoteli əsəron tərcumə kardə byən ijən əvon səpe vej šərhon nyvyštə byən. İslami fəlsəfə ijən elmi mədənijətədə məntyǧi tədǧyǧoti jole əhəmijjət heste. [[Əl-Farabi]], [[İbn Sina]] ijən čo alimoni kəron Aristoteli məntyǧi tədǧyǧ ijən inkişaf karde. Sononə məntyǧi əsəron ərəbiku bə latini zyvon tərcumə kardə byən ijən Avropa universitetonədə məntyǧ fəlsəfi təhsili gyləj əsosə poə bıə. === Noə dovr === XVII–XVIII əsronədə elmi metodon inkişaf de məntyǧi noə məsəlon bə məjdon vardə. [[Francis Bacon]] induktivə metodi əhəmijjəti səpe vurǧ kardə. [[René Descartes]] elmi fame ijən racionalə təfəkkuri metodon tədǧyǧ kardə. İ dovrədə məntyǧ həmən elmi metodi ijən fame nəzərijə de sıx mynosibətədə inkişaf kardə. === XIX–XX əsron === XIX əsrədə məntyǧi taryxədə jole dəgišon bə məjdon omən. Ənənəvi məntyǧiku cy rijozi ijən simvolikə metodon inkişaf karde. [[George Boole]] məntyǧi əməlijoton rijozi formədə ifadə karde. Cəj kəron sononə həm rijozi məntyǧi, həmən kompyuter texnologijon inkişafədə jole rol loə. [[Gottlob Frege]] muosirə məntyǧi əsoson soxtə alimoni gyləj hesab bejdə. Əv formal zyvon ijən predikaton məntyǧi inkişaf karde. XX əsrədə [[Bertrand Russell]], [[Alfred North Whitehead]], [[David Hilbert]], [[Kurt Gödel]] ijən čo alimoni kəron məntyǧi, rijozijoti əsoson ijən formal sistemon səpe tədǧyǧoton dəvom doə. == Ənənəvi məntyǧ == Ənənəvi məntyǧ əsosən Aristoteli kəron səpe soxtə byə. Cəj əsosə predmetonədə gyləj sillogizme. Sillogizm dy və ya vej təsdyǧiku gyləj noə nətičə bekardej forməje. Ənənəvi məntyǧədə famon, təsdyǧon, təsnifot ijən nətičə bekardej ǧanunon tədǧyǧ kardə bejdən. Ənənəvi məntyǧ hežo əsron elmi ijən fəlsəfi təfəkkurədə əsosə instrumentoni gyləj byə. == Formal məntyǧ == ‘’’[[Formal məntyǧ]]’’’ argumenti konkretə məzmuniku vej cəj struktur tədǧyǧ karde. Formal məntyǧədə fikirkon mynosibət simvolon ijən myəjjən ǧanunon vositə ifadə kardə bejdə. Formal sistemonədə myəjjən kardə bejdən: * istifodə kardə byə simvolon; * formon soxtə kardej ǧanunon; * bə nav doə byə əsosə təsdyǧon; * nətičə bekardej ǧanunon. Formal məntyǧi məqsəd argumenti sərostəti dəǧiǧə formədə tədǧyǧ kardeje. == Rijozi məntyǧ == ‘’’[[Rijozi məntyǧ]]’’’ məntyǧi məsəlon rijozi metodon ijən simvolon vositə tədǧyǧ kardəkə sahəje. Əv XIX əsriku jole surətədə inkişaf karde. Rijozi məntyǧədə formal sistemon, aksiomon, teoremon, isboton ijən nətičə bekardej ǧanunon tədǧyǧ kardə bejdən. Rijozi məntyǧ həm rijozijoti əsoson, həmən informatikə ijən kompyuter elmon inkişafədə jole rol heste. == Təsdyǧon məntyǧ == Təsdyǧon məntyǧədə sodə təsdyǧon ijən əvonku soxtə byə mürəkkəbə təsdyǧon tədǧyǧ kardə bejdən. Mürəkkəbə təsdyǧon soxtə kardejədə «ijən», «ya», «agar … əve …», «ne» bənə məntyǧi vositon istifodə kardə bejdən. Təsdyǧon məntyǧ imkan doə ki, mürəkkəbə argumenton formal formədə təhlil kardə bybun. == Predikaton məntyǧ == Predikaton məntyǧ təsdyǧon məntyǧiku vej imkonon doə. Əjo təkcə tamə təsdyǧon ne, həmən predmeton, əvoni xysusijəton ijən mynosibəton tədǧyǧ kardə bejdən. Predikaton məntyǧədə «həmə», «kali», «gyləj» bənə miǧdori famon formalə formədə ifadə karde bəbe. İ məntyǧi forma muosirə rijozijot, informatikə ijən fəlsəfədə jole əhəmijjət heste. == Deduksijə == ‘’’[[Deduksijə]]’’’ — bə nav doə byə fikirkonku məntyǧi vočibə nətičə bekardej metode. Agar deduktivə argumenti bə nav doə byə fikirkon həǧiǧi bybun ijən argumenti formə sərost bəbu, əve cəj nətičən həǧiǧi be vočibe. Deduksijə xysusən rijozijot ijən formal elmonədə jole rol lozne. == Induksijə == ‘’‘Induksijə’’’ — konkretə myšohidon ijən faktokonku umumi nətičə bekardej metode. Deduksijəku fərǧədə induktivə nətičə həmišə vočibə həǧiǧət ni. Əv ehtimoli nətičə doə. Induktivə metod təbii elmonədə, təčrubə səpe soxtə byə tədǧyǧotonədə ijən statistikə təhlilədə vej istifodə kardə bejdə. == Analogijə == ‘’’[[Analogijə]]’’’ — dy və ya vej predmet ijən hadisə arədə oxšə xysusijəton səpe soxtə byə nətičə bekardej metode. Analogijə elmi hipotezon soxtə kardejədə ijən gündəlikə təfəkkurədə vej istifodə kardə bejdə. Əmma analogijə de yštən tamə isbot hesab nıbe. == Argument == ‘’’[[Argument]]’’’ — gyləj təsdyǧi təsdyǧ və ya təkzib kardej məqsədi de bə nav doə byə fikirkon ijən əvonku bekardə byə nətičə sisteme. Argumentədə əsosən dy poə heste: * bə nav doə byə fikirkon; * nətičə. Məntyǧi təhlili məqsəd myəjjən kardeje ki, nətičə bə nav doə byə fikirkonku sərostə formədə bə dast ome ya ne. == Həǧiǧət ijən sərostəti == Məntyǧədə ‘’‘həǧiǧət’’’ ijən ‘’‘argumenti sərostəti’’’ ejni famon nin. Gyləj təsdyǧ həǧiǧi və ya səhv be zyne. Əmma argumenti məntyǧi sərostəti cəj forməku vəbastəje. Žygo, məntyǧ təkcə «i təsdyǧ həǧiǧije ya ne?» suoli ne, həmən «i nətičə bə nav doə byə fikirkonku sərostə formədə bekardə byə ya ne?» suoli tədǧyǧ karde. == Məntyǧi ǧanunon == Ənənəvi məntyǧədə kali əsosə ǧanunon cy kardə bejdən. Əvon təfəkkuri sərostəti təmin kardejədə əhəmijjət hestin. Əsosə məntyǧi ǧanunonədə: * eynijjəti ǧanun; * ziddiəti ǧanun; * üçünci istisno kardej ǧanun; * kafi əsosi ǧanun. İ ǧanunon klassikə məntyǧi əsosə prinsiplonədə hesab bejdən. == Məntyǧi səhvon == Argumentədə məntyǧi ǧanunon pozə karde mymkun be ki, nətičə səhv və ya əsossyz bəbu. Žygo səhvon ‘’‘məntyǧi səhvon’’’ hesab bejdən. Kali məntyǧi səhvon argumenti forməku bə məjdon omejdən, kali səhvon isə zyvoni qeyri-dəǧiǧ istifodə, emosijə və ya mövzu dəgiš kardej vositə bə məjdon omejdən. Məntyǧi səhvon tədǧyǧ kardej argumenton təhlilədə ijən tənǧidi təfəkkurədə jole əhəmijjət heste. == Məntyǧ ijən fəlsəfə == Taryxən məntyǧ fəlsəfə gyləj tərkibi poə ǧəzinə inkişaf kardə. Fəlsəfədə məntyǧ fame, həǧiǧət, isbot, argument ijən təfəkkuri struktur de sıx mynosibətədə tədǧyǧ kardə bejdə. Halijədə məntyǧ mystəǧilə elmi sahə hesab bejdə, əmma əv fəlsəfə de hələjən sıx mynosibət heste. == Məntyǧ ijən rijozijot == Məntyǧ ijən [[rijozijot]] arədə sıx mynosibət heste. Rijozi isboton məntyǧi nətičə bekardej ǧanunon səpe soxtə bejdən. XIX ijən XX əsronədə alimoni kəron nišon doə ki, rijozi nəzərijon formal məntyǧi sistemon vositə ifadə karde bəbe. İ tədǧyǧoton nətičədə rijozi məntyǧ, çoxluǧon nəzərijə ijən rijozijoti əsoson bənə mystəǧilə sahon inkişaf kardə byən. == Məntyǧ ijən informatikə == Məntyǧ muosirə [[informatikə]] ijən kompyuter texnologijonədə əsosə rol lozne. Kompyuter proqramon ijən rəǧəmi sistemon formal ǧanunon səpe kor kardejdən. [[George Boole]]i məntyǧi sistemon rəǧəmi elektronikə ijən kompyuter texnikədə əsosə əhəmijjət peydo kardə. Məntyǧi metodon istifodə kardə bejdən: * proqramon soxtə kardejədə; * algoritmon tədǧyǧədə; * verilənon bazonədə; * avtomatikə isbot sistemonədə; * syne intellekt sistemonədə. == Məntyǧ ijən zyvon == Təbii zyvon ijən məntyǧ arədə sıx mynosibət heste. Odəmon yštə fikirkon əsosən zyvon vositə ifadə kardejdən. Əmma təbii zyvonədə gyləj syxan və ya cümlə kali mənon heste be zyne. Formal məntyǧi zyvonon i qeyri-dəǧiǧəti kəm kardej məqsədi de soxtə byən. Formal zyvonədə har gyləj simvoli ijən formi myəjjən kardə byə mənə ijən vəzifə heste. == Məntyǧ ijən elmi metod == Elmi tədǧyǧot məntyǧi təfəkkur de sıx vəbastəje. Alim tədǧyǧoti ovəžinədə suol bə məjdon varde, hipotez soxtə karde, faktokon ijən təčrubon tədǧyǧ karde ijən sononə nətičə bekarde. Məntyǧ imkan doə ki, tədǧyǧotədə istifadə kardə byə argumenton, hipotezon ijən nətičon sərostəti təhlil kardə bəbu. Əmma elmi fame təkcə məntyǧiku iborət ni. Myšohidə, təčrubə, intuisijə, statistikə metodon ijən čo instrumentonən elmi tədǧyǧotədə rol loznən. == Məntyǧi növon == Məntyǧi inkişaf de vej noə sahon bə məjdon omən. Əvonədə: * ənənəvi məntyǧ; * formal məntyǧ; * rijozi məntyǧ; * simvolik məntyǧ; * təsdyǧon məntyǧ; * predikaton məntyǧ; * modal məntyǧ; * çoxqiyməti məntyǧ; * qeyri-klassikə məntyǧ. Har gyləj sahə təfəkkuri ijən formal sistemon myəjjənə xysusijəton tədǧyǧ karde. == Məntyǧi əhəmijjət == Məntyǧ təkcə fəlsəfə və rijozijotədə ne, gündəlikə həyotədə həmən əhəmijjət heste. Sərostə argument karde, səhv nətičon cy karde, informasijə təhlil karde ijən qəror ǧəbul kardejədə məntyǧi təfəkkur jole rol lozne. Məntyǧi fame odəmi imkan doə ki, bə nav doə byə informasijə tənǧidi formədə tədǧyǧ karde, argumenti zəif ijən ǧəvi poon cy karde ijən yštə nətičon əsoslandır karde. == Bə čo elmon cəj mynosibət == Taryxən məntyǧ umutə byə ce fəlsəfə gyləj tərkibi poə ǧəzinə. Halijədə əv ǧəbul kardə bejdə bənə gyləj mystəǧilə elmi. Həmcinin simvolik ijən rijozi məntyǧ umutejdən həmən bənə rijozijoti ijən informatikə gyləj tərkibə poə ǧəzinə. Məntyǧi metodon fəlsəfə, rijozijot, informatikə, zyvonšynosijə, hüquq ijən čo elmonədə istifodə kardə bejdən. == Məntyǧi elmi əsosə famon == * [[Abstraksijə]] * [[Analogijə]] * [[Antinomijə]] * [[Argument]] * Cy zynəj čuron * Hipotez * [[Deduksijə]] * Induksijə * Təsdyǧ * [[Məntyǧi ǧanunon]] * Həǧiǧət * Təsnifot * Myšohidə * Elmi eksperiment * Umumikarde * Myəjjənkarde * Təkzib * Paradoks * Paralogijə * Fam * Əlomət * Semantikə * Sofizm * Sofistikə * Fame usulon * Fərzijə * Taftalogijə * Nəzərijə * Nətičə * Fakt * Formal zyvon * Formalizm == Xariči dəvardemonon == == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Məntyǧ]] fv3xwv1fsvb8ghsabvttdnstfh986zk 0 7554 126140 125804 2026-09-04T15:43:15Z ~2026-48026-61 57254 126140 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Nənof'''<ref>F.F. Əbbaszodə. Urusə-tolyšə luǧət. - Moskva. s 223. - 2011</ref>, '''nənuf'''<ref name=":0">[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 291</ref> — širə i myddət ha kərə 15 g pešomesə, aki gəte və bəste, məse ǧabilijəti vej bakaj. Nənofi ovi itkə syrkə ziod karde bəpeštə pešome, insoni dylədə xunšeon ogətdə. Sədožiku bənə syžyǧi bə təvil noədə doži byridə. Ym syžyǧ čəvi ordədə hozy bansə, təsiryž vey bəbe. Ženon šytədə pandomə sinəsə nənofi syžyǧ noədə,pandom okoridə.Nənof mədə koy zumand kardə, həzmi prosei rə bəsə vardə, hycgyryǧi ogətedə. Dandon dəžə kəs nənof bycuo dandonədož bamande. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Tibb]] jlxa6ckc216gsh5g0tfqm1ikzsdu1f1 0 7561 126148 110629 2026-09-04T15:55:35Z ~2026-48026-61 57254 126148 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Novruz.jpg|right|thumb|200px|]] '''Nəvuzə id''' — vej ğədimə taryx hestyše. Cy Şərği-həşipemə kişvəron mıəyyən xəlğon vey azizə ide. Çı idi tarıxi, çəy bə insonon vardə şoyşotkomə həxqədə vey nıvıştəbə. Bə səbəbən bı həxədə vırə iyən zəmon qin karde pidənime. Tolışon bı zəminonədə həzo soron çımi bənav jimon kardəşone. Bı səbəbən əvon həmə idonədə (dini, milli) ıştə rizon noəşone. Çə idonədə qıləyən Nəvuzə ide. Nouruz nuyə ruj, tojə ruje. Nəvuzə idədə (idə şəvi) şəv dı ruji bərobər beydə. Im idi-şəvi dı ruji bərobər be de elmi roy subut bıə. Bə səbəb ın idi dəvoniyə xəlğon əvəsori ome dı şoyşotkomə dəvoneydən. [[Tispir:Taryx]] [[Tispir:Tolyšə idon]] depzlrdaibb6fpkzkij3b27wwp9uzm7 126149 126148 2026-09-04T15:55:59Z ~2026-48026-61 57254 126149 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Novruz.jpg|right|thumb|200px|]] '''Nəvuzə id''' — vej ğədimə taryx hestyše. Cy Şərği-həşipemə kişvəron mıəyyən xəlğon vey azizə ide. Cy idi tarıxi, çəy bə insonon vardə şoyşotkomə həxqədə vey nıvıştəbə. Bə səbəbən bı həxədə vırə iyən zəmon qin karde pidənime. Tolışon bı zəminonədə həzo soron çımi bənav jimon kardəşone. Bı səbəbən əvon həmə idonədə (dini, milli) ıştə rizon noəşone. Çə idonədə qıləyən Nəvuzə ide. Nouruz nuyə ruj, tojə ruje. Nəvuzə idədə (idə şəvi) şəv dı ruji bərobər beydə. Im idi-şəvi dı ruji bərobər be de elmi roy subut bıə. Bə səbəb ın idi dəvoniyə xəlğon əvəsori ome dı şoyşotkomə dəvoneydən. [[Tispir:Taryx]] [[Tispir:Tolyšə idon]] ems7lntvzdqsavqnv8tzykk2b70bfsi 0 7577 126138 88459 2026-09-04T15:42:15Z ~2026-48026-61 57254 126138 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Oftalmologijə''' — cašə noxəšijon həxdə elme. [[Ibn Sina]] kitobondə 500 sor həkimon istifadə kardəšone. Cašə noxəšijon əsos glaukoma katarakta čo noxəšənonin. Caši zəjifəti 2 čürə bedə — dijəro bevəč vinde + nezi bevəč vinde. 40 sini bəpeštə odəmon cəšon nezi cok vindənin. Bəcəj goroš dijəro bevəč vindəkəson 40 sini bəpeštə tikəj co vindedən. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Tibb]] 69ax0syfc6gp0ekf58n3a981stqwu3k 0 8019 126141 102353 2026-09-04T15:43:33Z ~2026-48026-61 57254 126141 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Fungi Diversity.jpg|miniatyur|Gobələkon]] '''Gobələk''' — ym guždinə, kujə vardə mivə doə gobələki bədən, vejni zəmini pejo perəsedə, zəminədə ja hardemoni səvonədə. Ysətnə elmi zynəjon votejdən ki gobələk bə bəžijə təbiəti yštənə aləmi dəxylyš heste — lat. ''Fungi''. Gəbələkon čo kardejdən bə 1.) hardəjnə 2.) nahardə 3.) zəhəjnə gobələkon. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Tibb]] [[Tispir:Gobələk]] eqomeze7obrbtee66ln3vcjskn917pu 0 8084 126143 84628 2026-09-04T15:48:41Z ~2026-48026-61 57254 126143 wikitext text/x-wiki Meyvondəş “C” vitamini veye.Dəm kardən bənə çayi peşomedən.Vılonış sipi bedə.Vılonışən bənə meyvə vey ğeymətine.Çəy vılədə mürəbbə patedən ha ruž 10 ğıram hardedənsə,bədən çısk bedə,piəmerd be dyroz bedə. [[Tispir:Tibb]] kdialzb2tyxoa3i7rmb8k9qmbnntoec 0 8892 126139 88352 2026-09-04T15:42:49Z ~2026-48026-61 57254 126139 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Travmatologijə''' — ce [[Təbobət|təbobəti]] ǧysme kom bə odəmi organizmi zədə səj problemon umutejdə, cəvon nətičonən umutejdə ijən myoličon cəmon. Ym elm aston umutedə. Əcəj tarix ve ǧədime. Syftə de travmatologija aršijəvonon məšǧul byən. Ysət əv ce čərrahijə kəšonədə gyləje. Travmatologijə yštəni aršijon, zədon, cəkon umutə kəšonyš heste. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Tibb]] rlc0nryn1ozukm9kubrax2hknng3vkc 0 9177 126144 81163 2026-09-04T15:50:42Z ~2026-48026-61 57254 126144 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Vitis amurensis.jpg|thumbnail|Amuri angy]]'''Amuri angy''' (lat. Vitis amurensis) - bənəanqıon fəsilədə anqı cinsədə bejənə tispir. Biə devri nav beə Diyəro Həşipemə* relikt subtropikə bejənə. Əy oteə beə vıron Yolə Kizi bıliku, Yaponə diyo xəremə sahilku ta Mulə ru, Həşinıştə tərəfətə Amurikənoku ta Zei ru rəsedə. Mancuriyə, Amurikəno, Cin iyan Koreyədə beşedə. Amuri anqı se ekotip co kardən: Xəremə ekotip, Niso ekotip iyan Çini ekotip. Həmmə anqı tispiron jıqo ya jəqo qampiə bejənonin. Əncəx Amuri anqı zımsoni tempratur - 45&nbsp;°C tov vardedə. Rişə ğat zamin −16&nbsp;°C tov vardedə. Amurə anqı huşə bənə şari siyoye ya fialeti* ranqədə, kali bəjən tınd kavu bedə. Ləlqıli diametr əsos 12&nbsp;mm, ğalinə lu bedə. Sentiyabıri oxo rəsedə. Bənə dekorativ bejənə oko doy bəbe. Sankt-peterburqədə normal rəsedə. Duəvuli iyan ğazi çok tov vardə. # Amuri anqı [https://web.archive.org/web/20090507052939/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?41847] [[Tispir:Ləlqılon]] [[Tispir:Biologijə]] dspidblbk0q0z79ex9psxu9715ey7je 0 9192 126146 81178 2026-09-04T15:52:54Z ~2026-48026-61 57254 126146 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Vitis ficifolia 1.JPG|thumbnail]] '''Vitis ficifolia''' (lat. Vitis ficifolia) - bənəanqıon fəsilədə [[angy]] cinsədə bejənə tispir. In bejənə tispir əsos [[Asijə]] iqlimədə jiedə. Əsos [[Cin]] (Hebei, Henan, Jiangsu, Shaanxi, Shandong və Shanxi əyoləton), [[Japonijə]] (Hokkaido, Honshu, Kyushu, Shikoku və Ryukyu sərkuon), Tajvan və Koreyonədə oteə beə. [[Tispir:Ləlqılon]] [[Tispir:Biologijə]] a5tiwyr29o3g5aa2tfi1rhym7pn0jnt 0 9195 126147 81181 2026-09-04T15:54:00Z ~2026-48026-61 57254 126147 wikitext text/x-wiki '''Vitis hui''' (lat. Vitis hui) - anqıoxşəon fəsilədə [[angy]] cinsədə bejənə tispir. Vitis hui angy xıyzonədə bejənəye. Əsos oteə byə vyrə Cini Jiangxi və Zhejiang əyolətonin. Vəyo bəy "lu shan pu tao" votedən. Vitis hui mayədə vil okərdə, İyulə manqədə ləlqıl rəsedə. [[Tispir:Ləlqılon]] [[Tispir:Biologijə]] 3ari2qvupgjzi3kymikdkxeyy5fhx96 0 9196 126145 81182 2026-09-04T15:51:52Z ~2026-48026-61 57254 126145 wikitext text/x-wiki '''Vitis jaegeriana''' (lat. Vitis jaegeriana) - anqıoxşəon fəsilədə [[angy]] cinsədə bejənə tispir. Əsos oteə byə vyrə Kobəsonə Amerikə əsosən Meksikəye. [[Tispir:Ləlqılon]] [[Tispir:Biologijə]] egyz6vdsiycd4wmfekwbq32ip8jrn4c 0 9661 126165 111693 2026-09-05T07:41:38Z Zındənim 57304 126165 wikitext text/x-wiki '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərq hissə əsasən ovəlyǧ ijən alçaq ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hündür ijən təpəli ərozijoniku iborəte. == Nom == Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Qızlıvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən başqa formonədə rast omedə. «Qızlıvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, toponim «qızıl» ijən «var» komponentoniku soxtə bıə. «Var» İran mənşəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Qızılavar» nom «qızıl vyrə» ya «qırmızı vyrə» mənodə dərk kardə bejdə. Yerli Tolyšə forma — '''Qızlıvo''' — toponimi başqa cür izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «külək» mənodə bejdə. Xalq etimologijə görə, «qızıl» ym nomədə «isti» ya «quru» mənodə istifadə bıə ijən Qızlıvo «isti külək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə. Başqa izohədə «qızıl» sozi ərozi torpaqi qırmızı-qızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «qızıl rənginə torpaq byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə. Bəzi tarixi mənbonədə di '''Qızılabad''' nomədə həm qeyd kardə bıə. == Coğrafijə == Qızlıvo [[Masalu rəjon]]i cənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə. Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə müxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə. Qızlıvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərq tərəf [[Çayqıraq]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde. Masalu–Boradigah–Lankon ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərq hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alçaq ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hündür ijən təpəline. Di cənubi ərozi tono Kolatan çay rətedə. == Təbiət ijən həvo == Qızlıvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii şəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə. Di ijən əçi ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən çay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkinçilik ijən başqa təsərrüfat sahəon ro əlverişline. Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mülojim bejdə. Yaǧış miqdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde. == Tarix == === Qədim dovr === Qızlıvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni qədim dovroniku žiyey nišon doedən. Di ərozijədə '''Qızlıvo kurqanon''' nomədə dı kurqan heste. Ym kurqanon [[Tunc dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qorunə bejdən. Ym arxeoloži abidəon Qızlıvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlaşmə tarixi ən azı Tunc dovrədə bej nišon doedən. Di qəbriston tono byə '''Qoçabəy təpə''' həm kurqan tipli qədim abidə kimi tanınedə. === Orta əsron ijən sonə dovr === Qızlıvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə cənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə. Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi müxtəlif dövləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsrədə Masalu ijən Qızlıvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq]] tərkibədə bıən. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Qızlıvo [[Lankon qəza]] tərkibədə bıə. 1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Qızlıvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə. Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi şiə müsəlmon kimi qeyd kardə bıə. Di dövlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi qeyd kardə bıə ijən ərozijədə məscid həm bıə. === XX əsr === XX əsri əvvəlloniku Qızlıvo Masalu ərozi mühüm dionədə gyləj bıə. Sovet hakimijəti dovrədə əkinçilik ijən heyvandarlıq kollektivləşdirə bıə, təhsil ijən ictimai infrastruktur inkişaf kardə bıə. 1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otaqiku iborət bıə, bəpeš əçi bina šeš otaqə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə. 1956-minə sorədə məktəb təzə bina koçə kardə bıə. === İkinci Dünya müharibə === 1941–1945-minə soron [[İkinci Dünya müharibə]] dovrədə Qızlıvo sakinoniku gylə qism Sovet İttifoqi hərbi qüvvəon tərkibədə cəbhə še. Diədə 1941–1945-minə soron müharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Qızlıvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande. Di sakinon həmən ki Qarabağ müharibəonədə iştirak kardən. == Əholi == Qızlıvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə. {| class="wikitable" |- ! Sor ! Əholi |- | 1859–1864 | 605 |- | 1933 | 768 |- | 1977 | 1 787 |- | 1999 | 2 364 |- | 2009 | 2 382 |} 1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəqəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə. Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə. Qızlıvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Qızlıvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə. Qızlıvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Qızlıvo iqtisodijə tarixən əkinçilik ijən heyvandarlıqiku asılı bıə. Əholi əsas məşğulijət sahəon heyvandarlıq, taxılçılıq, əkinçilik ijən tijarəte. Ərozi həvo ijən torpaq şəroit müxtəlif təsərrüfat məhsulon yetişkardey ro əlverişline. Masalu şəhəri tono bej ijən diiku mühüm avtomobil ro rətey Qızlıvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə işləmey imkan doedə. == Təhsil == Qızlıvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkişaf karde. Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otaqə bıə, bəpeš əçi otaqon šešə rosniyə bıən. 1956-minə soriku məktəb başqa bina fəaliyyət karde. Di orta məktəb Qarabağ müharibədə həlok bıə di sakini Əfqan Mirzəjevi nomədə bejdə. == Din == Qızlıvo əholi tarixən şiə İslam ənənə bəpejro bıə. XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məscid bej qeyd kardə bıə. Di '''Toyba''' məholədə byə məscid XIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məscid sonə dovrədə təmir kardə bıə. Qızlıvojədə '''Peysə məscid''' həm fəaliyyət karde. Di ərozijədə '''Pir Seyid ocaq''' nomədə ziyarət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qeyd kardə bıə. == Tarixi ijən mədəni abidəon == Qızlıvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste: * '''Qızlıvo kurqanon''' — dı kurqan, [[Tunc dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''Qoçabəy təpə''' — di qəbriston ərozijədə byə kurqan. * '''Toyba məholə məscid''' — XIX əsrə aid dini-tarixi abidə. * '''Pir Seyid ocaq''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''1941–1945 müharibə xatirə abidə''' — müharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə. Qızlıvo kurqanon rəsmi dövlət qeydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə qeyd kardə bıən. == Tanınmış odəmon == === Əfqan Mirzəjev === '''Əfqan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Qızlıvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabağ müharibə dovrədə Ağdam ərozijədə byə döyšonədə iştirak kardə. Əfqan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Ağdam rəjoni Qasımlı di uğrədə byə döyšədə həlok bıə. Qızlıvo qəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əçi nomədə bejdə. === Əlövsət Axundov === '''Əlövsət Axundov''' — Qızlıvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi qeyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leninqradədə iqtisadi ali təhsil səpe bıə. == Məholon == Qızlıvo ənənəvi olaraq čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi coğrafijə hissə hestin. Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məscid vyrəbəvyrə bejdə. Di Şərq ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə. == Ro ijən nəqliyyat == Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde. Di Masalu şəhəri tono bej bəpejro əçi sakinon ro rəjon mərəng bə nəqliyyat əlçatanije. Qızlıvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu]] ijən [[Çayqıraq]] dion vyrəbəvyrə bejdən. == Bıəbe == * [[Masalu]] * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə zyvon]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Lankon ovəlyǧ]] == Səvonon == <references /> == Dışonə bandon == * Masalu Rəjon İcra Hakimijəti * Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti [[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion]] [[Kateqoriya:Azərbojčoni dion]] [[Kateqoriya:Tolyš]] d5h413ip8qo6kpss4g89u7p8nf3n4o6 126166 126165 2026-09-05T07:45:17Z Zındənim 57304 126166 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name =Qızılavar |settlement_type=Municipality |native_name = |pushpin_map =Azerbaijan |pushpin_mapsize =300 |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{flag|Azerbaijan}} |subdivision_type1 = [[Administrative divisions of Azerbaijan|Rayon]] |subdivision_name1 =[[Masally Rayon|Masally]] |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |area_footnotes = |population_as_of = |population_total =2263 |population_footnotes ={{citation needed|date=October 2010}} |population_density_km2 = |timezone =[[Azerbaijan Time|AZT]] |utc_offset = +4 |timezone_DST =[[Azerbaijan Time|AZT]] |utc_offset_DST = +5 |coordinates = {{coord|38|57|49|N|48|40|42|E|region:AZ|display=inline,title}} |elevation_m = |area_code = |website = }} '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərq hissə əsasən ovəlyǧ ijən alçaq ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hündür ijən təpəli ərozijoniku iborəte. == Nom == Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Qızlıvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən başqa formonədə rast omedə. «Qızlıvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, toponim «qızıl» ijən «var» komponentoniku soxtə bıə. «Var» İran mənşəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Qızılavar» nom «qızıl vyrə» ya «qırmızı vyrə» mənodə dərk kardə bejdə. Yerli Tolyšə forma — '''Qızlıvo''' — toponimi başqa cür izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «külək» mənodə bejdə. Xalq etimologijə görə, «qızıl» ym nomədə «isti» ya «quru» mənodə istifadə bıə ijən Qızlıvo «isti külək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə. Başqa izohədə «qızıl» sozi ərozi torpaqi qırmızı-qızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «qızıl rənginə torpaq byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə. Bəzi tarixi mənbonədə di '''Qızılabad''' nomədə həm qeyd kardə bıə. == Coğrafijə == Qızlıvo [[Masalu rəjon]]i cənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə. Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə müxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə. Qızlıvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərq tərəf [[Çayqıraq]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde. Masalu–Boradigah–Lankon ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərq hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alçaq ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hündür ijən təpəline. Di cənubi ərozi tono Kolatan çay rətedə. == Təbiət ijən həvo == Qızlıvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii şəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə. Di ijən əçi ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən çay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkinçilik ijən başqa təsərrüfat sahəon ro əlverişline. Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mülojim bejdə. Yaǧış miqdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde. == Tarix == === Qədim dovr === Qızlıvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni qədim dovroniku žiyey nišon doedən. Di ərozijədə '''Qızlıvo kurqanon''' nomədə dı kurqan heste. Ym kurqanon [[Tunc dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qorunə bejdən. Ym arxeoloži abidəon Qızlıvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlaşmə tarixi ən azı Tunc dovrədə bej nišon doedən. Di qəbriston tono byə '''Qoçabəy təpə''' həm kurqan tipli qədim abidə kimi tanınedə. === Orta əsron ijən sonə dovr === Qızlıvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə cənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə. Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi müxtəlif dövləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsrədə Masalu ijən Qızlıvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq]] tərkibədə bıən. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Qızlıvo [[Lankon qəza]] tərkibədə bıə. 1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Qızlıvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə. Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi şiə müsəlmon kimi qeyd kardə bıə. Di dövlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi qeyd kardə bıə ijən ərozijədə məscid həm bıə. === XX əsr === XX əsri əvvəlloniku Qızlıvo Masalu ərozi mühüm dionədə gyləj bıə. Sovet hakimijəti dovrədə əkinçilik ijən heyvandarlıq kollektivləşdirə bıə, təhsil ijən ictimai infrastruktur inkişaf kardə bıə. 1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otaqiku iborət bıə, bəpeš əçi bina šeš otaqə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə. 1956-minə sorədə məktəb təzə bina koçə kardə bıə. === İkinci Dünya müharibə === 1941–1945-minə soron [[İkinci Dünya müharibə]] dovrədə Qızlıvo sakinoniku gylə qism Sovet İttifoqi hərbi qüvvəon tərkibədə cəbhə še. Diədə 1941–1945-minə soron müharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Qızlıvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande. Di sakinon həmən ki Qarabağ müharibəonədə iştirak kardən. == Əholi == Qızlıvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə. {| class="wikitable" |- ! Sor ! Əholi |- | 1859–1864 | 605 |- | 1933 | 768 |- | 1977 | 1 787 |- | 1999 | 2 364 |- | 2009 | 2 382 |} 1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəqəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə. Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə. Qızlıvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Qızlıvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə. Qızlıvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Qızlıvo iqtisodijə tarixən əkinçilik ijən heyvandarlıqiku asılı bıə. Əholi əsas məşğulijət sahəon heyvandarlıq, taxılçılıq, əkinçilik ijən tijarəte. Ərozi həvo ijən torpaq şəroit müxtəlif təsərrüfat məhsulon yetişkardey ro əlverişline. Masalu şəhəri tono bej ijən diiku mühüm avtomobil ro rətey Qızlıvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə işləmey imkan doedə. == Təhsil == Qızlıvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkişaf karde. Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otaqə bıə, bəpeš əçi otaqon šešə rosniyə bıən. 1956-minə soriku məktəb başqa bina fəaliyyət karde. Di orta məktəb Qarabağ müharibədə həlok bıə di sakini Əfqan Mirzəjevi nomədə bejdə. == Din == Qızlıvo əholi tarixən şiə İslam ənənə bəpejro bıə. XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məscid bej qeyd kardə bıə. Di '''Toyba''' məholədə byə məscid XIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məscid sonə dovrədə təmir kardə bıə. Qızlıvojədə '''Peysə məscid''' həm fəaliyyət karde. Di ərozijədə '''Pir Seyid ocaq''' nomədə ziyarət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qeyd kardə bıə. == Tarixi ijən mədəni abidəon == Qızlıvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste: * '''Qızlıvo kurqanon''' — dı kurqan, [[Tunc dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''Qoçabəy təpə''' — di qəbriston ərozijədə byə kurqan. * '''Toyba məholə məscid''' — XIX əsrə aid dini-tarixi abidə. * '''Pir Seyid ocaq''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''1941–1945 müharibə xatirə abidə''' — müharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə. Qızlıvo kurqanon rəsmi dövlət qeydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə qeyd kardə bıən. == Tanınmış odəmon == === Əfqan Mirzəjev === '''Əfqan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Qızlıvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabağ müharibə dovrədə Ağdam ərozijədə byə döyšonədə iştirak kardə. Əfqan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Ağdam rəjoni Qasımlı di uğrədə byə döyšədə həlok bıə. Qızlıvo qəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əçi nomədə bejdə. === Əlövsət Axundov === '''Əlövsət Axundov''' — Qızlıvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi qeyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leninqradədə iqtisadi ali təhsil səpe bıə. == Məholon == Qızlıvo ənənəvi olaraq čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi coğrafijə hissə hestin. Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məscid vyrəbəvyrə bejdə. Di Şərq ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə. == Ro ijən nəqliyyat == Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde. Di Masalu şəhəri tono bej bəpejro əçi sakinon ro rəjon mərəng bə nəqliyyat əlçatanije. Qızlıvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu]] ijən [[Çayqıraq]] dion vyrəbəvyrə bejdən. == Bıəbe == * [[Masalu]] * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə zyvon]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Lankon ovəlyǧ]] == Səvonon == <references /> == Dışonə bandon == * Masalu Rəjon İcra Hakimijəti * Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti [[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion]] [[Kateqoriya:Azərbojčoni dion]] [[Kateqoriya:Tolyš]] 1zu81j1ep4ggl6xepw0tr6do7v129x4 126167 126166 2026-09-05T07:47:30Z Zındənim 57304 126167 wikitext text/x-wiki {{Məskun vyrə |nom = Qızlıvo |səhejə nom = Qızılavar |kišvər = [[Azərbojčon]] |rəjon = [[Masalu rəjon]] |məskun vyrə tipi = di |koordinaton = {{coord|38|57|49|N|48|40|42|E|region:AZ|display=inline,title}} |əholi = 2382 |əholi sor = 2009 |saat quršaq = AZT |UTC = +4 |pošt indeks = AZ4427 }} '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərq hissə əsasən ovəlyǧ ijən alçaq ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hündür ijən təpəli ərozijoniku iborəte. == Nom == Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Qızlıvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən başqa formonədə rast omedə. «Qızlıvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, toponim «qızıl» ijən «var» komponentoniku soxtə bıə. «Var» İran mənşəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Qızılavar» nom «qızıl vyrə» ya «qırmızı vyrə» mənodə dərk kardə bejdə. Yerli Tolyšə forma — '''Qızlıvo''' — toponimi başqa cür izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «külək» mənodə bejdə. Xalq etimologijə görə, «qızıl» ym nomədə «isti» ya «quru» mənodə istifadə bıə ijən Qızlıvo «isti külək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə. Başqa izohədə «qızıl» sozi ərozi torpaqi qırmızı-qızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «qızıl rənginə torpaq byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə. Bəzi tarixi mənbonədə di '''Qızılabad''' nomədə həm qeyd kardə bıə. == Coğrafijə == Qızlıvo [[Masalu rəjon]]i cənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə. Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə müxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə. Qızlıvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərq tərəf [[Çayqıraq]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde. Masalu–Boradigah–Lankon ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərq hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alçaq ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hündür ijən təpəline. Di cənubi ərozi tono Kolatan çay rətedə. == Təbiət ijən həvo == Qızlıvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii şəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə. Di ijən əçi ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən çay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkinçilik ijən başqa təsərrüfat sahəon ro əlverişline. Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mülojim bejdə. Yaǧış miqdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde. == Tarix == === Qədim dovr === Qızlıvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni qədim dovroniku žiyey nišon doedən. Di ərozijədə '''Qızlıvo kurqanon''' nomədə dı kurqan heste. Ym kurqanon [[Tunc dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qorunə bejdən. Ym arxeoloži abidəon Qızlıvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlaşmə tarixi ən azı Tunc dovrədə bej nišon doedən. Di qəbriston tono byə '''Qoçabəy təpə''' həm kurqan tipli qədim abidə kimi tanınedə. === Orta əsron ijən sonə dovr === Qızlıvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə cənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə. Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi müxtəlif dövləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsrədə Masalu ijən Qızlıvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq]] tərkibədə bıən. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Qızlıvo [[Lankon qəza]] tərkibədə bıə. 1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Qızlıvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə. Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi şiə müsəlmon kimi qeyd kardə bıə. Di dövlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi qeyd kardə bıə ijən ərozijədə məscid həm bıə. === XX əsr === XX əsri əvvəlloniku Qızlıvo Masalu ərozi mühüm dionədə gyləj bıə. Sovet hakimijəti dovrədə əkinçilik ijən heyvandarlıq kollektivləşdirə bıə, təhsil ijən ictimai infrastruktur inkişaf kardə bıə. 1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otaqiku iborət bıə, bəpeš əçi bina šeš otaqə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə. 1956-minə sorədə məktəb təzə bina koçə kardə bıə. === İkinci Dünya müharibə === 1941–1945-minə soron [[İkinci Dünya müharibə]] dovrədə Qızlıvo sakinoniku gylə qism Sovet İttifoqi hərbi qüvvəon tərkibədə cəbhə še. Diədə 1941–1945-minə soron müharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Qızlıvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande. Di sakinon həmən ki Qarabağ müharibəonədə iştirak kardən. == Əholi == Qızlıvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə. {| class="wikitable" |- ! Sor ! Əholi |- | 1859–1864 | 605 |- | 1933 | 768 |- | 1977 | 1 787 |- | 1999 | 2 364 |- | 2009 | 2 382 |} 1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəqəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə. Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə. Qızlıvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Qızlıvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə. Qızlıvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Qızlıvo iqtisodijə tarixən əkinçilik ijən heyvandarlıqiku asılı bıə. Əholi əsas məşğulijət sahəon heyvandarlıq, taxılçılıq, əkinçilik ijən tijarəte. Ərozi həvo ijən torpaq şəroit müxtəlif təsərrüfat məhsulon yetişkardey ro əlverişline. Masalu şəhəri tono bej ijən diiku mühüm avtomobil ro rətey Qızlıvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə işləmey imkan doedə. == Təhsil == Qızlıvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkişaf karde. Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otaqə bıə, bəpeš əçi otaqon šešə rosniyə bıən. 1956-minə soriku məktəb başqa bina fəaliyyət karde. Di orta məktəb Qarabağ müharibədə həlok bıə di sakini Əfqan Mirzəjevi nomədə bejdə. == Din == Qızlıvo əholi tarixən şiə İslam ənənə bəpejro bıə. XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məscid bej qeyd kardə bıə. Di '''Toyba''' məholədə byə məscid XIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məscid sonə dovrədə təmir kardə bıə. Qızlıvojədə '''Peysə məscid''' həm fəaliyyət karde. Di ərozijədə '''Pir Seyid ocaq''' nomədə ziyarət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qeyd kardə bıə. == Tarixi ijən mədəni abidəon == Qızlıvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste: * '''Qızlıvo kurqanon''' — dı kurqan, [[Tunc dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''Qoçabəy təpə''' — di qəbriston ərozijədə byə kurqan. * '''Toyba məholə məscid''' — XIX əsrə aid dini-tarixi abidə. * '''Pir Seyid ocaq''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''1941–1945 müharibə xatirə abidə''' — müharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə. Qızlıvo kurqanon rəsmi dövlət qeydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə qeyd kardə bıən. == Tanınmış odəmon == === Əfqan Mirzəjev === '''Əfqan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Qızlıvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabağ müharibə dovrədə Ağdam ərozijədə byə döyšonədə iştirak kardə. Əfqan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Ağdam rəjoni Qasımlı di uğrədə byə döyšədə həlok bıə. Qızlıvo qəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əçi nomədə bejdə. === Əlövsət Axundov === '''Əlövsət Axundov''' — Qızlıvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi qeyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leninqradədə iqtisadi ali təhsil səpe bıə. == Məholon == Qızlıvo ənənəvi olaraq čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi coğrafijə hissə hestin. Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məscid vyrəbəvyrə bejdə. Di Şərq ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə. == Ro ijən nəqliyyat == Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde. Di Masalu şəhəri tono bej bəpejro əçi sakinon ro rəjon mərəng bə nəqliyyat əlçatanije. Qızlıvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu]] ijən [[Çayqıraq]] dion vyrəbəvyrə bejdən. == Bıəbe == * [[Masalu]] * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə zyvon]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Lankon ovəlyǧ]] == Səvonon == <references /> == Dışonə bandon == * Masalu Rəjon İcra Hakimijəti * Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti [[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion]] [[Kateqoriya:Azərbojčoni dion]] [[Kateqoriya:Tolyš]] kqaqs1pi1jwwruahrpkmox8ojtg7b9o 126168 126167 2026-09-05T07:48:09Z Zındənim 57304 126168 wikitext text/x-wiki {{Məskun vyrə |nom = Qızlıvo |səhejə nom = Qızılavar |kišvər = [[Azərbojčon]] |rəjon = [[Masalu rəjon]] |məskun vyrə tipi = di |koordinaton = {{coord|38|57|49|N|48|40|42|E|region:AZ|display=inline,title}} |əholi = 2382 |əholi sor = 2009 |saat quršaq = AZT |UTC = +4 |pošt indeks = AZ4427 }} '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərq hissə əsasən ovəlyǧ ijən alçaq ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hündür ijən təpəli ərozijoniku iborəte. == Nom == Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Qızlıvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən başqa formonədə rast omedə. «Qızlıvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, toponim «qızıl» ijən «var» komponentoniku soxtə bıə. «Var» İran mənşəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Qızılavar» nom «qızıl vyrə» ya «qırmızı vyrə» mənodə dərk kardə bejdə. Yerli Tolyšə forma — '''Qızlıvo''' — toponimi başqa cür izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «külək» mənodə bejdə. Xalq etimologijə görə, «qızıl» ym nomədə «isti» ya «quru» mənodə istifadə bıə ijən Qızlıvo «isti külək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə. Başqa izohədə «qızıl» sozi ərozi torpaqi qırmızı-qızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «qızıl rənginə torpaq byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə. Bəzi tarixi mənbonədə di '''Qızılabad''' nomədə həm qeyd kardə bıə. == Coğrafijə == Qızlıvo [[Masalu rəjon]]i cənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə. Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə müxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə. Qızlıvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərq tərəf [[Çayqıraq]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde. Masalu–Boradigah–Lankon ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərq hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alçaq ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hündür ijən təpəline. Di cənubi ərozi tono Kolatan çay rətedə. == Təbiət ijən həvo == Qızlıvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii şəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə. Di ijən əçi ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən çay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkinçilik ijən başqa təsərrüfat sahəon ro əlverişline. Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mülojim bejdə. Yaǧış miqdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde. == Tarix == === Qədim dovr === Qızlıvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni qədim dovroniku žiyey nišon doedən. Di ərozijədə '''Qızlıvo kurqanon''' nomədə dı kurqan heste. Ym kurqanon [[Tunc dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qorunə bejdən. Ym arxeoloži abidəon Qızlıvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlaşmə tarixi ən azı Tunc dovrədə bej nišon doedən. Di qəbriston tono byə '''Qoçabəy təpə''' həm kurqan tipli qədim abidə kimi tanınedə. === Orta əsron ijən sonə dovr === Qızlıvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə cənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə. Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi müxtəlif dövləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsrədə Masalu ijən Qızlıvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq]] tərkibədə bıən. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Qızlıvo [[Lankon qəza]] tərkibədə bıə. 1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Qızlıvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə. Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi şiə müsəlmon kimi qeyd kardə bıə. Di dövlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi qeyd kardə bıə ijən ərozijədə məscid həm bıə. === XX əsr === XX əsri əvvəlloniku Qızlıvo Masalu ərozi mühüm dionədə gyləj bıə. Sovet hakimijəti dovrədə əkinçilik ijən heyvandarlıq kollektivləşdirə bıə, təhsil ijən ictimai infrastruktur inkişaf kardə bıə. 1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otaqiku iborət bıə, bəpeš əçi bina šeš otaqə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə. 1956-minə sorədə məktəb təzə bina koçə kardə bıə. === İkinci Dünya müharibə === 1941–1945-minə soron [[İkinci Dünya müharibə]] dovrədə Qızlıvo sakinoniku gylə qism Sovet İttifoqi hərbi qüvvəon tərkibədə cəbhə še. Diədə 1941–1945-minə soron müharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Qızlıvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande. Di sakinon həmən ki Qarabağ müharibəonədə iştirak kardən. == Əholi == Qızlıvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə. {| class="wikitable" |- ! Sor ! Əholi |- | 1859–1864 | 605 |- | 1933 | 768 |- | 1977 | 1 787 |- | 1999 | 2 364 |- | 2009 | 2 382 |} 1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəqəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə. Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə. Qızlıvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Qızlıvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə. Qızlıvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Qızlıvo iqtisodijə tarixən əkinçilik ijən heyvandarlıqiku asılı bıə. Əholi əsas məşğulijət sahəon heyvandarlıq, taxılçılıq, əkinçilik ijən tijarəte. Ərozi həvo ijən torpaq şəroit müxtəlif təsərrüfat məhsulon yetişkardey ro əlverişline. Masalu şəhəri tono bej ijən diiku mühüm avtomobil ro rətey Qızlıvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə işləmey imkan doedə. == Təhsil == Qızlıvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkişaf karde. Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otaqə bıə, bəpeš əçi otaqon šešə rosniyə bıən. 1956-minə soriku məktəb başqa bina fəaliyyət karde. Di orta məktəb Qarabağ müharibədə həlok bıə di sakini Əfqan Mirzəjevi nomədə bejdə. == Din == Qızlıvo əholi tarixən şiə İslam ənənə bəpejro bıə. XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məscid bej qeyd kardə bıə. Di '''Toyba''' məholədə byə məscid XIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məscid sonə dovrədə təmir kardə bıə. Qızlıvojədə '''Peysə məscid''' həm fəaliyyət karde. Di ərozijədə '''Pir Seyid ocaq''' nomədə ziyarət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qeyd kardə bıə. == Tarixi ijən mədəni abidəon == Qızlıvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste: * '''Qızlıvo kurqanon''' — dı kurqan, [[Tunc dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''Qoçabəy təpə''' — di qəbriston ərozijədə byə kurqan. * '''Toyba məholə məscid''' — XIX əsrə aid dini-tarixi abidə. * '''Pir Seyid ocaq''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''1941–1945 müharibə xatirə abidə''' — müharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə. Qızlıvo kurqanon rəsmi dövlət qeydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə qeyd kardə bıən. == Tanınmış odəmon == === Əfqan Mirzəjev === '''Əfqan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Qızlıvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabağ müharibə dovrədə Ağdam ərozijədə byə döyšonədə iştirak kardə. Əfqan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Ağdam rəjoni Qasımlı di uğrədə byə döyšədə həlok bıə. Qızlıvo qəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əçi nomədə bejdə. === Əlövsət Axundov === '''Əlövsət Axundov''' — Qızlıvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi qeyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leninqradədə iqtisadi ali təhsil səpe bıə. == Məholon == Qızlıvo ənənəvi olaraq čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi coğrafijə hissə hestin. Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məscid vyrəbəvyrə bejdə. Di Şərq ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə. == Ro ijən nəqliyyat == Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde. Di Masalu şəhəri tono bej bəpejro əçi sakinon ro rəjon mərəng bə nəqliyyat əlçatanije. Qızlıvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu]] ijən [[Çayqıraq]] dion vyrəbəvyrə bejdən. == Bıəbe == * [[Masalu]] * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə zyvon]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Lankon ovəlyǧ]] == Səvonon == <references /> == Dışonə bandon == * Masalu Rəjon İcra Hakimijəti * Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti [[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion]] [[Kateqoriya:Azərbojčoni dion]] [[Kateqoriya:Tolyš]] ai85afzglaofjnby9jjlwq5747j2633 0 9941 126163 113882 2026-09-05T07:30:26Z Zındənim 57304 126163 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Masalli Azerbaijan nature 1.jpg|thumb|Masalu]] ‘’‘Masalu’’’ — [[Azərbojčon|Azərbojčoni]] cənubədə vyrəbəvyrə byə [[Šəhər|šəhəre]], [[Masalu rəjon|Masalu rəjoni]] administrativ mərəngo. Šəhər [[Lankon ovəlyǧ]]i ərozijədə, [[Tolyšə bandon]]i ijən [[Xəzər dıyo]]i arədə vyrəbəvyrə bejdə. Masalu Azərbojčoni cənubi hissə iqtisadi ijən mədəni mərəngonədə gyləje. Masalu [[Boku]]–[[Astara]] nəqliyyat ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Šəhər ətraf ərozijon ro nəqliyyat, tijarət ijən xidmət mərəngo hesob bejdə. == Nom == «Masalu» nomi mənşə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, nom «Masal» nomədə tojfə jo nəsliku omə. Toponimika həxədə mənbonədə «Masalu» nom «Masal nəsliku byə» mənodə izoh kardə bejdə. Dımi fərzijə görə, Masalu nomi İranədə, [[Gilon]] ostanədə byə [[Masal]] nomədə məholku omə. Ym fərzijə görə, Masaliku koč kardə odəmon Masalu ərozijədə məskun bıən ijən ərozi əvoniku «Masalu» nom sədo kardə bıə. Bəzi mənbonədə nomi «məsəlli» — «məsəl votə vyrə» — ifadəku omey ijən ya «Mosullu» sozi dəyişmə nəticə bej ehtimol kardə bejdə. Həmən ki, Masal bəy nomədə gylə šəxsi nomiku omey həxədə fərzijə heste. Nom etimologijə həxədə vahid qəbul kardə elmi fikir ni. == Coğrafijə == Masalu Azərbojčoni cənubədə, [[Lankon ovəlyǧ]]ədə vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi [[Tolyšə bandon]]i Şərq tərəfədə ijən [[Xəzər dıyo]]i Qərb tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Masalu ətraf ərozijon həm ovəlyǧ, həmən ki bandi landšaftonədə iborəte. Masalu rəjoni ərozi 721 km²-e. Rəjon [[Lankon rəjon|Lankon]], [[Lerik rəjon|Lerik]], [[Yardımlı rəjon|Yardımlı]], [[Cəlilabad rəjon|Cəlilabad]] ijən [[Neftçala rəjon|Neftçala]] rəjonon bə sərhəde. Rəjoni Şərq tərəf [[Xəzər dıyo]], Qərb tərəf isə [[Tolyšə bandon]] vyrəbəvyrə bıən. Šəhər [[Boku]]–[[Astara]] avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Masalu cənubi Azərbojčonədə mühüm nəqliyyat royon tono byə şəhəronədə gyləje. == Həvo == Masalu ərozijədə həvo mülojim-isti ijən subtropike. Tovyston isti, zymyston isə mülojim bejdə. [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] ərozi həvo səpe təsir kardə. Rəjoni ovəlyǧ hissonədə həvo nisbətən quru, bandi ərozijonədə isə yaǧış vej bejdə. Ərozi həvo şəroiti kənd təsərrüfat, bostançılıq ijən meyvəçilik ro əlverişline. == Tarix == === Qədim ijən orta əsron === Masalu ijən əçi ətraf ərozijon qədim tarix hestin. Arxeoloži tədqiqaton ijən tarixi mənbon əsosədə, Masalu rəjoni ərozijədə odəmon hələ 15–20 həzo sor bundan əvvəl žijəbin. Qədim dovronədə ym ərozi [[Midijə]], bəpeš [[Atropatena]] tərkibədə bıə. Sonə dovronədə ərozi [[Qafqaz Albanijə]] Kaspiana vilajəti tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə Masalu ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsri mijoniku ym ərozi [[Tolyšə xanlıq]]i tərkibədə bıə. Masalu ijən əçi ətraf ərozijon həxədə məlumoton [[Abbasqulu ağa Bakıxanov]]i «Gülüstani-İrəm», Mirzə Seyidəli Kazımbəy oǧli «Cavahirnameyi-Lənkəran» ijən Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oǧli «Əxbarnamə» əsəronədə hestin. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə, Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš, Masalu ərozi Rusiya imperijə inzibati sistemədə idarə kardə bejdə. XIX əsri mijonədə indiki [[Astara]], [[Lankon]], [[Lerik]], Masalu, [[Yardımlı]] ijən [[Cəlilabad]] ərozijon Lankon qəzası tərkibədə bıən. === Sovet dovrə === 8 avqust [[1930]]-minə sorədə Masalu rəjoni təşkil kardə bıə ijən Masalu rəjoni administrativ mərəngo bıə. 23 avqust [[1950]]-minə sorədə Masalu qəsəbə status səpe bıə. 20 janvar [[1960]]-minə sorədə isə Masalu rəjon tabelijədə byə şəhər status səpe bıə. Sovet dovrədə Masalujədə sənajə müəssisəon, tijarət ijən sosial infrastruktur inkişaf kardə bıə. Šəhər tədricən ətraf kəndon ro iqtisadi ijən administrativ mərəng bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Masalu Azərbojčon Respublikə tərkibədə Masalu rəjoni administrativ mərəngo mandə. Müstəqillik dovrədə şəhərədə tijarət, xidmət, nəqliyyat ijən turizm sahəon inkişaf kardə bıən. Šəhər ijən əçi ətrafədə təzə ictimai bınəon, royon ijən turizm obyekton soxtə bıən. == Əholi == Masalu əholi XX əsrədə sürətlə vej bıə. [[1959]]-minə sori siyahıyaalınma əsosədə şəhərədə 6 603 odəm žijə. [[1979]]-minə sorədə əholi 11 221 odəm, [[1989]]-minə sorədə isə 14 746 odəm bıə. Masalu rəjoni Azərbojčoni əholi sıx byə rəjononədə gyləje. Rəjonədə şəhər ijən kənd məskunlaşmə sıx şəbəkə heste. Masalu ijən ətraf ərozijon tarixən [[Tolyšon]] žijə ərozijonədə daxil bejdə. Rəjonədə talış ijən azərbaycan dilləri istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Masalu iqtisodijədə kənd təsərrüfat, tijarət, xidmət ijən sənajə mühüm rol hestin. Rəjoni kənd ərozijonədə çəltikçilik, tərəvəzçilik, meyvəçilik ijən heyvandarlıq inkişaf kardə bıə. Šəhər ətraf kənd təsərrüfat məhsulon emal ijən satıš mərəngo funksijə icra kardə. Masalujədə müxtəlif dovronədə konservə, yeyinti ijən başqa sənajə müəssisəon fəaliyyət kardə bıən. Masalu–Lankon ərozi subtropik kənd təsərrüfat məhsulon ro əlverişli şəroit heste. == Nəqliyyat == Masalu Azərbojčoni cənubi nəqliyyat royon tono vyrəbəvyrə bejdə. Boku–Astara avtomobil ro şəhəri ölkə mərəngo [[Boku]], həmən ki [[Lankon]] ijən [[Astara]] tərəf birləşdirnə. Masalu tono dəmiryol xətt həm heste. Dəmiryol ərozi sərnišin ijən yük nəqliyyatədə rol oynedə. Šəhəri coğrafi vyrə əçi Masalu rəjoni kəndon ro mühüm nəqliyyat mərəng karde. == Mədəniyyət ijən təhsil == Masalujədə məktəbon, kitabxanon, mədəniyyət müəssisəon ijən başqa ictimai obyekton fəaliyyət kardə. Šəhər Masalu rəjoni təhsil ijən mədəni həyat mərəngo hesob bejdə. Rəjonədə Tolyš ijən Azərbojčon mədəni ənənəon tarixən gylə-bə-gylə inkişaf kardə bıən. Ərozi folklor, musiqi, mətbəx ijən xalq sənətkarlıq ənənəoniku zəngine. == Turizm == [[Fajl:Талышские горы и озеро.png|thumb|Tolyšə bandon]] Masalu rəjoni təbii landšaft, Tolyšə bandon, mešon ijən mineral ovoniku bə turizm potensial molike. Rəjoni məşhur turizm məholonədə gylə [[İstisu]]-e. İstisu mineral ovoniku tanınedə ijən dovronədə istirahət ijən müalicə mərəngo inkişaf kardə bıə. Bandə ijən mešə ərozijon təbiət turizmi ijən istirahət ro istifadə kardə bejdən. == Vərzyš == Masalujədə Olimpiya Vərzyš Kompleks heste. Šəhərədə həmən ki məşhur Azərbojčon futbolist [[Anatoli Baniševski]] nomədə stadion heste. Ym stadion Masalu futbol komandə ev stadiononədə gyləj bıə. Futbol Masalu rəjonədə məşhur vərzyš növonədə gyləje. == Bıəbe == * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Lankon]] * [[Azərbojčon]] == Səvonon == {{Reflist}} == Dışonə bandon == * [https://masalli-ih.gov.az/ Masalu Rəjon İcra Hakimijəti rəsmi səhifə] [[Kateqoriya:Azərbojčoni şəhəron]] [[Kateqoriya:Masalu rəjon]] [[Kateqoriya:Tolyš]] gvgshghpp0rw5teaojr3as8dnhn2hld 0 20496 126151 2026-09-05T04:59:22Z Zındənim 57304 Created page with "‘’‘Türingijə’’’ (almani: ‘‘Thüringen’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Türingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000101%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Fläche Thüringens], vinde 5 sentjabr 2026.[https://statistik.thueringe..." 126151 wikitext text/x-wiki ‘’‘Türingijə’’’ (almani: ‘‘Thüringen’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Türingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000101%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Fläche Thüringens], vinde 5 sentjabr 2026.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Bevölkerung der Gemeinden Thüringens], 31 dekabr 2025, vinde 5 sentjabr 2026. Türingijə de [[Bavaria|Bavarijə]], [[Hessen]], [[Niedersachsen]], [[Sachsen-Anhalt]] ijən [[Sachsen]] marz heste. Ən jolə šəhəryš [[Erfurt]]e. [[Jena]], [[Gera]], [[Weimar]], [[Gotha]], [[Eisenach]] ijən [[Nordhausen]] həmən Türingijə vyžnijə šəhronən. == Čoǧrafijə == Türingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Cy ərozi 16 202,44 km²-e. Zəmij cənubədə ijən ğərbədə ve kuonije. Türingijə ən zynəjə təbijəti hissoniku gyləj ‘’‘Thüringer Wald’’’-e. Cy ən barzə vyrə ‘’‘Großer Beerberg’’’-e. Türingijədə čand jolə ru heste. [[Saale]], [[Werra]], [[Unstrut]] ijən [[Ilm]] əvonədəndən. Ve mešon səbəbi de Türingijə bəzən almani zyvonədə ‘’’„Grünes Herz Deutschlands“’’’ („Almanijə səvzə dıl“) nom karde. == Əholi == 2025-nə sori 31 dekabrədə Türingijədə 2 078 946 odəm žiə. Ən jolə šəhər [[Erfurt]]e. 2025-nə sori orəxədə Erfurti 217 159 nəfər əholi hest be. [[Jena]]-də 109 353 ijən [[Gera]]-də 95 162 odəm žiə. Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne. == Šəhron == Türingijə vyžnijə šəhron: * [[Erfurt]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər * [[Jena]] — universitet ijən elm mərkəzi * [[Gera]] * [[Weimar]] — fərhəng ijən taryxi mərkəz * [[Gotha]] * [[Eisenach]] * [[Nordhausen]] * [[Suhl]] * [[Ilmenau]] == Taryx == Türingijə nom qədimə ‘’‘Thüringer’’’ qəbilə nomiku ome. VI əsrədə ijə Türingon padšoəti hest be. Bəpeštə Türingijə ərozi čand knyazijə ijən xırdə davlətonədə čo be. Orta əsronədə [[Erfurt]], [[Eisenach]] ijən [[Gotha]] region vyžnijə šəhroniku bən. [[Martin Luther]] Türingijə taryx de sıx əlaqəš heste. 1521–1522-nə soronədə cy [[Eisenach]] kəno [[Wartburg]] qalədə mand ijən İncil hissə bə almani zyvon tərcümə karde. XVIII ijən XIX əsronədə [[Weimar]] Almanijə fərhəngi ən vyžnijə mərkəzoniku gyləj be. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] ijə žiə ijən kardən. 1920-nə sorədə čand Türingijə xırdə davləton pevə omən ijən Türingijə zəmij soxtə be. [[II Dynjo dav]] bəpeštə Türingijə Sovetə okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə soriku cy [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] hissə be. 1952-nə sorədə Türingijə zəmij ləğv kardə be. Cy ərozi əsosən Erfurt, Gera ijən Suhl rayononədə čo kardə be. 1990-nə sorədə Almanijə pevə ome bəpeštə Türingijə təzədən Almanijə federativə zəmij be. == Sijosət == Türingijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Thüringer Landtag’’’-e. Parlament Erfurtədə dəbyə. Türingijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde. == Iǧtisodijot == Türingijədə sənajə, mašinsoxtə, avtomobilə sənajə, optikə, tibbi texnoložijə ijən turizm vyžnijə iǧtisodijə sahonən. [[Jena]] optikə ijən elm de xüsusilə zynəjə. Šəhərədə universitet ijən čand elmi institut heste. Erfurt Türingijə inziboti ijən iǧtisodijə mərkəze. == Elm ijən təhsil == Türingijədə čand universitet heste. [[Friedrich-Schiller-Universität Jena]] region ən qədimə ijən ən zynəjə universitetoniku gyləje. Cy 1558-nə sorədə soxtə be. Erfurtədə [[Universität Erfurt]], Ilmenauədə [[Technische Universität Ilmenau]] hestin. == Fərhəng == Türingijə Almanijə fərhəng ijən elm taryxədə vyžnijə rolyš heste. [[Johann Sebastian Bach]] 1685-nə sorədə [[Eisenach]]ədə bə dynjo ome. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] uzun mudət [[Weimar]]ədə žiə ijən kardən. Weimar de Almanijə klassikə ədəbijo sıx əlaqə heste. [[Martin Luther]] [[Wartburg]] qalədə yštə İncil tərcümə ro cy kardə. == Turizm == Türingijə zynəjə turistijə vyron: * [[Wartburg]] * [[Weimar]] * [[Erfurt]] qədimə šəhər * [[Krämerbrücke]] * ‘’‘Thüringer Wald’’’ * [[Hainich]] Milli Park Erfurtədə orta əsroniku mandə jəhudi mədəni irsi abidon hestin. 2023-nə sorədə əvon [[UNESCO]] Dynjo mədəni irsi siyohijə daxil kardə bən. == Mənbə == <references /> == Umžən vinde == * [[Almanijə]] * [[Erfurt]] * [[Jena]] * [[Weimar]] * [[Thüringer Wald]] [[Kategorijə:Almanijə]] [[Kategorijə:Türingijə]] 3x3bkh9kbsncpc3x4f7a1ik3g26hdn2 0 20497 126152 2026-09-05T05:19:28Z Zındənim 57304 Created page with "‘’‘Bavarijə’’’ (almani: ‘‘Bayern’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Münhen]]e. Bavarijə Almanijə cənubədə dəbyə. Əroziš təxminən 70 542 km²-e, əholiš 13 millionisə ve. Bavarijə de [[Baden-Württemberg]], [[Hessen]], [[Türingijə]] ijən [[Sachsen]] sərhəd heste. Cy həmən de [[Avstrijə]] ijən [[Cexijə]] davləti sərhəd heste. Bavarijə ərozi de A..." 126152 wikitext text/x-wiki ‘’‘Bavarijə’’’ (almani: ‘‘Bayern’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Münhen]]e. Bavarijə Almanijə cənubədə dəbyə. Əroziš təxminən 70 542 km²-e, əholiš 13 millionisə ve. Bavarijə de [[Baden-Württemberg]], [[Hessen]], [[Türingijə]] ijən [[Sachsen]] sərhəd heste. Cy həmən de [[Avstrijə]] ijən [[Cexijə]] davləti sərhəd heste. Bavarijə ərozi de Almanijə ən jolə federativə zəmije. Ən jolə šəhəryš [[Münhen]]e. [[Nürnberg]], [[Augsburg]], [[Regensburg]], [[Ingolstadt]], [[Würzburg]], [[Fürth]] ijən [[Erlangen]] həmən Bavarijə vyžnijə šəhronən. == Čoǧrafijə == Bavarijə Almanijə cənubədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 70 542 km²-e. Bavarijə cənubədə [[Alp]] kuon hestin. Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’ Bavarijədə, Avstrijə marz kəno dəbyə. Cy barzə 2 962 metre. Bavarijədə čand jolə ru heste. [[Dunaj]], [[Main]], [[Inn]], [[Isar]] ijən [[Lech]] əvonədəndən. Cənubi Bavarijədə ve gölon hestin. [[Chiemsee]], [[Starnberger See]] ijən [[Ammersee]] əvonədə zynəjə gölonən. Bavarijə əroziədə Alp kuon, mešon, ruon, gölon ijən hamvarə zəmijon hestin. == Əholi == 2025-nə sori 31 dekabrədə Bavarijədə 13 245 503 odəm žiə. Bavarijə Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje. Ən jolə šəhər [[Münhen]]e. Münhen həmən Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə ən jolə šəhroniku gyləje. Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne. Bavarijədə čand regionalə almani dialekton hestin. == Šəhron == Bavarijə vyžnijə šəhron: * [[Münhen]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər * [[Nürnberg]] * [[Augsburg]] * [[Regensburg]] * [[Ingolstadt]] * [[Würzburg]] * [[Fürth]] * [[Erlangen]] * [[Bamberg]] * [[Bayreuth]] * [[Passau]] == Inziboti čo karde == Bavarijə 7 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə: * ‘’‘Oberbayern’’’ * ‘’‘Niederbayern’’’ * ‘’‘Oberpfalz’’’ * ‘’‘Oberfranken’’’ * ‘’‘Mittelfranken’’’ * ‘’‘Unterfranken’’’ * ‘’‘Schwaben’’’ [[Münhen]] Oberbayernədə, [[Nürnberg]] Mittelfrankenədə, [[Würzburg]] Unterfrankenədə ijən [[Regensburg]] Oberpfalzədə dəbyə. == Taryx == Bavarijə Avropə qədimə taryxi regiononiku gyləje. Cy nom qədimə ‘’‘Bajuwaren’’’ qəbilə nom de əlaqə heste. Orta əsronədə Bavarijə čand dynastijon tərəfindən idarə kardə be. 1180-nə soriku [[Wittelsbach]] xanədan uzun mudət Bavarijə idarə karde. 1806-nə sorədə Bavarijə padšoəti (almani: ‘‘Königreich Bayern’’) soxtə be. 1871-nə sorədə Bavarijə təzə soxtə [[Almanijə imperijə]] hissə be, amma yštə čand xususi huǧuǧon saxləše. 1918-nə sorədə [[I Dynjo dav]] bəpeštə Bavarijə padšoəti orəxəj ijən Bavarijə respublikə be. [[II Dynjo dav]] bəpeštə Bavarijə Amerika okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə sorədə Bavarijə [[Almanijə Federativə Respublikə]] federativə zəmijoniku gyləj be. == Sijosət == Bavarijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Bayerischer Landtag’’’-e. Parlament Münhenədə dəbyə. Bavarijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde. Bavarijə rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’-e. == Iǧtisodijot == Bavarijə Almanijə ijən Avropə ən güclu iǧtisodijə regiononiku gyləje. Avtomobilə sənajə, mašinsoxtə, elektronika, informasiə texnoložijə, aviasijə, kimijə, farmasevtikə ijən turizm Bavarijə iǧtisodijotədə vyžnijə sahonən. [[Münhen]] Almanijə vyžnijə iǧtisodijə ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje. Bavarijədə čand dynjoədə zynəjə kompaniə heste. [[BMW]], [[Audi]] ijən [[Siemens]] de Bavarijə sıx əlaqə hestin. == Elm ijən təhsil == Bavarijədə čand zynəjə universitet ijən elmi institut heste. Münhenədə [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] ijən [[Technische Universität München]] hestin. [[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg]], [[Universität Würzburg]], [[Universität Regensburg]], [[Universität Augsburg]], [[Universität Bayreuth]] ijən [[Universität Passau]] həmən Bavarijə vyžnijə universitetonən. == Fərhəng == Bavarijə yštə xususi fərhəng, ənənon ijən regionalə identitet de zynəjə. Bavarijə fərhəngədə ənənəvi musiqi, liboson, bayramon ijən mətbəx vyžnijə vyrə gətedən. [[Münhen]]ədə har sor ‘’‘Oktoberfest’’’ bə vyrə rosne bedə. Cy dynjo ən zynəjə xalq bayramoniku gyləje. Bavarijə həmən čand zynəjə saroy, qalə, kilsə ijən qədimə šəhron heste. == Turizm == Bavarijə Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje. Zynəjə turistijə vyron: * [[Münhen]] * [[Neuschwanstein]] qalə * [[Alp]] kuon * [[Zugspitze]] * [[Nürnberg]] qədimə šəhər * [[Regensburg]] qədimə šəhər * [[Bamberg]] * [[Rothenburg ob der Tauber]] * [[Chiemsee]] * [[Berchtesgaden]] * [[Königssee]] ‘’‘Neuschwanstein’’’ Bavarijə ijən Almanijə ən zynəjə qaloniku gyləje. == Idman == Bavarijədə futbol ve məşhure. [[FC Bayern München]] Almanijə ijən Avropə ən uğurlu futbolə kluboniku gyləje. Bavarijə Alp regiononədə qyš idmon, xususi de ski ijən dağ idmon həmən məşhurin. == Mənbə == * [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2026/pm126/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Einwohnerzahl in Bayern 2025] * [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2025/pm262/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Flächennutzung und Landesfläche Bayerns] == Umžən vinde == * [[Almanijə]] * [[Münhen]] * [[Türingijə]] * [[Alp]] * [[Nürnberg]] [[Kategorijə:Almanijə]] [[Kategorijə:Bavarijə]] cv1r6pg0p7ww9g526b0br9310jwbzqo 0 20498 126153 2026-09-05T05:23:23Z Zındənim 57304 Created page with "‘’‘Baden-Württemberg’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Stuttgart]]e. Baden-Württemberg Almanijə cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 35 748 km²-e, əholiš 11 millionisə ve. Baden-Württemberg de [[Fyrəngyston]], [[Isvecrə]] ijən [[Avstrijə]] davləton sərhəd heste. Almanijədə isə cy de [[Bavarijə]], [[Hessen]] ijən [[Rheinland-Pfalz]] sərhəd heste. Ən jolə šəhəryš [[Stuttgart]]e. Mannheim..." 126153 wikitext text/x-wiki ‘’‘Baden-Württemberg’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Stuttgart]]e. Baden-Württemberg Almanijə cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 35 748 km²-e, əholiš 11 millionisə ve. Baden-Württemberg de [[Fyrəngyston]], [[Isvecrə]] ijən [[Avstrijə]] davləton sərhəd heste. Almanijədə isə cy de [[Bavarijə]], [[Hessen]] ijən [[Rheinland-Pfalz]] sərhəd heste. Ən jolə šəhəryš [[Stuttgart]]e. [[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Freiburg im Breisgau]], [[Heidelberg]], [[Ulm]], [[Heilbronn]], [[Pforzheim]], [[Reutlingen]] ijən [[Tübingen]] həmən Baden-Württemberg vyžnijə šəhronən. Baden-Württemberg 25 aprel 1952-nə sorədə Baden, Württemberg-Baden ijən Württemberg-Hohenzollern pevə omey de soxtə be. == Čoǧrafijə == Baden-Württemberg Almanijə cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 35 748 km²-e. Federativə zəmij cənubədə de [[Isvecrə]], cənub-ğərbədə ijən ğərbədə de [[Fyrəngyston]] sərhəd heste. Cənub-šərǧədə [[Bodensee]] kəno de [[Avstrijə]] sərhəd heste. Baden-Württemberg təbijəti ve čur bə čure. Cy əroziədə kuon, mešon, ruon, gölon ijən məhsuldorə zəmijon hestin. Federativə zəmij ən zynəjə təbijəti regiononiku gyləj ‘’‘Schwarzwald’’’-e. Schwarzwald Almanijə ən zynəjə mešə ijən kuə regiononiku gyləje. Baden-Württemberg ən barzə vyrə ‘’‘Feldberg’’’-e. Cy Schwarzwaldədə dəbyə ijən 1 493 metr barzəje. Šərǧ tərəfədə ‘’‘Schwäbische Alb’’’ dəbyə. Cy əhəngə kuon, dəron ijən ve mağaron de zynəjə. == Ruon ijən gölon == Baden-Württembergədə čand vyžnijə ru heste. [[Rejn]] federativə zəmij ğərb ijən cənub sərhədi hissonədə bə ro šedə. Rejn Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje. [[Neckar]] Baden-Württemberg vyžnijə ruoniku gyləje. Cy Stuttgart, Heilbronn, Heidelberg ijən Mannheim tərəfədə bə ro šedə ijən Mannheimədə bə Rejn dəǧyje. [[Dunaj]] həmən Baden-Württembergədə bino bedə. Dunaji sərčəšmə region Schwarzwald kəno dəbyə. Bəpeštə cy Bavarijə ijən čand Avropə davlətoniku bə ro šedə ijən axırədə bə Qara dəryo dəǧyje. [[Bodensee]] Baden-Württemberg cənubədə dəbyə. Cy Almanijə, Isvecrə ijən Avstrijə de əlaqə heste. Bodensee Mərkəzi Avropə ən jolə göloniku gyləje. == Təbijət == Baden-Württemberg ve mešon ijən qorunə təbijəti regionon heste. ‘’‘Schwarzwald Milli Park’’’ federativə zəmij ən zynəjə qorunə təbijəti vyroniku gyləje. Baden-Württembergədə həmən čand təbijəti park heste. Schwarzwald, Schwäbische Alb ijən Bodensee region turiston arasında ve məşhurin. Schwäbische Alb hissə UNESCO biosfer region nom de qorunə bedə. == Əholi == 2025-nə sori orəxədə Baden-Württembergədə təxminən 11 238 800 odəm žiə. Baden-Württemberg Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje. Ən jolə šəhər [[Stuttgart]]e. Federativə zəmij jolə šəhron: * [[Stuttgart]] * [[Mannheim]] * [[Karlsruhe]] * [[Freiburg im Breisgau]] * [[Heidelberg]] * [[Pforzheim]] * [[Heilbronn]] * [[Ulm]] * [[Reutlingen]] * [[Esslingen am Neckar]] * [[Ludwigsburg]] * [[Tübingen]] Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne. Baden-Württembergədə čand regionalə dialekton hestin. Alemannisch ijən Schwäbisch əvonədə ən zynəjən. XX əsri dıminə hissəku Baden-Württemberg bə ve muhočiron vətən be. Cy səbəbi de jolə šəhronədə čur bə čurə milləton ijən fərhəngon nümayəndon žijedən. == Inziboti čo karde == Baden-Württemberg 4 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə: * ‘’‘Regierungsbezirk Stuttgart’’’ * ‘’‘Regierungsbezirk Karlsruhe’’’ * ‘’‘Regierungsbezirk Freiburg’’’ * ‘’‘Regierungsbezirk Tübingen’’’ Federativə zəmij həmən Landkreison ijən Stadtkreisonədə čo bedə. Stuttgart həm federativə zəmij pajtaxte, həmən ən jolə inziboti ijən sijosijə mərkəze. == Taryx == Baden-Württemberg ərozi ve qədimə taryxyš heste. İnsan minon soroniku ijə žiə. Qədimə zamonədə regioni čand hisson Roma imperijə de əlaqə hest be. Roma imperijə sərhədi mudafiə sistem ‘’‘Limes’’’ region hissoniku bə ro šə. Orta əsronədə indiki Baden-Württemberg ərozi čand knyazijə, qraflijə, azadə šəhr ijən dini davlətonədə čo byə be. Region taryxədə dı nom xüsusilə vyžnijə bən: ‘’‘Baden’’’ ijən ‘’‘Württemberg’’’. == Württemberg == Württemberg orta əsroniku region vyžnijə sijosijə davlətoniku gyləj be. 1806-nə sorədə Württemberg padšoəti (almani: ‘‘Königreich Württemberg’’) be. [[Stuttgart]] cy pajtaxt be. 1871-nə sorədə Württemberg [[Almanijə imperijə]] hissə be. 1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Württemberg respublikə be. == Baden == Baden həmən Almanijə cənub-ğərbədə taryxi davlət be. 1806-nə sorədə Baden ‘’‘Großherzogtum Baden’’’ be. [[Karlsruhe]] cy pajtaxt be. 1871-nə sorədə Baden Almanijə imperijə hissə be. 1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Baden respublikə be. == Baden-Württemberg soxtə bej == [[II Dynjo dav]] bəpeštə Almanijə cənub-ğərb ərozi okupasijə zonon de čo kardə be. Regionədə se davlət soxtə bən: * ‘’‘Württemberg-Baden’’’ * ‘’‘Baden’’’ * ‘’‘Württemberg-Hohenzollern’’’ Əvon pevə omey məsələ de əholi arasında referendum bə vyrə rosne be. 25 aprel 1952-nə sorədə se davlət pevə omən ijən təzə federativə zəmij ‘’‘Baden-Württemberg’’’ soxtə be. Təzə davləti yomin Ministerpräsident [[Reinhold Maier]] be. 1953-nə sorədə Baden-Württemberg Konstitusijə qəbul kardə be. 19 noyabr 1953-nə sorədə Konstitusijə bə ǧyvə ome ijən Baden-Württemberg nom rəsmi be. Baden-Württemberg Almanijədə referendum de soxtə yeganə federativə zəmije. == Sijosət == Baden-Württemberg [[Almanijə]] federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Landtag von Baden-Württemberg’’’-e. Landtag Stuttgartədə dəbyə. Landtag federativə zəmij ǧanunon qəbul karde, budžeti təsdiq karde ijən Ministerpräsident seç karde. Federativə zəmij hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde. == Iǧtisodijot == Baden-Württemberg Almanijə ijən Avropə ən güclu sənajə ijən iǧtisodijə regiononiku gyləje. Avtomobilə sənajə federativə zəmij iǧtisodijotədə xüsusi vyrə gəte. [[Stuttgart]] region de avtomobil sənajə sıx əlaqə heste. [[Mercedes-Benz]] ijən [[Porsche]] de Stuttgart əlaqə hestin. Baden-Württembergədə mašinsoxtə, elektronika, proqram təminoti, tibbi texnoložijə, kimijə, farmasevtikə ijən dəqiq aləton sənajə həmən ve inkišof kardə. Regionədə ve xırdə ijən orta kompaniə heste. Əvon Baden-Württemberg iǧtisodijotədə vyžnijə roli hestin. [[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Stuttgart]], [[Heilbronn]], [[Ulm]] ijən [[Friedrichshafen]] vyžnijə sənajə ijən iǧtisodijə mərkəzonən. == Avtomobil sənajə == Baden-Württemberg avtomobil taryxədə xüsusi vyrəš heste. [[Carl Benz]] XIX əsrədə Mannheimədə yštə avtomobil üzərində kardə. Cy 1886-nə sorədə patent kardə avtomobil müasirə avtomobil taryxədə vyžnijə mərhələ hesab bedə. [[Gottlieb Daimler]] ijən [[Wilhelm Maybach]] həmən Stuttgart regionədə daxili yanma mühərrik ijən avtomobil texnoložijon inkişaf kardən. Imro Baden-Württemberg avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje. == Elm ijən təhsil == Baden-Württemberg Almanijə ən vyžnijə elm ijən universitet regiononiku gyləje. Federativə zəmijədə čand qədimə ijən dynjoədə zynəjə universitet heste. Əvonədə: * [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg]] * [[Eberhard Karls Universität Tübingen]] * [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg]] * [[Universität Stuttgart]] * [[Universität Mannheim]] * [[Universität Konstanz]] * [[Universität Ulm]] * [[Karlsruher Institut für Technologie]] [[Heidelberg]] universitet 1386-nə sorədə soxtə be. Cy Almanijə ən qədimə universitete. [[Tübingen]] universitet 1477-nə sorədə soxtə be. Karlsruhe həmən elm, mühəndisijə ijən informasiə texnoložijon de zynəjə. Baden-Württembergədə Max-Planck, Fraunhofer ijən čand başqa elmi instituton hestin. == Tib ijən elm == [[Heidelberg]], [[Tübingen]], [[Freiburg]], [[Ulm]] ijən [[Mannheim]] vyžnijə tibbi ijən elmi mərkəzonən. Heidelbergədə universitet klinikə ijən [[Deutsches Krebsforschungszentrum]] dəbyə. Tübingen həmən nevrologijə, immunologijə, infeksijə elmi ijən başqa tibbi sahon de zynəjə. == Fərhəng == Baden-Württemberg čur bə čurə taryxi regionon ijən fərhəngoniku soxtə byə. Baden, Württemberg, Schwaben, Schwarzwald, Kurpfalz ijən Bodensee regionon yštə xususi ənənon hestin. Federativə zəmijədə ve muzey, teatr, opera, saroy, qalə, monastır ijən qədimə šəhr heste. Stuttgartədə ‘’‘Staatsoper Stuttgart’’’, muzeyon ijən čand fərhəngi mərkəzon hestin. Karlsruhe ‘’‘Zentrum für Kunst und Medien’’’ de zynəjə. == Ədəbijo ijən fəlsəfə == Baden-Württemberg Almanijə elm, ədəbijo ijən fəlsəfə taryx de sıx əlaqə heste. [[Friedrich Schiller]] 1759-nə sorədə Marbach am Neckarədə bə dynjo ome. [[Hermann Hesse]] 1877-nə sorədə Calwədə bə dynjo ome. [[Friedrich Hölderlin]] Lauffen am Neckarədə bə dynjo ome ijən Tübingen de sıx əlaqəš hest be. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] 1770-nə sorədə Stuttgartədə bə dynjo ome. == Din == Baden-Württemberg taryxədə həm katolik, həm protestant regionon heste. Baden ijən Württemberg čur bə čurə dini taryxyš heste. Federativə zəmijədə ve qədimə kilsə, monastır ijən dini abidon hestin. [[Ulmer Münster]] Almanijə ən zynəjə kilsə abidoniku gyləje. Cy qüllə dynjo ən barzə kilsə qülloniku gyləje. == Turizm == Baden-Württemberg Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje. Ən zynəjə turistijə vyron: * [[Schwarzwald]] * [[Bodensee]] * [[Heidelberg]] * [[Stuttgart]] * [[Freiburg im Breisgau]] * [[Tübingen]] * [[Ulm]] * [[Konstanz]] * [[Baden-Baden]] * [[Schwäbische Alb]] * [[Hohenzollern qalə]] * [[Heidelberg qalə]] Schwarzwald təbijət, piyodə roon, qyš idmon ijən istirahət de zynəjə. Bodensee region su idmon, təbijət ijən taryxi šəhron de turiston arasında məşhure. [[Baden-Baden]] termalə suon ijən kurort taryx de dynjoədə zynəjə. == UNESCO irs == Baden-Württembergədə čand [[UNESCO]] Dynjo irsi vyrə heste. Əvonədə: * [[Kloster Maulbronn]] * [[Klosterinsel Reichenau]] * Roma imperijə ‘’‘Limes’’’ hisson * Alp region tarixdən əvvəlki dirək evon * [[Le Corbusier]] Stuttgartədə soxtə evon * Schwäbische Alb mağaronədə tapə qədimə incəsənəti əsəron Schwäbische Alb mağaronədə tapə buz dövri incəsənəti əsəron bəşəriyyət ən qədimə məcazi incəsənəti nümunoniku hesab bedən. == Mətbəx == Baden-Württemberg mətbəx regionon bə region fərǧ karde. Zynəjə yeməonədə: * ‘’‘Maultaschen’’’ * ‘’‘Spätzle’’’ * ‘’‘Käsespätzle’’’ * ‘’‘Schwarzwälder Kirschtorte’’’ * ‘’‘Zwiebelkuchen’’’ Baden ijən Württemberg həmən Almanijə vyžnijə šərab istehsal kardə regiononiku bən. == Idman == Baden-Württembergədə futbol, həndbol, basketbol, tennis, velosiped ijən qyš idmon məşhurin. Zynəjə futbolə klubonədə [[VfB Stuttgart]], [[SC Freiburg]], [[TSG 1899 Hoffenheim]] ijən [[Karlsruher SC]] hestin. [[Hockenheimring]] Almanijə ən zynəjə avtomobilə idman trasloniku gyləje. == Nəǧlijot == Baden-Württemberg Almanijə ijən Avropə vyžnijə nəǧlijoti roon kəsišmə vyrədə dəbyə. [[Stuttgart Hauptbahnhof]], [[Mannheim Hauptbahnhof]] ijən [[Karlsruhe Hauptbahnhof]] vyžnijə dəmiryolə mərkəzonən. ‘’‘Flughafen Stuttgart’’’ federativə zəmij ən jolə aeraporte. Rejn ruədə Mannheim ijən Karlsruhe limanon yük nəǧlijotədə vyžnijə roli hestin. == Mənbə == * [https://www.statistik-bw.de/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung/bevoelkerung-in-baden-wuerttemberg-2025-ruecklaeufig/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg — Bevölkerung in Baden-Württemberg 2025] * [https://www.statistik-bw.de/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg] * [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land Baden-Württemberg — federativə zəmij rəsmi internet səhifə] * [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte Baden-Württemberg — Landesgeschichte] * [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte/entstehung-des-suedweststaats Baden-Württemberg — Entstehung des Südweststaats] * [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/von-der-gemeinde-bis-zum-ministerium Baden-Württemberg — Regierungsbezirke ijən inziboti quruluş] == Umžən vinde == * [[Almanijə]] * [[Bavarijə]] * [[Stuttgart]] * [[Schwarzwald]] * [[Bodensee]] * [[Heidelberg]] * [[Tübingen]] [[Kategorijə:Almanijə]] [[Kategorijə:Baden-Württemberg]] 54gwfpij4utfah8yl0wu2wteuz4z6ph 0 20499 126155 2026-09-05T05:39:38Z Zındənim 57304 Created page with "‘’‘Bundestag’’’ (almani: ‘‘Deutscher Bundestag’’) — [[Almanijə]] Federativə Respublikə parlamenti əsasə seçkili orqane. Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə ijən Almanijə əholi tərəfindən seç kardə bedə. Cy Almanijə federativə ǧanunsoxtə hakimijəti əsasə orqane. Bundestag 1949-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikə soxtə bej bəpeštə təşkil kardə be. Yomin Bundestag 14 avqust 1949-nə sorədə seç kardə be ijən 7..." 126155 wikitext text/x-wiki ‘’‘Bundestag’’’ (almani: ‘‘Deutscher Bundestag’’) — [[Almanijə]] Federativə Respublikə parlamenti əsasə seçkili orqane. Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə ijən Almanijə əholi tərəfindən seç kardə bedə. Cy Almanijə federativə ǧanunsoxtə hakimijəti əsasə orqane. Bundestag 1949-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikə soxtə bej bəpeštə təşkil kardə be. Yomin Bundestag 14 avqust 1949-nə sorədə seç kardə be ijən 7 sentjabr 1949-nə sorədə [[Bonn]]ədə yštə yomin ijlas bə vyrə rosne. Imro Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte. Parlament 1999-nə soriku daimi şəkildə Berlinədə karde. 21-minə Bundestag 630 deputatiku iborəte. Cy 23 fevral 2025-nə sorədə bə vyrə rosə Bundestagswahl bəpeštə soxtə be. Bundestag Almanijə demokratikə sistemədə xüsusi vyrəš heste, çunki cy birbaşa əholi tərəfindən seç kardə byə federativə konstitusijə orqane. == Nom == ‘’‘Bundestag’’’ almani zyvonədə təxminən federativə məclis, federativə parlament mənosəš heste. Rəsmi nom ‘’‘Deutscher Bundestag’’’-e. Bundestag sözi ‘’‘Bund’’’ ijən ‘’‘Tag’’’ hissoniku soxtə byə. Imro cy Almanijə Federativə Respublikə parlamenti nom kimi istifadə bedə. Bundestag de taryxi ‘’‘Reichstag’’’ eyni orqan ni. Reichstag Almanijə imperijə ijən Weimar Respublikə parlamenti nom be. Bundestag isə 1949-nə sorədə təzə demokratikə Almanijə parlament kimi soxtə be. == Vyrə == Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə. Cy əsasə ijlason ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə vyrə rosnə bedən. Reichstagsgebäude Berlin mərkəzədə, Tiergarten ijən Brandenburger Tor kəno dəbyə. Bundestag parlament kompleksi čand binaiku iborəte: * ‘’‘Reichstagsgebäude’’’ * ‘’‘Paul-Löbe-Haus’’’ * ‘’‘Jakob-Kaiser-Haus’’’ * ‘’‘Marie-Elisabeth-Lüders-Haus’’’ Reichstagsgebäude əsosən plenar ijlason, parlament rəhbərijəti ijən fraksijon bəzi fəaliyyəti de istifadə bedə. Paul-Löbe-Hausədə ve parlament komitəon ijən deputaton iş otaqon hestin. Marie-Elisabeth-Lüders-Hausədə parlament kitabxanə ijən başqa xidməton dəbyə. == Reichstagsgebäude == Reichstagsgebäude Almanijə parlament taryx ən zynəjə abidoniku gyləje. Bina XIX əsri axırədə memar ‘’‘Paul Wallot’’’ layihə de soxtə be. 6 dekabr 1894-nə sorədə Almanijə imperijə Reichstag yomin kərə ijə bə ijlas nışte. 1933-nə sorədə Reichstagsgebäude-də jolə yanǧın bə vyrə rosi. Nasional-sosialist rejim cy hadisə yštə sijosijə hakimijəti güclu karde de istifadə karde. [[II Dynjo dav]]ədə bina ve xarab be. Dav bəpeštə Reichstagsgebäude Ğərbi Berlinədə dəbyə, amma Almanijə Federativə Respublikə parlamenti əsasə ijlason Bonnədə bə vyrə rosnə bedən. 4 oktjabr 1990-nə sorədə Almanijə pevə omey bəpeštə yomin ümumialmani Bundestag ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosi. 20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag parlament ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde qəror qəbul karde. 1990-nə soronədə britanijə memar ‘’‘Norman Foster’’’ rəhbərijəti de Reichstagsgebäude təzədən soxtə ijən modernizə kardə be. 1999-nə sorədə Bundestag binaədə daimi fəaliyyət bino karde. == Kuppel == Reichstagsgebäude üzərində şüşə ‘’‘Kuppel’’’ imro Almanijə parlamenti ən zynəjə simvoloniku gyləje. Kuppel Norman Foster layihə de soxtə be. Cy təxminən 23 metr barzə ijən 40 metr enije. Kuppeliku plenar zal bə vinde bəžən ijən Berlin panoramə vində bedə. Šəffofə šüşə memarijə parlamenti ačə bej ijən demokratikə şəffafijəti simvol kimi qəbul kardə bedə. == Plenum == ‘’‘Plenum’’’ Bundestag bütün deputaton ümumi ijlase. Plenum Bundestag parlament fəaliyyəti mərkəze. Plenar ijlasonədə: * ǧanun layihəon barədə bəhs kardə bedə; * ǧanunon qəbul kardə bedən; * hukmət bəson de suol kardə bedə; * Bundeskanzler seç kardə bedə; * budžet qəbul kardə bedə; * sijosijə bəhs ijən bəjanot bə vyrə rosnə bedən; * başqa parlament qəroron qəbul kardə bedən. Bundestag ijlason əsosən ictimoijən. Əholi parlament tribunaiku bəhs vində bəžən. Televisijə ijən internet vasitə de ve ijlason birbaşa yayım kardə bedən. == Bundestag vəzifon == Bundestag ve konstitusijə ijən sijosijə vəzifə heste. Ən vyžnijə vəzifon: * ǧanunsoxtə; * Bundesregierung kontrol karde; * federalə budžet qəbul karde; * Bundeskanzler seç karde; * Bundeswehr xarici əməliyyoton barədə qəror qəbul karde; * beynəlxəlǧi müqaviləon təsdiq karde; * başqa federativə orqanon soxtə bejədə ištirok karde; * əholi sijosijə maraǧon təmsil karde. == Ǧanunsoxtə == Bundestag Almanijə federativə səviyyədə əsasə ǧanunsoxtə orqane. Federativə səlahijə hestə sahonədə ǧanunon Bundestag tərəfindən qəbul kardə bedən. Ǧanun layihə təqdim karde bəžən: * Bundesregierung; * Bundesrat; * Bundestag deputaton ijən fraksijon. Ǧanun layihə əsosən Bundestagədə čand mərhələiku bə ro šedə. == Yomin oxono == Ǧanun layihə Bundestag plenumədə yomin kərə təqdim kardə bedə. Cy mərhələ ‘’‘erste Lesung’’’ nom karde. Yomin oxonoədə layihə ümumi prinsiplon barədə bəhs kardə be bəžən. Bəpeštə layihə bir ijən ja čand komitəon tərəf rosə kardə bedə. == Komitə mərhələ == Komitəon ǧanun layihə ətraflı araşdırə kardən. Əvon ekspert, elmimon, təškiloton ijən başqa šəxson dəvət karde bəžən. Komitə layihə dəyişijon təklif karde ijən Bundestag plenum tərəf yštə rekomendasijə rosne. Parlament ǧanunsoxtə işi jolə hissə məhz komitəonədə bə vyrə rosnə bedə. == Dıminə ijən seminə oxono == Komitə fəaliyyəti bəpeštə layihə Bundestag tərəf qaydə. ‘’‘Zweite Lesung’’’ mərhələədə maddəon ijən dəyişijon barədə ətraflı bəhs kardə bedə. ‘’‘Dritte Lesung’’’ bəpeštə əsasə son qəror qəbul kardə bedə. Əgər layihə kifayət qədər səs gəte, Bundestag cy qəbul karde. Bəpeštə ǧanun layihə [[Bundesrat]] tərəf rosə kardə bedə. == Bundesrat de əlaqə == Almanijə federativə davlət bej səbəbi de federativə zəmijon ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən. Cy [[Bundesrat]] vasitə de bə vyrə rosnə bedə. Bəzi ǧanunon Bundesrat razijəti tələb kardən. Başqa ǧanunonədə Bundesrat etiraz karde bəžən. Bundestag ijən Bundesrat arasında mübahisə bejədə ‘’‘Vermittlungsausschuss’’’ fəaliyyət karde bəžən. == Hukmət kontrol karde == Bundestag əsasə vəzifoniku gyləj Bundesregierung fəaliyyət kontrol karde. Deputaton hukmətə suol karde bəžən. Bundestag çand kontrol aləti heste: * mündliche Frage; * schriftliche Frage; * Kleine Anfrage; * Große Anfrage; * Aktuelle Stunde; * Untersuchungsausschuss; * parlament komitəon fəaliyyəti. Hukmət Bundestag qarşısədə yštə fəaliyyəti barədə izahat doe məcbure. == Bundeskanzler seç karde == Bundestag Almanijə ‘’‘Bundeskanzler’’’ seç karde. Bundespräsident Bundestag tərəf namizəd təklif karde. Kansler seç bej de Bundestag üzvon əksəriyyəti lazime. Cy əksəriyyət ‘’‘Kanzlermehrheit’’’ nom karde. Bundeskanzler federativə hukməti rəhbəre. Bundestag hukmət rəhbəri seç karde səlahijəti parlamentə sistem ən vyžnijə xüsusijətoniku gyləje. == Konstruktivə etimadsızliǧ == Bundestag fəaliyyətdə hestə Bundeskanzler sadə etimadsızliǧ səsi de vəzifəku kardə bə nıbe. Grundgesetz de ‘’‘konstruktives Misstrauensvotum’’’ sistem heste. Cy mənos cyje ki Bundestag fəaliyyətdə hestə kansler yalnız eyni zamonədə təzə kansler seç karde de vəzifəku kardə bəžən. Cy sistem hukmət sabitijəti qorune. 1982-nə sorədə Bundestag yomin ijən indiyə qədər uğurlu konstruktivə etimadsızliǧ səsi de Helmut Schmidt əvəzinə Helmut Kohl Bundeskanzler seç karde. == Bundeshaushalt == Bundestag Almanijə federativə budžet qəbul karde. Budžet de federativə davləti pulon ko də xərclə bej müəyyən kardə bedə. Bundestag razijəti be parlament nıbe, federativə hukmət dövlət maliyyəon azadə şəkildə xərclə karde nıbəžən. Cy parlamenti ‘’‘Budgetrecht’’’ nom kardə əsasə huǧuǧoniku gyləje. Haushaltsausschuss budžet layihə ətraflı araşdırə karde. == Bundeswehr == Bundestag Almanijə silahlı qüvvon — ‘’‘Bundeswehr’’’ — üzərində vyžnijə parlament kontrol heste. Almanijə Konstitusijə sistemədə Bundeswehr bəzən ‘’‘Parlamentsarmee’’’ nom kardə bedə. Bundeswehr silahlı xarici əməliyyotonədə ištirok karde de əsosən Bundestag razijəti lazime. Bundestag həmən müdafiə budžet ijən Bundeswehr fəaliyyət kontrol karde. == Deputaton == Bundestag üzvon almani zyvonədə ‘’‘Abgeordnete’’’ nom kardə bedən. Deputaton bütün Almanijə əholi nümayəndon hesab bedən. Grundgesetz de deputaton: * bütün xalq nümayəndonən; * tapšırıǧ ijən əmrlə bağli nin; * yalnız yštə vicdon qarşısədə məsulən. Cy prinsip ‘’‘freies Mandat’’’ nom karde. Deputat yštə qəroron yalnız partijə göstəriši əsosədə qəbul karde hüquqi məcburijəti nıheste. == Deputati huǧuǧon == Bundestag deputaton čand xüsusi parlament huǧuǧ heste. Əvonədə: * plenar ijlasədə ištirok karde; * səs doe; * hukmətə suol karde; * komitəonədə ištirok karde; * ǧanun layihəon üzərində karde; * fraksijə soxtə ijən cy fəaliyyətədə ištirok karde; * parlament çıxış karde. Deputaton parlament fəaliyyəti de müəyyən immunitet ijən indemnitet qorunmas heste. == Immunitet == Bundestag deputat cinajəti məsulijətə cəlb kardə bej müəyyən xüsusi parlament qorunma heste. Deputati immuniteti məqsəd parlament fəaliyyəti siyasi təzyiǧiku qorune. Bundestag lazım bejədə deputati immunitet ləğv karde bəžən. == Indemnitet == Deputat Bundestagədə yštə səs ijən parlament çıxış səbəbi de hüquqi təqibə məruz mande nıbəžən. Cy prinsip deputati azadə parlament fəaliyyəti qorune. == Bundestagswahl == Bundestag Almanijə əholi tərəfindən seç kardə bedə. Bundestagswahl əsosən har 4 sorədə bə vyrə rosnə bedə. Seçki ümumi, birbaşa, azad, bərabər ijən gizli bej prinsiplon əsosədə təşkil kardə bedə. == Yomin ijən dıminə səs == Bundestagswahlədə har seçici dı səs heste: * ‘’‘Erststimme’’’ * ‘’‘Zweitstimme’’’ Erststimme de seçici yštə seçki dairə namizəd tərəf səs doe. Zweitstimme de seçici gyləj partijə federativə zəmij siyahı tərəf səs doe. Zweitstimme Bundestag siyasi tərkibi müəyyən karde de əsasə səs hesab bedə. == Zweitstimmendeckung == 2023-nə sorədə Almanijə Bundestagswahl sistemi reform kardə be. Reform 2025-nə sorə Bundestagswahlədə yomin kərə tətbiq kardə be. Təzə sistem de Bundestag üzvon sayı 630-də sabit kardə be. Partijə Bundestagədə neçə vyrə gətej əsasən ölkə üzrə cy Zweitstimme nəticə de müəyyən kardə bedə. Seçki dairəədə ən ve Erststimme gəte namizəd yalnız cy partijə həmin federativə zəmijədə kifayət qədər Zweitstimme mandati hest bejədə Bundestag bə roe bəžən. Cy prinsip ‘’‘Zweitstimmendeckung’’’ nom karde. Əgər partijə seçki daironədə cy de düşə mandatoniku ve qalib gəte, ən kam Erststimme faizi hestə bəzi seçki dairə qalibon Bundestag bə nıron. == 630 mandat == 2023-nə sorə Wahlrechtsreform nəticə de Bundestag normal üzvon sayı 630-də müəyyən kardə be. Əvvəlki sistemədə Überhangmandate ijən Ausgleichsmandate səbəbi de Bundestag üzvon sayı ve arta bəžə. Məsələn 19-minə Bundestag 709 ijən 20-minə Bundestag 700-isə ve deputat hest be. 21-minə Wahlperiodeku Bundestag 630 mandat de məhdud kardə be. == Beš faizi hədd == Partijə Bundestag bə ro bej de əsosən Almanijə üzrə ən azı 5 faiz Zweitstimme gəte lazime. Cy ‘’‘Fünf-Prozent-Hürde’’’ nom karde. Məqsəd parlament ve xırdə partijonədə parçalanma kam karde ijən parlament fəaliyyət sabit mande. Bundesverfassungsgericht 2024-nə sorə qərori bəpeštə Grundmandatsklausel müəyyən şəkildə qorunə mande. Partijə 5 faiziku kam Zweitstimme gəte, amma ən azı se seçki dairə Erststimme de qalib bejədə həmən Bundestag bə ro be bəžən. == Seçki dairon == Almanijə Bundestagswahl de ve Wahlkreisonədə čo bedə. Har Wahlkreisədə seçici yomin səs de gyləj namizəd seç karde. Wahlkreis mandaton əholi ijən regionon Bundestagədə birbaşa nümayəndə heste bej mümkün karde. == Fraksijon == Bundestagədə eyni partijə ja yaxın sijosijə istiqamət hestə deputaton ‘’‘Fraktion’’’ soxtə bəžən. Fraksijon parlament fəaliyyəti təşkil karde de vyžnijə roli hestin. Əvon: * parlament sijosəti koordinasijə kardən; * komitə üzvon təyin kardən; * ǧanun layihəon hazırlə kardən; * plenar çıxış vaxton istifadə kardən; * hukmət kontrol aləton istifadə kardən. Fraksijə soxtə bej de Bundestag üzvon müəyyən minimum hissə lazime. == 21-minə Bundestag == 21-minə Deutscher Bundestag 23 fevral 2025-nə sorə Bundestagswahl nəticə de soxtə be. Cy 25 mart 2025-nə sorədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne. 21-minə Bundestag 630 deputat heste. 2026-nə sorədə mandaton belə čo byən: * ‘’‘CDU/CSU’’’ — 208 mandat * ‘’‘AfD’’’ — 150 mandat * ‘’‘SPD’’’ — 120 mandat * ‘’‘Bündnis 90/Die Grünen’’’ — 85 mandat * ‘’‘Die Linke’’’ — 64 mandat * ‘’‘fraktionslos’’’ — 3 mandat CDU ijən CSU Bundestagədə pevə gyləj ortaq fraksijə soxtən. == Koalisijə ijən opozisijə == Parlamentə sistemədə hukmət əsosən Bundestag deputaton əksəriyyəti dəstək de fəaliyyət karde. Hukmət dəstək kardə partijon ‘’‘Koalition’’’ soxtə bəžən. Hukmətədə nıhestə fraksijon ‘’‘Opposition’’’ hesab bedən. Opozisijə Bundestagədə hukmət kontrol karde, alternativə sijosijə təklif karde ijən ictimoi bəhsədə vyžnijə roli heste. == Bundestagspräsident == Bundestag yštə rəhbər seç karde. Cy almani zyvonədə ‘’‘Präsident des Deutschen Bundestages’’’ nom karde. Bundestagspräsident Bundestag plenar ijlason idarə karde, parlament qaydon qorune ijən Bundestag xaricədə təmsil karde. Bundestagspräsident Almanijə dövlət protokolədə Bundespräsident bəpeštə ən barzə vəzifoniku gyləj hesab bedə. == Julia Klöckner == 25 mart 2025-nə sorədə [[Julia Klöckner]] Deutscher Bundestag prezident seç kardə be. Cy CDU/CSU fraksijə üzve. Julia Klöckner Bundestag taryxədə parlament rəhbər byə dördminə žənə. Cy bəpeštə prezident byə žənon: * Annemarie Renger * Rita Süssmuth * Bärbel Bas == Präsidium == Bundestagspräsident ijən cy müavinon pevə ‘’‘Präsidium des Deutschen Bundestages’’’ soxtən. 21-minə Wahlperiode-də Präsidium üzvon: * ‘’‘Julia Klöckner’’’ — Präsidentin * ‘’‘Andrea Lindholz’’’ — CDU/CSU * ‘’‘Josephine Ortleb’’’ — SPD * ‘’‘Omid Nouripour’’’ — Bündnis 90/Die Grünen * ‘’‘Bodo Ramelow’’’ — Die Linke Präsidium parlament rəhbərijəti, inziboti məsəlon ijən Bundestag daxili təşkilat barədə məşvərət karde. == Bundestagspräsidenton taryx == 1949-nə soriku Deutscher Bundestag čand prezident heste. Əvon arasında: * Erich Köhler * Hermann Ehlers * Eugen Gerstenmaier * Kai-Uwe von Hassel * Annemarie Renger * Karl Carstens * Richard Stücklen * Rainer Barzel * Philipp Jenninger * Rita Süssmuth * Wolfgang Thierse * Norbert Lammert * Wolfgang Schäuble * Bärbel Bas * Julia Klöckner Yomin Bundestagspräsident ‘’‘Erich Köhler’’’ be. == Ältestenrat == ‘’‘Ältestenrat’’’ Bundestag vyžnijə təşkilati orqanoniku gyləje. Cy Bundestagspräsident, Präsidium üzvon ijən fraksijon nümayəndoniku iborəte. Ältestenrat: * plenar ijlason plan karde; * Tagesordnung barədə razilašə; * parlament daxili təşkilati məsəlon müzakirə karde; * komitəon ijən parlament fəaliyyəti koordinasijə karde. Nomiku fərqli olaraq cy üzvon yalnız yaşlı deputaton nin. == Ausschüsson == Bundestag iş jolə hissə komitəon — almani zyvonədə ‘’‘Ausschüsse’’’ — vasitə de bə vyrə rosnə bedə. Komitəon müəyyən sahə üzrə ixtisaslaşə. Əvon ǧanun layihəon plenar səsvermə bəpeštə ətraflı araşdırə kardən. 21-minə Wahlperiode-də Bundestag 24 daimi komitə soxtə. == Daimi komitəon == 21-minə Bundestag komitəon arasında: * Wahlprüfung, Immunität und Geschäftsordnung komitə * Petitionsausschuss * Auswärtiger Ausschuss * Innenausschuss * Ausschuss für Sport und Ehrenamt * Ausschuss für Recht und Verbraucherschutz * Finanzausschuss * Haushaltsausschuss * Ausschuss für Wirtschaft und Energie * Ausschuss für Landwirtschaft, Ernährung und Heimat * Ausschuss für Arbeit und Soziales * Verteidigungsausschuss * Ausschuss für Bildung, Familie, Senioren, Frauen und Jugend * Ausschuss für Gesundheit * Verkehrsausschuss * Ausschuss für Umwelt, Klimaschutz, Naturschutz und nukleare Sicherheit * Ausschuss für Menschenrechte und humanitäre Hilfe * Ausschuss für Forschung, Technologie, Raumfahrt und Technikfolgenabschätzung * Ausschuss für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung * Tourismusausschuss * Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union * Ausschuss für Kultur und Medien * Ausschuss für Digitales und Staatsmodernisierung * Ausschuss für Wohnen, Stadtentwicklung, Bauwesen und Kommunen hestin. == Petitionsausschuss == ‘’‘Petitionsausschuss’’’ əholi müraciəton de məşğul bedə. Grundgesetz de har šəxs Almanijə parlament tərəf yštə xahiš ja şikayət rosne huǧuǧ heste. Petitionsausschuss cy müraciəton araşdırə karde ijən lazım bejədə başqa davləti orqanon tərəf rosne. == Haushaltsausschuss == Haushaltsausschuss Bundestag ən güclu komitəoniku gyləj hesab bedə. Cy federalə budžet bütün hisson ətraflı araşdırə karde. Komitə hukmət nazirijəton xərclon dəyişə karde təklif doe bəžən. == Verteidigungsausschuss == Verteidigungsausschuss Bundeswehr ijən Almanijə müdafiə sijosət de məşğul bedə. Grundgesetz de cy xüsusi status heste. Komitə müəyyən şərtonədə yšti Untersuchungsausschuss kimi fəaliyyət karde bəžən. == Auswärtiger Ausschuss == Auswärtiger Ausschuss Almanijə xarici sijosət, beynəlxəlǧi əlaqon, NATO, Avropa təhlükəsizlik ijən başqa xarici sijosijə məsəlon de məşğul bedə. == Ausschuss für Gesundheit == Gesundheitsausschuss Almanijə səhijə sijosət de məşğul bedə. Cy sahəon arasında: * gesetzliche Krankenversicherung; * tibbi təminot; * xəstəxonon; * dərmon sijosət; * Pflege; * ictimoi səhijə; * infeksijə qorunma hestin. == Untersuchungsausschuss == Bundestag müəyyən hadisə ja hukmət fəaliyyəti araşdırə karde de ‘’‘Untersuchungsausschuss’’’ soxtə bəžən. Cy komitə şahidon çağırə, sənədon tələb karde ijən sübuton araşdırə karde bəžən. Untersuchungsausschuss parlament kontrol ən güclu alətoniku gyləje. == Enquete-Kommission == Bundestag mürəkkəb ijən uzunmüddətli məsəlon araşdırə karde de ‘’‘Enquete-Kommission’’’ soxtə bəžən. Cy deputaton de yanaši elmimon ijən ekspertləriku iborət be bəžən. Enquete-Kommission gələcə sijosət de rekomendasijon hazırlə karde. == Parlamentə səsvermə == Bundestag plenumədə qəroron səs de qəbul kardə bedən. Adi səsvermə əl qaldırə bej, ayaǧa pe bej ja başqa üsul de bə vyrə rosi bəžən. Vyžnijə məsəlonədə ‘’‘namentliche Abstimmung’’’ — ad de səsvermə — tələb kardə be bəžən. Cy zamon har deputati səsi ictimoi şəkildə qeyd kardə bedə. == Hammelsprung == Səs nəticə aydın nıbe bejədə Bundestag xüsusi ‘’‘Hammelsprung’’’ üsul istifadə karde bəžən. Deputaton plenar zalku bə nışton ijən se qapıku təzədən daxil bedən. Qapıon ‘’‘Ja’’’, ‘’‘Nein’’’ ijən ‘’‘Enthaltung’’’ nom de nišon kardə byən. Cy üsul de deputaton həm say kardə, həmən səs müəyyən kardə bedə. == Beschlussfähigkeit == Bundestag qəror qəbul karde de müəyyən minimum deputat iştiraki tələb kardə bedə. Əgər parlament qəror qəbul karde qabiliyyəti barədə şübhə heste, deputaton sayı yoxlə kardə be bəžən. == Öffentlichkeit == Bundestag demokratikə sistem prinsipi de yštə fəaliyyəti böyük hissə ictimoijən təşkil karde. Plenar ijlason ictimoi. Protokolon, ǧanun layihəon, komitə sənədon ijən başqa parlament materialon internetədə dərc kardə bedən. Əholi Bundestag internet saytiku plenar bəhs birbaşa vində bəžən. == Plenarprotokoll == Bundestag har plenar ijlas de rəsmi yazılı protokol hazırlə karde. Cy ‘’‘Plenarprotokoll’’’ nom karde. Protokolədə deputaton çıxışon, qəroron, səsverməon ijən ijlas gediši qeyd kardə bedə. Parlament taryx araşdırə karde de əvon vyžnijə mənbəonən. == Sitzungswoche == Bundestag bütün sor har ruž plenar ijlas karde ni. Parlament işi ‘’‘Sitzungswochen’’’ de təşkil kardə bedə. Sitzungswoche-də fraksijon, komitəon ijən plenum ijlason bə vyrə rosnə bedən. Başqa həftonədə deputaton yštə Wahlkreisədə fəaliyyət karde bəžən. == Wahlkreis fəaliyyəti == Deputat parlament işi de yanaši yštə seçki dairə əholi de əlaqə saxlə karde. Əvon Wahlkreisbüro heste be bəžən. Əholi deputat de görüşə, suol doe ijən sijosijə məsəlon barədə müraciət karde bəžən. == Bundestag Verwaltung == Bundestag yštə böyük inziboti aparat heste. ‘’‘Verwaltung des Deutschen Bundestages’’’ deputaton, komitəon ijən parlament orqanon fəaliyyət dəstək karde. Əvon: * hüquqi məsləhət; * parlament sənədləri; * kitabxanə; * protokol; * təhlükəsizlik; * informasiə texnoložijə; * beynəlxəlǧi əlaqon; * media ijən ictimoi əlaqon sahonədə fəaliyyət kardən. == Wissenschaftliche Dienste == Bundestag ‘’‘Wissenschaftliche Dienste’’’ nom de elmi analitikə xidməton heste. Cy deputaton üçün hüquqi, iqtisadi, elmi, beynəlxəlǧi ijən başqa məsəlon barədə ekspert analizon hazırlə karde. Cy sənədlon ve hissə ictimoi şəkildə dərc kardə bedən. == Bundestag kitabxanə == Bundestag ve jolə parlament kitabxanə heste. Kitabxanə sijosət, hüquq, iǧtisodijot, tarix ijən başqa sahon üzrə ve kitab ijən sənəd saxle. Cy əsasən deputaton ijən parlament əməkdaşon işi de istifadə bedə. == Polizei beim Deutschen Bundestag == Bundestag yštə xüsusi polis xidməti heste. Bundestagspräsident Reichstagsgebäude ijən Bundestag binalonədə polis səlahijə heste. Cy Almanijə parlament müstəqillijəti qorune de xüsusi konstitusijə xüsusijəte. == Hausrecht == Bundestagspräsident Bundestag binalonədə ‘’‘Hausrecht’’’ heste. Cy parlamentədə qayda ijən təhlükəsizlik qorune. Bundestagspräsident plenar ijlasədə qaydon pozə deputat xəbərdarlıq doe ja müəyyən tədbir gəte bəžən. == Bundestag ijən Bundesrat fərǧ == Bundestag ijən Bundesrat Almanijə ǧanunsoxtə sistemədə čur bə čurə orqanonən. ‘’‘Bundestag’’’ birbaşa əholi tərəfindən seç kardə bedə. ‘’‘Bundesrat’’’ isə 16 federativə zəmij hukməton nümayəndoniku iborəte. Bundestag Almanijə əholi təmsil karde, Bundesrat isə federativə zəmijon maraǧon təmsil karde. Hər dı orqan federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən. == Bundestag ijən Bundesregierung fərǧ == Bundestag parlament, yəni qanunverici hakimijə hissəje. Bundesregierung isə icraedici hakimijəje. Bundestag hukmət seç karde ijən kontrol karde. Hukmət ǧanun layihəon hazırlə karde bəžən, amma federalə ǧanun qəbul karde de Bundestag ištiroki lazime. == Bundestag ijən Bundespräsident fərǧ == Bundestag kollektivə seçkili parlament orqane. Bundespräsident Almanijə davləti sarije. Bundespräsident birbaşa əholi tərəfindən seç kardə nıbedə. Cy Bundesversammlung tərəfindən seç kardə bedə. Bundestag üzvon Bundesversammlung yarısını təşkil kardən. == Bundesversammlung == ‘’‘Bundesversammlung’’’ Almanijə Bundespräsident seç karde de xüsusi orqane. Cy yalnız prezident seçki de toplanə bedə. Bundesversammlung üzvon yarısı Bundestag deputatonən. Dıminə yarı federativə zəmijon parlamenton tərəfindən seç kardə nümayəndonən. Cy Almanijə ən jolə parlamentə məclise. == Bundesverfassungsgericht de əlaqə == Bundestag Bundesverfassungsgericht hakimmon seç kardə bejədə həmən ištirok karde. Bundesverfassungsgericht 16 hakim heste. Əvon yarısı Bundestag, yarısı Bundesrat tərəfindən seç kardə bedən. Bundestag tərəf seç kardə hakimmon əvvəlcə xüsusi Wahlausschuss tərəfindən təklif kardə bedən. == Avropa İttifoǧ de əlaqə == Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] üzve bej səbəbi de Bundestag Avropə sijosətədə həmən vyžnijə roli heste. Bundesregierung Avropa İttifoǧ səviyyədə fəaliyyət barədə Bundestag məlumat doe məcbure. Bundestag Avropə məsəlon barədə mövqe qəbul karde ijən hukmət fəaliyyətə təsir karde bəžən. Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union cy sahədə xüsusi roli heste. == Beynəlxəlǧi əlaqon == Bundestag başqa davləton parlamenton de əlaqə heste. Deputaton beynəlxəlǧi parlament məclison ijən parlament qruponədə ištirok kardən. Bundestag başqa kišvəron parlament nümayəndon qəbul karde ijən beynəlxəlǧi əməkdašliǧ inkişaf karde. == Taryx == === Parlamentarizmə yomin formon === Almanijə parlament taryx Bundestagku ve əvvəl bino byə. XIX əsrədə čand Alman davləton yštə parlamenton hest bən. 1848-nə sorədə [[Frankfurt am Main]]ədə Paulskirche-də ‘’‘Frankfurter Nationalversammlung’’’ toplanə be. Cy bütün Almanijə üçün demokratikə konstitusijə soxtə bej de yomin jolə cəhdoniku gyləj be. === Reichstag === 1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə bej bəpeštə ‘’‘Reichstag’’’ parlament fəaliyyət karde. Reichstag yšti yomin soronədə Reichstagsgebäude nıheste. 6 dekabr 1894-nə sorədə parlament yomin ijlas təzə Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne. === Weimar Respublikə === 1919-nə sorədə Weimar Respublikə soxtə bej bəpeštə Reichstag demokratikə parlament kimi fəaliyyət karde. Reichstag ümumi seçki əsosədə seç kardə bedə. 1933-nə sorədə nasional-sosialist diktaturə soxtə bej de parlament demokratikə səlahijəon praktikə ləğv kardə bən. === II Dynjo dav bəpeštə === 1945-nə sorədə II Dynjo dav orəxəj bəpeštə Almanijə okupasijə zononədə čo kardə be. Ğərbi okupasijə zononədə təzə demokratikə davlət soxtə bej üçün Parlamentarischer Rat Grundgesetz hazırlə karde. 23 maj 1949-nə sorədə Grundgesetz qüvvə bə ome. Belə de Almanijə Federativə Respublikə soxtə be. === Yomin Bundestagswahl === 14 avqust 1949-nə sorədə yomin Bundestagswahl bə vyrə rosi. Yomin Bundestag 410 deputat hest be. Əvoniku 402 ğərbi Almanijəku seç kardə bən ijən 8 Berlin deputat xüsusi status de parlamentədə ištirok kardən. Yomin Bundestagədə yalnız 28 žən deputat hest be. === 7 sentjabr 1949 === 7 sentjabr 1949-nə sorədə yomin Deutscher Bundestag Bonnədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne. Ijlas əvvəlki Reichstagspräsident Paul Löbe tərəfindən Alterspräsident kimi ačə kardə be. Bundestag yomin prezident ‘’‘Erich Köhler’’’ seç karde. Cy Almanijə Federativə Respublikə demokratikə parlament taryx yomin mərhələoniku gyləj be. === Bonn dövr === 1949–1999-nə soron arasında Bundestag əsasən [[Bonn]]ədə fəaliyyət karde. Bundeshaus parlamenti əsasə bina be. Bonn dövrədə Bundestag Almanijə Federativə Respublikə demokratikə sistem inkişafədə mərkəzi roli heste. Cy dövrədə Almanijə Ğərbi Avropə demokratikə ijən iqtisadi sistemon de inteqrasijə karde. === Almanijə pevə omey === 3 oktjabr 1990-nə sorədə Həšipemə Almanijə de Həšinyštə Almanijə pevə ome. 4 oktjabr 1990-nə sorədə pevə omə Almanijə Bundestag yomin ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne. Šərǧi Almanijə Volkskammeriku deputaton Bundestag üzv bən. === Bonn-Berlin qəror === 20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag gyləj taryxi qəror qəbul karde. Parlament uzun bəhs bəpeštə federativə parlament ijən hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde tərəf səs doe. Cy qəror ‘’‘Hauptstadtbeschluss’’’ nom de zynəjə. === Berlin tərəf koč === Reichstagsgebäude təmir ijən modernizə kardə bej bəpeštə Bundestag 1999-nə sorədə Berlin tərəf koč karde. Aprel 1999-nə sorədə Reichstagsgebäude-də təntənəli parlament ijlas bə vyrə rosi. Sentjabr 1999-nə soriku Bundestag plenar ijlason daimi şəkildə Berlinədə bə vyrə rosnə bedən. == Žənon Bundestagədə == Yomin Bundestagədə 410 deputatiku yalnız 28 žən bən. Bəpeštə žənon parlamentədə pay ve ardə. 1972-nə sorədə Annemarie Renger Bundestag prezident byə yomin žən be. Bəpeštə Rita Süssmuth, Bärbel Bas ijən Julia Klöckner həmən Bundestag prezident bən. == Parlament mədəniyyət == Bundestag Almanijə demokratikə siyasi mədəniyyət mərkəzi səhnoniku gyləje. Plenar bəhsədə hökumət ijən opozisijə yštə mövqeon ačə şəkildə təqdim kardən. Deputaton arasında sərt sijosijə bəhs be bəžən, amma parlament proseduron Geschäftsordnung de tənzim kardə bedən. == Geschäftsordnung == Bundestag yštə daxili qaydon ‘’‘Geschäftsordnung des Deutschen Bundestages’’’ de müəyyən karde. Cy sənəd: * plenar ijlason; * çıxış vaxton; * səsverməon; * komitəon; * fraksijon; * parlament proseduron qaydon müəyyən karde. == Ordnung ijən Ordnungsruf == Bundestagspräsident plenar zalədə qayda qorune. Deputat parlament qaydon pozə bejədə prezident cy xəbərdarlıq doe bəžən. Ağır hallonədə ‘’‘Ordnungsruf’’’ doe ja başqa parlament tədbir tətbiq karde bəžən. == Mənbə == * [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben Deutscher Bundestag — Funktion ijən vəzifon] * [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben/gesetzgebung_neu Deutscher Bundestag — Ǧanunsoxtə] * [https://www.bundestag.de/abgeordnete/sitzverteilung Deutscher Bundestag — 21-minə Bundestag mandat čo bej] * [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/praesidium-196416 Deutscher Bundestag — Präsidium] * [https://www.bundestag.de/parlament/bundestagswahl/erst-zweit-stimme-1043134 Deutscher Bundestag — Erststimme ijən Zweitstimme] * [https://www.bundestag.de/services/glossar/glossar/Z/zweitstimmendeckung-1050890 Deutscher Bundestag — Zweitstimmendeckung] * [https://www.bundestag.de/ausschuesse Deutscher Bundestag — Ausschüsson] * [https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2025/kw20-de-einsetzung-ausschuesse-1064982 Deutscher Bundestag — 21-minə Wahlperiode 24 daimi komitə] * [https://www.bundestag.de/parlament/geschichte/75jahre/erster_bundestag/konstituierende-sitzung-933586 Deutscher Bundestag — yomin Bundestag ijlas, 7 sentjabr 1949] * [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/reichstag/geschichte/verlauf-246958 Deutscher Bundestag — Reichstagsgebäude taryx] * [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/bauwerke/ Deutscher Bundestag — parlament binalon] * [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidentin-kloeckner-1057694 Deutscher Bundestag — Julia Klöckner] * [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidenten_seit_1949 Deutscher Bundestag — Bundestagspräsidenton 1949-nə soriku] == Umžən vinde == * [[Almanijə]] * [[Berlin]] * [[Bundesrat]] * [[Bundeskanzler]] * [[Bundespräsident]] * [[Almanijə Federativə Respublikə]] * [[Reichstagsgebäude]] * [[Bundesregierung]] * [[Bundesverfassungsgericht]] * [[Bundestagswahl]] * [[Bonn]] [[Tispir:Almanijə]] [[Tispir:Almanijə sijosət]] pv69ckbi252fkaiuaka8lg0t8n9rykx 0 20500 126157 2026-09-05T06:37:44Z Zındənim 57304 Created page with "[[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|thumb|’’‘Brandenburger Tor’’’ [[Berlin]]ədə.]] ‘’‘Brandenburger Tor’’’ (almani: ‘‘Brandenburger Tor’’) — [[Berlin]] ijən [[Almanijə]] ən zynəjə taryxi abidon ijən simvoloniku gyləje. Cy Berlin mərkəzədə, ‘’‘Pariser Platz’’’ ijən ‘’‘Platz des 18. März’’’ arasında dəbyə. Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb tərəfədə..." 126157 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|thumb|’’‘Brandenburger Tor’’’ [[Berlin]]ədə.]] ‘’‘Brandenburger Tor’’’ (almani: ‘‘Brandenburger Tor’’) — [[Berlin]] ijən [[Almanijə]] ən zynəjə taryxi abidon ijən simvoloniku gyləje. Cy Berlin mərkəzədə, ‘’‘Pariser Platz’’’ ijən ‘’‘Platz des 18. März’’’ arasında dəbyə. Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb tərəfədə ijən ‘’‘Tiergarten’’’ Şərq kəno dəbyə. Imro Brandenburger Tor Almanijə pevə omey, Berlin ijən Almanijə demokratikə taryx ən zynəjə simvoloniku gyləj hesab bedə. Imro hestə bina 1788–1791-nə soron arasında Prussijə kral ‘’‘Friedrich Wilhelm II’’’ sifariši de memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ tərəfindən layihə kardə ijən soxtə be. Bina qədimə Yunan memarijə, xüsusilə [[Afina]] Akropol ‘’‘Propyläen’’’-iku ilham gəte. Brandenburger Tor Berlin qədimə šəhr qapıoniku imro mandə yeganə qapıje. Əçi səpe heykəltəraş ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ layihə kardə məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə. == Vyrə == Brandenburger Tor Berlin ‘’‘Mitte’’’ rayonədə dəbyə. Şərq tərəfədə: * Pariser Platz * Unter den Linden * Hotel Adlon * Akademie der Künste * ABŞ səfirijə hestin. Qərb tərəfədə: * Platz des 18. März * Tiergarten * Straße des 17. Juni * Siegessäule tərəf ro šedə. Šimol tərəfədə Reichstagsgebäude ijən [[Bundestag]] dəbyə. Brandenburger Tor Almanijə federativə sijosijə mərkəziku čanq addım məsafədəje. == Köhnə Berlin qapıon == XVIII əsrədə Berlin Akzisemauer nom de vergi ijən gömrük divari de əhatə kardə byə. Cy divar Berlin hərbi müdafiə divariku ve, əsasən šəhr bə daxil byə maloniku vergi gəte üçün istifadə bedə. Divarədə čand qapı heste. Əvon arasında: * Brandenburger Tor * Potsdamer Tor * Hallesches Tor * Schlesisches Tor * Frankfurter Tor * Oranienburger Tor * Hamburger Tor * Rosenthaler Tor hestin. Imro originalə taryxi šəhr qapı kimi yalnız Brandenburger Tor mandə. == Yomin Brandenburger Tor == Brandenburger Tor ilk variant 1734-nə sorədə Berlin Akzisemauer de pevə soxtə be. Cy imro binaiku sadə be ijən əsasən dı sütun ijən qapı elementoniku iborət be. Qapı Berliniku Brandenburg tərəf ro səpe dəbyə be. Cy səbəbi de ‘’‘Brandenburger Tor’’’ nom gəte. XVIII əsri axırədə Prussijə kral Friedrich Wilhelm II köhnə qapı əvəzədə daha monumentalə bina soxtə bej qəror gəte. == Təzə bina == 1788-nə sorədə təzə Brandenburger Tor tikinti bino be. Memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ be. Bina 1791-nə sorədə əsasən tamam be. 6 avqust 1791-nə sorədə hələ tam tamam nıbyə qapı ictimoi istifadəyə ačə kardə be. Qapı əvvəl ‘’‘Friedenstor’’’ — Sülh qapı — kimi mənalandırə kardə be. == Carl Gotthard Langhans == ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ 1732-nə sorədə bə dynjo ome ijən 1808-nə sorədə marde. Cy Prussijə memar be ijən Berlin klassisizm yomin vyžnijə nümayəndoniku gyləj hesab bedə. Brandenburger Tor cy ən zynəjə əsəre. Langhans layihə de qədimə Yunan memarijə elementon Berlin memarijə de pevə karde. == Propyläen nümunə == Brandenburger Tor dizaynədə [[Afina]] Akropol monumentalə giriş qapı — ‘’‘Propyläen’’’ — nümunə kimi istifadə kardə byə. Cy səbəbi de bina qədimə Yunan məbəd memarijə xatırlə karde. Brandenburger Tor Berlin klassisizm yomin ijən ən əhəmijətli abidoniku gyləje. == Memarijə == Brandenburger Tor qumdašiku soxtə byə monumentalə klassisist binae. Əsasə hissə: * 12 Dor sütun * beš keçid * Attika * Quadriga * dı yan bina iku iborəte. Šəhr daxil ijən xaric tərəfədə altı-altı Dor sütun heste. Belə de ümumilikdə 12 əsasə sütun heste. == Keçidon == Brandenburger Tor beš əsasə keçid heste. Taryxən mərkəzi keçid ən yüksək status heste ijən kral ailə, daha bəpeštə xüsusi rəsmi istifadəyə ayrə kardə byə. Başqa keçidon adi nəǧlijot ijən əholi de istifadə kardə bedən. Imro bütün ərazi əsasən piyadoon üçün istifadə bedə ijən avtomobil nəǧlijot qapı altiku normal şəkildə bə ro nışedə. == Dor sütunon == Tor sütunon Dor memarijə orderinəj. Dor order qədimə Yunan memarijə ən qədimə ijən sadə klassikə sütun üsluboniku gyləje. Brandenburger Tor sütunon monumentalə ijən ciddi görünüş doe. == Attika == Sütunon səpe monumentalə Attika heste. Attika mərkəzi hissə Quadriga üçün postament kimi xidmət karde. Əçi səpe həmən relyef ijən dekorativə elementon hestin. == Quadriga == [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|thumb|Brandenburger Tor səpe ‘’‘Quadriga’’’.]] Brandenburger Tor səpe məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə. Quadriga dörd at tərəfindən kašə kardə iki təkərli arabə heykəl kompozisijəje. Cy 1790–1793-nə soron arasında Johann Gottfried Schadow layihə de soxtə be. Mis ustası Emanuel Jury kompozisijə mis material de bə vyrə rosne. == Johann Gottfried Schadow == ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ 1764-nə sorədə Berlinədə bə dynjo ome. Cy Alman klassisizm ən zynəjə heykəltərašoniku gyləj be. Brandenburger Tor Quadriga cy dynjoədə ən zynəjə əsəroniku gyləje. Schadow həmən Prussijə kral ailə ijən Berlin fərhəngi de sıx əlaqə heste. == Quadriga mənosi == Originalə kompozisijədə arabə idarə kardə žən fiqur sülh gətirə ilahə kimi nəzərdə gəte byə. Bina ümumi proqram ‘’‘Friedenstor’’’ idejə de əlaqə heste. Bəpeštə Napoleon davon bəpeštə kompozisijə məna bir qədər dəyişə ijən Prussijə qələbə simvol kimi təfsir kardə be. == Dörd at == Quadriga dörd at paralel şəkildə arabə kašə kardən. Cy qədimə Roma ijən Yunan triumf ikonografijə de əlaqə heste. Quadriga Avropə monumentalə memarijədə qələbə, dövlət hakimijəti ja sülh simvol kimi istifadə kardə byə. == Napoleon 1806 == 1806-nə sorədə Prussijə Napoleon qarşısədə Jena-Auerstedt davədə məǧlub be. 27 oktjabr 1806-nə sorədə [[Napoleon Bonapart]] Berlinə daxil be. Cy Brandenburger Toriku triumfalə şəkildə keç karde. Napoleon Quadriga Paris tərəf aparde göstəriš doe. Quadriga sök kardə ijən Fyrəngyston tərəf nəǧl kardə be. Cy Alman ijən xüsusilə Prussijə ictimoi yaddašədə böyük alçalma simvol be. == Quadriga Parisədə == Quadriga 1806-nə soriku Parisədə mande. Napoleon cy Parisədə istifadə karde plan heste, amma kompozisijə daimi şəkildə istənə vyrədə qurə nıbe. 1813–1814-nə soronədə Napoleon məǧlub bej bəpeštə Prussijə qošunon Quadriga geri gəten. == Quadriga Berlin tərəf qayde == 1814-nə sorədə Quadriga Berlin tərəf qaytarə be. Cy hadisə Berlin əholi üçün böyük qələbə simvol be. Bəpeštə memar ‘’‘Karl Friedrich Schinkel’’’ Quadriga dizaynədə dəyişijon təklif karde. Žən fiqur ələdə Prussijə qartal ijən Dəmir Xač hestə nišon əlavə kardə be. Belə de sülh simvol de yanaši Prussijə qələbə mənosi həm güclu be. == Pariser Platz nom == Napoleon səpe qələbə ijən Paris tərəf yürüş bəpeštə Brandenburger Tor Şərq tərəf meydan ‘’‘Pariser Platz’’’ nom gəte. Nom 1814-nə sorədə Paris gəte bej xatirə de doe byə. == XIX əsr == XIX əsrədə Brandenburger Tor Prussijə ijən bəpeštə Almanijə imperijə ən vyžnijə dövlət simvoloniku gyləj be. Kral, hərbi parad ijən rəsmi mərasimon qapı de sıx əlaqə hestin. 1871-nə sorədə Fyrəngyston-Prussijə dav bəpeštə qələbə paradon Berlinədə bə vyrə rosnə bən. Brandenburger Tor qələbə paradon əsasə simvolikə vyroniku gyləj be. == Almanijə imperijə dövr == 1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə be ijən Berlin pajtaxt be. Brandenburger Tor təzə imperijə dövlət mərasimonədə xüsusi roli heste. Tor kəno Pariser Platz Almanijə aristokratijə, səfirijə ijən yüksək ictimoi həyot mərkəzoniku gyləj be. == Unter den Linden de əlaqə == Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb son nöqtəje. Unter den Linden Prussijə kral sarayiku Brandenburger Tor tərəf ro hest be. Cy Berlin ən reprezentativə šəhr oxoniku gyləj be. == Weimar Respublikə == 1918-nə sorədə Almanijə imperijə süqut karde. Brandenburger Tor Weimar Respublikə dövrədə həmən Berlin ən vyžnijə ictimoi ijən sijosijə abidoniku gyləj mande. Müxtəlifə nümayiş, yürüş ijən sijosijə mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən. == Nasional-sosializm == 30 janvar 1933-nə sorədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler təyin kardə be. Eyni šəv nasional-sosialist SA ijən başqa təşkilaton məşəl yürüş Berlin mərkəziku, o cümlədən Brandenburger Toriku bə ro ši. Belə de Tor nasional-sosialist hakimijəti başlanğıc simvolikə səhnoniku gyləj be. Nasional-sosialist dövrədə Brandenburger Tor dövlət propagandə şəkilon ijən mərasimonədə ve istifadə kardə be. == II Dynjo dav == [[II Dynjo dav]]ədə Berlin ağır bombardman ijən küçə davon məruz mande. Brandenburger Tor həmən ve ziyan gəte. Ətraf Pariser Platz binalon praktikə demək olar tamamilə xarab bən. Tor yšti əsasə konstruksijə de ayaǧa mande, amma sütun, relyef ijən Quadriga ve zədələnə bən. == 1945 Berlin dav == Aprel–maj 1945-nə soronədə Berlin Sovet ijən Alman qošunon arasında ağırə dav mərkəz be. Brandenburger Tor Reichstag kəno dəbyə bej səbəbi de son davon mərkəzi regiononiku gyləj be. Dav bəpeštə Tor xarabə Berlin ən məşhurə şəkiloniku gyləj be. == Quadriga dav bəpeštə == II Dynjo dav bəpeštə originalə Quadriga çox ağır zədələnə be. 1950-nə soronədə Tor ijən Quadriga Berlin Şərq ijən Qərb idarəçiliyi əməkdašliǧi de bərpa kardə bən. Quadriga 1958-nə sorədə yenidən Tor səpe yerləşdirə be. == Berlin čo bej == 1945-nə sorə bəpeštə Berlin dörd okupasijə sektorədə čo kardə be. Brandenburger Tor Sovet sektor daxilində, amma Britanijə sektor sərhəd lap kəno dəbyə. Belə de Tor Soyuǧ dav sijosijə coǧrafijə ən simvolikə vyroniku gyləj be. == 17 ijun 1953 == 1953-nə sori 17 ijunədə Şərq Berlinədə fəhlə etirazon bə vyrə rosi. Brandenburger Tor ətrafı həmən gərginlik ijən nümayişon səhnə be. Bəpeštə Qərb Berlin Brandenburger Toriku Qərb tərəf uzanə ro ‘’‘Straße des 17. Juni’’’ nom gəte. == Berlin divar soxtə bej == 13 avqust 1961-nə sorədə DDR rəhbərijəti Berlin daxilində sərhəd bağ karde. Bəpeštə [[Berlin divar]] soxtə be. Brandenburger Tor Şərq Berlin tərəfində, birbaşa sərhəd zonədə mande. Qapı nə Şərq Berlin, nə Qərb Berlin adi əholi üçün sərbəst əlçatan be. Tor dı sijosijə sistem arasında qošun, divar, tikanlı məftil ijən sərhəd qurğon arasında təcrid kardə be. == Pariser Platz sərhəd zonə == 1961-nə soriku Pariser Platz Berlin divar sərhəd zonə daxil be. Meydan ictimoi həyotiku praktikə yox be. Davku əvvəl meydan ətrafədə hestə binalon jolə hissə artıq dağıdılmış be. Belə de Brandenburger Tor boşə, bağlı sərhəd zonədə tək dayandə monumentalə bina kimi görünə. == Berlin čo bej simvol == 1961–1989-nə soron arasında Brandenburger Tor Berlin ijən Almanijə čo bej ən güclu simvoloniku gyləj be. Dynjo media şəkilonədə qapı arxədə Berlin divar de tez-tez nišon doe bedə. Tor siyasi mənada Almanijə Şərq ijən Qərb hissəon arasında bağlı qapı simvol be. == John F. Kennedy == 1963-nə sorədə ABŞ prezidenti [[John F. Kennedy]] Qərb Berlin ziyarət karde. Cy Brandenburger Tor ətrafədə həmən mande. DDR tərəf böyük pankarton asə be ki Kennedy Şərq Berlinə vində nıbəžən. Kennedy bəpeštə Rathaus Schöneberg qarşısədə məşhurə ‘’‘Ich bin ein Berliner’’’ çıxış karde. == Ronald Reagan == 12 ijun 1987-nə sorədə ABŞ prezidenti ‘’‘Ronald Reagan’’’ Brandenburger Tor Qərb tərəfədə çıxış karde. Cy Sovet rəhbər Mixail Qorbaçov tərəf məşhurə çağırış karde ki Berlin divar ačə karde. Cy çıxış Soyuǧ dav ən zynəjə siyasi çıxışoniku gyləj be. == Berlin divar ačə bej == 1989-nə sorədə DDR sijosijə böhran dərin be. 9 noyabr 1989-nə sorədə Berlin sərhəd keçidon ačə bən. Minon odəm Berlin divar tərəf omen. Brandenburger Tor ətrafədə həm böyük ictimoi toplanışon bə vyrə rosnə bən. Tor dərhal Berlin divar süquti ən zynəjə vizualə simvoloniku gyləj be. == Tor rəsmi ačə bej == Berlin divar 9 noyabr 1989-nə sorədə praktikə ačə bej de yanaši Brandenburger Tor özü hələ bir müddət bağlı mande. ‘’‘22 dekabr 1989-nə sorədə’’’ Brandenburger Tor rəsmi şəkildə piyada keçid üçün təzədən ačə kardə be. Qərb Almanijə kansler Helmut Kohl ijən Şərq Almanijə rəhbər Hans Modrow mərasimədə ištirok kardən. Minon odəm əjo toplanə be. Cy Almanijə pevə omey tərəf ən vyžnijə simvolikə hadisəoniku gyləj be. == 1990 Almanijə pevə omey == 3 oktjabr 1990-nə sorədə Şərq ijən Qərb Almanijə pevə omen. Brandenburger Tor vahidə Almanijə ən zynəjə dövlət simvoloniku gyləj be. Təzə dövlət bayramon, konserton ijən ictimoi mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən. == Pariser Platz yenidən soxtə bej == Almanijə pevə omey bəpeštə Pariser Platz geniş şəkildə yenidən soxtə be. II Dynjo dav ijən Berlin čo bej səbəbi de meydan köhnə binalon demək olar hamısı yox be. 1990-nə ijən 2000-nə soronədə meydan taryxi šəhr plan əsosədə yenidən qurə be. == Hotel Adlon == Brandenburger Tor Şərq tərəf Pariser Platz kəno məşhurə ‘’‘Hotel Adlon’’’ dəbyə. Originalə Hotel Adlon 1907-nə sorədə ačə be ijən Avropə ən məşhurə lüks hoteloniku gyləj be. II Dynjo dav bəpeštə bina böyük hissə xarab be. Təzə Hotel Adlon Kempinski 1997-nə sorədə ačə kardə be. == Səfirijəton == Pariser Platz kəno ABŞ ijən Fyrəngyston səfirijəton dəbyən. Britanijə ijən Rusiya səfirijəton həm yaxın regionədə hestin. Belə de Brandenburger Tor ətrafı Almanijə diplomatikə mərkəzoniku gyləje. == Akademie der Künste == ‘’‘Akademie der Künste’’’ Pariser Platz cənubi tərəfədə dəbyə. Təşkilat Almanijə ən qədimə sənət akademijoniku gyləje. Təzə bina Almanijə pevə omey bəpeštə soxtə be. == 2000-nə soron bərpa == 2000–2002-nə soronədə Brandenburger Tor geniş bərpa kardə be. Qumdaš səthon, sütunon, dekorativə elementon ijən konstruksijə təmir kardə bən. 3 oktjabr 2002-nə sorədə Tor bərpa bəpeštə böyük mərasim de yenidən ictimoijə təqdim kardə be. == Avtomobil nəǧlijot == Taryxən Brandenburger Tor avtomobil ijən nəǧlijot de istifadə kardə bedə. Almanijə pevə omey bəpeštə ətraf nəǧlijot tədricən məhdud kardə be. Imro Tor özü ijən Pariser Platz böyük hissə piyado zonəje. Cy abidə qorunma ijən turistijə istifadə de əlverişli şərait soxtə. == Meydanon == Brandenburger Tor dı tərəfində dı vyžnijə meydan heste. Şərqədə ‘’‘Pariser Platz’’’. Qərbədə ‘’‘Platz des 18. März’’’. == Platz des 18. März == Platz des 18. März nom dı Almanijə demokratikə taryxi hadisə de əlaqə heste. 18 mart 1848-nə sorədə Berlin Mart inqilab barrikada davon bə vyrə rosi. 18 mart 1990-nə sorədə isə Şərq Almanijədə yomin ijən son azadə Volkskammer seçki bə vyrə rosi. Cy səbəbi de meydan Almanijə demokratikə taryx simvolikə nom heste. == Brandenburger Tor ijən Tiergarten == Tor Qərb tərəfədə birbaşa Tiergarten bino bedə. Əjo Straße des 17. Juni Siegessäule tərəf šedə. Taryxən Brandenburger Tor Berlin šəhriku kral šikar mešəsi Tiergarten tərəf çıxış qapıoniku gyləj be. == Brandenburger Tor ijən Reichstag == [[Reichstagsgebäude]] Brandenburger Toriku bir qədər šimol-Qərbədə dəbyə. Imro [[Bundestag]] əjo fəaliyyət karde. Brandenburger Tor, Reichstag ijən Bundeskanzleramt pevə Berlin federativə sijosijə kvartal ən zynəjə abidon soxtən. == Simvol == Brandenburger Tor taryx ərzində čur-bə-čurə mənon heste. Cy: * Prussijə kral hakimijəti; * hərbi qələbə; * Almanijə imperijə; * Berlin čo bej; * Soyuǧ dav; * Berlin divar; * Almanijə pevə omey; * Avropə sülh ijən demokratijə de əlaqə heste. Imro ən güclu mənosi Berlin divar süqut ijən Almanijə pevə omey de əlaqə heste. == Dövlət mərasimon == Brandenburger Tor Almanijə vyžnijə ictimoi ijən dövlət tədbiron üçün istifadə bedə. 3 oktjabr Almanijə Vahidlik ruži münasibəti de müxtəlifə tədbiron əjo bə vyrə rosnə bən. Xarici dövlət rəhbəron həm Berlin ziyarətədə Tor ətraf ziyarət karde bəžən. == Təzə sor mərasim == Brandenburger Tor Berlin Təzə sor mərasimon ən zynəjə vyrəoniku gyləje. 31 dekabrədə ve odəm Straße des 17. Juni ijən qapı ətrafədə toplanə be bəžən. Konserton ijən böyük ictimoi tədbiron təşkil kardə bedən. == Futbol ijən idman tədbiron == Brandenburger Tor böyük futbol turniron vaxtədə həm ictimoi azarkeš mərkəz kimi istifadə kardə bedə. 2006-nə sorə Almanijədə futbol Dynjo kuboki vaxtədə Straße des 17. Juni səpe böyük Fanmeile soxtə be. Bəpeštə başqa futbol çempionatonədə həm cy ənənə davam karde. == Berlin Marathon == Berlin Marathon maršrut Brandenburger Tor de sıx əlaqə heste. Yarış son kilometrədə Unter den Linden ijən Brandenburger Tor ətrafiku bə ro šedə. Tor marafon ən zynəjə foto ijən televizijə görüntüoniku gyləje. == Turizm == Brandenburger Tor Berlin ən ve ziyarət kardə turistijə vyroniku gyləje. Cy ačə ictimoi šəhr məkanədə dəbyə. Tor ziyarət pulsuz-e. Yaxın turistijə vyron: * Reichstagsgebäude * Holocaust-Mahnmal * Tiergarten * Unter den Linden * Pariser Platz * Potsdamer Platz * Museumsinsel hestin. == Gecə işıqlandırma == Brandenburger Tor gecə işıqlandırə bedə. Xüsusi siyasi, ictimoi ja beynəlxəlǧi hadisəon zamanı Tor müxtəlifə işıq dizayn de işıqlandırə be bəžən. Cy görüntü media vasitə de dynjoədə ve yayılə. == Təhlükəsizlik == Brandenburger Tor Almanijə pajtaxt ən zynəjə ijən ve ziyarət kardə vyroniku gyləj bej səbəbi de xüsusi təhlükəsizlik tədbiron heste. Böyük ictimoi tədbiron vaxtədə polis ərazidə giriş ijən nəǧlijot kontrol karde. == Mədəniyyətədə == Brandenburger Tor Almanijə kino, televizijə, ədəbijo, rəsm, foto ijən reklamədə tez-tez istifadə kardə simvole. Cy şəkil Almanijə ijən Berlin tanıtımı üçün dynjoədə istifadə bedə. == Pul ijən sikkəon == Brandenburger Tor Almanijə müxtəlifə pul, medal, poçt markası ijən xatirə əšjon səpe təsvir kardə byə. Almanijə 10, 20 ijən 50 avro sent sikkəon arxa tərəfədə Brandenburger Tor təsvir heste. Cy Almanijə Avropə daxilində vahidlik ijən ačə sərhəd idejə de əlaqə doe bedə. == Poçt markon == Almanijə müxtəlifə taryxi dövronədə Brandenburger Tor şəkli hestə poçt markon burax karde. Həm Şərq Almanijə, həm Qərb Almanijə, həmən vahidə Almanijə Tor simvoliku istifadə kardən. == Memarijə təsir == Brandenburger Tor klassisist memarijə Almanijədə yayılə bejədə xüsusi rolyš heste. Cy qədimə Yunan memarijə formon Alman dövlət memarijə de pevə karde. Bina bəpeštə Prussijə klassisizm inkişafədə nümunə be. == Yeganə mandə Berlin qapı == Berlin Akzisemauer XIX əsrədə sök kardə be. Başqa šəhr qapıon həm tədricən yox bən. Brandenburger Tor isə monumentalə ijən siyasi əhəmijəti səbəbi de saxlanə mande. Imro cy qədimə Berlin šəhr qapı sistemiku fiziki şəkildə mandə ən vyžnijə abidəje. == Brandenburger Tor barədə əsasə tarixlər == * 1734 — yomin sadə Brandenburger Tor soxtə be * 1788 — imro bina tikinti bino be * 1791 — təzə Tor ačə kardə be * 1793 — Quadriga tamam kardə be * 1806 — Napoleon Quadriga Paris tərəf aparde * 1814 — Quadriga Berlin tərəf qaytarə be * 1871 — Almanijə imperijə dövr bino be * 1933 — nasional-sosialist məşəl yürüşon Toriku bə ro ši * 1945 — II Dynjo dav axırədə Tor ağır zədələnə be * 1958 — Quadriga bərpa bəpeštə yenidən Tor səpe yerləşdirə be * 1961 — Berlin divar soxtə be, Tor sərhəd zonədə mande * 1987 — Ronald Reagan Tor kəno çıxış karde * 9 noyabr 1989 — Berlin divar ačə be * 22 dekabr 1989 — Brandenburger Tor rəsmi təzədən ačə kardə be * 3 oktjabr 1990 — Almanijə pevə ome * 2000–2002 — Tor əsaslı bərpa kardə be * 3 oktjabr 2002 — bərpa bəpeštə təzədən ačə kardə be == Qalerejə == <gallery class=center caption="Brandenburger Tor"> Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|Brandenburger Tor Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|Quadriga Brandenburger_Tor_abends.jpg|Brandenburger Tor šəv Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|Tiergarten tərəfiku Berlin mərkəzi </gallery> == Umžən vinde == * [[Berlin]] * [[Almanijə]] * [[Berlin divar]] * [[Bundestag]] * [[Reichstagsgebäude]] * [[Unter den Linden]] * [[Tiergarten]] * [[Pariser Platz]] == Mənbə == * [https://denkmaldatenbank.berlin.de/daobj.php?obj_dok_nr=09065019 Landesdenkmalamt Berlin — Brandenburger Tor] * [https://www.berlin.de/sehenswuerdigkeiten/3560266-3558930-brandenburger-tor.html Berlin.de — Brandenburger Tor] * [https://www.visitberlin.de/de/brandenburger-tor visitBerlin — Brandenburger Tor] * [https://www.berlin.de/geschichte/ Berlin.de — Berlin taryx] * [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Berlin divar ijən Almanijə pevə omey] [[Tispir:Berlin]] [[Tispir:Berlin abidon]] [[Tispir:Almanijə taryx]] om31zgjuhamzlvcjgopzwo4cl6pr8hh 126158 126157 2026-09-05T06:40:19Z Zındənim 57304 /* Tojə binə */ 126158 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|thumb|’’‘Brandenburger Tor’’’ [[Berlin]]ədə.]] ‘’‘Brandenburger Tor’’’ (almani: ‘‘Brandenburger Tor’’) — [[Berlin]] ijən [[Almanijə]] ən zynəjə taryxi abidon ijən simvoloniku gyləje. Cy Berlin mərkəzədə, ‘’‘Pariser Platz’’’ ijən ‘’‘Platz des 18. März’’’ arasında dəbyə. Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb tərəfədə ijən ‘’‘Tiergarten’’’ Şərq kəno dəbyə. Imro Brandenburger Tor Almanijə pevə omey, Berlin ijən Almanijə demokratikə taryx ən zynəjə simvoloniku gyləj hesab bedə. Imro hestə bina 1788–1791-nə soron arasında Prussijə kral ‘’‘Friedrich Wilhelm II’’’ sifariši de memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ tərəfindən layihə kardə ijən soxtə be. Bina qədimə Yunan memarijə, xüsusilə [[Afina]] Akropol ‘’‘Propyläen’’’-iku ilham gəte. Brandenburger Tor Berlin qədimə šəhr qapıoniku imro mandə yeganə qapıje. Əçi səpe heykəltəraş ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ layihə kardə məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə. == Vyrə == Brandenburger Tor Berlin ‘’‘Mitte’’’ rayonədə dəbyə. Şərq tərəfədə: * Pariser Platz * Unter den Linden * Hotel Adlon * Akademie der Künste * ABŞ səfirijə hestin. Qərb tərəfədə: * Platz des 18. März * Tiergarten * Straße des 17. Juni * Siegessäule tərəf ro šedə. Šimol tərəfədə Reichstagsgebäude ijən [[Bundestag]] dəbyə. Brandenburger Tor Almanijə federativə sijosijə mərkəziku čanq addım məsafədəje. == Köhnə Berlin qapıon == XVIII əsrədə Berlin Akzisemauer nom de vergi ijən gömrük divari de əhatə kardə byə. Cy divar Berlin hərbi müdafiə divariku ve, əsasən šəhr bə daxil byə maloniku vergi gəte üçün istifadə bedə. Divarədə čand qapı heste. Əvon arasında: * Brandenburger Tor * Potsdamer Tor * Hallesches Tor * Schlesisches Tor * Frankfurter Tor * Oranienburger Tor * Hamburger Tor * Rosenthaler Tor hestin. Imro originalə taryxi šəhr qapı kimi yalnız Brandenburger Tor mandə. == Yomin Brandenburger Tor == Brandenburger Tor ilk variant 1734-nə sorədə Berlin Akzisemauer de pevə soxtə be. Cy imro binaiku sadə be ijən əsasən dı sütun ijən qapı elementoniku iborət be. Qapı Berliniku Brandenburg tərəf ro səpe dəbyə be. Cy səbəbi de ‘’‘Brandenburger Tor’’’ nom gəte. XVIII əsri axırədə Prussijə kral Friedrich Wilhelm II köhnə qapı əvəzədə daha monumentalə bina soxtə bej qəror gəte. == Tojə binə == 1788-nə sorədə tojə Brandenburger Tor tikinti bino be. Memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ be. Bina 1791-nə sorədə əsasən tamam be. 6 avqust 1791-nə sorədə hələ tam tamam nıbyə qapı ictimoi istifadəyə ačə kardə be. Kəybə əvvəl ‘’‘Friedenstor’’’ — Sülhi kəybə — kimi mənalandırə kardə be. == Carl Gotthard Langhans == ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ 1732-nə sorədə bə dynjo ome ijən 1808-nə sorədə marde. Cy Prussijə memar be ijən Berlin klassisizm yomin vyžnijə nümayəndoniku gyləj hesab bedə. Brandenburger Tor cy ən zynəjə əsəre. Langhans layihə de qədimə Yunan memarijə elementon Berlin memarijə de pevə karde. == Propyläen nümunə == Brandenburger Tor dizaynədə [[Afina]] Akropol monumentalə giriş qapı — ‘’‘Propyläen’’’ — nümunə kimi istifadə kardə byə. Cy səbəbi de bina qədimə Yunan məbəd memarijə xatırlə karde. Brandenburger Tor Berlin klassisizm yomin ijən ən əhəmijətli abidoniku gyləje. == Memarijə == Brandenburger Tor qumdašiku soxtə byə monumentalə klassisist binae. Əsasə hissə: * 12 Dor sütun * beš keçid * Attika * Quadriga * dı yan bina iku iborəte. Šəhr daxil ijən xaric tərəfədə altı-altı Dor sütun heste. Belə de ümumilikdə 12 əsasə sütun heste. == Keçidon == Brandenburger Tor beš əsasə keçid heste. Taryxən mərkəzi keçid ən yüksək status heste ijən kral ailə, daha bəpeštə xüsusi rəsmi istifadəyə ayrə kardə byə. Başqa keçidon adi nəǧlijot ijən əholi de istifadə kardə bedən. Imro bütün ərazi əsasən piyadoon üçün istifadə bedə ijən avtomobil nəǧlijot qapı altiku normal şəkildə bə ro nışedə. == Dor sütunon == Tor sütunon Dor memarijə orderinəj. Dor order qədimə Yunan memarijə ən qədimə ijən sadə klassikə sütun üsluboniku gyləje. Brandenburger Tor sütunon monumentalə ijən ciddi görünüş doe. == Attika == Sütunon səpe monumentalə Attika heste. Attika mərkəzi hissə Quadriga üçün postament kimi xidmət karde. Əçi səpe həmən relyef ijən dekorativə elementon hestin. == Quadriga == [[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|thumb|Brandenburger Tor səpe ‘’‘Quadriga’’’.]] Brandenburger Tor səpe məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə. Quadriga dörd at tərəfindən kašə kardə iki təkərli arabə heykəl kompozisijəje. Cy 1790–1793-nə soron arasında Johann Gottfried Schadow layihə de soxtə be. Mis ustası Emanuel Jury kompozisijə mis material de bə vyrə rosne. == Johann Gottfried Schadow == ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ 1764-nə sorədə Berlinədə bə dynjo ome. Cy Alman klassisizm ən zynəjə heykəltərašoniku gyləj be. Brandenburger Tor Quadriga cy dynjoədə ən zynəjə əsəroniku gyləje. Schadow həmən Prussijə kral ailə ijən Berlin fərhəngi de sıx əlaqə heste. == Quadriga mənosi == Originalə kompozisijədə arabə idarə kardə žən fiqur sülh gətirə ilahə kimi nəzərdə gəte byə. Bina ümumi proqram ‘’‘Friedenstor’’’ idejə de əlaqə heste. Bəpeštə Napoleon davon bəpeštə kompozisijə məna bir qədər dəyişə ijən Prussijə qələbə simvol kimi təfsir kardə be. == Dörd at == Quadriga dörd at paralel şəkildə arabə kašə kardən. Cy qədimə Roma ijən Yunan triumf ikonografijə de əlaqə heste. Quadriga Avropə monumentalə memarijədə qələbə, dövlət hakimijəti ja sülh simvol kimi istifadə kardə byə. == Napoleon 1806 == 1806-nə sorədə Prussijə Napoleon qarşısədə Jena-Auerstedt davədə məǧlub be. 27 oktjabr 1806-nə sorədə [[Napoleon Bonapart]] Berlinə daxil be. Cy Brandenburger Toriku triumfalə şəkildə keç karde. Napoleon Quadriga Paris tərəf aparde göstəriš doe. Quadriga sök kardə ijən Fyrəngyston tərəf nəǧl kardə be. Cy Alman ijən xüsusilə Prussijə ictimoi yaddašədə böyük alçalma simvol be. == Quadriga Parisədə == Quadriga 1806-nə soriku Parisədə mande. Napoleon cy Parisədə istifadə karde plan heste, amma kompozisijə daimi şəkildə istənə vyrədə qurə nıbe. 1813–1814-nə soronədə Napoleon məǧlub bej bəpeštə Prussijə qošunon Quadriga geri gəten. == Quadriga Berlin tərəf qayde == 1814-nə sorədə Quadriga Berlin tərəf qaytarə be. Cy hadisə Berlin əholi üçün böyük qələbə simvol be. Bəpeštə memar ‘’‘Karl Friedrich Schinkel’’’ Quadriga dizaynədə dəyişijon təklif karde. Žən fiqur ələdə Prussijə qartal ijən Dəmir Xač hestə nišon əlavə kardə be. Belə de sülh simvol de yanaši Prussijə qələbə mənosi həm güclu be. == Pariser Platz nom == Napoleon səpe qələbə ijən Paris tərəf yürüş bəpeštə Brandenburger Tor Şərq tərəf meydan ‘’‘Pariser Platz’’’ nom gəte. Nom 1814-nə sorədə Paris gəte bej xatirə de doe byə. == XIX əsr == XIX əsrədə Brandenburger Tor Prussijə ijən bəpeštə Almanijə imperijə ən vyžnijə dövlət simvoloniku gyləj be. Kral, hərbi parad ijən rəsmi mərasimon qapı de sıx əlaqə hestin. 1871-nə sorədə Fyrəngyston-Prussijə dav bəpeštə qələbə paradon Berlinədə bə vyrə rosnə bən. Brandenburger Tor qələbə paradon əsasə simvolikə vyroniku gyləj be. == Almanijə imperijə dövr == 1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə be ijən Berlin pajtaxt be. Brandenburger Tor təzə imperijə dövlət mərasimonədə xüsusi roli heste. Tor kəno Pariser Platz Almanijə aristokratijə, səfirijə ijən yüksək ictimoi həyot mərkəzoniku gyləj be. == Unter den Linden de əlaqə == Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb son nöqtəje. Unter den Linden Prussijə kral sarayiku Brandenburger Tor tərəf ro hest be. Cy Berlin ən reprezentativə šəhr oxoniku gyləj be. == Weimar Respublikə == 1918-nə sorədə Almanijə imperijə süqut karde. Brandenburger Tor Weimar Respublikə dövrədə həmən Berlin ən vyžnijə ictimoi ijən sijosijə abidoniku gyləj mande. Müxtəlifə nümayiş, yürüş ijən sijosijə mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən. == Nasional-sosializm == 30 janvar 1933-nə sorədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler təyin kardə be. Eyni šəv nasional-sosialist SA ijən başqa təşkilaton məşəl yürüş Berlin mərkəziku, o cümlədən Brandenburger Toriku bə ro ši. Belə de Tor nasional-sosialist hakimijəti başlanğıc simvolikə səhnoniku gyləj be. Nasional-sosialist dövrədə Brandenburger Tor dövlət propagandə şəkilon ijən mərasimonədə ve istifadə kardə be. == II Dynjo dav == [[II Dynjo dav]]ədə Berlin ağır bombardman ijən küçə davon məruz mande. Brandenburger Tor həmən ve ziyan gəte. Ətraf Pariser Platz binalon praktikə demək olar tamamilə xarab bən. Tor yšti əsasə konstruksijə de ayaǧa mande, amma sütun, relyef ijən Quadriga ve zədələnə bən. == 1945 Berlin dav == Aprel–maj 1945-nə soronədə Berlin Sovet ijən Alman qošunon arasında ağırə dav mərkəz be. Brandenburger Tor Reichstag kəno dəbyə bej səbəbi de son davon mərkəzi regiononiku gyləj be. Dav bəpeštə Tor xarabə Berlin ən məşhurə şəkiloniku gyləj be. == Quadriga dav bəpeštə == II Dynjo dav bəpeštə originalə Quadriga çox ağır zədələnə be. 1950-nə soronədə Tor ijən Quadriga Berlin Şərq ijən Qərb idarəçiliyi əməkdašliǧi de bərpa kardə bən. Quadriga 1958-nə sorədə yenidən Tor səpe yerləşdirə be. == Berlin čo bej == 1945-nə sorə bəpeštə Berlin dörd okupasijə sektorədə čo kardə be. Brandenburger Tor Sovet sektor daxilində, amma Britanijə sektor sərhəd lap kəno dəbyə. Belə de Tor Soyuǧ dav sijosijə coǧrafijə ən simvolikə vyroniku gyləj be. == 17 ijun 1953 == 1953-nə sori 17 ijunədə Şərq Berlinədə fəhlə etirazon bə vyrə rosi. Brandenburger Tor ətrafı həmən gərginlik ijən nümayişon səhnə be. Bəpeštə Qərb Berlin Brandenburger Toriku Qərb tərəf uzanə ro ‘’‘Straße des 17. Juni’’’ nom gəte. == Berlin divar soxtə bej == 13 avqust 1961-nə sorədə DDR rəhbərijəti Berlin daxilində sərhəd bağ karde. Bəpeštə [[Berlin divar]] soxtə be. Brandenburger Tor Şərq Berlin tərəfində, birbaşa sərhəd zonədə mande. Qapı nə Şərq Berlin, nə Qərb Berlin adi əholi üçün sərbəst əlçatan be. Tor dı sijosijə sistem arasında qošun, divar, tikanlı məftil ijən sərhəd qurğon arasında təcrid kardə be. == Pariser Platz sərhəd zonə == 1961-nə soriku Pariser Platz Berlin divar sərhəd zonə daxil be. Meydan ictimoi həyotiku praktikə yox be. Davku əvvəl meydan ətrafədə hestə binalon jolə hissə artıq dağıdılmış be. Belə de Brandenburger Tor boşə, bağlı sərhəd zonədə tək dayandə monumentalə bina kimi görünə. == Berlin čo bej simvol == 1961–1989-nə soron arasında Brandenburger Tor Berlin ijən Almanijə čo bej ən güclu simvoloniku gyləj be. Dynjo media şəkilonədə qapı arxədə Berlin divar de tez-tez nišon doe bedə. Tor siyasi mənada Almanijə Şərq ijən Qərb hissəon arasında bağlı qapı simvol be. == John F. Kennedy == 1963-nə sorədə ABŞ prezidenti [[John F. Kennedy]] Qərb Berlin ziyarət karde. Cy Brandenburger Tor ətrafədə həmən mande. DDR tərəf böyük pankarton asə be ki Kennedy Şərq Berlinə vində nıbəžən. Kennedy bəpeštə Rathaus Schöneberg qarşısədə məşhurə ‘’‘Ich bin ein Berliner’’’ çıxış karde. == Ronald Reagan == 12 ijun 1987-nə sorədə ABŞ prezidenti ‘’‘Ronald Reagan’’’ Brandenburger Tor Qərb tərəfədə çıxış karde. Cy Sovet rəhbər Mixail Qorbaçov tərəf məşhurə çağırış karde ki Berlin divar ačə karde. Cy çıxış Soyuǧ dav ən zynəjə siyasi çıxışoniku gyləj be. == Berlin divar ačə bej == 1989-nə sorədə DDR sijosijə böhran dərin be. 9 noyabr 1989-nə sorədə Berlin sərhəd keçidon ačə bən. Minon odəm Berlin divar tərəf omen. Brandenburger Tor ətrafədə həm böyük ictimoi toplanışon bə vyrə rosnə bən. Tor dərhal Berlin divar süquti ən zynəjə vizualə simvoloniku gyləj be. == Tor rəsmi ačə bej == Berlin divar 9 noyabr 1989-nə sorədə praktikə ačə bej de yanaši Brandenburger Tor özü hələ bir müddət bağlı mande. ‘’‘22 dekabr 1989-nə sorədə’’’ Brandenburger Tor rəsmi şəkildə piyada keçid üçün təzədən ačə kardə be. Qərb Almanijə kansler Helmut Kohl ijən Şərq Almanijə rəhbər Hans Modrow mərasimədə ištirok kardən. Minon odəm əjo toplanə be. Cy Almanijə pevə omey tərəf ən vyžnijə simvolikə hadisəoniku gyləj be. == 1990 Almanijə pevə omey == 3 oktjabr 1990-nə sorədə Şərq ijən Qərb Almanijə pevə omen. Brandenburger Tor vahidə Almanijə ən zynəjə dövlət simvoloniku gyləj be. Təzə dövlət bayramon, konserton ijən ictimoi mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən. == Pariser Platz yenidən soxtə bej == Almanijə pevə omey bəpeštə Pariser Platz geniş şəkildə yenidən soxtə be. II Dynjo dav ijən Berlin čo bej səbəbi de meydan köhnə binalon demək olar hamısı yox be. 1990-nə ijən 2000-nə soronədə meydan taryxi šəhr plan əsosədə yenidən qurə be. == Hotel Adlon == Brandenburger Tor Şərq tərəf Pariser Platz kəno məşhurə ‘’‘Hotel Adlon’’’ dəbyə. Originalə Hotel Adlon 1907-nə sorədə ačə be ijən Avropə ən məşhurə lüks hoteloniku gyləj be. II Dynjo dav bəpeštə bina böyük hissə xarab be. Təzə Hotel Adlon Kempinski 1997-nə sorədə ačə kardə be. == Səfirijəton == Pariser Platz kəno ABŞ ijən Fyrəngyston səfirijəton dəbyən. Britanijə ijən Rusiya səfirijəton həm yaxın regionədə hestin. Belə de Brandenburger Tor ətrafı Almanijə diplomatikə mərkəzoniku gyləje. == Akademie der Künste == ‘’‘Akademie der Künste’’’ Pariser Platz cənubi tərəfədə dəbyə. Təşkilat Almanijə ən qədimə sənət akademijoniku gyləje. Təzə bina Almanijə pevə omey bəpeštə soxtə be. == 2000-nə soron bərpa == 2000–2002-nə soronədə Brandenburger Tor geniş bərpa kardə be. Qumdaš səthon, sütunon, dekorativə elementon ijən konstruksijə təmir kardə bən. 3 oktjabr 2002-nə sorədə Tor bərpa bəpeštə böyük mərasim de yenidən ictimoijə təqdim kardə be. == Avtomobil nəǧlijot == Taryxən Brandenburger Tor avtomobil ijən nəǧlijot de istifadə kardə bedə. Almanijə pevə omey bəpeštə ətraf nəǧlijot tədricən məhdud kardə be. Imro Tor özü ijən Pariser Platz böyük hissə piyado zonəje. Cy abidə qorunma ijən turistijə istifadə de əlverişli şərait soxtə. == Meydanon == Brandenburger Tor dı tərəfində dı vyžnijə meydan heste. Şərqədə ‘’‘Pariser Platz’’’. Qərbədə ‘’‘Platz des 18. März’’’. == Platz des 18. März == Platz des 18. März nom dı Almanijə demokratikə taryxi hadisə de əlaqə heste. 18 mart 1848-nə sorədə Berlin Mart inqilab barrikada davon bə vyrə rosi. 18 mart 1990-nə sorədə isə Şərq Almanijədə yomin ijən son azadə Volkskammer seçki bə vyrə rosi. Cy səbəbi de meydan Almanijə demokratikə taryx simvolikə nom heste. == Brandenburger Tor ijən Tiergarten == Tor Qərb tərəfədə birbaşa Tiergarten bino bedə. Əjo Straße des 17. Juni Siegessäule tərəf šedə. Taryxən Brandenburger Tor Berlin šəhriku kral šikar mešəsi Tiergarten tərəf çıxış qapıoniku gyləj be. == Brandenburger Tor ijən Reichstag == [[Reichstagsgebäude]] Brandenburger Toriku bir qədər šimol-Qərbədə dəbyə. Imro [[Bundestag]] əjo fəaliyyət karde. Brandenburger Tor, Reichstag ijən Bundeskanzleramt pevə Berlin federativə sijosijə kvartal ən zynəjə abidon soxtən. == Simvol == Brandenburger Tor taryx ərzində čur-bə-čurə mənon heste. Cy: * Prussijə kral hakimijəti; * hərbi qələbə; * Almanijə imperijə; * Berlin čo bej; * Soyuǧ dav; * Berlin divar; * Almanijə pevə omey; * Avropə sülh ijən demokratijə de əlaqə heste. Imro ən güclu mənosi Berlin divar süqut ijən Almanijə pevə omey de əlaqə heste. == Dövlət mərasimon == Brandenburger Tor Almanijə vyžnijə ictimoi ijən dövlət tədbiron üçün istifadə bedə. 3 oktjabr Almanijə Vahidlik ruži münasibəti de müxtəlifə tədbiron əjo bə vyrə rosnə bən. Xarici dövlət rəhbəron həm Berlin ziyarətədə Tor ətraf ziyarət karde bəžən. == Təzə sor mərasim == Brandenburger Tor Berlin Təzə sor mərasimon ən zynəjə vyrəoniku gyləje. 31 dekabrədə ve odəm Straße des 17. Juni ijən qapı ətrafədə toplanə be bəžən. Konserton ijən böyük ictimoi tədbiron təşkil kardə bedən. == Futbol ijən idman tədbiron == Brandenburger Tor böyük futbol turniron vaxtədə həm ictimoi azarkeš mərkəz kimi istifadə kardə bedə. 2006-nə sorə Almanijədə futbol Dynjo kuboki vaxtədə Straße des 17. Juni səpe böyük Fanmeile soxtə be. Bəpeštə başqa futbol çempionatonədə həm cy ənənə davam karde. == Berlin Marathon == Berlin Marathon maršrut Brandenburger Tor de sıx əlaqə heste. Yarış son kilometrədə Unter den Linden ijən Brandenburger Tor ətrafiku bə ro šedə. Tor marafon ən zynəjə foto ijən televizijə görüntüoniku gyləje. == Turizm == Brandenburger Tor Berlin ən ve ziyarət kardə turistijə vyroniku gyləje. Cy ačə ictimoi šəhr məkanədə dəbyə. Tor ziyarət pulsuz-e. Yaxın turistijə vyron: * Reichstagsgebäude * Holocaust-Mahnmal * Tiergarten * Unter den Linden * Pariser Platz * Potsdamer Platz * Museumsinsel hestin. == Gecə işıqlandırma == Brandenburger Tor gecə işıqlandırə bedə. Xüsusi siyasi, ictimoi ja beynəlxəlǧi hadisəon zamanı Tor müxtəlifə işıq dizayn de işıqlandırə be bəžən. Cy görüntü media vasitə de dynjoədə ve yayılə. == Təhlükəsizlik == Brandenburger Tor Almanijə pajtaxt ən zynəjə ijən ve ziyarət kardə vyroniku gyləj bej səbəbi de xüsusi təhlükəsizlik tədbiron heste. Böyük ictimoi tədbiron vaxtədə polis ərazidə giriş ijən nəǧlijot kontrol karde. == Mədəniyyətədə == Brandenburger Tor Almanijə kino, televizijə, ədəbijo, rəsm, foto ijən reklamədə tez-tez istifadə kardə simvole. Cy şəkil Almanijə ijən Berlin tanıtımı üçün dynjoədə istifadə bedə. == Pul ijən sikkəon == Brandenburger Tor Almanijə müxtəlifə pul, medal, poçt markası ijən xatirə əšjon səpe təsvir kardə byə. Almanijə 10, 20 ijən 50 avro sent sikkəon arxa tərəfədə Brandenburger Tor təsvir heste. Cy Almanijə Avropə daxilində vahidlik ijən ačə sərhəd idejə de əlaqə doe bedə. == Poçt markon == Almanijə müxtəlifə taryxi dövronədə Brandenburger Tor şəkli hestə poçt markon burax karde. Həm Şərq Almanijə, həm Qərb Almanijə, həmən vahidə Almanijə Tor simvoliku istifadə kardən. == Memarijə təsir == Brandenburger Tor klassisist memarijə Almanijədə yayılə bejədə xüsusi rolyš heste. Cy qədimə Yunan memarijə formon Alman dövlət memarijə de pevə karde. Bina bəpeštə Prussijə klassisizm inkişafədə nümunə be. == Yeganə mandə Berlin qapı == Berlin Akzisemauer XIX əsrədə sök kardə be. Başqa šəhr qapıon həm tədricən yox bən. Brandenburger Tor isə monumentalə ijən siyasi əhəmijəti səbəbi de saxlanə mande. Imro cy qədimə Berlin šəhr qapı sistemiku fiziki şəkildə mandə ən vyžnijə abidəje. == Brandenburger Tor barədə əsasə tarixlər == * 1734 — yomin sadə Brandenburger Tor soxtə be * 1788 — imro bina tikinti bino be * 1791 — təzə Tor ačə kardə be * 1793 — Quadriga tamam kardə be * 1806 — Napoleon Quadriga Paris tərəf aparde * 1814 — Quadriga Berlin tərəf qaytarə be * 1871 — Almanijə imperijə dövr bino be * 1933 — nasional-sosialist məşəl yürüşon Toriku bə ro ši * 1945 — II Dynjo dav axırədə Tor ağır zədələnə be * 1958 — Quadriga bərpa bəpeštə yenidən Tor səpe yerləşdirə be * 1961 — Berlin divar soxtə be, Tor sərhəd zonədə mande * 1987 — Ronald Reagan Tor kəno çıxış karde * 9 noyabr 1989 — Berlin divar ačə be * 22 dekabr 1989 — Brandenburger Tor rəsmi təzədən ačə kardə be * 3 oktjabr 1990 — Almanijə pevə ome * 2000–2002 — Tor əsaslı bərpa kardə be * 3 oktjabr 2002 — bərpa bəpeštə təzədən ačə kardə be == Qalerejə == <gallery class=center caption="Brandenburger Tor"> Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|Brandenburger Tor Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|Quadriga Brandenburger_Tor_abends.jpg|Brandenburger Tor šəv Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|Tiergarten tərəfiku Berlin mərkəzi </gallery> == Umžən vinde == * [[Berlin]] * [[Almanijə]] * [[Berlin divar]] * [[Bundestag]] * [[Reichstagsgebäude]] * [[Unter den Linden]] * [[Tiergarten]] * [[Pariser Platz]] == Mənbə == * [https://denkmaldatenbank.berlin.de/daobj.php?obj_dok_nr=09065019 Landesdenkmalamt Berlin — Brandenburger Tor] * [https://www.berlin.de/sehenswuerdigkeiten/3560266-3558930-brandenburger-tor.html Berlin.de — Brandenburger Tor] * [https://www.visitberlin.de/de/brandenburger-tor visitBerlin — Brandenburger Tor] * [https://www.berlin.de/geschichte/ Berlin.de — Berlin taryx] * [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Berlin divar ijən Almanijə pevə omey] [[Tispir:Berlin]] [[Tispir:Berlin abidon]] [[Tispir:Almanijə taryx]] dq4psmky4cd90440hapyuo1q283gtbu 0 20501 126164 2026-09-05T07:38:52Z Zındənim 57304 Created page with "'''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo..." 126164 wikitext text/x-wiki '''Qızlıvo''' (azərb. ''Qızılavar'') — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə die. Di [[Tolyš]] tarixi-coğrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo [[Masalu]] şəhəriku təxminən 5–8 km cənub tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Qızlıvo eyni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Qızlıvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte. Qızlıvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərq hissə əsasən ovəlyǧ ijən alçaq ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hündür ijən təpəli ərozijoniku iborəte. == Nom == Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Qızlıvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən başqa formonədə rast omedə. «Qızlıvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste. Gylə fərzijə görə, toponim «qızıl» ijən «var» komponentoniku soxtə bıə. «Var» İran mənşəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Qızılavar» nom «qızıl vyrə» ya «qırmızı vyrə» mənodə dərk kardə bejdə. Yerli Tolyšə forma — '''Qızlıvo''' — toponimi başqa cür izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «külək» mənodə bejdə. Xalq etimologijə görə, «qızıl» ym nomədə «isti» ya «quru» mənodə istifadə bıə ijən Qızlıvo «isti külək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə. Başqa izohədə «qızıl» sozi ərozi torpaqi qırmızı-qızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «qızıl rənginə torpaq byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə. Bəzi tarixi mənbonədə di '''Qızılabad''' nomədə həm qeyd kardə bıə. == Coğrafijə == Qızlıvo [[Masalu rəjon]]i cənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə. Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə müxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə. Qızlıvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərq tərəf [[Çayqıraq]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde. Masalu–Boradigah–Lankon ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərq hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alçaq ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hündür ijən təpəline. Di cənubi ərozi tono Kolatan çay rətedə. == Təbiət ijən həvo == Qızlıvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii şəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə. Di ijən əçi ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən çay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkinçilik ijən başqa təsərrüfat sahəon ro əlverişline. Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mülojim bejdə. Yaǧış miqdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde. == Tarix == === Qədim dovr === Qızlıvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni qədim dovroniku žiyey nišon doedən. Di ərozijədə '''Qızlıvo kurqanon''' nomədə dı kurqan heste. Ym kurqanon [[Tunc dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qorunə bejdən. Ym arxeoloži abidəon Qızlıvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlaşmə tarixi ən azı Tunc dovrədə bej nišon doedən. Di qəbriston tono byə '''Qoçabəy təpə''' həm kurqan tipli qədim abidə kimi tanınedə. === Orta əsron ijən sonə dovr === Qızlıvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə cənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə. Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi müxtəlif dövləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti]] tərkibədə bıə. XVIII əsrədə Masalu ijən Qızlıvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq]] tərkibədə bıən. === Rusiya imperijə dovrə === XIX əsrədə Tolyšə xanlıqi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Qızlıvo [[Lankon qəza]] tərkibədə bıə. 1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Qızlıvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə. Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi şiə müsəlmon kimi qeyd kardə bıə. Di dövlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi qeyd kardə bıə ijən ərozijədə məscid həm bıə. === XX əsr === XX əsri əvvəlloniku Qızlıvo Masalu ərozi mühüm dionədə gyləj bıə. Sovet hakimijəti dovrədə əkinçilik ijən heyvandarlıq kollektivləşdirə bıə, təhsil ijən ictimai infrastruktur inkişaf kardə bıə. 1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otaqiku iborət bıə, bəpeš əçi bina šeš otaqə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə. 1956-minə sorədə məktəb təzə bina koçə kardə bıə. === İkinci Dünya müharibə === 1941–1945-minə soron [[İkinci Dünya müharibə]] dovrədə Qızlıvo sakinoniku gylə qism Sovet İttifoqi hərbi qüvvəon tərkibədə cəbhə še. Diədə 1941–1945-minə soron müharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə. === Müstəqillik dovrə === [[1991]]-minə sorədə Azərbojčon müstəqillik bərpo kardeyku bəpeš Qızlıvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande. Di sakinon həmən ki Qarabağ müharibəonədə iştirak kardən. == Əholi == Qızlıvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə. {| class="wikitable" |- ! Sor ! Əholi |- | 1859–1864 | 605 |- | 1933 | 768 |- | 1977 | 1 787 |- | 1999 | 2 364 |- | 2009 | 2 382 |} 1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəqəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə. Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə. Qızlıvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Qızlıvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə. Qızlıvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə. == Iqtisodijə == Qızlıvo iqtisodijə tarixən əkinçilik ijən heyvandarlıqiku asılı bıə. Əholi əsas məşğulijət sahəon heyvandarlıq, taxılçılıq, əkinçilik ijən tijarəte. Ərozi həvo ijən torpaq şəroit müxtəlif təsərrüfat məhsulon yetişkardey ro əlverişline. Masalu şəhəri tono bej ijən diiku mühüm avtomobil ro rətey Qızlıvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə işləmey imkan doedə. == Təhsil == Qızlıvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkişaf karde. Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otaqə bıə, bəpeš əçi otaqon šešə rosniyə bıən. 1956-minə soriku məktəb başqa bina fəaliyyət karde. Di orta məktəb Qarabağ müharibədə həlok bıə di sakini Əfqan Mirzəjevi nomədə bejdə. == Din == Qızlıvo əholi tarixən şiə İslam ənənə bəpejro bıə. XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məscid bej qeyd kardə bıə. Di '''Toyba''' məholədə byə məscid XIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məscid sonə dovrədə təmir kardə bıə. Qızlıvojədə '''Peysə məscid''' həm fəaliyyət karde. Di ərozijədə '''Pir Seyid ocaq''' nomədə ziyarət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi qeyd kardə bıə. == Tarixi ijən mədəni abidəon == Qızlıvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste: * '''Qızlıvo kurqanon''' — dı kurqan, [[Tunc dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''Qoçabəy təpə''' — di qəbriston ərozijədə byə kurqan. * '''Toyba məholə məscid''' — XIX əsrə aid dini-tarixi abidə. * '''Pir Seyid ocaq''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə. * '''1941–1945 müharibə xatirə abidə''' — müharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə. Qızlıvo kurqanon rəsmi dövlət qeydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə qeyd kardə bıən. == Tanınmış odəmon == === Əfqan Mirzəjev === '''Əfqan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Qızlıvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabağ müharibə dovrədə Ağdam ərozijədə byə döyšonədə iştirak kardə. Əfqan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Ağdam rəjoni Qasımlı di uğrədə byə döyšədə həlok bıə. Qızlıvo qəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əçi nomədə bejdə. === Əlövsət Axundov === '''Əlövsət Axundov''' — Qızlıvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi qeyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leninqradədə iqtisadi ali təhsil səpe bıə. == Məholon == Qızlıvo ənənəvi olaraq čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi coğrafijə hissə hestin. Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məscid vyrəbəvyrə bejdə. Di Şərq ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə. == Ro ijən nəqliyyat == Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Qızlıvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde. Di Masalu şəhəri tono bej bəpejro əçi sakinon ro rəjon mərəng bə nəqliyyat əlçatanije. Qızlıvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu]] ijən [[Çayqıraq]] dion vyrəbəvyrə bejdən. == Bıəbe == * [[Masalu]] * [[Masalu rəjon]] * [[Tolyšon]] * [[Tolyšə zyvon]] * [[Tolyšə bandon]] * [[Tolyšə xanlıq]] * [[Lankon ovəlyǧ]] == Səvonon == <references /> == Dışonə bandon == * Masalu Rəjon İcra Hakimijəti * Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti [[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion]] [[Kateqoriya:Azərbojčoni dion]] [[Kateqoriya:Tolyš]] d5h413ip8qo6kpss4g89u7p8nf3n4o6 4 20502 126170 2026-09-05T08:02:36Z Zındənim 57304 Created page with "{{Databox}} '''Sijosət''' ([[Junani zyvon|junan]]. πολιτικά, ''politiká'' — «polisə, šəhər-dövləti koron») — čəmjəti idarə karde, dovləti hakimijjət, ǧəroron ǧəbul karde ijən čəmjəti rangbərangə qrupon arədə mynosibəton de vəbastə byə fəolijjəte. Sijosət odəmon, čəmjəti qrupon, sijosijə təşkiloton ijən dovləton arədə hakimijjəti soxte, bə dast varde, oko doə ijən əj səpe nəzorət karde de vəbastəje. Sijo..." 126170 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Sijosət''' ([[Junani zyvon|junan]]. πολιτικά, ''politiká'' — «polisə, šəhər-dövləti koron») — čəmjəti idarə karde, dovləti hakimijjət, ǧəroron ǧəbul karde ijən čəmjəti rangbərangə qrupon arədə mynosibəton de vəbastə byə fəolijjəte. Sijosət odəmon, čəmjəti qrupon, sijosijə təşkiloton ijən dovləton arədə hakimijjəti soxte, bə dast varde, oko doə ijən əj səpe nəzorət karde de vəbastəje. Sijosət čəmjəti žimoni ən əsosə sahonədə gyləje. Əv dovləti idarə karde, [[huǧuǧ]], [[iǧtisodijot]], əmənijjət, təhsil, tibb, sosialə sijosət, xariči mynosibəton ijən čəmjəti čo sahon de sıx mynosibət heste. Sijosəti elmi formədə tədǧyǧ kardəkə sahə '''[[sijosijə elm]]''' hisob bejdə. Sijosijə elm dovləton, hakimijjəti, sijosijə sistemon, sijosijə təşkiloton, partijon, vyžnijəton, sijosijə ideologijon ijən dovləton arədə mynosibəton tədǧyǧ karde. Sijosəti həxədə fikirkon taryx hežo ǧədime. [[Qədim Junan]]i filosofon [[Platon]] ijən [[Aristotel]] dovləti, hakimijjəti, huǧuǧi ijən čəmjəti idarə kardej formon həxədə əsəron nyvyštəšone. Aristoteli ''[[Sijosət (Aristotel)|Politika]]'' əsər sijosijə fəlsəfə taryxədə ən məşhurə əsəronədə gyləje. == Fam == «Sijosət» fam vej mənonədə istifodə kardə bejdə. Umumi mənədə sijosət čəmjəti idarə karde ijən čəmjəti həxədə ǧəroron ǧəbul kardej proseson ifodə karde. Sijosət təkcə dovləti fəolijjətku iborət ni. Sijosijə prosesonədə dovləti orǧanon, sijosijə partijon, čəmjəti təşkiloton, media, sijosijə hərəkoton ijən vətəndašon ištirok karde zynən. Sijosəti əsosə məsəlonədə gyləj '''hakimijjət'''e. Hakimijjət gyləj odəmi, qrupi və ya təşkiloti imkan ifodə karde ki, əv čo odəmon, qrupon və ya čəmjəti ǧəroron səpe təsir karde zyne. Sijosət həmən čəmjətədə fərǧinə mənafeon, nəzəron ijən məqsədon arədə mynosibəton de vəbastəje. İ mynosibəton həm əməkdošijjət, həm rəǧobət, həmən konflikt formədə bə məjdon ome zynən. == Sijosəti taryx == === Qədimə dovr === Sijosijə fikiri taryx ǧədimə čəmjətonku bino be. Dovləton ijən šəhəron bə məjdon ome de odəmon hakimijjəti, ǧanunon ijən čəmjəti idarə kardej həxədə fikir karde bino kardešone. Qədimə Misir, Mesopotamijə, Hind ijən Çin mədənijətonədə dovləti idarə karde, hokim, ǧanun ijən čəmjəti nizam həxədə fikirkon hestin. Sijosijə fəlsəfə xysusən [[Qədim Junan]]ədə inkişaf karde. Junani šəhər-dovləton — ''polis''on — yštəni idarə kardej fərǧinə sistemon hestinbin. [[Fajl:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|[[Aristotel]] sijosijə fəlsəfə taryxədə ən jole filosofonədə gyləje.]] [[Platon]] yštə ''[[Respublikə (Platon)|Respublikə]]'' əsərədə idealə dovləti ijən ədoləti həxədə fikir karde. [[Aristotel]] isə sijosəti sistematikə formədə tədǧyǧ karde. Əv fərǧinə dovləti idarə kardej formon myǧjosə karde ijən ǧanuni, vətəndašəti, dovləti ijən čəmjəti həxədə yštə nəzəron bə nav doše. === Orta əsron === Orta əsronədə sijosijə fikir din, dovləti hakimijjət ijən hokimi legitiməti məsəlon de sıx vəbastə byə. Avropa, İslami dynjo ijən čo regiononədə alimoni ijən filosofoni kəron dovləti, ədoləti, hokimi vəzifon ijən ǧanuni həxədə nəzərijon inkişaf karde. İslami fəlsəfədə [[Əl-Farabi]], [[İbn Sina]], [[İbn Xəldun]] ijən čo alimoni sijosijə ijən čəmjəti məsəlon tədǧyǧ kardešone. İbn Xəldun dovləton ijən čəmjəton inkişaf, hakimijjəti bə məjdon ome ijən dovləton ǧəvi ijən zəif bej səbəbon tədǧyǧ karde. === Noə dovr === Noə dovrədə Avropaədə milli dovləton inkişaf, dini čangon, elmi inǧylob ijən čəmjəti dəgišon sijosijə fikiri inkişafədə jole rol loə. [[Niccolò Machiavelli]] sijosəti realə hakimijjəti ijən dovləti idarə kardej nöǧte nəzəriku tədǧyǧ karde. Cəj ''Hokim'' əsər sijosijə fikir taryxədə məşhurə əsəronədə gyləje. [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]] ijən [[Jean-Jacques Rousseau]] dovləti hakimijjəti mənbə, čəmjəti myǧovilə ijən odəmi huǧuǧon həxədə nəzərijon inkişaf kardešone. Locke xysusən odəmi təbii huǧuǧon ijən hakimijjəti məhdud bej fikiri inkişafədə rol loə. [[Montesquieu]] dovləti hakimijjəti fərǧinə šaxon arədə poə kardej prinsipi inkişaf karde. İ fikir sononə muosirə demokratikə dovlətonədə '''hakimijjəti poə kardej''' prinsipi ǧəzinə jole əhəmijjət peydo karde. === XIX əsr === XIX əsr jole sijosijə ijən iǧtisodijə dəgišon dovr be. [[Sənajə inǧylob]], şəhəron inkişaf ijən noə sosialə qrupon bə məjdon ome sijosəti səpe jole təsir karde. Liberalizm, konservatizm, sosializm ijən millətpərəstəti bənə jole sijosijə ideologijon inkişaf kardešone. [[Karl Marx]] ijən [[Friedrich Engels]] čəmjəti taryxi sinifon arədə konflikt ijən iǧtisodijə mynosibəton əsosədə izoh kardešone. Əvoni fikirkon sosialistə ijən kommunistə hərəkoton inkişafədə jole rol loə. XIX əsrədə həmən vej kišvəronədə parlamenton, sijosijə partijon ijən vyžnijə sistemon inkişaf kardešone. === XX ijən XXI əsron === XX əsr sijosijə taryxədə jole dəgišon de nišon kardə be. Dy dynjo čang, imperijon orəx be, noə dovləton bə məjdon ome, kommunistə ijən fašistə režimon, demokratijə inkişaf ijən [[Soyuǧə čang]] dynjo sijosəti dəgiš karde. [[Dyminə dynjo čang]] bədəvarde [[Birləşmiş Milləton Təşkilot]] soxtə byə. Dovləton arədə əməkdošijjət, sulh, əmənijjət ijən odəmi huǧuǧon məsəlon beynəlxalqə sijosəti əsosə məsəlonədə byən. XX əsri orəxədə Sovet İttifoǧi daǧarde de Soyuǧə čang orəx be ijən vej noə mystəǧilə dovləton bə məjdon omən. XXI əsrədə sijosət qloballašijə, informasijə texnologijon, migrasijə, iǧlimi dəgišon, beynəlxalqə əmənijjət, terrorizm, iǧtisodijə mynosibəton ijən rəǧəmi media de sıx vəbastəje. == Dovlət == '''[[Dovlət]]''' — myəjjənə ərazi, əhali ijən sijosijə hakimijjət hest byə sijosijə təşkilote. Dovlət čəmjəti idarə kardejro ǧanunon ǧəbul karde, əvon bə vyrə rosniye, əmənijjəti təmin karde, xariči dovləton de mynosibəton soxte ijən čəmjəti xidməton təşkil karde. Dovləti əsosə əlaməton ǧəzinə hesab karde bəbe: * ərazi; * əhali; * dovləti hakimijjət; * ǧanunon; * idarə kardej orǧanon; * suverenitet. '''[[Suverenitet]]''' dovləti yštə ərazijədə ali hakimijjəti ijən xariči mynosibətonədə mystəǧilə bej prinsipe. == Hakimijjət == '''Hakimijjət''' sijosəti əsosə famonədə gyləje. Sijosijə hakimijjət čəmjəti həxədə ǧəroron ǧəbul karde ijən əvon bə vyrə rosniyej imkan ifodə karde. Hakimijjət fərǧinə vositon de bə vyrə rosnijə be zyne. Əvonədə ǧanun, iǧtisodijə imkanon, informasijə, sijosijə nüfuz ijən dovləti instituton hestin. Muosirə dovlətonədə hakimijjəti legitiməti jole əhəmijjət heste. Legitimijjət o mənaje ki, čəmjət hakimijjəti huǧuǧi ijən ǧəbul kardə byə hesab karde. == Hakimijjəti poə kardej == '''Hakimijjəti poə kardej''' — dovləti hakimijjəti fərǧinə orǧanon arədə poə kardej prinsipe. Muosirə dovlətonədə hakimijjət əsosən se šaxədə poə kardə bejdə: * '''ǧanunvericijə hakimijjət''' — ǧanunon ǧəbul karde; * '''icraijə hakimijjət''' — ǧanunon bə vyrə rosniye ijən dovləti gündəlikə idarə karde; * '''məhkəmə hakimijjət''' — huǧuǧi konflikton həll karde ijən ǧanunon oko doə səpe nəzorət karde. Hakimijjəti poə kardej məqsəd gyləj orǧoni və ya šəxsi dastədə həddiku vej hakimijjəti gyrdə bejku čəš kardeje. == Dovləti idarə kardej formon == Dovləton fərǧinə formonədə idarə kardə bejdən. Əsosə idarə kardej formonədə hestin: * [[monarxijə]]; * [[respublikə]]. === Monarxijə === '''[[Monarxijə]]''' žygo idarə kardej forməje ki, dovləti sər gyləj monarxe — məsələn, šah, kral və ya imperator. Monarxijə mutləǧ və ya konstitusijə be zyne. Mutləǧə monarxijədə monarxi hakimijjət jole. Konstitusijə monarxijədə monarxi səlohijjəton de konstitusijə ijən ǧanunon məhdud kardə bejdən. === Respublikə === '''[[Respublikə]]''' žygo idarə kardej forməje ki, dovləti sər irsi monarx ni ijən dovləti hakimijjət myəjjənə huǧuǧi sistemon əsosədə təşkil kardə bejdə. Respublikon prezidentijə, parlamentijə və ya qaršiǧə sistemon hest be zyne. == Demokratijə == '''[[Demokratijə]]''' — sijosijə sistem və idarə kardej prinsipe ki, čəmjəti üzvon dovləti ǧəroron ǧəbul kardej prosesədə ištirok kardejdən. Demokratijədə vətəndašon yštə sijosijə iradə vyžnijəton, referendumon ijən čo sijosijə vositon de ifodə karde zynən. Muosirə demokratijonədə əsosə prinsiplonədə hestin: * ožə ijən ədolətinə vyžnijəton; * sijosijə plüralizm; * [[odəmi huǧuǧon]]; * syxani ijən media ozodəti; * ǧanuni hakimijjət; * hakimijjəti poə kardej; * müxalifəti fəolijjət kardej imkon; * vətəndašoni sijosijə ištirok. Demokratijə birbašə və ya nümayəndəlikə be zyne. Birbašə demokratijədə vətəndašon ǧəroron ǧəbul kardejədə birbašə ištirok kardejdən. Nümayəndəlikə demokratijədə vətəndašon yštə nümayəndon vyžnijə kardejdən ijən əvon parlament ijən čo dovləti orǧanonədə ǧəroron ǧəbul kardejdən. == Avtoritarizm ijən totalitarizm == '''[[Avtoritarizm]]''' žygo sijosijə sisteme ki, sijosijə hakimijjət gyləj šəxsi və ya məhdudə qrupi dastədə vej gyrdə kardə byə. Avtoritarə sistemonədə sijosijə rəǧobət, müxalifəti fəolijjət ijən vətəndašoni sijosijə ištirok məhdud be zyne. '''[[Totalitarizm]]''' avtoritarə idarə kardej ən sərt formonədə gyləje. Totalitarə sistem čəmjəti təkcə sijosijə fəolijjəti ne, bəlkə media, təhsil, iǧtisodijot ijən šəxsi žimoni sahonən səpe vej nəzorət karde. == Vyžnijəton == '''[[Vyžnijə]]''' — vətəndašoni dovləti orǧanon ijən nümayəndon vyžni kardej proses. Vyžnijəton demokratikə sistemonədə sijosijə ištiroki əsosə formonədə gyləje. Vyžnijə sistemon fərǧinə be zynən. Ən məşhurə sistemonədə hestin: * majoritarə sistem; * proporsionalə sistem; * qaršiǧə sistem. Vyžnijəton ožə, rəǧobətinə ijən şəffaf bej demokratikə sistemon ro jole əhəmijjət heste. == Sijosijə partijon == '''[[Sijosijə partijə]]''' — ejni və ya oxšə sijosijə məqsədon ijən nəzəron hest byə odəmon təşkilote. Sijosijə partijon dovləti hakimijjətədə ištirok kardej, vyžnijətonədə dast bə ko be, yštə proqramon bə vyrə rosniye ijən čəmjəti mənafeon təmsil kardejro fəolijjət kardejdən. Demokratikə sistemonədə birneçə partijə hest be zyne. İ vəziyyət '''çoxpartijə sistem''' nom karde bejdə. Kali dovlətonədə dy jole partijə sijosijə həyatədə əsosə rol loznən. İ sistem dy-partijə sistem nom karde bejdə. == Sijosijə ideologijon == '''[[Sijosijə ideologijə]]''' — čəmjəti, dovləti, hakimijjəti, iǧtisodijoti ijən odəmi huǧuǧon həxədə sistematikə fikirkon ijən dəyəron məčmuəje. Muosirə taryxədə jole sijosijə ideologijonədə hestin: * [[liberalizm]]; * [[konservatizm]]; * [[sosializm]]; * [[kommunizm]]; * [[millətpərəstəti]]; * [[sosial-demokratijə]]; * [[anarxizm]]; * [[fašizm]]; * [[ekologizm]]. Sijosijə ideologijon dovləti ijən čəmjəti čoko təşkil kardej həxədə fərǧinə nəzəron bə nav dojdən. == Liberalizm == '''[[Liberalizm]]''' odəmi ozodəti, fərdi huǧuǧon, ǧanuni hakimijjəti ijən dovləti hakimijjəti məhdud bej prinsiplon səpe soxtə byə sijosijə fikir cərəjone. Liberalizmi fərǧinə xolon hestin. Kali liberalə nəzərijon iǧtisodijə ozodəti, kali isə sosialə huǧuǧon ijən dovləti sosialə məsulijjəti vej vurǧ kardejdən. == Konservatizm == '''[[Konservatizm]]''' čəmjəti ənənon, instituton ijən mərhələjə dəgišon əhəmijjəti vurǧ kardəkə sijosijə fikir cərəjone. Konservativə nəzəron kišvəriku bə kišvəri ijən taryxi dovriku bə dovri fərǧ karde zynən. == Sosializm == '''[[Sosializm]]''' sosialə ijən iǧtisodijə bərabərijjəti, čəmjəti məsulijjəti ijən iǧtisodijə ressurson səpe čəmjəti təsiri vurǧ kardəkə sijosijə ijən iǧtisodijə nəzərijon məčmuəje. Sosializmi XIX əsrədə jole sijosijə hərəkot ǧəzinə inkişaf karde. Sosializmi fərǧinə xolon hestin ijən əvon dovləti, bazari ijən šəxsi mulkijjəti roli həxədə fərǧinə nəzəron hestin. == Sijosijə spektr == Sijosijə nəzəron kali vaxton «čəp» ijən «rost» famon de təsnifot kardə bejdən. İ famon Fransə inǧylobi dovriku bə məjdon omən. Ənənəvi formədə čəp tərəf sosialə bərabərijjəti ijən dəgišon, rost tərəf isə ənənon, čəmjəti nizam ijən konservativə dəyəron de vej vəbastə kardə be. Əmma muosirə sijosət vej mürəkkəbe ijən har gyləj sijosijə nəzəri təkcə čəp-rost xətti səpe dəǧiǧə vyrə karde həmišə mymkun ni. == Daxili sijosət == '''Daxili sijosət''' dovləti yštə ərazijədə apardə sijosijə fəolijjəte. Daxili sijosəti sahonədə hestin: * iǧtisodijə sijosət; * sosialə sijosət; * səhijjə sijosət; * təhsil sijosəti; * mali sijosət; * əmənijjət; * ekologijə sijosət; * migrasijə sijosət. Daxili sijosəti məqsədon dovləti sijosijə sistemiku ijən čəmjəti ehtijočonku vəbastə byən. == Xariči sijosət == '''[[Xariči sijosət]]''' — gyləj dovləti čo dovləton ijən beynəlxalqə təşkiloton de mynosibətonədə apardə sijosəte. Xariči sijosəti əsosə vositonədə hestin: * diplomati; * beynəlxalqə myǧovilon; * iǧtisodijə əməkdošijjət; * beynəlxalqə təşkilotonədə ištirok; * əmənijjət ijən mudafiə sijosəti. Dovləton yštə xariči sijosətədə milli mənafeon, əmənijjəti, iǧtisodijə mənafeon ijən beynəlxalqə mynosibəton nəzərə girejdən. == Beynəlxalqə sijosət == '''[[Beynəlxalqə mynosibəton]]''' dovləton, beynəlxalqə təşkiloton ijən čo beynəlxalqə aktoron arədə mynosibəton tədǧyǧ karde. Muosirə beynəlxalqə sistemədə dovləton əsosə aktoron hesab bejdən, əmma beynəlxalqə təşkiloton, transmillijə kompanijon ijən qeyri-dovləti təşkilotonən jole rol heste. [[Birləşmiş Milləton Təşkilot]], regionalə təşkiloton ijən beynəlxalqə myǧovilon dovləton arədə əməkdošijjəti təşkil kardejədə rol loznən. == Sijosət ijən huǧuǧ == [[Huǧuǧ]] ijən sijosət arədə sıx mynosibət heste. Dovləti sijosijə ǧəroron vej vaxt ǧanun formədə bə vyrə rosnijə bejdən. Ejni zəmonədə huǧuǧ dovləti hakimijjəti səlohijjəton məhdud karde ijən vətəndašoni huǧuǧon himojə karde zyne. [[Konstitusijə]] dovləti əsosə huǧuǧi sənəde. Əjo dovləti quruluš, hakimijjəti orǧanon, əvoni səlohijjəton ijən vətəndašoni əsosə huǧuǧon myəjjən kardə bejdən. == Sijosət ijən iǧtisodijot == [[Iǧtisodijot]] ijən sijosət gyləj-bə-gyləj de sıx vəbastən. Dovlət vergi, büdcə, sosialə proqramon, bazari tənzim karde, xarici tijorət ijən mali sijosət vositə iǧtisodijoti səpe təsir karde. Ejni zəmonədə iǧtisodijə vəziyyət sijosəti səpe təsir karde. Ko bej səvijə, infljasijə, iǧtisodijə inkişaf ijən əholi gəlir sijosijə ǧəroron ijən vyžnijətonədə jole əhəmijjət hest be zynən. == Sijosət ijən čəmjət == Sijosət čəmjətiku cy ni. Vətəndašon, sosialə qrupon, təşkiloton, media ijən sijosijə hərəkoton sijosijə prosesonədə ištirok kardejdən. '''Vətəndašijə čəmjət''' dovləti orǧanonku cy fəolijjət kardəkə čəmjəti təşkiloton, birlikon ijən hərəkoton məčmuəje. Vətəndašijə čəmjəti təşkiloton čəmjəti mənafeon təmsil karde, odəmi huǧuǧon himojə karde ijən dovləti fəolijjəti səpe čəmjəti nəzorətədə ištirok karde zynən. == Sijosət ijən media == [[Media]] muosirə sijosətədə jole rol lozne. Media vətəndašon bə sijosijə hadisəton həxədə informasijə doə, dovləti ijən sijosijə xodimon fəolijjəti tədǧyǧ karde ijən čəmjəti fikir soxtejədə təsir karde zyne. İnterneti ijən sosialə medijon inkişaf de sijosijə informasijə pevylo bej surət jole karde. Ejni zəmonədə dezinformasijə, səhv informasijə ijən sijosijə manipulasijə muosirə sijosəti problemlonədə gyləj hesab bejdə. == Vətəndašəti ijən sijosijə ištirok == '''[[Vətəndašəti]]''' odəmi ijən dovləti arədə huǧuǧi ijən sijosijə mynosibəte. Vətəndašoni sijosijə ištirok təkcə vyžnijətonədə sədo doəku iborət ni. Əvon sijosijə partijonədə, čəmjəti təşkilotonədə, nümayişonədə, petisijonədə ijən čo sijosijə prosesonədə ištirok karde zynən. Demokratikə čəmjətədə vətəndašoni sijosijə informasijə dast bə ko be ijən sijosijə prosesonədə ištirok kardej imkon jole əhəmijjət heste. == Sijosijə elm == '''[[Sijosijə elm]]''' sijosəti elmi metodon de tədǧyǧ kardəkə sosialə elme. Sijosijə elmi tədǧyǧoti əsosə sahonədə hestin: * sijosijə nəzərijə; * myǧjosinə sijosət; * dovləti idarə karde; * beynəlxalqə mynosibəton; * sijosijə iǧtisodijot; * sijosijə davranış; * vyžnijəton ijən partijon; * dovləti instituton. Sijosijə elmdə taryxi tədǧyǧot, statistikə təhlil, myǧjosə, sorğu, myšohidə ijən čo elmi metodon istifodə kardə bejdən. == Sijosijə fəlsəfə == '''[[Sijosijə fəlsəfə]]''' dovləti, hakimijjəti, ədoləti, ozodəti, bərabərijjəti ijən odəmi huǧuǧon həxədə fundamentalə suolon tədǧyǧ kardəkə fəlsəfə sahəje. Sijosijə fəlsəfə žygo suolon tədǧyǧ karde: * Dovlət boçi lozne? * Sijosijə hakimijjəti mənbə çiçe? * Ədolət çiçe? * Odəmi ozodəti čan hədd hest be bo? * Dovləti hakimijjət čan hədd hest be bo? * Vətəndašoni huǧuǧon ijən vəzifon çiçonin? * Čəmjətədə bərabərijjət čoko təmin karde bəbe? İ suolon həxədə fərǧinə filosofon ijən sijosijə nəzərijəvonon fərǧinə cavobon doəşone. == Muosirə sijosəti məsəlon == XXI əsrədə sijosət vej qlobalə məsəlon de vəbastəje. Əvonədə hestin: * qloballašijə; * iǧlimi dəgišon; * migrasijə; * iǧtisodijə bərabərsızəti; * beynəlxalqə əmənijjət; * enerži əmənijjəti; * rəǧəmi texnologijon; * syne intellekt; * informasijə əmənijjəti; * odəmi huǧuǧon; * demoqrafijə dəgišon. İ məsəlon vej vaxt gyləj dovləti sərhədonku vejən ijən beynəlxalqə əməkdošijjəti ehtijoč heste. == Dijə həmən == * [[Dovlət]] * [[Demokratijə]] * [[Respublikə]] * [[Monarxijə]] * [[Sijosijə partijə]] * [[Sijosijə ideologijə]] * [[Liberalizm]] * [[Konservatizm]] * [[Sosializm]] * [[Kommunizm]] * [[Millətpərəstəti]] * [[Huǧuǧ]] * [[Konstitusijə]] * [[Vətəndašəti]] * [[Xariči sijosət]] * [[Beynəlxalqə mynosibəton]] * [[Sijosijə fəlsəfə]] == Xariči dəvardemonon == == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Sijosət]] mhgr2228vj07jmae58a0jx72cqwssih 4 20503 126171 2026-09-05T08:05:22Z Zındənim 57304 Created page with "{{Databox}} '''Xəbə''' — noə hadisə, vəziyyət və ya dəgišon həxədə odəmon bə nav doə byə informasijə. Xəbəjon čəmjəti informasijə dast bə ko bej əsosə vositonədə gyləjin. Əvon sijosət, iǧtisodijot, čəmjət, elm, mədənijət, vərzyš, təbii hadisəton, beynəlxalqə mynosibəton ijən gündəlikə žimoni čo sahon həxədə be zynən. Xəbəjon qəzeton, ružnomon, radio, televizijə, xəbə agentlikon, internetə sajton ijən sosi..." 126171 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Xəbə''' — noə hadisə, vəziyyət və ya dəgišon həxədə odəmon bə nav doə byə informasijə. Xəbəjon čəmjəti informasijə dast bə ko bej əsosə vositonədə gyləjin. Əvon sijosət, iǧtisodijot, čəmjət, elm, mədənijət, vərzyš, təbii hadisəton, beynəlxalqə mynosibəton ijən gündəlikə žimoni čo sahon həxədə be zynən. Xəbəjon qəzeton, ružnomon, radio, televizijə, xəbə agentlikon, internetə sajton ijən sosialə media vositə pevylo kardə bejdən. Xəbə hozy kardəkə ijən pevylo kardəkə pešəkarə odəm '''[[žurnalist]]''' nom karde bejdə. Muosirə čəmjətədə xəbəjon jole əhəmijjət hestin. Odəmon xəbəjon vositə yštə kišvərədə ijən dynjoədə bə məjdon omə hadisəton həxədə informasijə dast bə ko bejdən. Ožə ijən mystəǧilə xəbə media demokratikə čəmjəti əsosə institutonədə gyləj hesab bejdə. == Fam == Xəbə umumi mənədə noə və ya čəmjət ro əhəmijjət hest byə informasijəje. Har gyləj informasijə xəbə hisob nıbe. Žurnalistikədə xəbə ǧəzinə vyžni kardə byə hadisə adətən noə, aktualə və ya čəmjəti müəyyənə poə ro əhəmijjətinə be. Xəbə kali əsosə suolon bə cavob doə: * či bə məjdon ome? * ko bə məjdon ome? * kankə bə məjdon ome? * čoko bə məjdon ome? * boçi bə məjdon ome? * hadisədə ki ištirok kardyše? Xəbə nyvyštejədə žurnalist imkan hest byə həddədə faktokon dəǧiǧ karde ijən xəbəri mənbəjon myəjjən karde bo. == Xəbəjoni taryx == Odəmon arədə xəbə pevylo kardej taryx nyvyštəj bə məjdon omejku ve ǧədime. Qədimə čəmjətonədə xəbəjon syxani, ǧasid, tijorətvonon ijən səjohətvonon vositə gyləj vyrəku bə čo vyrə pevylo bejdən. Dovləton bə məjdon ome bədəvarde hokimon yštə ǧəroron ijən rəsmi informasijə əholi bə nav rasniyejro fərǧinə vositon istifodə kardešone. === Nyvyštə xəbəjon === Nyvyštəj inkişaf de informasijə dyrozə məsafon səpe daha dəǧiǧə formədə pevylo karde mymkun be. Qədimə dovlətonədə rəsmi elonon, ǧanunon, hərbijə qələbəjon ijən čo əhəmijjətinə hadisəton həxədə informasijə nyvyštə formədə pevylo kardə be. Kaǧəzi ijən sononə çap texnologijə inkişaf xəbə pevylo kardejədə jole dəgišon bə məjdon vardə. === Qəzeton === Çap texnologijə inkişaf de XVII əsriku Avropaədə muntəzəmə xəbə nəšron inkişaf karde bino karde. [[Qəzet]] xəbə pevylo kardej ən əsosə vositonədə gyləj be. Qəzeton sijosijə, iǧtisodijə, mədənijə, beynəlxalqə ijən məhəlli hadisəton həxədə xəbəjon çap kardejdən. XIX əsrədə çap texnologijə, dəmirə ro, pošt ijən [[teleqraf]] inkişaf de xəbəjon ve surətədə pevylo be bino karde. === Radio === XX əsri ovəžinədə [[radio]] xəbə pevylo kardej noə vositə ǧəzinə jole əhəmijjət peydo karde. Radio vositə xəbəjon gyləj zəmonədə həzojon ijən milionon odəmon bə nav rasniye mymkun be. Xysusən čangon, sijosijə böhranon ijən jole taryxi hadisəton dovrədə radio əholi ro əsosə informasijə mənbəjonədə gyləj be. === Televizijə === XX əsri mijoniku [[televizijə]] xəbə pevylo kardej əsosə vositonədə gyləj be. Televizijə syxan ijən təsviri gyləj-bə-gyləj pevylo kardej imkan doə. Žygo tamašokəson təkcə hadisə həxədə məse ne, bəlkə əj təsvironən dijə karde zynən. Televizijə xəbəjon, xəbə proqramon ijən birbašə reportažon XX əsri sijosijə ijən čəmjəti žimon səpe jole təsir kardešone. === Internet === XX əsri orəx ijən XXI əsri ovəžinədə [[Internet]] xəbə pevylo kardejədə jole dəgišon bə məjdon vardə. Internet de xəbəjon həmišəjə no karde ijən dynjo har gyləj vyrəku dast bə ko be mymkun be. Ənənəvi qəzeton, radio ijən televizijə təşkiloton yštə internetə səhifon soxtešone. Ejni zəmonədə təkcə internetədə fəolijjət kardəkə noə xəbə media bə məjdon omən. == Xəbə media == '''Xəbə media''' xəbəjon gyrdə karde, tədǧyǧ karde, hozy karde ijən əvon čəmjət bə nav pevylo kardəkə vositon ijən təşkiloton umumi nome. Xəbə mediaədə daxilin: * qəzeton; * žurnalon; * radio; * televizijə; * xəbə agentlikon; * internetə xəbə sajton; * sosialə media platformon. Fərǧinə media formon xəbəjon fərǧinə formədə pevylo kardejdən. Qəzet əsosən nyvyštə mətn, radio sədo, televizijə isə sədo ijən təsvir vositə informasijə doə. Internetədə mətn, sədo, foto, video, xəritə, grafik ijən čo rəǧəmi vositon gyləj xəbərədə gyləj-bə-gyləj istifodə karde bəbe. == Žurnalistikə == '''[[Žurnalistikə]]''' informasijə ijən xəbəjon gyrdə karde, tədǧyǧ karde, hozy karde ijən čəmjət bə nav pevylo karde de vəbastə byə pešəkarə fəolijjəte. Žurnalisti vəzifə təkcə hadisə həxədə nyvyšte ni. Əv informasijə mənbəjon tədǧyǧ karde, faktokon myǧjosə karde, hadisəton səbəbon ijən nətičon izoh karde ijən fərǧinə tərəfon nəzəron bə nav doə zyne. Žurnalistikə fərǧinə sahon heste: * xəbə žurnalistikə; * sijosijə žurnalistikə; * iǧtisodijə žurnalistikə; * elmi žurnalistikə; * vərzyš žurnalistikə; * mədənijə žurnalistikə; * tədǧyǧotinə žurnalistikə; * fotožurnalistikə. == Xəbəjoni mənbəjon == Xəbəri dəǧiǧəti cəj mənbəjonku jole həddədə vəbastəje. Žurnalist informasijə fərǧinə mənbəjonku dast bə ko karde zyne: * hadisə səpe byə odəmon; * rəsmi dovləti orǧanon; * sənədon; * elmi tədǧyǧoton; * eksperton; * təşkiloton; * xəbə agentlikon; * foto ijən videomaterialon; * statistikə məlumoton. Mənbə tədǧyǧ karde xəbə hozy kardej əsosə mərhələjonədə gyləje. Gyləj mənbəku dast bə ko byə informasijə həmišə tamə və ya dəǧiǧə nıbe zyne. Əve žurnalist imkan hest byə həddədə informasijə čo mystəǧilə mənbəjon de myǧjosə karde bo. == Xəbə agentlikon == '''[[Xəbə agentlik]]''' xəbəjon gyrdə kardəkə ijən əvon qəzeton, televizijon, radio, internetə media ijən čo təşkiloton ro pevylo kardəkə təşkilote. Xəbə agentlikon vej kišvəronədə ijən beynəlxalqə səvijədə ko kardejdən. Əvoni žurnaliston dynjo fərǧinə regiononədə hadisəton həxədə informasijə gyrdə kardejdən. Beynəlxalqə xəbə agentlikonku dast bə ko byə informasijə dynjo vej media təşkiloton vositə istifodə kardə bejdə. == Xəbə vyžni karde == Dynjoədə har ruž həddiku vej hadisə bə məjdon ome ki, əvoni həmməj xəbə ǧəzinə pevylo karde mymkun ni. Redaksijon ijən žurnaliston əve myəjjən kardejdən ki, kankə hadisə xəbə ǧəzinə pevylo kardə bəbu. Xəbəri əhəmijjəti səpe kali amilon təsir karde zynən: * hadisə noə be; * hadisə čəmjəti ve odəmi səpe təsir karde; * hadisə qeyri-adi be; * hadisə coğrafijə və ya čəmjəti baxışiku yaxin be; * məşhurə odəmon və ya təşkiloton de vəbastə be; * konflikt hest be; * hadisə jole nətičon bə məjdon varde zyne. Xəbə vyžni kardej proses media cəj auditorijə ijən redaksijə sijosətiku həmən vəbastə be zyne. == Xəbəri strukturi == Ənənəvi xəbə nyvyštəjədə ən əhəmijjətinə informasijə əsosən mətn ovəžinədə bə nav doə bejdə. Pešo hadisə həxədə əlavə məlumot, səbəbon, kontekst ijən čo təfərrüoton bə nav doə bejdən. İ üsul handəkəsi imkan doə ki, xəbəri ovəžinə poə hande de hadisə həxədə əsosə informasijə dast bə ko karde. Xəbəri sərnomən jole əhəmijjət heste. Sərnomə xəbəri əsosə məzmuni kyrt formədə bə nav doə ijən handəkəsi diqqəti cəlb karde. == Fakt ijən nəzər == Xəbə žurnalistikədə '''fakt''' ijən '''nəzər''' arədə fərǧ jole əhəmijjət heste. Fakt tədǧyǧ ijən yoxlə karde mymkun byə məlumote. Nəzər isə gyləj odəmi, qrupi və ya təşkiloti baxış ifodə karde. Xəbə mətnədə žurnalist bəpe faktokon ijən odəmon nəzəron gyləj-bə-gyləj qaršiǧ karde ni. Agar gyləj šəxs hadisə həxədə nəzər doə, xəbərədə bəpe myəjjən bəbu ki, i əcəy nəzəre, fakt ni. == Dəǧiǧəti == '''Dəǧiǧəti''' pešəkarə žurnalistikə əsosə prinsiplonədə gyləje. Xəbə nəšr kardejku nav informasijə imkan hest byə həddədə tədǧyǧ kardə be bo. Nomon, taryxon, miǧdoron, sitaton ijən čo faktokon səhv nybyənijro yoxlə karde lozne. Səhv informasijə nəšr kardə bəbu, media əj sərost karde ijən handəkəson bə səhvi həxədə informasijə doə bo. == Obyektivəti ijən bitərəfəti == Žurnalistikədə '''obyektivəti''' ijən '''bitərəfəti''' əhəmijjətinə prinsiplonin. Žurnalist xəbəri yštə šəxsi sijosijə, dini və ya čo nəzəroniku imkon hest byə həddədə cy karde bo. Konfliktinə məsəlonədə fərǧinə tərəfon mövǧe bə nav doə xəbəri taməti ro əhəmijjət hest be zyne. Əmma bitərəfəti o mənə ni ki, dəǧiǧə fakt ijən yoxlə kardə nybyə iddio ejni səvijədə bə nav doə bybun. Žurnalisti əsosə vəzifə tədǧyǧ kardə byə faktokon sərostə formədə bə nav doəje. == Redaksijə == '''[[Redaksijə]]''' media təşkilotədə xəbəjon hozy karde ijən nəšr kardej proses idarə kardəkə poəje. Redaksijədə redaktoron, žurnaliston, fotožurnaliston ijən čo pešəkaron ko karde zynən. Redaktor xəbəri məzmun, zyvon, dəǧiǧəti ijən nəšr kardejro hozy bej səpe nəzorət karde. Jole media təşkilotonədə fərǧinə mövzujon ro xysusi redaksijə poon hest be zynən: sijosət, iǧtisodijot, vərzyš, mədənijət, elm ijən xariči xəbəjon. == Xəbə ijən sijosət == Xəbə media ijən [[sijosət]] arədə sıx mynosibət heste. Media dovləti orǧanon, sijosijə partijon ijən sijosijə xodimon fəolijjəti həxədə čəmjət bə informasijə doə. Demokratikə čəmjətədə mystəǧilə media hakimijjəti fəolijjəti tədǧyǧ karde ijən əjo bə məjdon omə problemlon čəmjət bə nav varde zyne. Ejni zəmonədə sijosijə təşkiloton media vositə yštə fikirkon ijən proqramon əholi bə nav rasniyejdən. Əve xəbə media sijosijə prosesonədə jole rol lozne. == Mətbuoti ozodəti == '''[[Mətbuoti ozodəti]]''' žurnaliston ijən media təşkiloton dovləti və ya čo hakimijjəti əsossyzə müdaxiləku ožə formədə informasijə gyrdə karde ijən pevylo kardej imkan ifodə karde. Mətbuoti ozodəti syxani ozodəti ijən informasijə ozodəti de sıx vəbastəje. Mystəǧilə media dovləti orǧanon ijən sijosijə xodimon fəolijjəti səpe čəmjəti nəzorəti gyləj vositə be zyne. Avtoritarə sistemonədə media dovləti nəzorəti səpe be zyne. Senzurə vositə kali informasijə nəšr karde məhdud və ya ǧədəǧə kardə be zyne. == Senzurə == '''[[Senzurə]]''' informasijə nəšr karde ijən pevylo karde səpe nəzorət və ya məhdudijjəte. Senzurə dovlət, təşkilot və ya čo hakimijjət hest byə struktur tərəf oko doə be zyne. Senzurə sijosijə, hərbijə, dini, mədənijə və ya čo səbəbon de vəbastə be zyne. Senzurə səvijə ijən formon fərǧinə dovləton ijən taryxi dovronədə fərǧ kardejdən. == Xəbə ijən Internet == [[Internet]] xəbə hozy karde, pevylo karde ijən hande formon jole həddədə dəgiš karde. Ənənəvi mediaədə xəbə nəšr kardejro myəjjənə vaxt hest be. Internetədə isə xəbə hadisə bə məjdon ome bədəvarde ve zudi nəšr karde bəbe. Internetə xəbəjon həmišə no karde bəbe. Gyləj hadisə inkişaf karde de xəbə mətnən no kardə bejdə. Internet həmən handəkəson bə xəbəjon şərh doə, əvon pevylo karde ijən media de birbašə əlaqə soxte imkan doə. == Sosialə media == '''[[Sosialə media]]''' XXI əsrədə xəbə pevylo kardej əsosə vositonədə gyləj be. Sosialə media vositə adi odəmonən hadisə səpe foto, video ijən informasijə pevylo karde zynən. İ, xysusən təbii fəlakəton, čangon, nümayişon ijən qəfil bə məjdon omə hadisəton vaxt ve əhəmijjətinə be zyne. Əmma sosialə media de xəbə pevylo bejədə gyləj jole problemən heste: har pevylo kardə byə informasijə žurnalistikə tədǧyǧotiku dəvardə nybe. Əve sosialə mediaədə dijə byə iddiojon mənbə ijən dəǧiǧəti tədǧyǧ karde xysusi əhəmijjət heste. == Səhv informasijə == '''Səhv informasijə''' həǧiǧəti de myvofiǧ nybyə informasijəje. Səhv informasijə bilərəkdən və ya bilmədən pevylo kardə be zyne. Internet ijən sosialə media xəbəjon ve surətədə pevylo kardej imkan doəj səbəbi de səhv informasijən ve surətədə pevylo be zyne. Əve xəbə hande vaxt mənbə tədǧyǧ karde, informasijə čo mystəǧilə mənbəjon de myǧjosə karde ijən nəšri taryxi dijə karde əhəmijjət heste. == Dezinformasijə == '''[[Dezinformasijə]]''' — odəmon səhv ro vardej məqsədi de bilərəkdən soxtə və ya təhrif kardə byə informasijə. Dezinformasijə sijosijə, hərbijə, iǧtisodijə və ya čo məqsədon ro istifodə kardə be zyne. Dezinformasijədə həǧiǧi informasijə de səhv informasijə qaršiǧ karde, təsviron kontekstiku cy karde və ya tamə soxtə xəbə hozy karde mymkun be. == Soxtə xəbəjon == '''Soxtə xəbəjon''' xəbə formədə hozy kardə byə, əmma faktiki əsosi nybyə və ya bilərəkdən aldadıcı informasijəjonin. Soxtə xəbə kali vaxt həǧiǧi media xəbəri ǧəzinə nišon doə be. Əvon sijosijə təsir, pul dast bə ko karde, diqqət cəlb karde və ya odəmon səhv ro vardej məqsədi de hozy kardə be zynən. Soxtə xəbəjonku čəš kardejro informasijə mənbə, müəllif, nəšri taryx ijən xəbəri faktokon čo mənbəjonədə tədǧyǧ karde lozne. == Faktokon yoxlə karde == '''Faktokon yoxlə karde''' xəbə və ya iddioədə bə nav doə byə informasijə dəǧiǧəti tədǧyǧ kardej prosese. Faktokon yoxlə kardejədə ilkinə sənədon, rəsmi məlumoton, statistikə informasijə, foto-video materialon ijən mystəǧilə mənbəjon istifodə kardə be zynən. Rəǧəmi dovrədə faktokon yoxlə kardej əhəmijjət vej be, čunki səhv informasijə qısa vaxtədə vej odəmon bə nav pevylo be zyne. == Fotožurnalistikə == '''[[Fotožurnalistikə]]''' hadisəton foto vositə təsvir kardəkə žurnalistikə sahəje. Xəbəri foto hadisə həxədə informasijə doə ijən xəbəri təsiri vej karde zyne. Fotožurnalistikədə təsviri məzmuni dəgiš karde, hadisə həxədə səhv təsəvvur bə məjdon vardejro manipulasijə karde pešəkarə etikə de myvofiǧ hesab nıbe. == Birbašə xəbə == Radio, televizijə ijən internet texnologijon hadisəton '''birbašə''' nišon doə imkan dojdən. Birbašə xəbə xysusən vyžnijəton, sijosijə hadisəton, vərzyš hənəkon, təbii fəlakəton ijən jole čəmjəti hadisəton vaxt istifodə kardə bejdə. Birbašə xəbəri üstünijjət informasijə ve zudi pevylo beje. Əmma hadisə hələ dəvom karde vaxt tamə informasijə məlum nybe zyne. Əve ovəžinə xəbəjonədə səhv və ya natamomə məlumot hest be zyne. == Xəbəjon ijən čəmjət == Xəbəjon čəmjəti žimonədə birneçə əsosə vəzifə bə vyrə rosniyejdən. Əvon odəmon bə hadisəton həxədə informasijə dojdən, čəmjəti problemlon bə nav vardejdən, fərǧinə nəzəron nišon dojdən ijən dovləti ijən čəmjəti instituton fəolijjəti həxədə məlumot pevylo kardejdən. Xəbəjon həmən odəmon dynjo həxədə təsəvvuri səpe təsir karde zynən. Media kankə hadisəton vej nišon doə ijən kankə hadisəton kəm nišon doə, čəmjəti diqqəti səpe təsir karde zyne. Əve xəbə media jole čəmjəti məsulijjət heste. == Xəbə hande ijən tənǧidi təfəkkur == Muosirə informasijə dovrədə xəbə handəkəsi tənǧidi təfəkkur əhəmijjət heste. Xəbə hande vaxt žygo suolon doə faydəj: * Xəbəri mənbə kiye? * Xəbə kankə nəšr kardə byə? * Müəllif myəjjəne? * İddio ro mənbə heste? * Čo mystəǧilə mənbəjon i informasijə təsdyǧ kardejdən? * Xəbərədə fakt ijən nəzər gyləj-bə-gyləj cy kardə byən? * Sərnomə de mətn məzmun gyləj-bə-gyləj myvofiǧe? İ suolon səhv və manipulasijə kardə byə informasijə cy kardejədə koməg karde zynən. == Xəbəjoni noə texnologijon == Rəǧəmi texnologijon xəbə hozy kardej ijən pevylo kardej formon dəgiš kardejdən. Mobilə telefonon vositə foto, video ijən xəbə gyləj hadisə səpe ve zudi pevylo karde bəbe. Algoritmon sosialə media ijən xəbə platformonədə handəkəsi bə kankə məzmun nišon doə bejədə rol loznən. [[Syne intellekt]]ən xəbə mediaədə mətn təhlil karde, tərcumə, verilənon tədǧyǧ karde ijən kali sodə xəbəjon avtomatikə hozy kardejro istifodə kardə bejdə. Ejni zəmonədə syne intellekt de realə foto, sədo ijən videoku cy karde čətin byə soxtə materialon hozy karde mymkun be. Əve informasijə mənbə tədǧyǧ kardej əhəmijjət vej bejdə. == Xəbəjoni növon == Xəbəjon mövzu ijən əhatə dairəjku asılı olaraq fərǧinə qruponədə poə karde bəbe: * məhəlli xəbəjon; * kišvəri xəbəjon; * beynəlxalqə xəbəjon; * sijosijə xəbəjon; * iǧtisodijə xəbəjon; * elmi xəbəjon; * mədənijə xəbəjon; * vərzyš xəbəjon; * texnologijə xəbəjon; * səhijjə xəbəjon; * hava ijən təbii hadisəton həxədə xəbəjon. == Dijə həmən == * [[Žurnalistikə]] * [[Qəzet]] * [[Media]] * [[Internet]] * [[Radio]] * [[Televizijə]] * [[Xəbə agentlik]] * [[Mətbuoti ozodəti]] * [[Senzurə]] * [[Dezinformasijə]] * [[Sosialə media]] * [[Fotožurnalistikə]] * [[Informasijə]] * [[Sijosət]] == Xariči dəvardemonon == * [[Vikixəbə]] — ožə xəbəjon səvon. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Xəbə]] ahx4ld5geer10bcmao2rzhvmn9ftblk 2 20504 126172 2026-09-05T08:27:54Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Created page with "TalyshWikiBot — avtomatina Vikipedija boti. Operator: Rafael Bot imimci əncəx test ijan qaralama sahifonada ko karde." 126172 wikitext text/x-wiki TalyshWikiBot — avtomatina Vikipedija boti. Operator: Rafael Bot imimci əncəx test ijan qaralama sahifonada ko karde. bumeom7tdifn5mi3txxwq479pauvfn7 2 20505 126173 2026-09-05T09:57:21Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Talysh-Wiki-Bot v1: məǧolə hozy kardə byə 126173 wikitext text/x-wiki Bot-Test. Diese Seite wurde automatisch durch Talysh-Wiki-Bot v1 erstellt. bekqlyh8tlqpadqws9vlbpkomvzyi4z 2 20506 126174 2026-09-05T10:10:23Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Talysh-Wiki-Bot v1: məǧolə hozy kardə byə 126174 wikitext text/x-wiki İkinci bot sınaği. 0mcp16lp6y2z7h3zluwm6218ijtrdtm 2 20507 126175 2026-09-05T11:31:51Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Automatisch erzeugter, menschlich zu prüfender Entwurf; Wikidata Q2 126175 wikitext text/x-wiki '''Zəmin''' — [[Günəş]]dən uzaqlığına görə [[Günəş sistemi]]də üçüncü planet və həyat olduğu bilinən yeganə səma cismidir. Zəmin səpe maye su var; onun səthinin təxminən 70,8 faizini okeanlar örtür, qalan 29,2 faizi isə qurudur. Zəminin atmosferi əsasən azot və oksigendən təşkil olunur. Planetin maye xarici nüvəsi maqnit sahə yaradır və bu sahə Günəş küləyinin, həmçinin kosmik şüalanmanın böyük hissəsini yayındırır. Zəmin təxminən 4,5 milyard il əvvəl Günəş sistemi yaranarkən qaz və tozdan əmələ gəlib. O, Günəşin ətrafında bir dövrü təxminən 365,25 günə tamamlayır və öz oxu ətrafında 23 saat 56 dəqiqəyə yaxın müddətdə fırlanır. Zəminin bir daimi təbii peyki var — [[Ay]]. Ayın cazibəsi Zəminin oxunun meylini sabitləşdirir, qabarma-çəkilmələrə səbəb olur və planetin fırlanmasını tədricən zəiflədir. == Fiziki xüsusiyyətlər == Zəmin qütblərdə bir qədər basıq, ekvatorda isə qabarıq olan ellipsoid formasındadır. Onun çevrəsi təxminən 40 000 kilometrdir. Zəmin Günəş sistemində sıxlığı ən çox olan planetdir. Dörd daşlı planet arasında Zəmin ən böyük və ən ağırıdır. Günəş və xarici planetlərdən sonra Günəş sistemindəki ən böyük obyektlər sırasında altıncıdır. Zəminin səthi iki böyük hissəyə bölünür: * okeanlar və başqa su hövzələri; * quru sahələri, yəni materiklər və adalar. Su Zəmin səthinin 70,8 faizini, quru isə 29,2 faizini tutur. Quru sahələrinin böyük hissəsi materiklər şəklindədir. Okeanlar planetin su ehtiyatlarının demək olar ki, hamısını saxlayır. Böyük buz örtüklərindəki suyun miqdarı yeraltı suların, göllərin, çayların və atmosferdəki suyun birlikdə miqdarından çoxdur. == Daxili quruluş == Zəmin seysmik ölçmələrə əsasən üç əsas qatdan təşkil olunur: * [[Yer nüvəsi|nüvə]]; * [[mantiya]]; * [[yer qabığı]]. Yer qabığı və mantiyanın ən üst hissəsi birlikdə litosferi təşkil edir. Litosfer böyük və kiçik tektonik plitələrə bölünüb. Bu plitələr yavaş-yavaş hərəkət edir və bir-biri ilə qarşılıqlı təsirə girir. Plitələrin hərəkəti dağ silsilələrinin, vulkanların və zəlzələlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Zəminin xarici nüvəsi mayedir. Burada gedən proseslər planetin maqnit sahəsinin yaranmasına kömək edir. Maqnit sahə Zəmini Günəş küləyinin və kosmik şüalanmanın dağıdıcı təsirindən qoruyur. == Atmosfer == Zəmini əhatə edən qaz örtüyü [[atmosfer]] adlanır. Atmosferin yuxarı sərhədi kəskin deyil və tədricən kosmik məkana keçir. Onun əsas hissəsini azot və oksigen təşkil edir. Atmosferdə su buxarı da geniş yayılıb; su buxarı buludların yaranmasında iştirak edir. Atmosfer Zəmin səthində həyat üçün uyğun şəraitin saxlanmasına kömək edir və meteoridlərin, həmçinin Günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüalanmanın böyük hissəsindən qoruyur. Su buxarı və başqa istixana qazları Günəş işığından gələn enerjinin bir hissəsini saxlayır. Bu proses səthdə suyun maye halda qalmasına imkan verən şərait yaradır. Atmosferdəki karbon qazı (CO₂) da istixana qazlarından biridir. Buludların, atmosfer və okean cərəyanlarının hərəkəti Zəminin müxtəlif iqlim sahələrinin və müxtəlif hava hadisələrinin yaranmasına səbəb olur. Yağıntı da bu hadisələrdən biridir. Atmosfer və okean cərəyanları karbon və azot kimi maddələrin dövranında iştirak edir. == Hərəkəti == === Günəş ətrafında hərəkəti === Zəmin Günəşdən təxminən səkkiz işıq dəqiqəsi uzaqdadır. Onun Günəşdən orta məsafəsi bir astronomik vahidə yaxındır. Zəmin Günəşin ətrafında bir dövrü təxminən 365,25 günə tamamlayır. Zəminin orbitinin müstəvisi ekliptika adlanır. Planetin fırlanma oxu orbit müstəvisinə perpendikulyar istiqamətə görə meyllidir. Bu meyl səbəbindən il ərzində planetin şimal və cənub yarımkürələri Günəş işığını müxtəlif miqdarda alır və [[fəsil]]lər yaranır. === Öz oxu ətrafında fırlanması === Zəmin öz oxu ətrafında şərq istiqamətində fırlanır. Ulduzlara görə bir tam fırlanma 23 saat 56 dəqiqədən bir qədər az müddətdə baş verir. Günəşə görə ölçülən gün isə 24 saata bölünür. Zəminin fırlanması onun ekvatorunda qabarıqlıq, qütblərində isə yastılıq yaradır. Zəminin oxunun meyli planetin müxtəlif hissələrinin il ərzində müxtəlif miqdarda Günəş işığı almasına gətirib çıxarır. Bu, iqlimə təsir edən fəsillərin əsas səbəblərindən biridir. === Ayın təsiri === [[Ay]] Zəminin yeganə daimi təbii peykidir. Ay Zəminin ətrafında təxminən 384 400 kilometr məsafədə dövr edir və eni Zəminin eninin təxminən dörddə birinə bərabərdir. Ayın cazibə qüvvəsi dəniz və okeanlarda qabarma-çəkilmələr yaradır. Günəşin cazibəsi də bu prosesdə iştirak edir, lakin onun təsiri Ayın təsirindən təxminən iki dəfə azdır. Ayın cazibəsi Zəminin fırlanma oxunun meylini sabitləşdirməyə kömək edir. Zəminin cazibəsi isə Ayın fırlanmasını elə dəyişib ki, Ayın təxminən eyni üzü daim Zəminə tərəf yönəlir. == İqlim və su == Müxtəlif coğrafi sahələr Günəşdən eyni miqdarda enerji almır. Ekvatora yaxın sahələr qütb sahələrindən daha çox Günəş işığı alır. Bu enerji fərqləri atmosfer və okean cərəyanlarını hərəkətə gətirir. Nəticədə Zəmin səpe müxtəlif iqlim sahələri və hava hadisələri yaranır. Zəmin Günəş sistemində səthində maye su olduğu bilinən yeganə planetdir. Okeanlar planet səthinin böyük hissəsini tutur. Qurunun əksər hissəsi müəyyən dərəcədə rütubətlidir və bitki örtüyü ilə örtülüb. Qütb səhralarında yerləşən böyük buz örtükləri böyük su ehtiyatı saxlayır. == Maqnit sahə == Zəmini əhatə edən maqnit sahə maye xarici nüvədəki proseslər nəticəsində yaranır. Səthə yaxın hissədə bu sahə təxminən maqnit dipoluna oxşayır. Günəş küləyi atmosferdən kənarda maqnit sahəni sıxır və onun formasını dəyişir. Maqnit sahənin qütbləri coğrafi qütblərlə tam üst-üstə düşmür. Maqnit sahə Zəmin atmosferinin Günəş küləyi tərəfindən uzaqlaşdırılmasının qarşısını almağa kömək edir. == Yaranması və təbii tarixi == Zəmin Günəş sistemi ilə birlikdə təxminən 4,5 milyard il əvvəl yaranıb. Günəş sisteminin erkən mərhələsində qaz, buz dənələri və tozdan ibarət dumanlıq vardı. Bu maddə cazibə qüvvəsinin təsiri ilə fırlanan disk şəklinə düşüb. Sonra planetlər həmin diskdəki maddənin toplanması nəticəsində böyüyüb. Zəminin yaranması üçün əsas maddələrdən biri ilkin Günəş sistemindəki qaz və toz idi. Planetin ilkin formalaşması on milyonlarla il davam edib. Ayın yaranması ilə bağlı əsas fərziyyəyə görə, Mars ölçüsündə olan və Theia adlandırılan cisim Zəminə toxunaraq toqquşub. Bu toqquşmadan sonra Zəmindən ayrılan maddənin bir hissəsi toplanaraq Ayı yaradıb. Vulkanik fəaliyyət və qazların planetin daxilindən ayrılması Zəmin atmosferinin və okeanlarının yaranmasına kömək edib. Su buxarı soyuyaraq okeanlarda toplanıb. Asteroidlərdən, ilkin planetlərdən və kometlərdən gələn su və buz da Zəminin su ehtiyatlarına əlavə olunub. Təxminən 3,5 milyard il əvvəl Zəminin maqnit sahəsi artıq yaranmışdı. Ərimiş xarici qat soyuduqca ilk bərk yer qabığı əmələ gəlib. Sonralar tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində yeni kontinental qabıq yaranıb. Yüz milyonlarla il ərzində materiklər birləşərək supermateriklər əmələ gətirib, sonra yenidən parçalanıb. Rodinia təxminən 750 milyon il əvvəl parçalanmağa başlayıb. Materiklər sonralar Pannotia və Pangaea adlı supermaterikləri əmələ gətirib. Pangaea da təxminən 180 milyon il əvvəl parçalanmağa başlayıb. == Həyatın yaranması və inkişafı == Zəmin səpe ilk özünü çoxaldan molekulların təxminən dörd milyard il əvvəl kimyəvi reaksiyalar nəticəsində yarandığı düşünülür. Təxminən yarım milyard il sonra bu gün yaşayan bütün orqanizmlərin son ümumi əcdadı meydana gəlib. Fotosintezin inkişafı canlılara Günəş enerjisindən birbaşa istifadə etmək imkanı verib. Bunun nəticəsində oksigen (O₂) atmosferdə toplanıb. Oksigen Günəşin ultrabənövşəyi şüaları ilə qarşılıqlı təsirə girərək atmosferin yuxarı qatlarında qoruyucu ozon (O₃) təbəqəsinin yaranmasına səbəb olub. Kiçik hüceyrələrin daha böyük hüceyrələrin daxilində yerləşməsi nəticəsində eukariot adlanan mürəkkəb hüceyrələr yaranıb. Sonralar hüceyrə koloniyalarında hüceyrələr getdikcə ixtisaslaşıb və həqiqi çoxhüceyrəli orqanizmlər meydana gəlib. Ozon təbəqəsi ultrabənövşəyi şüalanmanın bir hissəsini udduğu üçün həyat Zəmin səthində geniş yayıla bilib. Həyatın ən qədim dəlilləri arasında Qərbi Avstraliyada tapılmış 3,48 milyard illik qum daşındakı mikrob örtükləri, Qərbi Qrenlandiyada 3,7 milyard illik dəyişilmiş çöküntü süxurlarındakı biogen qrafit və Qərbi Avstraliyada 4,1 milyard illik süxurlardakı bioloji material qalıqları var. Mikroorqanizm fosillərini göstərən 3,45 milyard illik Avstraliya süxurları Zəmin səpe həyatın ən qədim birbaşa sübutlarından biridir. Neoproterozoy dövründə, təxminən 1000–539 milyon il əvvəl, Zəminin böyük hissəsi buzla örtülmüş ola bilər. Bu fərziyyə «Qartopu Zəmin» adlanır. Kembri partlayışından sonra çoxhüceyrəli həyat formalarının müxtəlifliyi və mürəkkəbliyi artıb. Zəminin həyat tarixində bir neçə böyük kütləvi məhvolma baş verib. Ən son böyük hadisələrdən birində, təxminən 66 milyon il əvvəl, asteroidin toqquşması quş olmayan dinozavrların və başqa iri sürünənlərin məhvinə gətirib. == İnsan və biosfer == İnsanlar Zəminin biosferindən və təbii ehtiyatlarından asılıdır. İnsanların meydana çıxması və bütün materiklərə yayılması planetin atmosferinə və səthinə təsir göstərib. Əkinçiliyin və daha sonra sivilizasiyanın inkişafı insanların başqa canlıların yaşayışına və sayına təsirini artırıb. Zəmin səpe həyat müxtəlifliyi uzunmüddətli təkamül nəticəsində formalaşıb. Canlılar atmosferi və planetin səthini dəyişdirib, planetin maddə dövranlarında iştirak edib. İnsan fəaliyyəti də Zəminin mühitinə təsir göstərir və bir çox canlı formalarının məhv olmasına səbəb olur. tg9y047m06bdu7dsk7devfickc0lpgt 126177 126175 2026-09-05T11:52:54Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Blanked the page 126177 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 20508 126176 2026-09-05T11:43:02Z Talysh-Wiki-Bot v1 57317 Supervised draft; Talysh language gate passed; Wikidata Q1073 126176 wikitext text/x-wiki '''Moǧz''' — əsəb sistemi əsosi mərkəzi bejdə. Əv bütünə fəqərədar heyvononədə ijən ve hissə nıfəqərədar heyvononədə heste. Moǧz əsəb toxuməsə təşkil byə ijən adətən səre, görmə, eşitmə ijən bıjəjşəvısi orqanon niždə mandə. Moǧzi əsosi vəzifəjon sensor əsəb sistemisə omə məlumoton gəti, əyon işlədə, əndişə ijən dərk kardə, ijən hərəkəti idarə kardə. Əv əzələ fəaliyyəti ijən hormonon bəro uməjşəvısi həm də idarə karde. Moǧz de [[onurğa beyni]] bıəjən mərkəzi əsəb sistemə təşkil karde. == Quruluş == Moǧzi quruluş ijən bəstonon müxtəlifə heyvononədə ve fərq kardə. Əksər heyvononədə moǧz səre niždə, xüsusi hissi orqanon niždə mandə. Nıfəqərədar heyvononədə moǧz adətən ventral əsəb simonədə yerləşən cüt-cüt qangliononədə inkişof karde. Fəqərədar heyvononədə moǧz dorsal əsəb simi royi, əsəb borusı sori hissədə, iglə mərkəzi orqan bəro inkişof karde. Fəqərədar heyvononədə moǧz embrional inkişofi də se əsosi hissə dəxyl bejdə: * pišə moǧz (prosencephalon); * mijonə moǧz (mesencephalon); * arxə moǧz (rhombencephalon). Pišə moǧz telencephalon ijən diencephalonədə bəxş bəbe. Arxə moǧz metencephalon ijən myelencephalonədə bəxş bəbe. [[Onurğa beyni]], ki səpe bədəni funksijon koordinə karde, myelencephalon ištə davamə bejdə ijən onurğa sütuni dəxylədə mandə. Moǧzi daxilədə do əsosi toxumə rəng dəqiş kardə bejdə. Bošə moǧzədə nyrononə hüceyrə cisimon ve gyləj hestin ijən ym məholonədə «siyəjə maddə» nom oko doə bejdə. Əsəb lifonədə ve pilə miyelin heste ijən əyon «səfidə maddə» təşkil kardən. Moǧzi toxumə mikroskopi de niždə həm bošə, həmən səfidə maddə ijən məholon mijonədə əloğon bəro təhqiq karde bəbe. === Hüceyrə quruluş === Moǧz əsosən do grupi hüceyrəsə təşkil byə: nyronon ijən glial hüceyrəjon. Glial hüceyrəjon struktur dəstək, maddi mübadilə dəstək, izolyasijə ijən inkişofi istiqamət dədoə kimi vəzifəjon bəjə omə. Nyronon əz moǧzi əsosi hüceyrəjon hestin. Nyronon ištə siqnalon xüsusi hüceyrəjon bəro bəfərsədən. Ym siqnalon nyroni cisminisə dəvarde axon nom kardə byə nazikə lifisə hərəkət kardən. Axon kali vaxt bə moǧzi diyə məholon, hətta bə bədəni diyə hissəjonə ro dəfərsəjə. Nyrononədə dendriton ijən axonon hestin. Axononədə siqnalon elektrokimyəvi impulsə formədə dəvarde. Axonon diyə nyrononədə xüsusi əlaqə məholon — sinapson — vasitəjə de əlaqə bən. İmpuls sinapsi bəpejdo omə vaxt kimyəvi maddə, ki neyrotransmitter nom kardə bejdə, azad bəbe. Ym maddə qəbul kardəjə hüceyrə pərdəsədə qəbuledici molekulonədə bağ bəbe. Sinapson moǧzi əsosi işləmə məholon hestin. Kali sinapson qəbul kardəjə hüceyrə fəal kardən, kali diyə sinapson əyoni fəalijəti kəm kardən. Bəzi sinapson siqnalon əz güvvə dəyiş kardəjən. Sinapsi ym dəyişəjmon bəstəyjəjən niždə əloğədar bejdə ijən bəstəyjəjmon ijən yod gəti kardə ro pilə rol doə bəjəjən. İnsan moǧzi qabığıdə təxminən 14–16 milyard nyron heste. İnsani beyincikədə nyronon nomrə təxminən 55–70 milyardədə qiymət kardə bejdə. Hər nyron sinapsəjonisə minonə diyə nyrononədə əlaqə kardə bəjəjdə. == Vəzifəjon == Moǧz ətrafdəni dynjosə məlumoton sensor əsəb sistemi vasitəjə gəti ijən işlədə. Əy müxtəlifə məlumoton iglə mərkəzədə birləşdirə, əndişə ijən dərk kardə, davranış ijən hərəkəti koordinə karde. Moǧzi fəaliyyəti əzələ fəaliyyəti niždə nümunəjon bəvarde ijən hormonon azad bəbejmoni idarə kardə, bədəni diyə orqanonədə təsir karde. Mərkəzi idarə bədənə mühitədə dəyişməjonə bəro tez ijən uyğunə cavob doə imkan doə. Kali sadə cavobon, məsəlen reflekson, onurğa beyni ja periferik qangliononədə bəro uməjşəvısi bəjəjən. Mürəkkəbə davranış ijən məqsədli hərəkət bəro sensor məlumoton iglə mərkəzədə işlədə kardəjə mərkəzi moǧzi vəzifə zaruri bejdə. Moǧzi hüceyrəjon ištə-isti fəaliyyəti çanə pilə məlum bejdə. Amma milyonon hüceyrəjon de yanaşı çəjən ijən ümumi fəaliyyəti hələ tam izah nıbyə. Müasir neyroelmədə kali modelon moǧz bioloji kompüterədə müqayisə kardən. Moǧz ətrafdəni dynjosə məlumot gəti, əyoni mandə doə ijən müxtəlifə şəkildə işlədə; amma əy rəqəmsalə kompüterədə mexanizmədə fərq kardə. == Heyvononədə moǧz == Moǧzi quruluş müxtəlifə heyvononədə pilə fərqlənə. Bəzi sadə heyvononədə moǧz kiçik ijən sadə bejdə. Nematodonədə moǧz kiçikə bejdə, fəqərədar heyvononədə əy pilə ijən mürəkkəbə orqanədə inkişof karde. Onurğasızon mijonədə do grupi ve mürəkkəbə moǧzədə məşhur hestin: buğumayaqlijon ijən başayaqlijon. Buğumayaqlijonədə həşəraton, xərçəngkimijon ijən hörümçəkon dəxyl bən. Başayaqlijonədə oktapod, kalmar ijən həmanə molyuskon dəxyl bən. Buğumayaqlijon ijən başayaqlijoni moǧz do yanaşı mandə əsəb simonəsə peydo omə. Buğumayaqlijonədə mərkəzi moǧz qida borusi səpe mandə üst-qida qanglionisə təşkil byə. Hər çəşmədə arxə pilə optikə payə heste; əyon görmə məlumoton işlədə kardən. Oktapod ijən kalmar kimi başayaqlijon moǧzi bütünə nıfəqərədar heyvonon mijonədə ən pilə moǧzədə. Meyvə milçəji ([[Drosophila]]) moǧzi tədqiqatədə ve oko doə bejdə. Əyoni genetikosi bəro ve üsul heste ijən moǧzi inkişofi genonədə tədqiq karde imkan doə. Drosophila tədqiqatonə de insanon ijən məməlijon moǧzi inkişofi bəzi cəhətonən əlaqə peydo kardə. Ym milçəji genon tədqiq kardəjmoni niždə bəzi bioloji saat genon bəpejdo omə. Fəqərədar heyvonon genonomədə həməjənə genon peydo bəbe ijən əyon siçanədə bioloji saatədə, ehtimol insanədəən, həmanə rol ijro kardən. == İnkişaf ijən təkamül == Bütünə canlı çoxhüceyrəjə heyvonon, süngər ijən cnidaria kimi bəzi sadə qrupon istisna, ikitərəfə simmetrijə bədənədə hestin. Ym heyvononədə bədənə sol ijən rast tərəfon təxminən iglə-bə-iglən güzgüi surətədə bən. İkitərəfə heyvonon ištə ortaq əcdodisə bəpejdo oməjən. Bilateral heyvononədə əsosə bədən formə bošə bağırsaği boru ijən əsəb simisə təşkil byə. Əsəb simi hər bədəni bəxši bəro iglə qanglion heste. Səre niždə mandə qanglion ve pilə bejdə ijən moǧz nom gəti. Təkamülədə bəzi heyvonon moǧzi ve mürəkkəb ijən daxilə təşkilatədə inkişof kardə. Ym inkişof sensor məlumoton işlədə kardə, hərəkəti idarə kardə ijən mürəkkəbə davranışon koordinə kardə imkan doə. Buğumayaqlijon ijən fəqərədar heyvonon moǧzon quruluşədə ve fərq hestin, amma hər do qrupədə mərkəzi əsəb sistemi bədəni müxtəlifə bəxšonədə fəaliyyəti koordinə karde. == Həmçinin bax == * [[Əsəb sistemi]] * [[Onurğa beyni]] * [[Nyron]] * [[İnsan moǧzi]] nn8c39cl1p12evnuf72lty8gitgqxz2