Vikipedija tlywiki https://tly.wikipedia.org/wiki/S%C9%99rlovh%C9%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medja Xususi No-pegət Okoədə Okoədə no-pegət Vikipedija Vikipedija no-pegət Fajl Fajli no-pegət MediaWiki MediaWiki no-pegət Šablon Šabloni no-pegət Dastək Dastəki no-pegət Kategorijə Kategorijə no-pegət TimedText TimedText talk Modul Moduli no-pegət Event Event talk 14 1723 126180 71121 2026-09-05T20:08:26Z ~2026-48210-04 57389 126180 wikitext text/x-wiki [[Tispir:Təbiət]] '''Iǧlim''' — qıləy məholədə uzunə müddəti ərzədə bə hava şəraiti ümumi xüsusiyyətone. Im kategorijədə iǧlim iyən iǧlim de qırdə bə mövzuon hestin. == Iǧlimi mövzuon == * [[Iǧlim]] * [[Havo]] * [[Temperatur]] * [[Havo təzyiq]] * [[Rütubət]] * [[Yağış]] * [[Qar]] * [[Yel]] * [[Bulud]] * [[Atmosfer]] == Iǧlimi tıpon == * [[Tropikə iǧlim]] * [[Subtropikə iǧlim]] * [[Mülayimə iǧlim]] * [[Qütbə iǧlim]] * [[Kontinentalə iǧlim]] * [[Dıyo iǧlim]] * [[Kuə iǧlim]] * [[Səhro iǧlim]] == Iǧlimi dəqışon == * [[Iǧlimi dəqış]] * [[Qlobalə isinmə]] * [[İstixanə effekti]] * [[İstixanə qaz]] * [[Dıyo səviyyəti ve be]] * [[Ekstremalə havo]] == Iǧlimşünasijə == * [[Iǧlimşünasijə]] * [[Meteorologijə]] * [[Havo proqnozi]] * [[Meteorologijə stansijə]] [[Kategorijə:Coğrafijə]] [[Kategorijə:Meteorologijə]] 3jndpgx41v6ki062wsn6g6qqkd32btk 126181 126180 2026-09-05T20:10:01Z ~2026-48210-04 57389 /* Iǧlimi mövzuon */ 126181 wikitext text/x-wiki [[Tispir:Təbiət]] '''Iǧlim''' — qıləy məholədə uzunə müddəti ərzədə bə hava şəraiti ümumi xüsusiyyətone. Im kategorijədə iǧlim iyən iǧlim de qırdə bə mövzuon hestin. == Iǧlimi mövzuon == * [[Iǧlim]] * [[Havo]] * [[Temperatur]] * [[Havo təzyiq]] * [[Rütubət]] * [[Yağış|Voş]] * [[Qar]] * [[Yel|Vo]] * [[Bulud]] * [[Atmosfer]] == Iǧlimi tıpon == * [[Tropikə iǧlim]] * [[Subtropikə iǧlim]] * [[Mülayimə iǧlim]] * [[Qütbə iǧlim]] * [[Kontinentalə iǧlim]] * [[Dıyo iǧlim]] * [[Kuə iǧlim]] * [[Səhro iǧlim]] == Iǧlimi dəqışon == * [[Iǧlimi dəqış]] * [[Qlobalə isinmə]] * [[İstixanə effekti]] * [[İstixanə qaz]] * [[Dıyo səviyyəti ve be]] * [[Ekstremalə havo]] == Iǧlimşünasijə == * [[Iǧlimşünasijə]] * [[Meteorologijə]] * [[Havo proqnozi]] * [[Meteorologijə stansijə]] [[Kategorijə:Coğrafijə]] [[Kategorijə:Meteorologijə]] bq5xh7ufg5pywov1pishza0es1ykkqy 0 8224 126183 123550 2026-09-05T20:21:18Z ~2026-48210-04 57389 126183 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Rijozijot'''<ref>Абосзода Ф. Ф. ''Русско-талышский словарь (60 000 слов и выражений) А–Я''. — Москва: ООО МФВТК-пресс, 2011. — 210 с.</ref> — [[kəmiyyət]], [[rəqəm]], [[ədəd]], [[forma]], [[fəzo]], [[struktur]], [[dəqış]] iyən əvon arədə əlaqon araşdırə kardə [[elm]]e. Rijozijot insoni ən qədimə elmi sahonədə qıləje. Rijozijotədə [[hesob]], [[cəbr]], [[həndəsə]], [[riyazi analiz]], [[ehtimal nəzərijə]], [[statistika]], [[topologijə]], [[ədədon nəzərijə]] iyən diyəro veyə sahon hestin. Rijozijot [[fizikə]], [[astronomijə]], [[kimijə]], [[informatikə]], [[mühəndisijə]], [[iqtisodijə]] iyən diyəro elmonədə vey oko doə bedə. «Matematika» nom qədimə [[Yunonistoni zyvon|yunonə zyvon]]i '''μάθημα''' (''máthēma'') sıxaniku ome. Im sıxan «öyrənmə», «elm» iyən «bilik» de əlaqə heste.<ref>[https://www.britannica.com/science/mathematics Mathematics] — Encyclopaedia Britannica. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> [[Fajl:Maya.svg|thumb|Rəqəmon]] == Rijozijoti əsasə anlayışon == Rijozijotədə ən əsasə anlayışonədə qıləy [[ədəd]]e. Ədədon de miqdar, sıra iyən hesob ifadə kardə bedə. [[Rəqəm]] ədədon nəvışte bo oko doə nişone. Məsələn, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 iyən 9 rəqəmonin. Rijozijotədə [[bərabərlik]], [[dəyişən]], [[funksijə]], [[tənlik]], [[çoxluq]], [[nöqtə]], [[xətt]], [[bucaq]], [[səth]] iyən [[fəzo]] kimi anlayışonən vey vacibin. Rijozijoti veyə sahon qıləy-bə-qıləy de əlaqə hestin. Məsələn, cəbrədə tənlikon araşdırə kardə bedən, həndəsədə isə forma iyən fəzo araşdırə kardə bedən. == Aksiom iyən teorem == [[Aksiom]] — qıləy rijozijə sistemədə isbat tələb nıkardə əsasə fikre. Aksiomon nəzərijəni bino təşkil kardedən. [[Teorem]] isə məntiqi yol de isbat karde lozim bə rijozijə fikre. Teoremi doğruluq aksiomon, tərifon iyən əvvəl isbat kardə bə diyəro teoremon əsosədə [[isbat]] kardə bedə. Im səbəbo aksiom iyən teorem qıləy məno nıdon. Aksiom başlanğıcə şərte, teorem isə isbat de bə nəticə rəsə fikre. Aksiomatikə üsul rijozijoti inkişafədə vey vacibə role bəzişe. Qədimə yunonə rijozijotşünos [[Evklid]] ıştə məşhurə ''[[Elementon (Evklid)|Elementon]]'' əsərədə həndəsə sistematikə şəkildə tərifon, postulaton iyən isbaton de təqdim karde.<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euclid/ Euclid of Alexandria] — MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> == Hisob == '''[[Hisob]]''' rijozijoti ən qədimə sahonədə qıləje. Əv ədədon iyən əvon səpe əməlon de əlaqə heste. Əsasə hisobi əməlon: * [[Cəm]] — ədədon qırdə karde; * [[Çıxma]] — qıləy ədədi diyəro ədədiku kəm karde; * [[Vurma]] — ədədi çand kərə qırdə karde de əlaqə bə əməl; * [[Bölmə]] — miqdari hisson bə poə karde. Hisob insoni gündəlikə həyatədə vey oko doə bedə. Pul, vaxt, məsafə, çəki, sahə iyən diyəro miqdaron hesab karde bo hisobi üsulon oko doə bedən. == Ədədon == Rijozijotədə çand növ ədəd heste. '''[[Təbii ədədon]]''' say karde bo oko doə bedən: 1, 2, 3, 4, 5 iyən peşonə ədədon. '''[[Tam ədədon]]''' müsbətə ədədon, mənfiə ədədon iyən sıfır de iborətin. '''[[Rasional ədədon]]''' dı tam ədədi nisbət şəklədə ifadə karde bə ədədonin. '''[[Həqiqi ədədon]]''' rasional iyən irrasional ədədon qırdə kardedən. Rijozijoti inkişaf de [[kompleks ədədon]] kimi tojə ədəd sistemonən bə meydon omin. == Cəbr == '''[[Cəbr]]''' ədədon, dəyişənon, tənlikon iyən əvon arədə əlaqon araşdırə kardə rijozijoti sahəje. Cəbrədə naməlumə miqdaron çox vaxt hərfon de nişo doə bedən. Məsələn: :<math>x + 3 = 7</math> Im tənlikədə ''x'' naməlumə miqdare. Tənlik həll karde de: :<math>x = 4</math> nəticə pəjdo bedə. «Cəbr» nom ərəbə '''al-jabr''' sıxaniku ome. Cəbri inkişafədə İslam dınyo alim [[Məhəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi]] yolə rol bəzişe.<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Khwarizmi/ Al-Khwarizmi] — MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> == Həndəsə == '''[[Həndəsə]]''' forma, ölçü, məsafə, nöqtə, xətt, bucaq, səth iyən fəzo araşdırə kardə rijozijoti sahəje. Həndəsəni əsasə anlayışonədə: * [[Nöqtə]]; * [[Xətt]]; * [[Bucaq]]; * [[Üçbucaq]]; * [[Dördbucaq]]; * [[Dairə]]; * [[Sahə]]; * [[Həcm]]. Qədimə [[Misir]] iyən [[Babil]] mədəniyyətonədə praktiki həndəsi bilikon hestbin. Torpaq ölçə karde, bino soxte iyən [[astronomijə]] bo həndəsi üsulon oko doə bedəbin. Qədimə [[Yunoniston]]ədə həndəsə sistematikə elm kimi inkişaf karde. [[Evklid]]i ''[[Elementon (Evklid)|Elementon]]'' əsər Qərb iyən Yaxın Şərq rijozijoti inkişaf səpe vey yolə təsir karde.<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euclid/ Euclid of Alexandria] — MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> XIX əsrədə [[qeyri-Evklid həndəsə]] inkişaf karde. Im inkişaf nişo doşe ki, Evklidi həndəsə mümkünə həndəsi sistemonədə yalnız qıləje. == Riyazi analiz == '''[[Riyazi analiz]]''' funksijon, limiton, törəmə iyən integralon araşdırə kardə rijozijoti yolə sahəje. Analizi əsasə anlayışonədə: * [[Funksijə]]; * [[Limit]]; * [[Törəmə]]; * [[İnteqral]]; * [[Sonsuz sıra]]. XVII əsrədə [[Isaac Newton]] iyən [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] diferensial iyən integral hesobi inkişafədə əsasə rolon bəzişone. Riyazi analiz fizikədə hərəkət, sürət, təcil iyən diyəro proseson təsvir karde bo vey vacibe. == Ədədon nəzərijə == '''[[Ədədon nəzərijə]]''' əsasən tam ədədon xüsusiyyəton araşdırə kardə rijozijoti sahəje. Im sahədə [[sadə ədəd]]on xüsusi əhəmiyyət hestin. Sadə ədəd yalnız 1 iyən ıştə səpe qalıqsız poə bedə. Məsələn: :2, 3, 5, 7, 11, 13, 17... sadə ədədonin. Ədədon nəzərijə qədimə devriku inkişaf karde. [[Evklid]], [[Pierre de Fermat]], [[Leonhard Euler]], [[Carl Friedrich Gauss]] iyən diyəro rijozijotşünoson im sahədə vacibə nəticon pəjdo kardışone. Imrujə ədədon nəzərijəni bəzi hisson [[kriptoqrafijə]] iyən kompüter təhlükəsizəti bo praktiki əhəmiyyət hestin. == Ehtimal iyən statistika == '''[[Ehtimal nəzərijə]]''' təsadüfi hadisəjon iyən əvon baş ve ehtimali araşdırə kardedə. '''[[Statistika]]''' məlumaton qırdə karde, analiz karde iyən əvoniku nəticə pəjdo karde de əlaqə heste. Statistika [[tibb]], [[biologijə]], [[iqtisodijə]], [[sosiologijə]], [[psixologijə]] iyən veyə diyəro elmonədə oko doə bedə. Elmi araşdırmonədə statistikə üsulon nəticon etibarlılıq qiymətləndire bo vey vacibin. == Topologijə == '''[[Topologijə]]''' fəzo iyən həndəsi obyekton bə davamlı dəqışon qarşı qorunə bə xüsusiyyəton araşdırə kardə rijozijoti sahəje. Topologijə XIX iyən XX əsronədə müasirə rijozijoti əsasə sahonədə qıləy bəbe. Əv həndəsə, analiz, fizikə iyən diyəro rijozijə sahon de sıx əlaqə heste. == Tətbiqi rijozijot == '''[[Tətbiqi rijozijot]]''' rijozijə üsulon realə elmi, texnikə, iqtisadi iyən ictimai problemon həll karde bo oko dojdə. Tətbiqi rijozijot: * [[fizikə]]; * [[mühəndisijə]]; * [[informatikə]]; * [[iqtisodijə]]; * [[tibb]]; * [[biologijə]]; * [[astronomijə]]; * [[meteorologijə]] kimi sahonədə vey oko doə bedə. Məsələn, planeton hərəkət hesab karde, hava proqnoz soxte, bino layihə karde, kompüter proqramon inkişaf karde iyən iqtisadi modelon soxte bo rijozijə üsulon oko doə bedən. == Rijozijoti tarıx == Rijozijoti tarıx vey qədime. İminə rijozijə bilikon insanoni say karde, ölçə karde, torpaq sahə hesab karde iyən vaxt təyin karde ehtiyojon de əlaqə hestbin. Qədimə [[Mesopotamijə]] iyən [[Qədimə Misir]]ədə ədədi hesabon iyən həndəsi üsulon inkişaf kardə bin. [[Babil]] rijozijotşünoson hesobi iyən astronomijə məsəlon həll karde bo inkişaf kardə ədəd sistemon oko doəbin. Qədimə [[Yunoniston]]ədə rijozijot yalnız praktiki hesab ni, bəlkə məntiqi isbat səpe bino bə elm kimi inkişaf karde. [[Pifaqor]], [[Evklid]], [[Arximed]] iyən [[Apollonius]] kimi alimoni koon rijozijoti tarıxədə vacibə vırə hestin. Evklidi ''Elementon'' əsər həndəsə iyən ədədon nəzərijəni sistematikə şəkildə təqdim karde iyən 2 000 sorisə ve müddət rijozijoti təhsil səpe təsir karde.<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euclid/ Euclid of Alexandria] — MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> == Hindiston iyən İslam dınyo == [[Hindiston]] rijozijotşünoson ədəd sistemoni inkişafədə yolə rol bəzişone. [[Sıfır]]i ədəd kimi oko do iyən onluq mövqeli ədəd sistemi rijozijoti tarıxədə vey vacibə inkişafon bin. Peşonə im bilikon [[İslam dınyo]]ədə inkişaf kardə bin. VIII–XIII əsron arədə İslam dınyo alimoni yunonə, hində iyən diyəro elmi əsəron tərcümə kardışone iyən rijozijotədə tojə nəticon pəjdo kardışone. [[Məhəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi]] cəbri inkişafədə yolə rol bəzişe. Əçəy nomiku «[[alqoritm]]» termini bə meydon ome. İslam dınyo rijozijotşünosoni əsəron peşonə bə [[Avropə]] rəsin iyən Avropədə rijozijoti inkişaf səpe təsir kardışone. == Müasirə rijozijot == XVII əsriku Avropədə rijozijot zu inkişaf karde. [[René Descartes]] cəbr iyən həndəsə arədə əlaqə inkişaf karde iyən [[analitik həndəsə]]ni əsas təşkil karde. [[Isaac Newton]] iyən [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] [[diferensial hesab]] iyən [[inteqral hesab]] inkişaf kardışone. XVIII iyən XIX əsronədə [[Leonhard Euler]], [[Joseph-Louis Lagrange]], [[Carl Friedrich Gauss]], [[Bernhard Riemann]] iyən diyəro alimoni koon rijozijoti veyə sahon inkişaf karde. XIX iyən XX əsronədə [[çoxluq nəzərijə]], [[riyazi məntiq]], [[abstrakt cəbr]], [[topologijə]], [[funksional analiz]] iyən diyəro tojə sahon inkişaf kardə bin. XX əsriku [[kompüter]]on inkişaf rijozijot de informatika arədə tojə əlaqon bə meydon varde. Imrujə rijozijot həm nəzəri, həmən praktiki elm kimi inkişaf kardedə. == Rijozijot iyən məntiq == [[Riyazi məntiq]] rijozijə isbaton, formalə sistemon iyən məntiqi quruluşon araşdırə kardedə. Rijozijotədə qıləy nəticə yalnız müşahidə de doğru hesab nıbedə. Teorem bo qəbul be əçəy məntiqi isbat lozime. Im xüsusiyyət rijozijot bə təbii elmoniku qıləy qədər fərqli kardedə. [[Fizikə]] iyən [[kimijə]]də eksperiment xüsusi rol bəziydə, rijozijotədə isə məntiqi isbat əsasə rol bəziydə. == Rijozijot iyən informatika == [[Informatikə]] de rijozijot arədə vey sıx əlaqə heste. [[Alqoritm]]on, [[məntiq]], [[kombinatorikə]], [[qraf nəzərijə]], [[ehtimal nəzərijə]], [[xətti cəbr]] iyən [[ədədon nəzərijə]] informatikədə geniş oko doə bedən. [[Kriptoqrafijə]] internetədə məlumaton qoruy karde bo rijozijə üsulon oko dojdə. [[Süni intellekt]] iyən [[maşın öyrənmə]] sahonədə statistika, ehtimal nəzərijə, xətti cəbr iyən analiz vacibə rol bəziydən. == Rijozijot iyən təbii elmon == Rijozijot veyə təbii elmon bo əsasə vasitəje. [[Fizikə]]də təbiəti qanunon çox vaxt rijozijə tənlikon de ifadə kardə bedən. [[Astronomijə]]də ulduzon, planeton iyən diyəro kosmikə obyekton məsafə, kütlə iyən hərəkət hesab karde bo rijozijot oko doə bedə. [[Kimijə]]də maddon miqdar iyən reaksijon hesab karde bo rijozijə üsulon oko doə bedən. [[Biologijə]] iyən [[tibb]]ədə statistika, ehtimal nəzərijə iyən rijozijə modelon elmi məlumaton analiz karde bo vey vacibin. == Məşhurə rijozijotşünoson == Rijozijoti tarıxədə veyə alim vacibə rol bəzişone. Əvonədə: * [[Pifaqor]]; * [[Evklid]]; * [[Arximed]]; * [[Apollonius]]; * [[Məhəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi]]; * [[Fibonacci]]; * [[René Descartes]]; * [[Pierre de Fermat]]; * [[Isaac Newton]]; * [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]; * [[Leonhard Euler]]; * [[Carl Friedrich Gauss]]; * [[Bernhard Riemann]]; * [[Georg Cantor]]; * [[David Hilbert]]; * [[Emmy Noether]]; * [[Kurt Gödel]]; * [[Alan Turing]]. Im alimoni koon cəbr, həndəsə, analiz, ədədon nəzərijə, məntiq iyən diyəro rijozijə sahon inkişaf karde. == Mənbə == <references /> == Xarici linkon == * [https://www.britannica.com/science/mathematics Encyclopaedia Britannica — Mathematics] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/ MacTutor History of Mathematics — University of St Andrews] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/ MacTutor — Mathematicians biographies] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/ MacTutor — History Topics] * [https://mathworld.wolfram.com/ Wolfram MathWorld] * [https://oeis.org/ The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences] == Bınəvışt == * [[Elm]] * [[Hisob]] * [[Ədəd]] * [[Rəqəm]] * [[Təbii ədədon]] * [[Tam ədədon]] * [[Rasional ədədon]] * [[Həqiqi ədədon]] * [[Kompleks ədədon]] * [[Cəbr]] * [[Həndəsə]] * [[Riyazi analiz]] * [[Ədədon nəzərijə]] * [[Ehtimal nəzərijə]] * [[Statistika]] * [[Topologijə]] * [[Riyazi məntiq]] * [[Çoxluq nəzərijə]] * [[Kombinatorikə]] * [[Qraf nəzərijə]] * [[Xətti cəbr]] * [[Funksijə]] * [[Tənlik]] * [[Aksiom]] * [[Teorem]] * [[İsbat]] * [[Alqoritm]] * [[Kriptoqrafijə]] * [[Informatikə]] * [[Fizikə]] * [[Astronomijə]] {{Template:Elmon}} [[Tispir:Rijozijot| ]] [[Tispir:Elm]] rdlx1yrxbehqilhh5dlk1fovlxhir22 0 14632 126182 124373 2026-09-05T20:16:34Z ~2026-48210-04 57389 126182 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Titanik''' (ing. ''RMS Titanic'') — [[Britanijə]] sərnişinə iyən poçtə [[okeanə lajner]] be. Gəmi '''[[White Star Line]]''' şirkəti bo soxtə bəbe iyən ''[[Olympic sinfi]]'' se gəmidən qıləy be. Im sinfi diyəro gəmiyon ''[[RMS Olympic]]'' iyən ''[[HMHS Britannic]]'' bin. Titanik 1912-minə sorədə ıştə iminə səfərədə [[Southampton]]iku bə [[New York]] ro karde. 14 aprel 1912-minə sori şanqo gəmi [[Şimali Atlantik]]ədə de qıləy [[aysberq]] bərəsə. 15 aprel səhəriku əvvəl Titanik bə [[Atlantik okean]] təse. Gəmidə təxminən 2 200 sərnişin iyən ekipaj üzv hestbe; 1 500-isə ve odəm həlok be.<ref name="RMG">[https://www.rmg.co.uk/stories/topics/rms-titanic-facts RMS Titanic facts] — Royal Museums Greenwich. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> Titaniki təse dıyo nəqliyyati tarıxədə ən məşhurə [[dıyo fəlakəti|dıyo fəlakəton]]ədə qıləje. Fəlakətiku peştə beynəlxalqə [[dıyo təhlükəsizəti]] qaydonədə vacibə dəqışon kardə bin.<ref name="IMO">[https://www.imo.org/en/about/conventions/pages/international-convention-for-the-safety-of-life-at-sea-%28solas%29%2C-1974.aspx International Convention for the Safety of Life at Sea (SOLAS)] — [[International Maritime Organization]]. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> [[Fajl:Titanic in color.png|miniatyur|Titanik 1912-minə sorədə]] == Soxtə be == Titanik '''[[Harland and Wolff]]''' gəmi soxtə zavodədə, [[Belfast]]ədə soxtə bəbe. Gəmi [[White Star Line]] şirkəti sifariş de soxtə bəbe. Titanik ''[[Olympic sinfi]]'' gəmi be. Im sinfi se gəmi ''[[RMS Olympic|Olympic]]'', ''Titanic'' iyən ''[[HMHS Britannic|Britannic]]'' bin. Titaniki soxtə ko 31 mart 1909-minə sorədə bino be. Gəmi 31 may 1911-minə sorədə bə ov ro kardə be. Peşo gəmini daxili koon davam karde iyən əv 1912-minə sorədə xidmət bo hazır be.<ref name="Britannica">[https://www.britannica.com/topic/Titanic Titanic] — Encyclopaedia Britannica. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> Titaniki uzunə təxminən 269 [[metr]], eni təxminən 28 metr be. Gəmi ıştə devri ən yolə iyən ən müasirə sərnişinə gəmiyonədə qıləy be.<ref name="RMG" /> Titanik Southampton de New York arədə transatlantikə səfəron bo nəzərdə dastə bəbe. XX əsri binoədə [[Atlantik okean]]i dı tərəf arədə sərnişinə gəmi nəqliyyat vey vacib be. == Texnikə quruluş == Titaniki [[gəmi korpusi|korpus]] [[polad]]iku soxtə bəbe. Korpus ov buraxniyə bə 16 əsasə hissə poə bəbe. Im sistem gəmini təhlükəsizəti ve karde bo nəzərdə dastə bəbe. Titanik se [[gəmi vinti|vint]] de hərəkət karde. Əçəy hərəkət sistemi [[buxarə maşın]]on iyən [[buxarə turbin]]iku iborət be. Gəmi təxminən 21 [[düyün (sürət)|düyün]] normalə sürət de hərəkət karde zınəbe. Əçəy maksimalə sürət təxminən 23 düyün be.<ref name="RMG" /> Titaniki təhlükəsizəti bo ov buraxniyə qapıjon iyən diyəro texnikə sistemon hestbin. Im səbəbo gəmi ıştə devrədə vey müasir iyən təhlükəsiz hesab bedəbe. == Titaniki dılədə == Titanikədə sərnişinon se dərəcədə vırə bardəşone: iminə, dyminə iyən seminə dərəcə. İminə dərəcə xüsusən varlı sərnişinon bo be. Əyo yolə [[kajut]]on, [[restoran]]on, kafejon, [[üzgüçülük hovuzi|hovuz]], gimnastikə zal, oxunə otaqon iyən istirahətə vıron hestbin. İminə dərəcədə '''À La Carte Restaurant''', '''Café Parisien''', üzgüçülükə hovuz iyən idmanə zal hestbin. Dyminə dərəcə sərnişinon bo yeməkə salon, oxunə otaq iyən istirahətə vıron hestbin. Seminə dərəcə şərait sadə be. Əyo xüsusən bə [[Amerikə Birləşmişə Ştaton]] mühacirət kardəkə Avropə sərnişinon vey bin. Seminə dərəcə ıştə devri diyəro bəzi sərnişinə gəmiyon de müqayisədə yaxşı şərait heste.<ref>[https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic/ RMS Titanic] — Encyclopedia Titanica. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> <gallery widths="150" heights="180"> Fajl:B-58.jpg|İminə dərəcə kajut Fajl:Titanic's B 59 stateroom.jpg|İminə dərəcə kajut Fajl:Titanic A La Carte restaurant.jpg|''À La Carte'' restoran Fajl:Titanic cafe parisien.jpg|''Café Parisien'' Fajl:2nd Class Smoking Room.jpg|Dyminə dərəcə salon Fajl:3rd Class Cabin.jpg|Seminə dərəcə kajut </gallery> == Xilasə qayıqon == Titanikədə 20 [[xilasə qayıq]] hestbe. Əvonədə cəmi təxminən 1 178 odəm bo vırə hestbe. Im gəmidə bə həmə sərnişinon iyən ekipaj bo kifayət ni be.<ref name="RMG" /> Ə devri Britanijə təhlükəsizəti qaydon gəmidə bə həmə odəmon bo xilasə qayıq heste be tələb nikardedəbin. Tələbon əsasən gəmini [[tonnaj]] de hesab kardə bedəbin. Titaniki fəlakətiku peştə xilasə qayıqon de qırdə beynəlxalqə qaydon ciddi dəqış kardə bin.<ref name="IMO" /> == İminə səfər == Titanik ıştə iminə səfər 10 aprel 1912-minə sorədə [[Southampton]]iku bino karde. Gəmini məqsəd [[New York]] be.<ref name="Britannica" /> Southamptoniku peştə Titanik [[Fransə]]də [[Cherbourg]] iyən [[İrlandijə]]də [[Queenstown]] tono mande. Queenstowni imrujə nom [[Cobh]]e. Ə vıronədə tojə sərnişinon bə gəmi dəniştin. Peşo Titanik [[Atlantik okean]]i bə Qərb tərəf ro karde. Gəmidə varlı sənaye sahibon, taciron iyən diyəro məşhurə sərnişinon de qırdə veyə Avropə mühacironən hestbin. Veyə seminə dərəcə sərnişinon bə [[Amerikə Birləşmişə Ştaton]] tojə həyat bino karde bo şedəbin. == Aysberq de bərəsə == 14 aprel 1912-minə sori Titanik [[Şimali Atlantik]]ədə hərəkət karde. Ə məholədə diyəro gəmiyon [[aysberq]]on barada [[radio]] xəbərdariyon doəbin.<ref name="Britannica" /> Saat 23:40 tono gəmini müşahidə kardəkəson Titaniki roədə aysberq vindışone. Ekipaj gəmini istiqamət dəqış karde bo cəhd karde, amma məsafə vey qədə be. Titanik ıştə sağ tərəfi de aysberq de bərəsə. Bərəsə nəticədə gəmini korpus çand vırədə ziyon vinde. Ov bə gəmini iminə hisson dənişte bino karde. Titaniki konstruksijə çand hissə ov de pur be qəbul karde zınəbe. Amma bərəsəku peştə veyə hisson eyni vaxtədə ziyon vindışone. Ov qıləy hissəku bə diyəro hissə dəvardedəbe. Gəmini təse artıq qarşısı dast karde mümkün ni be.<ref name="Britannica" /> == Təse == Aysberq de bərəsəku peştə ekipaj [[xilasə qayıq]]on ov səpe rost karde bino karde. İminə qayıqon pur ni bin. Im səbəbo bəzi qayıqon boşə vıron de gəmi tono ro kardə bin. Gəmini iminə hissə tədricən bə ov şe. Dumi hissə bə pe rost be. 15 aprel 1912-minə sori təxminən saat 02:20-də Titanik bə [[Atlantik okean]] təse.<ref name="RMG" /> [[Fajl:Titanic sinking, painting by Willy Stöwer.jpg|miniatyur|Titaniki təse barada [[Willy Stöwer]]i rəsm]] Dıyo ov vey sard be. Veyə odəmon xilasə qayıqonədə vırə nıvindışone iyən bə ov mandin. Sardə ovədə [[hipotermijə]] odəmon bo yolə təhlükə be. Titaniki fəlakətədə 1 500-isə ve odəm həlok be. Təxminən 700 odəm xilas be.<ref name="RMG" /> == RMS Carpathia == Titaniki ekipaj [[radio]] de yardım siqnalon ro karde. '''[[RMS Carpathia]]''' im siqnalon qəbul karde iyən bə Titaniki fəlakəti vırə ro karde. Carpathia 15 aprel səhəriku bə məhol rəsə. Əv xilasə qayıqonədə bə odəmon qırdə karde iyən ıştə gəmi səpe karde. Xilas bə sərnişinon peşo bə [[New York]] bardə bin.<ref name="Britannica" /> == Həlok bə iyən xilas bə odəmon == Titaniki sərnişinon iyən ekipaj arədə xilas be ehtimal dərəcon arədə eyni ni be. Xilasə qayıqon bo məhdudə vırə heste be iyən qayıqon bə əvvəl qadınon iyən uşağon de pur karde siyasət nəticə səpe təsir karde. İminə, dyminə iyən seminə dərəcə sərnişinon arədə xilas be nisbəton fərqli bin. Ekipaji veyə üzvonən fəlakətədə həlok bin. Titaniki fəlakət bə dınyo veyə kišvərədə ailon təsir karde, çünki sərnişinon iyən ekipaj üzvon veyə kišvəroniku bin. == Fəlakəti səbəbon == Titaniki fəlakət qıləy faktor de məhdud ni be. Əsasə səbəb gəmini [[aysberq]] de bərəsə be. Amma peşə araşdırmon diyəro problemlonən nişo don. Əvon arədə: * gəmi aysberqon hest bə məholədə nisbətən zu hərəkət karde; * aysberqon barada çand [[radio]] xəbərdari hestbe; * gəmidə həmə odəmon bo kifayət [[xilasə qayıq]] ni be; * bəzi xilasə qayıqon pur kardə nıbin; * ə devri [[dıyo təhlükəsizəti]] qaydon kifayət ni bin. Fəlakət dınyo [[dıyo nəqliyyati]] təhlükəsizəti barada yolə müzakirə bino karde. == Araşdırmon == Fəlakətiku peştə həm [[Amerikə Birləşmişə Ştaton]]ədə, həmən [[Birləşmiş Krallıq]]ədə rəsmi araşdırmon kardə bin. Araşdırmonədə gəmini sürət, aysberq xəbərdariyon, [[radio rabitə]], xilasə qayıqon, ekipaji fəaliyyəti iyən təhlükəsizəti qaydon yox kardə bin. Titaniki fəlakət beynəlxalqə dıyo təhlükəsizəti tarıxədə yolə dəqışon bo səbəb be. 1914-minə sorədə '''[[SOLAS|International Convention for the Safety of Life at Sea]]''' — '''SOLAS''' — qəbul kardə be. Im beynəlxalqə konvensijə qəbul karde Titaniki fəlakət de birbaşa əlaqə hestışe.<ref name="IMO" /> Gəmiyonədə sərnişinon bo kifayət xilasə qayıq heste be, radio rabitə iyən təhlükəsizəti diyəro qaydon gücləndə bin. Şimali Atlantikədə aysberq təhlükə nəzorət karde bo '''[[International Ice Patrol]]''' təşkil kardə be. == Titaniki eryzon == Titaniki dəqiqə vırə onillikon ərzədə məlum ni be. 1 sentjabr 1985-minə sorədə [[Robert Ballard]] iyən [[Jean-Louis Michel]] de qırdə Amerika-Fransə ekspedisijə Titaniki eryzon pəjdo karde.<ref name="WHOI">[https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/ocean-topics/ocean-human-lives/underwater-archaeology/rms-titanic/1985-discovery-of-rms-titanic/ 1985 Discovery of RMS Titanic] — Woods Hole Oceanographic Institution. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> Eryzon [[Şimali Atlantik]]ədə təxminən 3 800 metr nyğlidə vo.<ref name="WHOI" /> Titanik dı əsasə hissədə dıyo bınədə mande. Gəmini iminə iyən dumi hisson arədə yolə artefaktə məhol heste. [[Fajl:Titanic wreck bow.jpg|miniatyur|Titaniki eryzon 2004-minə sorədə]] 1985-minə soriku peştə çand [[okeanoqrafijə]] iyən arxeologijə ekspedisijə Titaniki eryzon araşdırışone. Dıyo bınədə gəmini ətrafiku veyə [[artefakt]] pəjdo kardə bə. Titaniki eryzon tədricən xarab bedə. Dıyo ov, [[bakterijə]]on, [[korrozijə]] iyən diyəro təbii proseson gəmini poladə hisson xarab kardedən. Titaniki eryzon dınyo ən məşhurə [[gəmi eryzon]]onədə qıləje. == Mədəniyyətədə == Titaniki fəlakət dınyo [[populyarə mədəniyyət]]ədə yolə təsir karde. Əçi barada veyə [[kitab]]on, [[sənədli film]]on, televiziya proqramon iyən bədii filmon soxtə bin. Titanik bə dıyo tarıxi iyən XX əsri tarıxi ən tanınmışə simvolonədə qıləy bəbe. Fəlakətiku peştə Titaniki barada veyə kitab iyən araşdırmə nəvıştə bə. Gəmini eryzon pəjdo be peşo Titaniki barada elmi iyən ictimai marağ tojədən ve be. == Titanik filmədə == Titanik barada ən məşhurə bədii əsəronədə qıləy 1997-minə sorədə bə '''[[Titanik (film)|Titanic]]''' filme. Filmi rejissor [[James Cameron]] be. Əsasə rolon [[Leonardo DiCaprio]] iyən [[Kate Winslet]] bəzişone. Film Titaniki realə fəlakət de bədii hekayə i vırə qırdə kardedə. Film dınyo səviyyədə yolə kommersijə uğur vindışe iyən veyə mükafoton vindışe.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Titanic-film-1997 Titanic — film by Cameron] — Encyclopaedia Britannica. Diyə kardə: 5 sentjabr 2026.</ref> Film 11 [[Oscar mükafoti|Oscar]] vindışe. Titaniki tarıx imrujən [[dıyo tarıxi]], [[gəmi soxtə]], [[texnikə tarıxi]], [[sualtı arxeologijə]] iyən [[populyarə mədəniyyət]]i məşhurə mövzuonədə qıləje. == Mənbə == <references /> == Xarici linkon == * [https://www.rmg.co.uk/stories/topics/rms-titanic-facts Royal Museums Greenwich — RMS Titanic facts] * [https://www.rmg.co.uk/collections/research-guides/research-guide-d1-rms-titanic-fact-sheet Royal Museums Greenwich — RMS Titanic fact sheet] * [https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/ocean-topics/ocean-human-lives/underwater-archaeology/rms-titanic/ Woods Hole Oceanographic Institution — RMS Titanic] * [https://www.whoi.edu/ocean-learning-hub/ocean-topics/ocean-human-lives/underwater-archaeology/rms-titanic/1985-discovery-of-rms-titanic/ Woods Hole Oceanographic Institution — 1985 Discovery of RMS Titanic] * [https://www.imo.org/en/about/conventions/pages/international-convention-for-the-safety-of-life-at-sea-%28solas%29%2C-1974.aspx International Maritime Organization — SOLAS] * [https://www.britannica.com/topic/Titanic Encyclopaedia Britannica — Titanic] * [https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic/ Encyclopedia Titanica — RMS Titanic] == Bınəvışt == * [[Aysberq]] * [[Atlantik okean]] * [[Şimali Atlantik]] * [[Gəmi]] * [[Okeanə lajner]] * [[Gəmi soxtə]] * [[Gəmi eryzon]] * [[Dıyo nəqliyyati]] * [[Dıyo təhlükəsizəti]] * [[Xilasə qayıq]] * [[Buxarə maşın]] * [[Buxarə turbin]] * [[Radio]] * [[Radio rabitə]] * [[Hipotermijə]] * [[Okeanoqrafijə]] * [[Sualtı arxeologijə]] * [[White Star Line]] * [[Harland and Wolff]] * [[RMS Olympic]] * [[HMHS Britannic]] * [[RMS Carpathia]] * [[Robert Ballard]] * [[Jean-Louis Michel]] * [[International Ice Patrol]] * [[SOLAS]] * [[Southampton]] * [[Belfast]] * [[Cherbourg]] * [[Cobh]] * [[New York]] * [[Britanijə]] * [[Birləşmiş Krallıq]] * [[Amerikə Birləşmişə Ştaton]] * [[Fransə]] * [[İrlandijə]] * [[Titanik (film)]] * [[James Cameron]] * [[Leonardo DiCaprio]] * [[Kate Winslet]] [[Kategorijə:Gəmijon]] [[Kategorijə:Okeanə lajneron]] [[Kategorijə:Dıyo fəlakəton]] [[Kategorijə:1912-minə sor]] [[Kategorijə:Atlantik okean]] [[Kategorijə:White Star Line]] 8mdxd4o5ik6s9ns9bnhqy5fjijv4n1p 0 20509 126178 2026-09-05T20:00:22Z Ganbarzada 57387 Created page with "{{Infobox settlement |name = Sachsen |native_name = Freistaat Sachsen |settlement_type = [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilayəti]] |image_flag = Flag of Saxony.svg |image_seal = Coat of arms of Saxony.svg |image_map = Locator map Saxony in Germany.svg |map_caption = Saksonijə Almanijədə vırə |subdivision_type = Kišvər |subdivision_name = [[Almanijə]] |seat_..." 126178 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Sachsen |native_name = Freistaat Sachsen |settlement_type = [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilayəti]] |image_flag = Flag of Saxony.svg |image_seal = Coat of arms of Saxony.svg |image_map = Locator map Saxony in Germany.svg |map_caption = Saksonijə Almanijədə vırə |subdivision_type = Kišvər |subdivision_name = [[Almanijə]] |seat_type = Paytaxt |seat = [[Dresden]] |largest_city = [[Leipzig]] |area_total_km2 = 18449.9 |population_total = 4026599 |population_as_of = 31 dekabr 2025 |population_density_km2 = auto |leader_title = Baş vəzir |leader_name = Michael Kretschmer |timezone1 = CET |utc_offset1 = +1 |timezone1_DST = CEST |utc_offset1_DST = +2 |iso_code = DE-SN |website = [www.sachsen.de](http://www.sachsen.de) }} '''Saksonijə''' (alm. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Azadə Vilayəti Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də qıləy vilayəte. Əv Almanijə Şərqədə vo. Saksonijə paytaxt [[Dresden]]e. Vilayəti ən yolə şəhər [[Leipzig]]e.<ref name="sachsen">{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Saksonijə de [[Brandenburq]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə]] iyən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əçəy sərhəd həmən de [[Polşə]] iyən [[Çexijə]] heste. Vilayəti ərazi 18 449,9 km²-e.<ref name="verwaltung">{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə.<ref name="bevoelkerung">{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Saksonijə Almanijə 16 vilayətonədə qıləje. == Coğrafijə == Saksonijə Almanijə Şərqədə vo. Vilayəti Şərqədə [[Polşə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo. Saksonijə təbiəti qeş-qeşe. Vilayəti Şimal hissədə deşton iyən alçaqə zəmiyon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən. [[Elbə]] Saksonijə ən vacibə rudonədə qıləje. Əv Çexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dılədə dəvardedə iyən peşo bə Almanijə Şimal tərəf ro kardedə. Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə iyən Çexijə arədə təbii sərhədi qıləy hissə təşkil kardedən. Dresdeni Şərq tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə]] nomədə məşhurə kuə məhol heste. Im məhol deştə qəyvon, dərəyvon iyən Elbə de məşhure.<ref name="tourismus">{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur & Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> == Şəhəron == Saksonijə yolə şəhəronədə ımonin: * [[Leipzig]] * [[Dresden]] * [[Chemnitz]] * [[Zwickau]] * [[Görlitz]] * [[Plauen]] [[Dresden]] Saksonijə paytaxte. Şəhər Elbə kənoədə vo. Dresden tarıx, mədəniyyət, incəsənət iyən elm bo məşhure.<ref name="sachsen" /> [[Leipzig]] Saksonijə ən yolə şəhəre. Əv Almanijə vacibə iqtisodijə, mədəniyyət iyən universitetə mərkəzonədə qıləje. Leipzig xüsusən deştə musiqi tarıxi de məşhure. [[Chemnitz]] Saksonijə yolə sənaye şəhəronədə qıləje. Şəhər xüsusən 19-minə iyən 20-minə əsronədə sənaye de zu inkişaf karde. [[Görlitz]] Polşə sərhədi tono vo. Şəhəri tarıxijə mərkəzədə veyə qədə bino qorunə bə. == Tarıx == Saksonijə vey qədəmonə tarıx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əçiku peştə Saksonijə regioni siyasi tarıx inkişaf karde.<ref name="sachsen" /> Orta əsronədə ısətnə Saksonijə ərazi qeş-qeşə knyazəton iyən markon hissə be. 15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə tarıxədə yolə əhəmiyyət hestışe. 16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə]] tarıxədə vacibə rol bəziyəşe. [[Martin Lüter]] ıştə fəaliyyət qıləy yolə hissə Saksonijə iyən əçi tono bə Alman ərazijonədə karde. 18-minə əsri əvvəldə Saksonijə siyasi iyən mədəni cəhəto Alman torponədə vacibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avqust Güclü həmən Polşə kral be. Əçəy devrədə Dresden yolə mədəniyyət iyən incəsənətə mərkəz be. 19-minə əsrədə Saksonijədə sənaye zu inkişaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau iyən diyəro şəhəron sənaye mərkəzon bəbin. 1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə]] hissə be. [[I Dınyo canq]]iku peştə, noyabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxijə bə pejo iyən respublikə be.<ref name="sachsen" /> [[II Dınyo canq]] devrədə Saksonijə şəhəron yolə ziyon vindışone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet işğalə zonə hissə be. 1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Şərqi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Şərqi Almanijədə vilayəton ləğv kardə bin iyən Saksonijə qeş-qeşə inzibati məholon bə poə be. == 1989 iyən 1990-minə soron == Saksonijə 1989-minə sorədə Şərqi Almanijədə bə siyasi dəqışon mərkəzonədə qıləy be. [[Leipzig]]ədə minləvon odəm küçonədə dincə nümayişon karde. Im nümayişon ''Bazar ertəsi nümayişon'' nomi de məşhur bin. 1989-minə sori payızədə nümayişon yolə bin. Əvon Şərqi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vacibə rol bəziyəşone. 9 noyabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be. 1990-minə sorədə tojədən Saksonijə vilayəti təşkil karde bo hüquqi şərait bino be. 3 oktjabr 1990-minə sorədə Almanijə i vırə qırdə be iyən Saksonijə tojədən Azadə Vilayət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de qeyd be.<ref name="sachsen" /> Dresden vilayəti paytaxt bəbe. == Sijosət == Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəje. Vilayəti ıştə parlament iyən hukumət heste. Vilayəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo. Vilayəti hukuməti başədə baş vəzir bə. Saksonijə Almanijə federalə sijosətədəyən iştirak kardedə iyən [[Bundesrat]]ədə ıştə nümayəndon heste. Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig iyən Chemnitz — iyən dah kreis heste.<ref name="verwaltung" /> == İqtisodijə == Saksonijə Almanijə Şərq hissəti vacibə iqtisodijə mərkəzonədə qıləje. Vilayətədə avtomobilə sənaye, maşınəqayırmə, elektronika, mikroelektronika, kimijə sənaye iyən diyəro sənaye sahon inkişaf kardə bin. Dresden Avropə mikroelektronika iyən yarımkeçirici sənayeti vacibə mərkəzonədə qıləje. Leipzig iyən Zwickau avtomobilə sənayesi vacibə mərkəzonin. Saksonijə qədə şəhəron iyən dionədə əkinə koən iqtisodijədə rol heste. == Mədən sənaye == Saksonijə tarıxədə mədənə sənaye vey vacib be. [[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüş, qalay iyən diyəro mədənon çıxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.<ref name="unesco">{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> 1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vacibə gümüşə mədənə məholonədə qıləy be. Peşə devronədə qalay, kobalt iyən uranən çıxardə be.<ref name="unesco" /> Mədənə sənaye regioni şəhəron, iqtisodijə, elm iyən texnikə inkişafədə yolə rol bəziyəşe. 2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dınyo İrsi siyahiyə daxil kardə be.<ref>{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> == Mədəniyyət == Saksonijə Almanijə vacibə mədəniyyətə məholonədə qıləje. Dresden deştə muzeyon, sarayon, kilsəon iyən incəsənətə kolleksijon de məşhure. Dresdeni ən məşhurə binonədə qıləy [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dınyo canqədə xarab be. Peşo əv tojədən bino kardə be iyən 2005-minə sorədə ve be. [[Zwinger]] Dresdeni məşhurə saray kompleksonədə qıləje. Əçi dılədə muzeyon iyən incəsənətə kolleksijon hestin. [[Semperoper]] Dresdeni məşhurə opera binoye. Leipzigən musiqi tarıxədə xüsusi vırə heste. Məşhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] ıştə omri qıləy yolə hissə Leipzigədə ko karde. Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de qırdə bə. == Təhsil iyən elm == Saksonijədə veyə universitet iyən elmi müəssisə heste. [[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən qədə universitetonədə qıləje.<ref name="leipzig">{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vacibə elmi iyən texnikə universitetonədə qıləje. Chemnitzədəyən texnikə universitet heste. Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika iyən texnikə tədqiqot bo vacibə elmi mərkəze. == Əholi == 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.<ref name="bevoelkerung" /> Əholiti yolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz iyən əvon tono bə məholonədə jiyedə. Vilayəti diyəro hissonədə veyə qədə şəhər iyən di heste. Rəsmi zyvon [[Almani zyvon]]e. Saksonijə Şərq hissədə həmən [[Sorb]] xalq jiyedə. Sorbon ıştə zyvon iyən mədəniyyət heste. Sorbi zyvon slavyanə zyvononədə qıləje. == Təbiət == Saksonijə qeş-qeşə təbii məholon heste. Saksonijə İsveçrə ən məşhurə təbii məholonədə qıləje. Əyo Elbə, kuon, qəyvon iyən vişon hestin.<ref name="tourismus" /> [[Bastei]] Saksonijə İsveçrə ən məşhurə vıronədə qıləje. Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə iyən Çexijə arədə vo. Regioni təbiət iyən mədənə tarıx turizm bo vey vacibe.<ref name="unesco" /> Vilayətədə veyə vişə, rud, göl iyən qorunə təbii məhol heste. == Turizm == Turizm Saksonijə iqtisodijədə vacibə sahəje. Dresden deştə tarıxijə mərkəz, muzeyon iyən incəsənət de veyə turist cəlb kardedə. Leipzig musiqi, tarıx, mədəniyyət iyən şəhərə turizmi bo məşhure. Saksonijə İsveçrə bo piyada səyahət, kuə turizmi iyən təbiət bo Almanijə məşhurə məholonədə qıləje. Erzgebirge həm zımıston, həmən tovıston turizm bo istifadə bedə. Görlitz deştə yaxşı qorunə bə tarıxijə şəhərə mərkəz de məşhure.<ref name="tourismus" /> == Nəqliyyat == Saksonijə yol iyən dəmirə ro sistemi de Almanijə diyəro vilayəton, Polşə iyən Çexijə de qırdə bə. Dresden iyən Leipzig vacibə dəmirə ro mərkəzonin. Leipzig tono yolə aeroport heste. Dresdenədəyən aeroport heste. Elbə əsron ərzədə nəqliyyat bo istifadə bə. == Qonşi məholon == Saksonijə Almanijə dılədə de: * [[Brandenburq]] * [[Saksonijə-Anhalt]] * [[Türingijə]] * [[Bavarijə]] sərhəd heste. Vilayət həmən de: * [[Polşə]] * [[Çexijə]] sərhəd heste. Im coğrafijə vəziyyət Saksonijə Almanijə, Polşə iyən Çexijə arədə vacibə nəqliyyat iyən iqtisodijə məhol karde. == Bınəvışt == * [[Almanijə]] * [[Almanijə vilayəton]] * [[Dresden]] * [[Leipzig]] * [[Chemnitz]] * [[Zwickau]] * [[Görlitz]] * [[Meißen]] * [[Elbə]] * [[Türingijə]] * [[Brandenburq]] * [[Saksonijə-Anhalt]] * [[Bavarijə]] == Mənbə == <references /> [[Kateqorijə:Saksonijə]] [[Kateqorijə:Almanijə vilayəton]] pvlywt5vztyq84d0su5osuo5iuqu9fk 126179 126178 2026-09-05T20:04:52Z ~2026-48210-04 57389 126179 wikitext text/x-wiki '''Saksonijə''' (alm. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Azadə Vilayəti Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də qıləy vilayəte. Əv Almanijə Şərqədə vo. Saksonijə paytaxt [[Dresden]]e. Vilayəti ən yolə şəhər [[Leipzig]]e.<ref name="sachsen">{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Saksonijə de [[Brandenburq]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə]] iyən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əçəy sərhəd həmən de [[Polşə]] iyən [[Çexijə]] heste. Vilayəti ərazi 18 449,9 km²-e.<ref name="verwaltung">{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə.<ref name="bevoelkerung">{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Saksonijə Almanijə 16 vilayətonədə qıləje. == Coğrafijə == Saksonijə Almanijə Şərqədə vo. Vilayəti Şərqədə [[Polşə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo. Saksonijə təbiəti qeş-qeşe. Vilayəti Şimal hissədə deşton iyən alçaqə zəmiyon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən. [[Elbə]] Saksonijə ən vacibə rudonədə qıləje. Əv Çexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dılədə dəvardedə iyən peşo bə Almanijə Şimal tərəf ro kardedə. Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə iyən Çexijə arədə təbii sərhədi qıləy hissə təşkil kardedən. Dresdeni Şərq tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə]] nomədə məşhurə kuə məhol heste. Im məhol deştə qəyvon, dərəyvon iyən Elbə de məşhure.<ref name="tourismus">{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur & Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> == Şəhəron == Saksonijə yolə şəhəronədə ımonin: * [[Leipzig]] * [[Dresden]] * [[Chemnitz]] * [[Zwickau]] * [[Görlitz]] * [[Plauen]] [[Dresden]] Saksonijə paytaxte. Şəhər Elbə kənoədə vo. Dresden tarıx, mədəniyyət, incəsənət iyən elm bo məşhure.<ref name="sachsen" /> [[Leipzig]] Saksonijə ən yolə şəhəre. Əv Almanijə vacibə iqtisodijə, mədəniyyət iyən universitetə mərkəzonədə qıləje. Leipzig xüsusən deştə musiqi tarıxi de məşhure. [[Chemnitz]] Saksonijə yolə sənaye şəhəronədə qıləje. Şəhər xüsusən 19-minə iyən 20-minə əsronədə sənaye de zu inkişaf karde. [[Görlitz]] Polşə sərhədi tono vo. Şəhəri tarıxijə mərkəzədə veyə qədə bino qorunə bə. == Tarıx == Saksonijə vey qədəmonə tarıx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əçiku peştə Saksonijə regioni siyasi tarıx inkişaf karde.<ref name="sachsen" /> Orta əsronədə ısətnə Saksonijə ərazi qeş-qeşə knyazəton iyən markon hissə be. 15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə tarıxədə yolə əhəmiyyət hestışe. 16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə]] tarıxədə vacibə rol bəziyəşe. [[Martin Lüter]] ıştə fəaliyyət qıləy yolə hissə Saksonijə iyən əçi tono bə Alman ərazijonədə karde. 18-minə əsri əvvəldə Saksonijə siyasi iyən mədəni cəhəto Alman torponədə vacibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avqust Güclü həmən Polşə kral be. Əçəy devrədə Dresden yolə mədəniyyət iyən incəsənətə mərkəz be. 19-minə əsrədə Saksonijədə sənaye zu inkişaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau iyən diyəro şəhəron sənaye mərkəzon bəbin. 1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə]] hissə be. [[I Dınyo canq]]iku peştə, noyabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxijə bə pejo iyən respublikə be.<ref name="sachsen" /> [[II Dınyo canq]] devrədə Saksonijə şəhəron yolə ziyon vindışone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet işğalə zonə hissə be. 1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Şərqi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Şərqi Almanijədə vilayəton ləğv kardə bin iyən Saksonijə qeş-qeşə inzibati məholon bə poə be. == 1989 iyən 1990-minə soron == Saksonijə 1989-minə sorədə Şərqi Almanijədə bə siyasi dəqışon mərkəzonədə qıləy be. [[Leipzig]]ədə minləvon odəm küçonədə dincə nümayişon karde. Im nümayişon ''Bazar ertəsi nümayişon'' nomi de məşhur bin. 1989-minə sori payızədə nümayişon yolə bin. Əvon Şərqi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vacibə rol bəziyəşone. 9 noyabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be. 1990-minə sorədə tojədən Saksonijə vilayəti təşkil karde bo hüquqi şərait bino be. 3 oktjabr 1990-minə sorədə Almanijə i vırə qırdə be iyən Saksonijə tojədən Azadə Vilayət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de qeyd be.<ref name="sachsen" /> Dresden vilayəti paytaxt bəbe. == Sijosət == Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəje. Vilayəti ıştə parlament iyən hukumət heste. Vilayəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo. Vilayəti hukuməti başədə baş vəzir bə. Saksonijə Almanijə federalə sijosətədəyən iştirak kardedə iyən [[Bundesrat]]ədə ıştə nümayəndon heste. Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig iyən Chemnitz — iyən dah kreis heste.<ref name="verwaltung" /> == İqtisodijə == Saksonijə Almanijə Şərq hissəti vacibə iqtisodijə mərkəzonədə qıləje. Vilayətədə avtomobilə sənaye, maşınəqayırmə, elektronika, mikroelektronika, kimijə sənaye iyən diyəro sənaye sahon inkişaf kardə bin. Dresden Avropə mikroelektronika iyən yarımkeçirici sənayeti vacibə mərkəzonədə qıləje. Leipzig iyən Zwickau avtomobilə sənayesi vacibə mərkəzonin. Saksonijə qədə şəhəron iyən dionədə əkinə koən iqtisodijədə rol heste. == Mədən sənaye == Saksonijə tarıxədə mədənə sənaye vey vacib be. [[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüş, qalay iyən diyəro mədənon çıxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.<ref name="unesco">{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> 1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vacibə gümüşə mədənə məholonədə qıləy be. Peşə devronədə qalay, kobalt iyən uranən çıxardə be.<ref name="unesco" /> Mədənə sənaye regioni şəhəron, iqtisodijə, elm iyən texnikə inkişafədə yolə rol bəziyəşe. 2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dınyo İrsi siyahiyə daxil kardə be.<ref>{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> == Mədəniyyət == Saksonijə Almanijə vacibə mədəniyyətə məholonədə qıləje. Dresden deştə muzeyon, sarayon, kilsəon iyən incəsənətə kolleksijon de məşhure. Dresdeni ən məşhurə binonədə qıləy [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dınyo canqədə xarab be. Peşo əv tojədən bino kardə be iyən 2005-minə sorədə ve be. [[Zwinger]] Dresdeni məşhurə saray kompleksonədə qıləje. Əçi dılədə muzeyon iyən incəsənətə kolleksijon hestin. [[Semperoper]] Dresdeni məşhurə opera binoye. Leipzigən musiqi tarıxədə xüsusi vırə heste. Məşhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] ıştə omri qıləy yolə hissə Leipzigədə ko karde. Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de qırdə bə. == Təhsil iyən elm == Saksonijədə veyə universitet iyən elmi müəssisə heste. [[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən qədə universitetonədə qıləje.<ref name="leipzig">{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}</ref> Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vacibə elmi iyən texnikə universitetonədə qıləje. Chemnitzədəyən texnikə universitet heste. Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika iyən texnikə tədqiqot bo vacibə elmi mərkəze. == Əholi == 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.<ref name="bevoelkerung" /> Əholiti yolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz iyən əvon tono bə məholonədə jiyedə. Vilayəti diyəro hissonədə veyə qədə şəhər iyən di heste. Rəsmi zyvon [[Almani zyvon]]e. Saksonijə Şərq hissədə həmən [[Sorb]] xalq jiyedə. Sorbon ıştə zyvon iyən mədəniyyət heste. Sorbi zyvon slavyanə zyvononədə qıləje. == Təbiət == Saksonijə qeş-qeşə təbii məholon heste. Saksonijə İsveçrə ən məşhurə təbii məholonədə qıləje. Əyo Elbə, kuon, qəyvon iyən vişon hestin.<ref name="tourismus" /> [[Bastei]] Saksonijə İsveçrə ən məşhurə vıronədə qıləje. Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə iyən Çexijə arədə vo. Regioni təbiət iyən mədənə tarıx turizm bo vey vacibe.<ref name="unesco" /> Vilayətədə veyə vişə, rud, göl iyən qorunə təbii məhol heste. == Turizm == Turizm Saksonijə iqtisodijədə vacibə sahəje. Dresden deştə tarıxijə mərkəz, muzeyon iyən incəsənət de veyə turist cəlb kardedə. Leipzig musiqi, tarıx, mədəniyyət iyən şəhərə turizmi bo məşhure. Saksonijə İsveçrə bo piyada səyahət, kuə turizmi iyən təbiət bo Almanijə məşhurə məholonədə qıləje. Erzgebirge həm zımıston, həmən tovıston turizm bo istifadə bedə. Görlitz deştə yaxşı qorunə bə tarıxijə şəhərə mərkəz de məşhure.<ref name="tourismus" /> == Nəqliyyat == Saksonijə yol iyən dəmirə ro sistemi de Almanijə diyəro vilayəton, Polşə iyən Çexijə de qırdə bə. Dresden iyən Leipzig vacibə dəmirə ro mərkəzonin. Leipzig tono yolə aeroport heste. Dresdenədəyən aeroport heste. Elbə əsron ərzədə nəqliyyat bo istifadə bə. == Qonşi məholon == Saksonijə Almanijə dılədə de: * [[Brandenburq]] * [[Saksonijə-Anhalt]] * [[Türingijə]] * [[Bavarijə]] sərhəd heste. Vilayət həmən de: * [[Polşə]] * [[Çexijə]] sərhəd heste. Im coğrafijə vəziyyət Saksonijə Almanijə, Polşə iyən Çexijə arədə vacibə nəqliyyat iyən iqtisodijə məhol karde. == Bınəvışt == * [[Almanijə]] * [[Almanijə vilayəton]] * [[Dresden]] * [[Leipzig]] * [[Chemnitz]] * [[Zwickau]] * [[Görlitz]] * [[Meißen]] * [[Elbə]] * [[Türingijə]] * [[Brandenburq]] * [[Saksonijə-Anhalt]] * [[Bavarijə]] == Mənbə == <references /> [[Kateqorijə:Saksonijə]] [[Kateqorijə:Almanijə vilayəton]] 48c1jm7jyktkihdjeimdt53xbk6vnfr